Manusmriti· Manusmṛti
8
अध्याय 8 / 12

Adhyāya 8

419 श्लोकभाग 1/2 · श्लोक 8.1–8.225WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ224 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८

श्लोक 8.1

व्यवहारान् दिदृक्षुस्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः ।मन्त्रज्ञैर्मन्त्रिभिश्चैव विनीतः प्रविशेत्सभाम्

vyavahArAn didR^ikShustu brAhmaNaiH saha pArthivaH | mantraj~nairmantribhishchaiva vinItaH pravishetsabhAm

हिन्दी अर्थ

इन विष में झगडा करनेबाला का फेसला राजा को सच्मतन- धसे के अनुसार करना चाहिए। जव आप कारणवश न काम देख के साथ ससा से देडकर या खड़े ही राजा के खास कामों को देखे । जिल देश में घेदविशारद दीन ब्राह्मण राजसभा में निरयन

English

A king, desirous of investigating law cases, must enter his court of justice, preserving a dignified demeanour, together with Brahmanas and with experienced councillors.

अध्याय ८

श्लोक 8.2

तत्रासीनः स्थितो वाऽपि पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् ।विनीतवेषाभरणः पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम्

tatrAsInaH sthito vA.api pANimudyamya dakShiNam | vinItaveShAbharaNaH pashyetkAryANi kAryiNAm

हिन्दी अर्थ

शुद्रकाणां पशूनां तु.हिंसायां दिशतो दमः

English

There, either seated or standing, raising his right arm, without ostentation in his dress and ornaments, let him examine the business of suitors,

अध्याय ८

श्लोक 8.3

प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः ।अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक्पृथक्

pratyahaM deshadR^iShTaishcha shAstradR^iShTaishcha hetubhiH | aShTAdashasu mArgeShu nibaddhAni pR^ithakpR^ithak

हिन्दी अर्थ

ल्याॉय करते समय उसका एक चौथाई अधर्म अन्याय करने वाले को, एक चौथाई भूँठे गचाइ को, एक चौथाई सभासद् और एक चौथाई राजा को अधर्म लगता है । जिस समा में अन्यायी - पुरुष की ठीक ठीक निन्दा कीजाती .है, चहां राजा और सभा-

English

Daily (deciding) one after another (all cases) which fall under the eighteen titles (of the law) according to principles drawn from local usages. and from the Institutes of the sacred law.

अध्याय ८

श्लोक 8.4

तेषामाद्यं ऋणादानं निक्षेपोऽस्वामिविक्रयः ।सम्भूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च

teShAmAdyaM R^iNAdAnaM nikShepo.asvAmivikrayaH | sambhUya cha samutthAnaM dattasyAnapakarma cha

हिन्दी अर्थ

अर्थानथावुभो बुद्ध्वा घमोधरसो च केवलो ।

English

Of those (titles) the first is the non-payment of debts, (then follow), (2) deposit and pledge, (3) sale without ownership, (4) concerns among partners, and (5) resumption of gifts,

अध्याय ८

श्लोक 8.5

वेतनस्यैव चादानं संविदश्च व्यतिक्रमः ।क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः

vetanasyaiva chAdAnaM sa.nvidashcha vyatikramaH | krayavikrayAnushayo vivAdaH svAmipAlayoH

हिन्दी अर्थ

आकारेरि(्वितिगत्या चेष्टया भाषितेन च।

English

(6) Non-payment of wages, (7) non-performance of agreements, (8) rescission of sale and purchase, (9) disputes between the owner (of cattle) and his servants,

अध्याय ८

श्लोक 8.6

सीमाविवादधर्मश्च पारुष्ये दण्डवाचिके ।स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसङ्ग्रहणमेव च

sImAvivAdadharmashcha pAruShye daNDavAchike | steyaM cha sAhasaM chaiva strIsa~NgrahaNameva cha

हिन्दी अर्थ

राजा न्यायासन पर वस्न चगैरह पहन कर पेठे और आठ लोकपालो को प्रणाम करके सावधानी से विचारकाय का आरस्स करे प्रजा की लाभ और हानि को, घर्म और अधर्मे को सोचकर चादिया के दावों को ज्राह्मणादि वर्णं के कम से देखना शुरू

English

(10) Disputes regarding boundaries, (11) assault and (12) defamation, (13) theft, (14) robbery and violence, (15) adultery,

अध्याय ८

श्लोक 8.7

स्त्रीपुंधर्मो विभागश्च द्यूतमाह्वय एव च ।पदान्यष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताविह

strIpu.ndharmo vibhAgashcha dyUtamAhvaya eva cha | padAnyaShTAdashaitAni vyavahArasthitAviha

हिन्दी अर्थ

बालक के दायभाग का द्रव्य, तव तक राजा के अधीन ( कोई पढ़ लिखकर चतुर न हो ओर बालिग न होजाय । चन्ध्या खो, अपुचा, सपिराडरहित, पतिबता, विधवा और बहुत दिन की रोगी खी का भी धन राजा की रक्षा में रहे इन जीती हुई खियों

English

(16) Duties of man and wife, (17) partition (of inheritance), (18) gambling and betting; these are in this world the eighteen topics which give rise to lawsuits.

अध्याय ८

श्लोक 8.8

एषु स्थानेषु भूयिष्ठं विवादं चरतां नृणाम् ।धर्मं शाश्वतमाश्रित्य कुर्यात्कार्यविनिर्णयम्

eShu sthAneShu bhUyiShThaM vivAdaM charatAM nR^iNAm | dharmaM shAshvatamAshritya kuryAtkAryavinirNayam

हिन्दी अर्थ

अवेदयानो नष्टस्य देश कालं च त्वतः

English

Depending on the eternal law, let him decide the suits of men who mostly contend on the titles just mentioned.

अध्याय ८

श्लोक 8.9

यदा स्वयं न कुर्यात्तु नृपतिः कार्यदर्शनम् ।तदा नियुञ्ज्याद्विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने

yadA svayaM na kuryAttu nR^ipatiH kAryadarshanam | tadA niyu~njyAdvidvA.nsaM brAhmaNaM kAryadarshane

हिन्दी अर्थ

तीन बर्ष के भीतर उसका मालिक आकर कहे कि-यह मेरा घन हे, तब राजा उससे ठोक तोर से पूंछे कि घन केसा हे? कितना है? जो वह रूप, रंग, संख्या घतला दे तो उसको दें देना चाहिए! अगर खोई वस्तु का पता ठीक न बता सके तो

English

But if the king does not personally investigate the suits, then let him appoint a learned Brahmana to try them.

अध्याय ८

श्लोक 8.10

सोऽस्य कार्याणि सम्पश्येत्सभ्यैरेव त्रिभिर्वृतः ।सभामेव प्रविश्याग्र्यामासीनः स्थित एव वा

so.asya kAryANi sampashyetsabhyaireva tribhirvR^itaH | sabhAmeva pravishyAgryAmAsInaH sthita eva vA

हिन्दी अर्थ

इषलं लं विदुहैवास्तस्साडम न लोपयेत् ॥.१६॥ धर्मे का लोप कर्देने से वह उस पुरुष को यष्ट करदेता है और थमे की रक्षा करने से वह सी रक्षा करता है । इसलिए धमे का राश न करना -चादिए जिसमें नष्ट चर्म इसारा नाश न करे।

English

That (man) shall enter that most excellent court, accompanied by three assessors, and fully consider (all) causes (brought) before the (king), either sitting down or standing.

अध्याय ८

श्लोक 8.11

यस्मिन् देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रयः ।राज्ञश्चाधिकृतो विद्वान् ब्रह्मणस्तां सभां विदुः

yasmin deshe niShIdanti viprA vedavidastrayaH | rAj~nashchAdhikR^ito vidvAn brahmaNastAM sabhAM viduH

हिन्दी अर्थ

भूमि का स्वामी ओर रक्षक होने से राजा गडा धने और धातु की खानों के आधे भांग-का अधिकारी है। चोरों का चुराया हुआ धन छीन कर जिस वर्ण का.हो उन सब को दे देय। यदि आप ग्रहण करे तो चोर के पाप का स्वयं भागी होता है ।

English

Where three Brahmanas versed in the Vedas and the learned (judge) appointed by the king sit down, they call that the court of (four-faced) Brahman.

अध्याय ८

श्लोक 8.12

धर्मो विद्धस्त्वधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठते ।शल्यं चास्य न कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः

dharmo viddhastvadharmeNa sabhAM yatropatiShThate | shalyaM chAsya na kR^intanti viddhAstatra sabhAsadaH

हिन्दी अर्थ

सब बसा से जो यथार्थ कहनेवाले और धर्मेश हो, लोभी न हों उनको साक्षी करना चाहिए । दाचा में न धनके सम्बन्धी को, त चाले को, न रोगी को, और न पहले किसी अपराध मै शरीक हो . उनको गवाही करना चादिण राजा को, कारगर को, नट को,

English

But where justice, wounded by injustice, approaches and the judges do not extract the dart, there (they also) are wounded (by that dart of injustice).

अध्याय ८

श्लोक 8.13

सभां वा न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा समञ्जसम् ।सभा वा न प्रवेष्टव्या अब्रुवन् विब्रुवन् वाऽपि नरो भवति किल्बिषी

sabhAM vA na praveShTavyaM vaktavyaM vA sama~njasam | sabhA vA na praveShTavyA abruvan vibruvan vA.api naro bhavati kilbiShI

हिन्दी अर्थ

इन सब पातको को खमसाकर, जैसा देखा या खुना है बही ठीक दीक कहो । गोपालक, बनियां, चढ़ई, लोहार, गानेचजाने का काम करनेवाले, नौकरी पेशा और न्याजखोर ब्राह्मणों से गवाही लेते समय शद के समान प्रश्न-/सवाल करे ॥ १०१-१०२ ॥

English

Either the court must not be entered, or the truth must be spoken; a man who either says nothing or speaks falsely, becomes sinful.

अध्याय ८

श्लोक 8.14

यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च ।हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः

yatra dharmo hyadharmeNa satyaM yatrAnR^itena cha | hanyate prekShamANAnAM hatAstatra sabhAsadaH

हिन्दी अर्थ

अनबनन्‍्धे परिज्ञाय देशकाला चं तत्वतः ।

English

Where justice is destroyed by injustice, or truth by falsehood, while the judges look on, there they shall also be destroyed.

अध्याय ८

श्लोक 8.15

धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः ।तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत्

dharma eva hato hanti dharmo rakShati rakShitaH | tasmAddharmo na hantavyo mA no dharmo hato.avadhIt

हिन्दी अर्थ

कृतानसारादधिका व्यतिरिक्का न सिध्यति ।

English

'Justice, being violated, destroys; justice, being preserved, preserves: therefore justice must not be violated, lest violated justice destroy us.'

अध्याय ८

श्लोक 8.16

वधीत् वृषो हि भगवान् धर्मस्तस्य यः कुरुते ह्यलम् ।त्वलम् वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत्

vadhIt vR^iSho hi bhagavAn dharmastasya yaH kurute hyalam | tvalam vR^iShalaM taM vidurdevAstasmAddharmaM na lopayet

हिन्दी अर्थ

छित पुरुष फे पास निक्षेप-धरोहर रखना चाहिए। जो भबुष्य लेना उचित, है। फ्योंकि-जैसा देना, पैसा लेना। जो धरोहर रखनेबाले फी वस्तु मांगने पर नहीं देता, उससे न्यायका राज” पुरुष रखनेवाले के पीछे मांगे । धरोहर के समय साक्षी न हो,

English

For divine justice (is said to be) a bull (vrisha); that (man) who violates it (kurute 'lam) the gods consider to be (a man despicable like) a Sudra (vrishala); let him, therefore, beware of violating justice.

अध्याय ८

श्लोक 8.17

एक एव सुहृद्धर्मो निधानेऽप्यनुयाति यः ।शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यधि गच्छति

eka eva suhR^iddharmo nidhAne.apyanuyAti yaH | sharIreNa samaM nAshaM sarvamanyadhi gachChati

हिन्दी अर्थ

' आधान आदि कमों के जिन अङ्गो की जो दक्षिणा हो उनको कमै करानेवाले अलग अलर ले अथवा वॉट लेव। आधान में रथ अध्वयुँ, घोड़ा अरहा या होता लेवे और सोम खर्रादकर नाझी में आया जे तो याड़ी उद्गाता पावे । यक्ष के सोलह ऋत्विजो सं

English

The only friend who follows men even after death is justice; for everything else is lost at the same time when the body (perishes).

अध्याय ८

श्लोक 8.18

पादोऽधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणं ऋच्छति ।पादः सभासदः सर्वान् पादो राजानमृच्छति

pAdo.adharmasya kartAraM pAdaH sAkShiNaM R^ichChati | pAdaH sabhAsadaH sarvAn pAdo rAjAnamR^ichChati

हिन्दी अर्थ

अजाविके तु संरुद्धे बकैः पाले त्वनायतिं। , . ;:. . ‰

English

One quarter of (the guilt of) an unjust (decision) falls on him who committed (the crime), one quarter on the (false) witness, one quarter on all the judges, one quarter on the king.

अध्याय ८

श्लोक 8.19

राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः ।एनो गच्छति कर्तारं निन्दाऽर्हो यत्र निन्द्यते

rAjA bhavatyanenAstu muchyante cha sabhAsadaH | eno gachChati kartAraM nindA.arho yatra nindyate

हिन्दी अर्थ

परविशेद्भासिमेतेयासुपकारादिति स्थितिः

English

But where he who is worthy of condemnation is condemned, the king is free from guilt, and the judges are saved (from sin); the guilt falls on the perpetrator (of the crime alone).

अध्याय ८

श्लोक 8.20

जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद्ब्राह्मणब्रुवः ।धर्मप्रवक्ता नृपतेर्न शूद्रः कथंचन

jAtimAtropajIvI vA kAmaM syAdbrAhmaNabruvaH | dharmapravaktA nR^ipaterna shUdraH katha.nchana

हिन्दी अर्थ

साषकस्तु भवेइण्डः श्वसूकरनिपातने

English

A Brahmana who subsists only by the name of his caste (gati), or one who merely calls himself a Brahmana (though his origin be uncertain), may, at the king's pleasure, interpret the law to him, but never a Sudra.

अध्याय ८

श्लोक 8.21

यस्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम् ।तस्य सीदति तद्राष्ट्रं पङ्के गौरिव पश्यतः

yasya shUdrastu kurute rAj~no dharmavivechanam | tasya sIdati tadrAShTraM pa~Nke gauriva pashyataH

हिन्दी अर्थ

पशूनां हरणे चैव सः कार्योऽपादिकः

English

The kingdom of that monarch, who looks on while a Sudra settles the law, will sink (low), like a cow in a morass.

अध्याय ८

श्लोक 8.22

यद्राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तमद्विजम् ।विनश्यत्याशु तत्कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम्

yadrAShTraM shUdrabhUyiShThaM nAstikAkrAntamadvijam | vinashyatyAshu tatkR^itsnaM durbhikShavyAdhipIDitam

हिन्दी अर्थ

धकर या परोक्ष मे मारनेवाल आततायी को मारने से. कोई “दोष नहीं होता क्योंकि मारनेचाले का क्रोध दूसरे के कोध को . : बढ़ाता है। परंखीखंभोग में लगे मनुष्यों की नाक. वञ्चेरद्द कोट हि ' कर देश से निकाल देवे । संखार म॑ वर्णंसङ्करता उसास पैदा -

English

That kingdom where Sudras are very numerous, which is infested by atheists and destitute of twice-born (inhabitants), soon entirely perishes, afflicted by famine and disease.

अध्याय ८

श्लोक 8.23

धर्मासनमधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः ।प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेत्

dharmAsanamadhiShThAya sa.nvItA~NgaH samAhitaH | praNamya lokapAlebhyaH kAryadarshanamArabhet

हिन्दी अर्थ

, किन्तु अपने समासदों के साथ इनकी यथोचित पूजा करके आर बीस बाह्णा,के भोजन का प्रवन्ध हो तव पड़ोसी और आने जनेवाले हिती को न जिमाबे तो उस पुरुष पर एक सापक दरड रे । किसी ये में वेद ब्राह्मण पी

English

Having occupied the seat of justice, having covered his body, and having worshipped the guardian deities of the world, let him, with a collected mind, begin the trial of causes.

अध्याय ८

श्लोक 8.24

अर्थानर्थावुभौ बुद्ध्वा धर्माधर्मौ च केवलौ ।वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम्

arthAnarthAvubhau buddhvA dharmAdharmau cha kevalau | varNakrameNa sarvANi pashyetkAryANi kAryiNAm

हिन्दी अर्थ

दयोहि कुलयोः शोकमावहेयुरंरंक्षिताः ॥ इ ॥ .

English

Knowing what is expedient or inexpedient, what is pure justice or injustice, let him examine the causes of suitors according to the order of the castes (varna).

अध्याय ८

श्लोक 8.25

बाह्यैर्विभावयेत्लिङ्गैर्भावमन्तर्गतं नृणाम् ।स्वरवर्णैङ्गिताकारैश्चक्षुषा चेष्टितेन च

bAhyairvibhAvayetli~NgairbhAvamantargataM nR^iNAm | svaravarNai~NgitAkAraishchakShuShA cheShTitena cha

हिन्दी अर्थ

शिष्येण बन्धुना वापि दासेन भुतकेन वा

English

By external signs let him discover the internal disposition of men, by their voice, their colour, their motions, their aspect, their eyes, and their gestures.

अध्याय ८

श्लोक 8.26

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च ।नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः

AkArairi~NgitairgatyA cheShTayA bhAShitena cha | netravaktravikAraishcha gR^ihyate.antargataM manaH

हिन्दी अर्थ

स्त्रिया की गवाही खियां, हिजो की गवाही समान वर्ण के छिज, भोतर, दन में ओर शरीरान्त ( खून ) में, कोई सी जानने चाला पुरुष गवाह हो सकता है । कोई योग्य यचाह न मिले तो यवाह हो सकते है ॥ ६८-७० ॥

English

The internal (working of the) mind is perceived through the aspect, the motions, the gait, the gestures, the speech, and the changes in the eye and of the face.

अध्याय ८

श्लोक 8.28

बालदायादिकं रिक्थं तावद्राजाऽनुपालयेत् ।यावत्स स्यात्समावृत्तो यावत्चातीतशैशवः ॥ यावद्वाऽतीतशैशवः ८.२७॥ वशाऽपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ।पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च

bAladAyAdikaM rikthaM tAvadrAjA.anupAlayet | yAvatsa syAtsamAvR^itto yAvatchAtItashaishavaH || yAvadvA.atItashaishavaH 8\.27|| vashA.aputrAsu chaivaM syAdrakShaNaM niShkulAsu cha | pativratAsu cha strIShu vidhavAsvAturAsu cha

हिन्दी अर्थ

साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसँमहणषु च।

English

In like manner care must be taken of barren women, of those who have no sons, of those whose family is extinct, of wives and widows faithful to their lords, and of women afflicted with diseases.

अध्याय ८

श्लोक 8.29

जीवन्तीनां तु तासां ये तधरेयुः स्वबान्धवाः ।तांशिष्यात्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः

jIvantInAM tu tAsAM ye tadhareyuH svabAndhavAH | tA.nshiShyAtchauradaNDena dhArmikaH pR^ithivIpatiH

हिन्दी अर्थ

यालक, बूढ़े और रोगियों के कूंठ बोलने का संभव रहता है, इसलिए उनके कहने पर भरोसा न रक्खे और चंचल चित्त मनुष्य को भी विश्वासी न जाने । संपूण साहस के काम खून, डाका 'क्षियों की अधिक परीक्षा--जांच न करे। दोनों तरफ़ के गधाहों.में

English

A righteous king must punish like thieves those relatives who appropriate the property of such females during their lifetime.

अध्याय ८

श्लोक 8.30

प्रणष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् ।अर्वाक्त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत्

praNaShTasvAmikaM rikthaM rAjA tryabdaM nidhApayet | arvAktryabdAddharetsvAmI pareNa nR^ipatirharet

हिन्दी अर्थ

इह चानुसर्मा कोति वांगेषा बहमपूजिता तो 5१.0

English

Property, the owner of which has disappeared, the king shall cause to be kept as a deposit during three years; within the period of three years the owner may claim it, after (that term) the king may take it.

अध्याय ८

श्लोक 8.31

ममैदमिति यो ब्रूयात्सोऽनुयोज्यो यथाविधि ।संवाद्य रूपसङ्ख्यादीन् स्वामी तद्द्रव्यमर्हति

mamaidamiti yo brUyAtso.anuyojyo yathAvidhi | sa.nvAdya rUpasa~NkhyAdIn svAmI taddravyamarhati

हिन्दी अर्थ

शभा में गलाह आ ज्ञाने पंर न्यायका वादी, प्रतिवादी के ' सामने इसप्रकार कार्यारम्भ करे--इस मामला में आपस में जी ' - छुछ हुआ है. बह जो चुम जानते हो सत्य कहो ' क्योंकिं--इस् में . की: पाता है और सदा कीति पातां है, सत्यवाणी की वेद मै.

English

He who says, 'This belongs to me,' must be examined according to the rule; if he accurately describes the shape, and the number (of the articles found) and so forth, (he is) the owner, (and) ought (to receive) that property.

अध्याय ८

श्लोक 8.32

अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः ।वर्णं रूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डमर्हति

avedayAno naShTasya deshaM kAlaM cha tattvataH | varNaM rUpaM pramANaM cha tatsamaM daNDamarhati

हिन्दी अर्थ

क्षात्रेय से ' खच बोलो ' इस भांति पूंछे। ओर ' गो, वीज, सोना चुराने का पातक तुमको होगा ' ऐसा कहकर वेश्या से पूछे। खी, चालक को मारनेवाले को और मित्रद्रोदी, छतन्च को जो जो लोक मिलते हैं बेट्टी लोक झूठ बोलनेचाले को मिलते है ।

English

But if he does not really know the time and the place (where it was) lost, its colour, shape, and size, he is worthy of a fine equal (in value) to the (object claimed).

अध्याय ८

श्लोक 8.33

आददीताथ षड्भागं प्रनष्टाधिगतान्नृपः ।दशमं द्वादशं वाऽपि सतां धर्ममनुस्मरन्

AdadItAtha ShaDbhAgaM pranaShTAdhigatAnnR^ipaH | dashamaM dvAdashaM vA.api satAM dharmamanusmaran

हिन्दी अर्थ

शतमश्वानृते हन्ति लहखं.पुरुषानृते

English

Now the king, remembering the duty of good men, may take one-sixth part of property lost and afterwards found, or one-tenth, or at least one-twelfth.

अध्याय ८

श्लोक 8.34

प्रणष्टाधिगतं द्रव्यं तिष्ठेद्युक्तैरधिष्ठितम् ।यांस्तत्र चौरान् गृह्णीयात्तान् राजैभेन घातयेत्

praNaShTAdhigataM dravyaM tiShThedyuktairadhiShThitam | yA.nstatra chaurAn gR^ihNIyAttAn rAjaibhena ghAtayet

हिन्दी अर्थ

पसु भूसेवदित्याहुः स्रीणां भोगे च मेथुने ।

English

Property lost and afterwards found (by the king's servants) shall remain in the keeping of (special) officials; those whom the king may convict of stealing it, he shall cause to be slain by an elephant.

अध्याय ८

श्लोक 8.35

ममायमिति यो ब्रूयान्निधिं सत्येन मानवः ।तस्याददीत षड्भागं राजा द्वादशमेव वा

mamAyamiti yo brUyAnnidhiM satyena mAnavaH | tasyAdadIta ShaDbhAgaM rAjA dvAdashameva vA

हिन्दी अर्थ

जो सभा में चिना देखी वात बनाकर बोलता है बह रंधा होकर काटो सहित मछली खाता है। साक्षी के समय जिसकी जीवात्मा असत्य की शङ्का नहीं करता, उससे अच्छा देवगण दूसरे को' नहीं मानते । है सौम्य ! जिस साक्षी में भूंठ वोलनेवाला जितने

English

From that man who shall truly say with respect to treasure-trove, 'This belongs to me,' the king may take one-sixth or one-twelfth part.

अध्याय ८

श्लोक 8.36

अनृतं तु वदन् दण्ड्यः स्ववित्तस्यांशमष्टमम् ।तस्यैव वा निधानस्य सङ्ख्ययाऽल्पीयसीं कलाम्

anR^itaM tu vadan daNDyaH svavittasyA.nshamaShTamam | tasyaiva vA nidhAnasya sa~NkhyayA.alpIyasIM kalAm

हिन्दी अर्थ

इन सब पातको को खमसाकर, जैसा देखा या खुना है बही ठीक दीक कहो । गोपालक, बनियां, चढ़ई, लोहार, गानेचजाने का काम करनेवाले, नौकरी पेशा और न्याजखोर ब्राह्मणों से गवाही लेते समय शद के समान प्रश्न-/सवाल करे ॥ १०१-१०२ ॥

English

But he who falsely says (so), shall be fined in one-eighth of his property, or, a calculation of (the value of) the treasure having been made, in some smaller portion (of that).

अध्याय ८

श्लोक 8.38

विद्वांस्तु ब्राह्मणो दृष्ट्वा पूर्वोपनिहितं निधिम् ।अशेषतोऽप्याददीत सर्वस्याधिपतिर्हि सः

vidvA.nstu brAhmaNo dR^iShTvA pUrvopanihitaM nidhim | asheShato.apyAdadIta sarvasyAdhipatirhi saH

हिन्दी अर्थ

उदित्यचा वा वारुण्या ऋचेनाब्देवतेन वा॥ १०६ है

English

When the king finds treasure of old concealed in the ground let him give one half to Brahmanas and place the (other) half in his treasury.

अध्याय ८

श्लोक 8.38-2

यं तु पश्येन्निधिं राजा पुराणं निहितं क्षितौ ।तस्माद्द्विजेभ्यो दत्त्वाऽर्धमर्धं कोशे प्रवेशयेत्

yaM tu pashyennidhiM rAjA purANaM nihitaM kShitau | tasmAddvijebhyo dattvA.ardhamardhaM koshe praveshayet

हिन्दी अर्थ

असाक्षिकेषु स्वर्थेषु मिथो विवदमानयोः

English

When the king finds treasure of old concealed in the ground let him give one half to Brahmanas and place the (other) half in his treasury.

अध्याय ८

श्लोक 8.39

निधीनां तु पुराणानां धातूनामेव च क्षितौ ।अर्धभाग्रक्षणाद्राजा भूमेरधिपतिर्हि सः

nidhInAM tu purANAnAM dhAtUnAmeva cha kShitau | ardhabhAgrakShaNAdrAjA bhUmeradhipatirhi saH

हिन्दी अर्थ

सहाषाभसरच दवरच कायाथ शपथाः कता;

English

The king obtains one half of ancient hoards and metals (found) in the ground, by reason of (his giving) protection, (and) because he is the lord of the soil.

अध्याय ८

श्लोक 8.40

दातव्यं सर्ववर्णेभ्यो राज्ञा चौरैर्हृतं धनम् ।राजा तदुपयुञ्जानश्चौरस्याप्नोति किल्बिषम्

dAtavyaM sarvavarNebhyo rAj~nA chaurairhR^itaM dhanam | rAjA tadupayu~njAnashchaurasyApnoti kilbiSham

हिन्दी अर्थ

पतित नहीं होता क्योंकि उस असत्य को देववाणी कहते हैं। जिस को उस पाप से छुटकारा पानेके लिए घाणी देवता के लिए चरु बनाकर सरस्वतीदेची का पूजन करना चाहिए । अथवा झूष्साएड चरण देवता के (उडुचमं घरणपाशम' यजु० १२। १२) मन्त्रे अथवा

English

Property stolen by thieves must be restored by the king to (men of) all castes (varna); a king who uses such (property) for himself incurs the guilt of a thief.

अध्याय ८

श्लोक 8.41

जातिजानपदान् धर्मान् श्रेणीधर्मांश्च धर्मवित् ।समीक्ष्य कुलधर्मांश्च स्वधर्मं प्रतिपादयेत्

jAtijAnapadAn dharmAn shreNIdharmA.nshcha dharmavit | samIkShya kuladharmA.nshcha svadharmaM pratipAdayet

हिन्दी अर्थ

कामिनीएु विवाहेषु गवां भक्ष्ये तथेन्धने ।

English

(A king) who knows the sacred law, must inquire into the laws of castes (gati), of districts, of guilds, and of families, and (thus) settle the peculiar law of each.

अध्याय ८

श्लोक 8.42

स्वानि कर्माणि कुर्वाणा दूरे सन्तोऽपि मानवाः ।प्रिया भवन्ति लोकस्य स्वे स्वे कर्मण्यवस्थिताः

svAni karmANi kurvANA dUre santo.api mAnavAH | priyA bhavanti lokasya sve sve karmaNyavasthitAH

हिन्दी अर्थ

गोवीजकाशचनेवेरेयं शूद्रे सर्वेस्तु पातकेः

English

For men who follow their particular occupations and abide by their particular duty, become dear to people, though they may live at a distance.

अध्याय ८

श्लोक 8.43

नोत्पादयेत्स्वयं कार्यं राजा नाप्यस्य पूरुषः ।न च प्रापितमन्येन ग्रसेदर्थं कथं चन

notpAdayetsvayaM kAryaM rAjA nApyasya pUruShaH | na cha prApitamanyena grasedarthaM kathaM chana

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान, पुरुष थोड़ी चात के लिए शपथ न करे बृथा शपथ से लोक-परलोक दोनों बिगड़ते हें । स्त्रियों मे, विवाद में, गोचा आपत्ति मे भूँडा शपथ करने से पाप नहीं खगता । ब्राह्मण को को गो, अन्न और सुवर्ण की और शूद्र को सब पातक लगने की

English

Neither the king nor any servant of his shall themselves cause a lawsuit to be begun, or hush up one that has been brought (before them) by (some) other (man).

अध्याय ८

श्लोक 8.44

ग्रसेतार्थं यथा नयत्यसृक्पातैर्मृगस्य मृगयुः पदम् ।नयेत्तथाऽनुमानेन धर्मस्य नृपतिः पदम्

grasetArthaM yathA nayatyasR^ikpAtairmR^igasya mR^igayuH padam | nayettathA.anumAnena dharmasya nR^ipatiH padam

हिन्दी अर्थ

पूंचे काल में वत्सक्क चि के ऊपर उनके छोटे भाई ने कलझे लग़ाया था कि तू शद्रा है गम का है । तव चत्स ने अग्ति मे: प्रवेश किया था, पर सत्यवश अण्नि ने उनका धक रोम भी. नहीं जलाया । जिन जिन मुंक़दमों में कुंठी गवाही दी ऐसा नि-

English

As a hunter traces the lair of a (wounded) deer by the drops of blood, even so the king shall discover on which side the right lies, by inferences (from the facts).

अध्याय ८

श्लोक 8.45

सत्यमर्थं च सम्पश्येदात्मानमथ साक्षिणः ।साक्षिणम् देशं रूपं च कालं च व्यवहारविधौ स्थितः

satyamarthaM cha sampashyedAtmAnamatha sAkShiNaH | sAkShiNam deshaM rUpaM cha kAlaM cha vyavahAravidhau sthitaH

हिन्दी अर्थ

कामादशगुर पूव क्रोधाु त्रिंगण परस् । व ' धर्मेस्थांव्यभिचाराथमधसोनियमाय च ॥ १२२

English

When engaged in judicial proceedings he must pay full attention to the truth, to the object (of the dispute), (and) to himself, next to the witnesses, to the place, to the time, and to the aspect.

अध्याय ८

श्लोक 8.46

सद्भिराचरितं यत्स्याद्धार्मिकैश्च द्विजातिभिः ।तद्देशकुलजातीनामविरुद्धं प्रकल्पयेत्

sadbhirAcharitaM yatsyAddhArmikaishcha dvijAtibhiH | taddeshakulajAtInAmaviruddhaM prakalpayet

हिन्दी अर्थ

इलम किसी एक कारण से जो .झूंठी गवाही दे उसके. दणी फा निर्धार-कम;से इस प्रकार हेः--लोस से झूठी गवाही देने पर हज़ार पण दरड, मोहसे कहतेवाले.पर प्रथम साहस अर्थात् २५० पण्, अय से देनेपर मध्यम साहस का दूना ओर सित्रता के

English

What may have been practised by the virtuous, by such twice-born men as are devoted to the law, that he shall establish as law, if it be not opposed to the (customs of) countries, families, and castes (gati).

अध्याय ८

श्लोक 8.47

अधमर्णार्थसिद्ध्यर्थमुत्तमर्णेन चोदितः ।दापयेद्धनिकस्यार्थमधमर्णाद्विभावितम्

adhamarNArthasiddhyarthamuttamarNena choditaH | dApayeddhanikasyArthamadhamarNAdvibhAvitam

हिन्दी अर्थ

अनबनन्‍्धे परिज्ञाय देशकाला चं तत्वतः ।

English

When a creditor sues (before the king) for the recovery of money from a debtor, let him make the debtor pay the sum which the creditor proves (to be due).

अध्याय ८

श्लोक 8.48

यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्णिकः ।तैर्तैरुपायैः सङ्गृह्य दापयेदधमर्णिकम्

yairyairupAyairarthaM svaM prApnuyAduttamarNikaH | tairtairupAyaiH sa~NgR^ihya dApayedadhamarNikam

हिन्दी अर्थ

लिङ्ग, पेट, जीभ, हाथ, पेर ओर आख, नाक, कान, धन ओर शरीर ये दश दरड देने के स्थान हैं ! अपराध और दरड सहसेकी शक्ति और देश, कालका विचार करके अपराधियों को दएड अधर्मदण्डनं लोके यशोधे कीतनाशनम्।

English

By whatever means a creditor may be able to obtain possession of his property, even by those means may he force the debtor and make him pay.

अध्याय ८

श्लोक 8.49

धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च ।प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च

dharmeNa vyavahAreNa ChalenAcharitena cha | prayuktaM sAdhayedarthaM pa~nchamena balena cha

हिन्दी अर्थ

अन्याय से दशड देना, इस लोक में यश और कीर्ति.का नाशक , - है। परलोक का बाधक है । निरपसथियों की दरड और अपरा- . थिया को दर्ड न दन स राजाचा बड़ा अकीर्ति हाता है अयश ' सभा दय, फर अपराध करतो धिक्कार-लानत हूं। उसके बाद FE

English

By moral suasion, by suit of law, by artful management, or by the customary proceeding, a creditor may recover property lent; and fifthly, by force.

अध्याय ८

श्लोक 8.50

यः स्वयं साधयेदर्थमुत्तमर्णोऽधमर्णिकात् ।न स राज्ञाऽभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन् धनम्

yaH svayaM sAdhayedarthamuttamarNo.adhamarNikAt | na sa rAj~nA.abhiyoktavyaH svakaM sa.nsAdhayan dhanam

हिन्दी अर्थ

सोक में व्यवहार के लिये सोना, चांदी आदि को जो संज्ञा ' भाष-तौल प्रसिद्ध है वह यहां कही जाती हैः--मकान के झरोखे से - आनेवाली सूर्यक्रिरणों में जो छोटे छोटे घूल के कण. दिखलाई देते “ हैं चह प्रथम मान ह उसको त्रसरण कहते है ॥ १३१-१३२ ॥

English

A creditor who himself recovers his property from his debtor, must not be blamed by the king for retaking what is his own.

अध्याय ८

श्लोक 8.51

अर्थेऽपव्ययमानं तु करणेन विभावितम् ।दापयेद्धनिकस्यार्थं दण्डलेशं च शक्तितः

arthe.apavyayamAnaM tu karaNena vibhAvitam | dApayeddhanikasyArthaM daNDaleshaM cha shaktitaH

हिन्दी अर्थ

पणानां है श॒ते सार्धे प्रथमः साहसः,स्मृतः

English

But him who denies a debt which is proved by good evidence, he shall order to pay that debt to the creditor and a small fine according to his circumstances.

अध्याय ८

श्लोक 8.52

अपह्नवेऽधमर्णस्य देहीत्युक्तस्य संसदि ।अभियोक्ता दिशेद्देश्यं करणं वाऽन्यदुद्दिशेत्

apahnave.adhamarNasya dehItyuktasya sa.nsadi | abhiyoktA disheddeshyaM karaNaM vA.anyaduddishet

हिन्दी अर्थ

१० घल = १ घरण । २ कृष्णुल = १ चांदा का साषा। १६ चांदी मापा =.१ घरण, चा चांदी का पुराण! तांबा के कर्ष भर के पण-पैला को कार्षापण कहते हैं। ' १० धरण = १ चांदी का शतमान । ४ सुवणु = १ चरण् । - . -

English

On the denial (of a debt) by a debtor who has been required in court to pay it, the complainant must call (a witness) who was present (when the loan was made), or adduce other evidence.

अध्याय ८

श्लोक 8.53

अदेश्यं यश्च दिशति निर्दिश्यापह्नुते च यः ।यश्चाधरोत्तरानर्थान् विगीतान्नावबुध्यते

adeshyaM yashcha dishati nirdishyApahnute cha yaH | yashchAdharottarAnarthAn vigItAnnAvabudhyate

हिन्दी अर्थ

सासस्य इद्धि रहीयाहर्णानामनुपूवेशुः

English

(The plaintiff) who calls a witness not present at the transaction, who retracts his statements, or does not perceive that his statements (are) confused or contradictory;

अध्याय ८

श्लोक 8.54

अपदिश्यापदेश्यं च पुनर्यस्त्वपधावति ।अपदिश्यापदेशं सम्यक्प्रणिहितं चार्थं पृष्टः सन्नाभिनन्दति

apadishyApadeshyaM cha punaryastvapadhAvati | apadishyApadeshaM samyakpraNihitaM chArthaM pR^iShTaH sannAbhinandati

हिन्दी अर्थ

यदि अणो समा में सहाजन का रुपया देना कबूल करे तो सेकड़े पांच दण्ड देने योग्य हे। और इन्कार करे तो खेकडे दश दण्ड देवे वशिष्ठ के नियमानुलार सेकड का अस्खीयां भाग ब्याज लेवे । दो रुपया सेकडा ब्याज लेने खे दोष सहां होता ।

English

Or who having stated what he means to prove afterwards varies (his case), or who being questioned on a fact duly stated by himself does not abide by it;

अध्याय ८

श्लोक 8.55

असम्भाष्ये साक्षिभिश्च देशे सम्भाषते मिथः ।निरुच्यमानं प्रश्नं च नेच्छेद्यश्चापि निष्पतेत्

asambhAShye sAkShibhishcha deshe sambhAShate mithaH | niruchyamAnaM prashnaM cha nechChedyashchApi niShpatet

हिन्दी अर्थ

आाघश्चापानाधश्चासा न काखास्ययमहतः ।. अवहायों भवेतां तो दा्धकालमवस्थितो

English

Or who converses with the witnesses in a place improper for such conversation; or who declines to answer a question, properly put, or leaves (the court);

अध्याय ८

श्लोक 8.56

ब्रूहीत्युक्तश्च न ब्रूयादुक्तं च न विभावयेत् ।न च पूर्वापरं विद्यात्तस्मादर्थात्स हीयते

brUhItyuktashcha na brUyAduktaM cha na vibhAvayet | na cha pUrvAparaM vidyAttasmAdarthAtsa hIyate

हिन्दी अर्थ

भूमि, गो, धन आदि भोग के पदार्थ यदि अथि-शिरघी महा- जन के रक्स तो महाजन को व्याज न मिले और नियमित समय में ऋणी छुड़ा न सके तो उसको महाजन पेंच या किसीको दे नहीं सकता । ्राधि-भिरची की वस्तु को ऋणी की आज्ञा चिना

English

Or who, being ordered to speak, does not answer, or does not prove what he has alleged; or who does not know what is the first (point), and what the second, fails in his suit.

अध्याय ८

श्लोक 8.57

साक्षिणः सन्ति मेत्युक्त्वा दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः ।ज्ञातारः सन्ति मेत्युक्त्वा धर्मस्थः कारणैरेतैर्हीनं तमपि निर्दिशेत्

sAkShiNaH santi metyuktvA dishetyukto dishenna yaH | j~nAtAraH santi metyuktvA dharmasthaH kAraNairetairhInaM tamapi nirdishet

हिन्दी अर्थ

बस्तु का स्वामी पागल न हो और नादान न दो पर उसका वस्तु दूंसरा भोगता रहें तो न्याय से उसका अधिकार नही रहता. भोगनेवाला पाजाता है । गिरवी वस्तु, सीमा, चालक कां थन, धरोहर, प्रसन्नता से भोगाथ दिया धन, स्रा और राजा का धन,

English

Him also who says 'I have witnesses,' and, being ordered to produce them, produces them not, the judge must on these (same) grounds declare to be non-suited.

अध्याय ८

श्लोक 8.58

तमिति निर्दिशेत् अभियोक्ता न चेद्ब्रूयाद्बध्यो दण्ड्यश्च धर्मतः ।बन्ध्यो दण्ड्यश्च न चेत्त्रिपक्षात्प्रब्रूयाद्धर्मं प्रति पराजितः

tamiti nirdishet abhiyoktA na chedbrUyAdbadhyo daNDyashcha dharmataH | bandhyo daNDyashcha na chettripakShAtprabrUyAddharmaM prati parAjitaH

हिन्दी अर्थ

कृतानसारादधिका व्यतिरिक्का न सिध्यति ।

English

If a plaintiff does not speak, he may be punished corporally or fined according to the law; if (a defendant) does not plead within three fortnights, he has lost his cause.

अध्याय ८

श्लोक 8.59

यो यावद्निह्नुवीतार्थं मिथ्या यावति वा वदेत् ।तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्द्विगुणं दमम्

yo yAvadnihnuvItArthaM mithyA yAvati vA vadet | tau nR^ipeNa hyadharmaj~nau dApyau taddviguNaM damam

हिन्दी अर्थ

चक्रहाद्धः कालदा चः कारता काया च या ॥१५ दत्ता चाजता दाळ करण पारवतयत्

English

In the double of that sum which (a defendant) falsely denies or on which (the plaintiff) falsely declares, shall those two (men) offending against justice be fined by the king.

अध्याय ८

श्लोक 8.60

पृष्टोऽपव्ययमानस्तु कृतावस्थो धनेषिणा ।त्र्यवरैः साक्षिभिर्भाव्यो नृपब्राह्मणसंनिधौ

pR^iShTo.apavyayamAnastu kR^itAvastho dhaneShiNA | tryavaraiH sAkShibhirbhAvyo nR^ipabrAhmaNasa.nnidhau

हिन्दी अर्थ

कज्जा के रुपया का सूद एकवार लेवे पर, ऋण का घन उने से अधिक वहीं लिया जा सकता! और धान्य, दक्ष के सूल, फल, ऊन और वाइन पांचशुचे से अधिक नहीँ लिये जाते हैं! जो सूद का ठहराव हो चुका है उससे अधिक शास्त्र के खिलाफ नहीं मिल

English

(A defendant) who, being brought (into court) by the creditor, (and) being questioned, denies (the debt), shall be convicted (of his falsehood) by at least three witnesses (who must depose) in the presence of the Brahmana (appointed by) the king.

अध्याय ८

श्लोक 8.61

यादृशा धनिभिः कार्या व्यवहारेषु साक्षिणः ।तादृशान् सम्प्रवक्ष्यामि यथा वाच्यं ऋतं च तैः

yAdR^ishA dhanibhiH kAryA vyavahAreShu sAkShiNaH | tAdR^ishAn sampravakShyAmi yathA vAchyaM R^itaM cha taiH

हिन्दी अर्थ

समुद्रयानकुशला दशकालाथदाशुनः

English

I will fully declare what kind of men may be made witnesses in suits by creditors, and in what manner those (witnesses) must give true (evidence).

अध्याय ८

श्लोक 8.62

गृहिणः पुत्रिणो मौलाः क्षत्रविद्शूद्रयोनयः ।अर्थ्युक्ताः साक्ष्यमर्हन्ति न ये के चिदनापदि

gR^ihiNaH putriNo maulAH kShatravidshUdrayonayaH | arthyuktAH sAkShyamarhanti na ye ke chidanApadi

हिन्दी अर्थ

या यस्य घातसार्तऽइशनायह मातवः चक्रवद्धि का आश्रय करनेवाला महाजन देश-काल के नियम समुद्र आदि के रास्ते देश-विदेश में ब्यापार चतुर महाजन जो आय-ब्यय के झनुसार भाड़ ब्याज आदि ते करे वही

English

Householders, men with male issue, and indigenous (inhabitants of the country, be they) Kshatriyas, Vaisyas, or Sudras, are competent, when called by a suitor, to give evidence, not any persons whatever (their condition may be) except in cases of urgency.

अध्याय ८

श्लोक 8.63

आप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः ।सर्वधर्मविदोऽलुब्धा विपरीतांस्तु वर्जयेत्

AptAH sarveShu varNeShu kAryAH kAryeShu sAkShiNaH | sarvadharmavido.alubdhA viparItA.nstu varjayet

हिन्दी अर्थ

ज्ञमानत का घन, फ़िञूल दान, जुये का रुपया, मद्य का रुपया आर ज्ञुमांना का रुपया पिता के मरने परं उसके वदले, पुनः नदा. दे सकता । सिफ्र हाज़िर करने की जमानत में पहली वात जाने । ' परन्तु कणी के वदले में क्तज्ञे . अदा करने की जमानत वाला मर

English

Trustworthy men of all the (four) castes (varna) may be made witnesses in lawsuits, (men) who know (their) whole duty, and are free from covetousness; but let him reject those (of an) opposite (character).

अध्याय ८

श्लोक 8.64

नार्थसम्बन्धिनो नाप्ता न सहाया न वैरिणः ।न दृष्टदोषाः कर्तव्या न व्याध्यार्ता न दूषिताः

nArthasambandhino nAptA na sahAyA na vairiNaH | na dR^iShTadoShAH kartavyA na vyAdhyArtA na dUShitAH

हिन्दी अर्थ

„= कपट खे किया हुआ वन्धक (गिरवी ) विक्रय, दान, प्रतिअह प्र विक्षेप--घरोइर कोसी लौटा'वेंना चाहिए। यदि कुणी भर गया हो और ऋण का द्रव्य कुटुम्ब मै लगाया हो तों उसके चान्धव मिले या ञ्चे हो. पर अपने ध्न से ऋण देवे कोई

English

Those must not be made (witnesses) who have an interest in the suit, nor familiar (friends), companions, and enemies (of the parties), nor (men) formerly convicted (of perjury), nor (persons) suffering under (severe) illness, nor (those) tainted (by mortal sin).

अध्याय ८

श्लोक 8.65

न साक्षी नृपतिः कार्यो न कारुककुशीलवौ ।न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सङ्गेभ्यो विनिर्गतः

na sAkShI nR^ipatiH kAryo na kArukakushIlavau | na shrotriyo na li~Ngastho na sa~Ngebhyo vinirgataH

हिन्दी अर्थ

चलात्कार से दिया, बलात्कार से भोय किया, कुछ लिखाया या कुछ किसी से कराया न किये फे समान मुजी ने कहा है। तीन दुसरे के लिए दुःख पाते हैं-साक्षी, ज्ञामिन श्रौर ऋणी के कुटुम्बी ।' और चार दूसरे के कारण चढ़ते हँ--आहाण, धनी,

English

The king cannot be made a witness, nor mechanics and actors, nor a: Srotriya, nor a student of the Veda, nor (an ascetic) who has given up (all) connexion (with the world),

अध्याय ८

श्लोक 8.66

नाध्यधीनो न वक्तव्यो न दस्युर्न विकर्मकृत् ।न वृद्धो न शिशुर्नैको नान्त्यो न विकलेन्द्रियः

nAdhyadhIno na vaktavyo na dasyurna vikarmakR^it | na vR^iddho na shishurnaiko nAntyo na vikalendriyaH

हिन्दी अर्थ

इसलिए राजा यमराज फे समान अपना प्रिय ओर अमिय रवखे। जो राजा मूखेता से अघमे के कार्य करता हे, उस दुष्ट को शत्रु शीघही चश में कर लेते हूँ । परन्तु जो फाम, क्रोध को नदियाँ की भांति अचुगामिनी होती हैं ॥ १७३-१७४ ॥

English

Nor one wholly dependent, nor one of bad fame, nor a Dasyu, nor one who follows forbidden occupations, nor an aged (man), nor an infant, nor one (man alone), nor a man of the lowest castes, nor one deficient in organs of sense,

अध्याय ८

श्लोक 8.67

नार्तो न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडितः ।न श्रमार्तो न कामार्तो न क्रुद्धो नापि तस्करः

nArto na matto nonmatto na kShuttR^iShNopapIDitaH | na shramArto na kAmArto na kruddho nApi taskaraH

हिन्दी अर्थ

यदि ऋणी (अपने को राजमिय मानकर ) राजा से कहे कि चचा जवरदरसस्ता ऋण वसूल करता है ताभा राजा उसका धन दिलावे ओर ऋणीपर ऋण का चोथाई दरड करे। समानजाति चा हानजात क्रजदार, महाजन का चन उसके यहा कास करके

English

Nor one extremely grieved, nor one intoxicated, nor a madman, nor one tormented by hunger or thirst, nor one oppressed by fatigue, nor one tormented by desire, nor a wrathful man, nor a thief.

अध्याय ८

श्लोक 8.68

स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः ।शूद्राश्च सन्तः शूद्राणां अन्त्यानामन्त्ययोनयः

strINAM sAkShyaM striyaH kuryurdvijAnAM sadR^ishA dvijAH | shUdrAshcha santaH shUdrANAM antyAnAmantyayonayaH

हिन्दी अर्थ

स तथेव रहीतव्यो यथा दायस्तथा यहः

English

Women should give evidence for women, and for twice-born men twice-born men (of the) same (kind), virtuous Sudras for Sudras, and men of the lowest castes for the lowest.

अध्याय ८

श्लोक 8.69

अनुभावी तु यः कश्चित्कुर्यात्साक्ष्यं विवादिनाम् ।अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा शरीरस्यापि चात्यये

anubhAvI tu yaH kashchitkuryAtsAkShyaM vivAdinAm | antarveshmanyaraNye vA sharIrasyApi chAtyaye

हिन्दी अर्थ

छित पुरुष फे पास निक्षेप-धरोहर रखना चाहिए। जो भबुष्य लेना उचित, है। फ्योंकि-जैसा देना, पैसा लेना। जो धरोहर रखनेबाले फी वस्तु मांगने पर नहीं देता, उससे न्यायका राज” पुरुष रखनेवाले के पीछे मांगे । धरोहर के समय साक्षी न हो,

English

But any person whatsoever, who has personal knowledge (of an act committed) in the interior apartments (of a house), or in a forest, or of (a crime causing) loss of life, may give evidence between the parties.

अध्याय ८

श्लोक 8.70

स्त्रियाऽप्यसम्भावे कार्यं बालेन स्थविरेण वा ।शिष्येण बन्धुना वाऽपि दासेन भृतकेन वा

striyA.apyasambhAve kAryaM bAlena sthavireNa vA | shiShyeNa bandhunA vA.api dAsena bhR^itakena vA

हिन्दी अर्थ

और यदि चह ठीक ठीकच देवे तो राजा पकड़कर दोनों की रखमेचाले की.बस्तु उसके वासियों को न देवे, क्योंकि रंखनेवाले की सूत्यु होजने से धरोहर नद दो,जाती है । जीता हो तो मिल सकती है । परन्तु धरोहर रखनेचाले की सृत्यु होजाने पर, यदि

English

On failure (of qualified witnesses, evidence) may given (in such cases) by a woman, by an infant, by an aged man, by a pupil, by a relative, by a slave, or by a hired servant.

अध्याय ८

श्लोक 8.71

बालवृद्धातुराणां च साक्ष्येषु वदतां मृषा ।जानीयादस्थिरां वाचमुत्सिक्तमनसां तथा

bAlavR^iddhAturANAM cha sAkShyeShu vadatAM mR^iShA | jAnIyAdasthirAM vAchamutsiktamanasAM tathA

हिन्दी अर्थ

स सहायः स हन्तव्यः प्रकाश विविधेषधेः

English

But the (judge) should consider the evidence of infants, aged and diseased men, who (are apt to) speak untruly, as untrustworthy, likewise that of men with disordered minds.

अध्याय ८

श्लोक 8.72

साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसङ्ग्रहणेषु च ।वाग्दण्डयोश्च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः

sAhaseShu cha sarveShu steyasa~NgrahaNeShu cha | vAgdaNDayoshcha pAruShye na parIkSheta sAkShiNaH

हिन्दी अर्थ

धरोहर और उपमिथि मारलेनेचालों को .भी राजा यही दरड देवे । छल, कपट करके पराया धन हरनेवालो को उनके मदद्- गारो के साथ सबके सामने. अनेक पीड़ा दण्ड देवे! गवाहों के सामने जितना घरोदर हो उतना स्वीकार करने से पाव, बखेड़ा

English

In all cases of violence, of theft and adultery, of defamation and assault, he must not examine the (competence of) witnesses (too strictly).

अध्याय ८

श्लोक 8.73

बहुत्वं परिगृह्णीयात्साक्षिद्वैधे नराधिपः ।समेषु तु गुणोत्कृष्टान् गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान्

bahutvaM parigR^ihNIyAtsAkShidvaidhe narAdhipaH | sameShu tu guNotkR^iShTAn guNidvaidhe dvijottamAn

हिन्दी अर्थ

दूसरे की चर्तु विना सालिक की आज्ञा जिखने वेची हो उस चोर व साहूकार को विना गवाह चोर की भांति दरड देवे । दुसरे की वस्तु बेंचननेवाला यदि उस धच के मालिक के चंश में हो तो छुः सौ पण दरड देवे और सस्बन्धी या बचने का अधिकार न

English

On a conflict of the witnesses the king shall accept (as true) the evidence of the) majority; if (the conflicting parties are) equal in number, (that of) those distinguished by good qualities; on a difference between (equally) distinguished (witnesses, that of) the best among the twice-born.

अध्याय ८

श्लोक 8.74

समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति ।तत्र सत्यं ब्रुवन् साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते

samakShadarshanAtsAkShyaM shravaNAchchaiva sidhyati | tatra satyaM bruvan sAkShI dharmArthAbhyAM na hIyate

हिन्दी अर्थ

अध मुलसनाहार्य प्रकाशकयशोधितः। .

English

Evidence in accordance with what has actually been seen or heard, is admissible; a witness who speaks truth in those (cases), neither loses spiritual merit nor wealth.

अध्याय ८

श्लोक 8.75

साक्षी दृष्टश्रुतादन्यद्विब्रुवन्नार्यसंसदि ।अवाङ्नरकमभ्येति प्रेत्य स्वर्गाच्च हीयते

sAkShI dR^iShTashrutAdanyadvibruvannAryasa.nsadi | avA~Nnarakamabhyeti pretya svargAchcha hIyate

हिन्दी अर्थ

जिसको कोई वस्तु भोगते देखे पर खरीदते न देखा हो तो दूसरे का खरीद का लेख आदि प्रमाण होगा। भोग प्रमाण न होगा । यह व्यवहार की मयौदा हैं! जो ज्ञादिर तौर से विकती चीज़ को कुछ खरीद् करे अर पीछे कोई वखेड़ा उठे तो खरीदार

English

A witness who deposes in an assembly of honourable men (Arya) anything else but what he has seen or heard, falls after death headlong into hell and loses heaven.

अध्याय ८

श्लोक 8.76

यत्रानिबद्धोऽपीक्षेत शृणुयाद्वाऽपि किं चन ।पृष्टस्तत्रापि तद्ब्रूयाद्यथादृष्टं यथाश्रुतम्

yatrAnibaddho.apIkSheta shR^iNuyAdvA.api kiM chana | pR^iShTastatrApi tadbrUyAdyathAdR^iShTaM yathAshrutam

हिन्दी अर्थ

तस्य कर्मानुरूपेण देयोंऽशः सहकतेभिः

English

When a man (originally) not appointed to be a witness sees or hears anything and is (afterwards) examined regarding it, he must declare it (exactly) as he saw or heard it.

अध्याय ८

श्लोक 8.77

एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्याद्बह्व्यः शुच्योऽपि न स्त्रियः ।त्वसाक्षी स्त्रीबुद्धेरस्थिरत्वात्तु दोषैश्चान्येऽपि ये वृताः

eko.alubdhastu sAkShI syAdbahvyaH shuchyo.api na striyaH | tvasAkShI strIbuddherasthiratvAttu doShaishchAnye.api ye vR^itAH

हिन्दी अर्थ

एक कन्या दिखाकर दूसरी किसी का विवाह करदे तो -दोनों का एकही मूल्य में विवाह कर लिया जाय, मल की आशा हैँ । पागल, कोढ़िन, किसी से मुक्त हो तो न वतलाने से कन्यादान , किसी कारण से अपना, कर्म न् एरा करसके तो दूसरों के साथ में

English

One man who is free from covetousness may be (accepted as) witness; but not even many pure women, because the understanding of females is apt to waver, nor even many other men, who are tainted with sin.

अध्याय ८

श्लोक 8.78

स्वभावेनैव यद्ब्रूयुस्तद्ग्राह्यं व्यावहारिकम् ।अतो यदन्यद्विब्रूयुर्धर्मार्थं तदपार्थकम्

svabhAvenaiva yadbrUyustadgrAhyaM vyAvahArikam | ato yadanyadvibrUyurdharmArthaM tadapArthakam

हिन्दी अर्थ

होता वापि हरेदशवसुद्राता चाप्यनःक्रये

English

What witnesses declare quite naturally, that must be received on trials; (depositions) differing from that, which they make improperly, are worthless for (the purposes of) justice.

अध्याय ८

श्लोक 8.79

सभान्तः साक्षिणः प्राप्तानर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ ।प्राड्विवाकोऽनुयुञ्जीत विधिनाऽनेन सान्त्वयन्

sabhAntaH sAkShiNaH prAptAnarthipratyarthisa.nnidhau | prADvivAko.anuyu~njIta vidhinA.anena sAntvayan

हिन्दी अर्थ

संभूय स्वानि कर्माणि कुवेजिरिद्द सानवैः ।

English

The witnesses being assembled in the court in the presence of the plaintiff and of the defendant, let the judge examine them, kindly exhorting them in the following manner:

अध्याय ८

श्लोक 8.80

यद्द्वयोरनयोर्वेत्थ कार्येऽस्मिंश्चेष्टितं मिथः ।तद्ब्रूत सर्वं सत्येन युष्माकं ह्यत्र साक्षिता

yaddvayoranayorvettha kArye.asmi.nshcheShTitaM mithaH | tadbrUta sarvaM satyena yuShmAkaM hyatra sAkShitA

हिन्दी अर्थ

' आधान आदि कमों के जिन अङ्गो की जो दक्षिणा हो उनको कमै करानेवाले अलग अलर ले अथवा वॉट लेव। आधान में रथ अध्वयुँ, घोड़ा अरहा या होता लेवे और सोम खर्रादकर नाझी में आया जे तो याड़ी उद्गाता पावे । यक्ष के सोलह ऋत्विजो सं

English

'What ye know to have been mutually transacted in this matter between the two men before us, declare all that in accordance with the truth; for ye are witnesses in this (cause).

अध्याय ८

श्लोक 8.81

सत्यं साक्ष्ये ब्रुवन् साक्षी लोकान् आप्नोत्यपुष्कलान् ।आप्नोत्यनिन्दितान् इह चानुत्तमां कीर्तिं वागेषा ब्रह्मपूजिता

satyaM sAkShye bruvan sAkShI lokAn ApnotyapuShkalAn | ApnotyaninditAn iha chAnuttamAM kIrtiM vAgeShA brahmapUjitA

हिन्दी अर्थ

यदि संसाधयेततत्नु दपोज्लोसेन वा पुनः ।

English

'A witness who speaks the truth in his evidence, gains (after death) the most excellent regions (of bliss) and here (below) unsurpassable fame; such testimony is revered by Brahman (himself).

अध्याय ८

श्लोक 8.82

साक्ष्येऽनृतं वदन् पाशैर्बध्यते वारुणैर्भृशम् ।विवशः शतमाजातीस्तस्मात्साक्ष्यं वदेदृतम्

sAkShye.anR^itaM vadan pAshairbadhyate vAruNairbhR^isham | vivashaH shatamAjAtIstasmAtsAkShyaM vadedR^itam

हिन्दी अर्थ

, किसी याचक को धर्मार्थ किसी ने कुछ देना कहा हो प्र चद कसे न करे तो उसको प्रतिज्ञात धन देवे! जो याचक गर्व या लोभ से उस धन का दाचा करे तो राजा, चोर मान कर एक सुवर्ण उस पर जुमांना करे । इस प्रकार दिये धन को लौराने का

English

'He who gives false evidence is firmly bound by Varuna's fetters, helpless during one hundred existences; let (men therefore) give true evidence.

अध्याय ८

श्लोक 8.83

सत्येन पूयते साक्षी धर्मः सत्येन वर्धते ।तस्मात्सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः

satyena pUyate sAkShI dharmaH satyena vardhate | tasmAtsatyaM hi vaktavyaM sarvavarNeShu sAkShibhiH

हिन्दी अर्थ

नौकर का चेतन-तनर्वाह । जो नौकर विना चीमारी के घमंड ले ठहराव के अजुंसार काम न करे तो उसपर आउ कृष्णल जुमीना करे और वेतन

English

'By truthfulness a witness is purified, through truthfulness his merit grows, truth must, therefore, be spoken by witnesses of all castes (varna).

अध्याय ८

श्लोक 8.84

आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी गतिरात्मा तथाऽत्मनः ।माऽवमंस्थाः स्वमात्मानं नृणां साक्षिणमुत्तमम्

Atmaiva hyAtmanaH sAkShI gatirAtmA tathA.atmanaH | mA.avama.nsthAH svamAtmAnaM nR^iNAM sAkShiNamuttamam

हिन्दी अर्थ

परन्तु जो बीमार हो और नीरोग होकर ठहराव के अजुसार कास करे तो अधिक दिन बीमार रहा हो तो भी चेतन पागा । शशी हो या नीरोग हो ठहरे हुए काम को न करे था दूसरे से न करा दे अथवा कुछ कम काम करे तो उसको वेतन न देय! यह

English

'The Soul itself is the witness of the Soul, and the Soul is the refuge of the Soul; despise not thy own Soul, the supreme witness of men.

अध्याय ८

श्लोक 8.85

मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित्पश्यतीति नः ।तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषः

manyante vai pApakR^ito na kashchitpashyatIti naH | tA.nstu devAH prapashyanti svasyaivAntarapUruShaH

हिन्दी अर्थ

एतदरडविधि कर्याद्धार्मिकः एथिवीपतिः ।

English

'The wicked, indeed, say in their hearts, "Nobody sees us;" but the gods distinctly see them and the male within their own breasts.

अध्याय ८

श्लोक 8.86

द्यौर्भूमिरापो हृदयं चन्द्रार्काग्नियमानिलाः ।रात्रिः संध्ये च धर्मश्च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम्

dyaurbhUmirApo hR^idayaM chandrArkAgniyamAnilAH | rAtriH sa.ndhye cha dharmashcha vR^ittaj~nAH sarvadehinAm

हिन्दी अर्थ

पंच या देख के लोगो से किसी काम के लिए सत्य लोस से उसको छोड़ देवे तो रोजा उसको राज्य दे ओर उस निंयमसङ्ग करनेवाले को पकड़कर चार छुः खुबण या एक चांदी का शतमान दण्ड करे ।

English

'The sky, the earth, the waters, (the male in) the heart, the moon, the sun, the fire, Yama and the wind, the night, the two twilights, and justice know the conduct of all corporeal beings.'

अध्याय ८

श्लोक 8.87

देवब्राह्मणसांनिध्ये साक्ष्यं पृच्छेदृतं द्विजान् ।उदङ्मुखान् प्राङ्मुखान् वा पूर्वाह्णे वै शुचिः शुचीन्

devabrAhmaNasA.nnidhye sAkShyaM pR^ichChedR^itaM dvijAn | uda~NmukhAn prA~NmukhAn vA pUrvAhNe vai shuchiH shuchIn

हिन्दी अर्थ

बस्तु को खरीद चा बेचकर जिसको पसंद न हो बह सतर उसको वापस कर दे या लेवे । परन्तु दरा दिन वापस करे न करावे। क्योंकि ससय-सङ्घ करने से

English

The (judge), being purified, shall ask in the forenoon the twice-born (witnesses) who (also have been) purified, (and stand) facing the north or the east, to give true evidence in the presence of (images of) the gods and of Brahmanas.

अध्याय ८

श्लोक 8.88

ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छेत्सत्यं ब्रूहीति पार्थिवम् ।गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः

brUhIti brAhmaNaM pR^ichChetsatyaM brUhIti pArthivam | gobIjakA~nchanairvaishyaM shUdraM sarvaistu pAtakaiH

हिन्दी अर्थ

जो पुरुप दोपवाली कन्या के दोष विचा बतलाए दिचाइ करदे उसपर राजा ६६ पण दरड करे। किसी इषा से कन्या में दोष लगावे, पर उसको ने दिखलावे तो उस पर सौ १०० पण दरड , जो कत्या नहीं हैं उनके लिए नहीं फ्यॉकि उनका कन्यापन लोप

English

Let him examine a Brahmana (beginning with) 'Speak,' a Kshatriya (beginning with) 'Speak the truth,' a Vaisya (admonishing him) by (mentioning) his kine, grain, and gold, a Sudra (threatening him) with (the guilt of) every crime that causes loss of caste;

अध्याय ८

श्लोक 8.89

ब्रह्मघ्नो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातिनः ।मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्युर्ब्रुवतो मृषा

brahmaghno ye smR^itA lokA ye cha strIbAlaghAtinaH | mitradruhaH kR^itaghnasya te te syurbruvato mR^iShA

हिन्दी अर्थ

निरीय करे-पशुओ की रक्षा का भार दिन मैं चरवाह और रात में उनके मालिक पर है और चारे की कमी पर चरवाह उत्तर" दाता है! जो चरवाह दूध मात्र का वेतन पाता हो वह स्वामी . की. आज्ञा से दश गौओ में जो उत्तम हो उसको दुह लेय । थह .::

English

(Saying), 'Whatever places (of torment) are assigned (by the sages) to the slayer of a Brahmana, to the murderer of women and children, to him who betrays a friend, and to an ungrateful man, those shall be thy (portion), if thou speakest falsely.

अध्याय ८

श्लोक 8.90

जन्मप्रभृति यत्किं चित्पुण्यं भद्र त्वया कृतम् ।तत्ते सर्वं शुनो गच्छेद्यदि ब्रूयास्त्वमन्यथा

janmaprabhR^iti yatkiM chitpuNyaM bhadra tvayA kR^itam | tatte sarvaM shuno gachChedyadi brUyAstvamanyathA

हिन्दी अर्थ

यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शसति ॥8 १ ३॥ i

English

'(The reward) of all meritorious deeds which thou, good man, hast done since thy birth, shall become the share of the dogs, if in thy speech thou departest from the truth.

अध्याय ८

श्लोक 8.91

एकोऽहमस्मीत्यात्मानं यस्त्वं कल्याण मन्यसे ।नित्यं स्थितस्ते हृद्येष पुण्यपापैक्षिता मुनिः

eko.ahamasmItyAtmAnaM yastvaM kalyANa manyase | nityaM sthitaste hR^idyeSha puNyapApaikShitA muniH

हिन्दी अर्थ

अजाविके तु संरुद्धे बकैः पाले त्वनायतिं। , . ;:. . ‰

English

'If thou thinkest, O friend of virtue, with respect to thyself, "I am alone," (know that) that sage who witnesses all virtuous acts and all crimes, ever resides in thy heart.

अध्याय ८

श्लोक 8.92

यमो वैवस्वतो देवो यस्तवैष हृदि स्थितः ।तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गां मा कुरून् गमः

yamo vaivasvato devo yastavaiSha hR^idi sthitaH | tena chedavivAdaste mA ga~NgAM mA kurUn gamaH

हिन्दी अर्थ

जो पशु खो जाय, कीड़े पड़कर मरजाय, कुर्ता से मारा जाय, . गहे मे गिरकर मरजाय, चरचाह की अवधानी: से चोर लेजायँ तो उसको चरवाह मालिक को देवे 4 जो चोर-इमला. करके कोई : पशु लेज्ञार्थ तो चरवाह ठीक समय पर मालिक सें इत्तिलां करे ..

English

'If thou art not at variance with that divine Yama, the son of Vivasvat, who dwells in thy heart, thou needest neither visit the Ganges nor the (land of the) Kurus.

अध्याय ८

श्लोक 8.93

नग्नो मुण्डः कपालेन च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः ।कपाली अन्धः शत्रुकुलं गच्छेद्यः साक्ष्यमनृतं वदेत्

nagno muNDaH kapAlena cha bhikShArthI kShutpipAsitaH | kapAlI andhaH shatrukulaM gachChedyaH sAkShyamanR^itaM vadet

हिन्दी अर्थ

हि गाँव के चारों तरफ़ चार सौ हाथ या तीन लकड़ी फेंकने पर: जितनी दुर गिरे वहां तक और नगर के आसपास उसकी तिणुनी भूमि पय के लिए छोड़ रखना उचित है, इस भूमि को “परिहार ' कहते है । उस भूमि में बाड़ न होने से अन्न कोई .

English

'Naked and shorn, tormented with hunger and thirst, and deprived of sight, shall the man who gives false evidence, go with a potsherd to beg food at the door of his enemy.

अध्याय ८

श्लोक 8.94

अवाक्षिरास्तमस्यन्धे किल्बिषी नरकं व्रजेत् ।यः प्रश्नं वितथं ब्रूयात्पृष्टः सन् धर्मनिश्चये

avAkShirAstamasyandhe kilbiShI narakaM vrajet | yaH prashnaM vitathaM brUyAtpR^iShTaH san dharmanishchaye

हिन्दी अर्थ

स पालानवाविषालानवानदण्ड्यानूमनुरमबीत्॥२ ४ २।

English

'Headlong, in utter darkness shall the sinful man tumble into hell, who being interrogated in a judicial inquiry answers one question falsely.

अध्याय ८

श्लोक 8.95

अन्धो मत्स्यानिवाश्नाति स नरः कण्टकैः सह ।यो भाषतेऽर्थवैकल्यमप्रत्यक्षं सभां गतः

andho matsyAnivAshnAti sa naraH kaNTakaiH saha | yo bhAShate.arthavaikalyamapratyakShaM sabhAM gataH

हिन्दी अर्थ

उस भूमि के बचाने को इतची' ऊंची वाड करे जिसमें ऊंट न देख सकें और छोटे छेवों.को बंद. करदे जिसमे सुत्र, कुचा का : मुँह न जाखके । गव के या रास्ते के पास बाड़ से घिरे खेतों का अन्त पशु खाले तोचय्वाद को सौ.पण दरड करे ओर विना चर”

English

'That man who in a court (of justice) gives an untrue account of a transaction (or asserts a fact) of which he was not an eye-witness, resembles a blind man who swallows fish with the bones.

अध्याय ८

श्लोक 8.96

यस्य विद्वान् हि वदतः क्षेत्रज्ञो नाभिशङ्कते ।नातिशङ्कते तस्मान्न देवाः श्रेयांसं लोकेऽन्यं पुरुषं विदुः

yasya vidvAn hi vadataH kShetraj~no nAbhisha~Nkate | nAtisha~Nkate tasmAnna devAH shreyA.nsaM loke.anyaM puruShaM viduH

हिन्दी अर्थ

सीमा-सरहद्- का निर्णय । यदि दो गो के हद का झगडा उठे तो -नेठ- मास में- जब ज़मीच साफ़ हो तव उसका निश्चय करना । दद जानने के लिए बड़, पीपल, ढाक, समर, साल, ताल और दूधचाले कोई दृक्ष

English

'The gods are acquainted with no better man in this world than him, of whom his conscious Soul has no distrust, when he gives evidence.

अध्याय ८

श्लोक 8.97

यावतो बान्धवान् यस्मिन् हन्ति साक्ष्येऽनृतं वदन् ।तावतः सङ्ख्यया तस्मिन् शृणु सौम्यानुपूर्वशः

yAvato bAndhavAn yasmin hanti sAkShye.anR^itaM vadan | tAvataH sa~NkhyayA tasmin shR^iNu saumyAnupUrvashaH

हिन्दी अर्थ

यानि चेवंघरकाराशि कालाजूमिन भक्षयेत् । तानि लंधिपु सीसायासप्रकाशानि कारयेत्

English

'Learn now, O friend, from an enumeration in due order, how many relatives he destroys who gives false evidence in several particular cases.

अध्याय ८

श्लोक 8.98

पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते ।शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते

pa~ncha pashvanR^ite hanti dasha hanti gavAnR^ite | shatamashvAnR^ite hanti sahasraM puruShAnR^ite

हिन्दी अर्थ

गरम, वास, शमा, लता, रामशर, कुव्जक का चेल बगर लगाच स्र सीमा के मेल पर वनवावे सीमा के लिए लोक में पाय सापडा हुआ करता दृ इसालण उसके जानन के लए छुपा चले भा कर रक्स पत्थर, इडा, गकि वास, भूस) राख, ठाकरा, सूखा

English

'He kills five by false Testimony regarding (small) cattle, he kills ten by false testimony regarding kine, he kills a hundred by false evidence concerning horses, and a thousand by false evidence concerning men.

अध्याय ८

श्लोक 8.99

हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् ।सर्वं भूमिअनृते हन्ति मा स्म भूमिअनृतं वदीः

hanti jAtAnajAtA.nshcha hiraNyArthe.anR^itaM vadan | sarvaM bhUmianR^ite hanti mA sma bhUmianR^itaM vadIH

हिन्दी अर्थ

चिहों के देखने पर सी अगर कोई संदेह हो तो साक्षी-गवाहो के विश्वास पर निर्णय होगा । वादी? प्रतिवादी, गांवके कुलीन पंचा के सामने सब वावे पूंछे ओर फ़ेसला करे ॥ २५३-२५४ ॥

English

'By speaking falsely in a cause regarding gold, he kills the born and the unborn; by false evidence concerning land, he kills everything; beware, therefore, of false evidence concerning land.

अध्याय ८

श्लोक 8.100

अप्सु भूमिवदित्याहुः स्त्रीणां भोगे च मैथुने ।अब्जेषु चैव रत्नेषु सर्वेष्वश्ममयेषु च

apsu bhUmivadityAhuH strINAM bhoge cha maithune | abjeShu chaiva ratneShu sarveShvashmamayeShu cha

हिन्दी अर्थ

ल्याॉय करते समय उसका एक चौथाई अधर्म अन्याय करने वाले को, एक चौथाई भूँठे गचाइ को, एक चौथाई सभासद् और एक चौथाई राजा को अधर्म लगता है । जिस समा में अन्यायी - पुरुष की ठीक ठीक निन्दा कीजाती .है, चहां राजा और सभा-

English

'They declare (false evidence) concerning water, concerning the carnal enjoyment of women, and concerning all gems, produced in water, or consisting of stones (to be) equally (wicked) as a lie concerning land.

अध्याय ८

श्लोक 8.101

एतान् दोषानवेक्ष्य त्वं सर्वाननृतभाषणे ।यथाश्रुतं यथादृष्टं सर्वमेवाञ्जसा वद

etAn doShAnavekShya tvaM sarvAnanR^itabhAShaNe | yathAshrutaM yathAdR^iShTaM sarvamevA~njasA vada

हिन्दी अर्थ

अर्थानथावुभो बुद्ध्वा घमोधरसो च केवलो ।

English

'Marking well all the evils (which are produced) by perjury, declare thou openly everything as (thou hast) heard or seen (it).'

अध्याय ८

श्लोक 8.102

गोरक्षकान् वाणिजिकांस्तथा कारुकुशीलवान् ।वाणिजकांस्तथा प्रेष्यान् वार्धुषिकांश्चैव विप्रान् शूद्रवदाचरेत्

gorakShakAn vANijikA.nstathA kArukushIlavAn | vANijakA.nstathA preShyAn vArdhuShikA.nshchaiva viprAn shUdravadAcharet

हिन्दी अर्थ

आकारेरि(्वितिगत्या चेष्टया भाषितेन च।

English

Brahmanas who tend cattle, who trade, who are mechanics, actors (or singers), menial servants or usurers, the (judge) shall treat like Sudras.

अध्याय ८

श्लोक 8.103

तद्वदन् धर्मतोऽर्थेषु जानन्नप्यन्य्था नरः ।न स्वर्गाच्च्यवते लोकाद्दैवीं वाचं वदन्ति ताम्

tadvadan dharmato.artheShu jAnannapyanythA naraH | na svargAchchyavate lokAddaivIM vAchaM vadanti tAm

हिन्दी अर्थ

राजा न्यायासन पर वस्न चगैरह पहन कर पेठे और आठ लोकपालो को प्रणाम करके सावधानी से विचारकाय का आरस्स करे प्रजा की लाभ और हानि को, घर्म और अधर्मे को सोचकर चादिया के दावों को ज्राह्मणादि वर्णं के कम से देखना शुरू

English

In (some) cases a man who, though knowing (the facts to be) different, gives such (false evidence) from a pious motive, does not lose heaven; such (evidence) they call the speech of the gods.

अध्याय ८

श्लोक 8.104

शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां यत्रऋतोक्तौ भवेद्वधः ।तत्र वक्तव्यमनृतं तधि सत्याद्विशिष्यते

shUdraviT.hkShatraviprANAM yatraR^itoktau bhavedvadhaH | tatra vaktavyamanR^itaM tadhi satyAdvishiShyate

हिन्दी अर्थ

बालक के दायभाग का द्रव्य, तव तक राजा के अधीन ( कोई पढ़ लिखकर चतुर न हो ओर बालिग न होजाय । चन्ध्या खो, अपुचा, सपिराडरहित, पतिबता, विधवा और बहुत दिन की रोगी खी का भी धन राजा की रक्षा में रहे इन जीती हुई खियों

English

Whenever the death of a Sudra, of a Vaisya, of a Kshatriya, or of a Brahmana would be (caused) by a declaration of the truth, a falsehood may be spoken; for such (falsehood) is preferable to the truth.

अध्याय ८

श्लोक 8.105

वाग्दैवत्यैश्च चरुभिर्यजेरंस्ते सरस्वतीम् ।अनृतस्यैनसस्तस्य कुर्वाणा निष्कृतिं पराम्

vAgdaivatyaishcha charubhiryajera.nste sarasvatIm | anR^itasyainasastasya kurvANA niShkR^itiM parAm

हिन्दी अर्थ

अवेदयानो नष्टस्य देश कालं च त्वतः

English

Such (witnesses) must offer to Sarasvati oblations of boiled rice (karu) which are sacred to the goddess of speech, (thus) performing the best penance in order to expiate the guilt of that falsehood.

अध्याय ८

श्लोक 8.106

कूष्माण्डैर्वाऽपि जुहुयाद्घृतमग्नौ यथाविधि ।उदित्यृचा वा वारुण्या तृचेनाब्दैवतेन वा

kUShmANDairvA.api juhuyAdghR^itamagnau yathAvidhi | udityR^ichA vA vAruNyA tR^ichenAbdaivatena vA

हिन्दी अर्थ

तीन बर्ष के भीतर उसका मालिक आकर कहे कि-यह मेरा घन हे, तब राजा उससे ठोक तोर से पूंछे कि घन केसा हे? कितना है? जो वह रूप, रंग, संख्या घतला दे तो उसको दें देना चाहिए! अगर खोई वस्तु का पता ठीक न बता सके तो

English

Or such (a witness) may offer according to the rule, clarified butter in the fire, reciting the Kushmanda texts, or the Rik, sacred to Varuna, 'Untie, O Varuna, the uppermost fetter,' or the three verses addressed to the Waters.

अध्याय ८

श्लोक 8.107

त्रिपक्षादब्रुवन् साक्ष्यं ऋणादिषु नरोऽगदः ।तदृणं प्राप्नुयात्सर्वं दशबन्धं च सर्वतः

tripakShAdabruvan sAkShyaM R^iNAdiShu naro.agadaH | tadR^iNaM prApnuyAtsarvaM dashabandhaM cha sarvataH

हिन्दी अर्थ

यदि विद्वान ब्राह्मण पुराने ज़माने की निधि पाजाय तो चह सब ले लघ. कयाक आझण सयका. स्थान ह और जा भाम म पुरानी निधि राजा पाचे तो उसका आधा द्विजो को वाँट दे और आधा अपने खज़ाने से रचा देवे ॥ ३७-३८ ॥

English

A man who, without being ill, does not give evidence in (cases of) loans and the like within three fortnights (after the summons), shall become responsible for the whole debt and (pay) a tenth part of the whole (as a fine to the king).

अध्याय ८

श्लोक 8.108

यस्य दृश्येत सप्ताहादुक्तवाक्यस्य साक्षिणः ।रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणं ऋणं दाप्यो दमं च सः

yasya dR^ishyeta saptAhAduktavAkyasya sAkShiNaH | rogo.agnirj~nAtimaraNaM R^iNaM dApyo damaM cha saH

हिन्दी अर्थ

"ॐ भूपि में यडा हुआ पुराना घन ' निधि ' कहलाता है ।

English

The witness to whom, within seven days after he has given evidence, happens (a misfortune through) sickness, a fire, or the death of a relative, shall be made to pay the debt and a fine.

अध्याय ८

श्लोक 8.109

असाक्षिकेषु त्वर्थेषु मिथो विवदमानयोः ।अविन्दंस्तत्त्वतः सत्यं शपथेनापि लम्भयेत्

asAkShikeShu tvartheShu mitho vivadamAnayoH | avinda.nstattvataH satyaM shapathenApi lambhayet

हिन्दी अर्थ

स्वानि कर्साशि कुवोणा दूरे सन्तोऽपि सानवाः।

English

If two (parties) dispute about matters for which no witnesses are available, and the (judge) is unable to really ascertain the truth, he may cause it to be discovered even by an oath.

अध्याय ८

श्लोक 8.110

महर्षिभिश्च देवैश्च कार्यार्थं शपथाः कृताः ।वसिष्ठश्चापि शपथं शेपे पैजवने नृपे

maharShibhishcha devaishcha kAryArthaM shapathAH kR^itAH | vasiShThashchApi shapathaM shepe paijavane nR^ipe

हिन्दी अर्थ

देशं रूपं च कालं च व्यवद्दारविधो स्थितः

English

Both by the great sages and the gods oaths have been taken for the purpose of (deciding doubtful) matters; and Vasishtha even swore an oath before king (Sudas), the son of Pigavana.

अध्याय ८

श्लोक 8.111

न वृथा शपथं कुर्यात्स्वल्पेऽप्यर्थे नरो बुधः ।वृथा हि शपथं कुर्वन् प्रेत्य चैह च नश्यति

na vR^ithA shapathaM kuryAtsvalpe.apyarthe naro budhaH | vR^ithA hi shapathaM kurvan pretya chaiha cha nashyati

हिन्दी अर्थ

जैसे वधक: ज़मीन पर गिरे रुधिर के वृंदो से मारे हुए खय का घर खोज सेता है । वैसे राजा असमान से. मामला की अस- लियत को खोज लेवे । सत्य का निणेय करे, अन्याय से खुद डरे और गवाहों के झूठ, सत्य का पर्व देश, काल और मामला का

English

Let no wise man swear an oath falsely, even in a trifling matter; for he who swears an oath falsely is lost in this (world) and after death.

अध्याय ८

श्लोक 8.112

कामिनीषु विवाहेषु गवां भक्ष्ये तथेन्धने ।ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथे नास्ति पातकम्

kAminIShu vivAheShu gavAM bhakShye tathendhane | brAhmaNAbhyupapattau cha shapathe nAsti pAtakam

हिन्दी अर्थ

अर्थेऽपउययमानं तु करणेन विभावितम्।

English

No crime, causing loss of caste, is committed by swearing (falsely) to women, the objects of one's desire, at marriages, for the sake of fodder for a cow, or of fuel, and in (order to show) favour to a Brahmana.

अध्याय ८

श्लोक 8.113

सत्येन शापयेद्विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः ।गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः

satyena shApayedvipraM kShatriyaM vAhanAyudhaiH | gobIjakA~nchanairvaishyaM shUdraM sarvaistu pAtakaiH

हिन्दी अर्थ

जन कहे तो उसका धन राजा साबूत लेकर दिला'देय। जिद जिन उपायों “से महाजन: अपना रुपया, पासके, उन उपायों से दिलाने की कोशिश करे! महाजन धम खे, दावा से, कपट से, दबाव से और पाचवे उचित बलात्कार से अपना धन वसूल

English

Let the (judge) cause a Brahmana to swear by his veracity, a Kshatriya by his chariot or the animal he rides on and by his weapons, a Vaisya by his kine, grain, and gold, and a Sudra by (imprecating on his own head the guilt) of all grievous offences (pataka).

अध्याय ८

श्लोक 8.114

अग्निं वाऽहारयेदेनमप्सु चैनं निमज्जयेत् ।पुत्रदारस्य वाप्येनं शिरांसि स्पर्शयेत्पृथक्

agniM vA.ahArayedenamapsu chainaM nimajjayet | putradArasya vApyenaM shirA.nsi sparshayetpR^ithak

हिन्दी अर्थ

' राजसभा में ऋणी से कहा जाय-महाजन का कर्जा अदां . जो पेश करके इन्कार करे ऑर जो पूर्वापर की कही बांती का भ्यान न रक्खे । या जो वात को उलरता है, क्रवूल करके भी पूंछन पर इन्कार करता है ॥ ४२-४४ ॥

English

Or the (judge) may cause the (party) to carry fire or to dive under water, or severally to touch the heads of his wives and children.

अध्याय ८

श्लोक 8.115

यमिद्धो न दहत्यग्निरापो नोन्मज्जयन्ति च ।न चार्तिं ऋच्छति क्षिप्रं स ज्ञेयः शपथे शुचिः

yamiddho na dahatyagnirApo nonmajjayanti cha | na chArtiM R^ichChati kShipraM sa j~neyaH shapathe shuchiH

हिन्दी अर्थ

धर्मस्थः कारशेरेतेहीनं तमपि निरदिशत्

English

He whom the blazing fire burns not, whom the water forces not to come (quickly) up, who meets with no speedy misfortune, must be held innocent on (the strength of) his oath.

अध्याय ८

श्लोक 8.116

वत्सस्य ह्यभिशस्तस्य पुरा भ्रात्रा यवीयसा ।नाग्निर्ददाह रोमापि सत्येन जगतः स्पशः

vatsasya hyabhishastasya purA bhrAtrA yavIyasA | nAgnirdadAha romApi satyena jagataH spashaH

हिन्दी अर्थ

और जो एकात्त में गवाही के छाथ चातचीत- करें, जाने हुए प्रश्न का उत्तर न दें, पूछने पर कुछ न॑. कहें और जो कहे सो रड़ता से च कई जोः पूर्वापर. वातो को न जाने । ऐसे-पुरुप अपने अथे धन से हार जाते हे. । मेरे साक्षी हाजिर हैं, पेसा कह कंर जो

English

For formerly when Vatsa was accused by his younger brother, the fire, the spy of the world, burned not even a hair (of his) by reason of his veracity.

अध्याय ८

श्लोक 8.117

यस्मिन् यस्मिन् विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत् ।तत्तत्कार्यं निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत्

yasmin yasmin vivAde tu kauTasAkShyaM kR^itaM bhavet | tattatkAryaM nivarteta kR^itaM chApyakR^itaM bhavet

हिन्दी अर्थ

अद. धुनियो. को ओर दूसरों, को सी कैसे गवाह देने चाहिफ ' ओर वे केसे सच्ची गवाही दें, यह संच कहा जाता हे! ! साक्षी-गवाह । है जब वादी चुलाच तो गघाही दे सकते हें, सबं कोई नहीं ६१-६२॥

English

Whenever false evidence has been given in any suit, let the (judge) reverse the judgment, and whatever has been done must be (considered as) undone.

अध्याय ८

श्लोक 8.118

लोभान्मोहाद्भयात्मैत्रात्कामात्क्रोधात्तथैव च ।अज्ञानाद्बालभावात्च साक्ष्यं वितथमुच्यते

lobhAnmohAdbhayAtmaitrAtkAmAtkrodhAttathaiva cha | aj~nAnAdbAlabhAvAtcha sAkShyaM vitathamuchyate

हिन्दी अर्थ

न साक्षी वृपतिः कायों न कारुककुशीलवो ।

English

Evidence (given) from covetousness, distraction, terror, friendship, lust, wrath, ignorance, and childishness is declared (to be) invalid.

अध्याय ८

श्लोक 8.119

एषामन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ।तस्य दण्डविशेषांस्तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः

eShAmanyatame sthAne yaH sAkShyamanR^itaM vadet | tasya daNDavisheShA.nstu pravakShyAmyanupUrvashaH

हिन्दी अर्थ

न अमाजञों न कासाचों न कुदो नापि तस्कर;

English

I will propound in (due) order the particular punishments for him who gives false evidence from any one of these motives.

अध्याय ८

श्लोक 8.120

लोभात्सहस्रं दण्ड्यस्तु मोहात्पूर्वं तु साहसम् ।भयाद्द्वौ मध्यमौ दण्डौ मैत्रात्पूर्वं चतुर्गुणम्

lobhAtsahasraM daNDyastu mohAtpUrvaM tu sAhasam | bhayAddvau madhyamau daNDau maitrAtpUrvaM chaturguNam

हिन्दी अर्थ

शिष्येण बन्धुना वापि दासेन भुतकेन वा

English

(He who commits perjury) through covetousness shall be fined one thousand (panas), (he who does it) through distraction, in the lowest amercement; (if a man does it) through fear, two middling amercements shall be paid as a fine, (if he does it) through friendship, four times the amount of the lowest (amercement).

अध्याय ८

श्लोक 8.121

कामाद्दशगुणं पूर्वं क्रोधात्तु त्रिगुणं परम् ।अज्ञानाद्द्वे शते पूर्णे बालिश्यात्शतमेव तु

kAmAddashaguNaM pUrvaM krodhAttu triguNaM param | aj~nAnAddve shate pUrNe bAlishyAtshatameva tu

हिन्दी अर्थ

स्त्रिया की गवाही खियां, हिजो की गवाही समान वर्ण के छिज, भोतर, दन में ओर शरीरान्त ( खून ) में, कोई सी जानने चाला पुरुष गवाह हो सकता है । कोई योग्य यचाह न मिले तो यवाह हो सकते है ॥ ६८-७० ॥

English

(He who does it) through lust, (shall pay) ten times the lowest amercement, but (he who does it) through wrath, three times the next (or second amercement); (he who does it) through ignorance, two full hundreds, but (he who does it) through childishness, one hundred (panas).

अध्याय ८

श्लोक 8.122

एतानाहुः कौटसाक्ष्ये प्रोक्तान् दण्डान् मनीषिभिः ।धर्मस्याव्यभिचारार्थमधर्मनियमाय च

etAnAhuH kauTasAkShye proktAn daNDAn manIShibhiH | dharmasyAvyabhichArArthamadharmaniyamAya cha

हिन्दी अर्थ

साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसँमहणषु च।

English

They declare that the wise have prescribed these fines for perjury, in order to prevent a failure of justice, and in order to restrain injustice.

अध्याय ८

श्लोक 8.123

कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः ।प्रवासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मणं तु विवासयेत्

kauTasAkShyaM tu kurvANA.nstrIn varNAn dhArmiko nR^ipaH | pravAsayeddaNDayitvA brAhmaNaM tu vivAsayet

हिन्दी अर्थ

यालक, बूढ़े और रोगियों के कूंठ बोलने का संभव रहता है, इसलिए उनके कहने पर भरोसा न रक्खे और चंचल चित्त मनुष्य को भी विश्वासी न जाने । संपूण साहस के काम खून, डाका 'क्षियों की अधिक परीक्षा--जांच न करे। दोनों तरफ़ के गधाहों.में

English

But a just king shall fine and banish (men of) the three (lower) castes (varna) who have given false evidence, but a Brahmana he shall (only) banish.

अध्याय ८

श्लोक 8.124

दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वयम्भुवोऽब्रवीत् ।त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत्

dasha sthAnAni daNDasya manuH svayambhuvo.abravIt | triShu varNeShu yAni syurakShato brAhmaNo vrajet

हिन्दी अर्थ

इह चानुसर्मा कोति वांगेषा बहमपूजिता तो 5१.0

English

Manu, the son of the Self-existent (Svayambhu), has named ten places on which punishment may be (made to fall) in the cases of the three (lower) castes (varna); but a Brahmana shall depart unhurt (from the country).

अध्याय ८

श्लोक 8.125

उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् ।चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च

upasthamudaraM jihvA hastau pAdau cha pa~nchamam | chakShurnAsA cha karNau cha dhanaM dehastathaiva cha

हिन्दी अर्थ

शभा में गलाह आ ज्ञाने पंर न्यायका वादी, प्रतिवादी के ' सामने इसप्रकार कार्यारम्भ करे--इस मामला में आपस में जी ' - छुछ हुआ है. बह जो चुम जानते हो सत्य कहो ' क्योंकिं--इस् में . की: पाता है और सदा कीति पातां है, सत्यवाणी की वेद मै.

English

(These are) the organ, the belly, the tongue, the two hands, and fifthly the two feet, the eye, the nose, the two ears, likewise the (whole) body.

अध्याय ८

श्लोक 8.126

अनुबन्धं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः ।सारापराधो चालोक्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत्

anubandhaM parij~nAya deshakAlau cha tattvataH | sArAparAdho chAlokya daNDaM daNDyeShu pAtayet

हिन्दी अर्थ

क्षात्रेय से ' खच बोलो ' इस भांति पूंछे। ओर ' गो, वीज, सोना चुराने का पातक तुमको होगा ' ऐसा कहकर वेश्या से पूछे। खी, चालक को मारनेवाले को और मित्रद्रोदी, छतन्च को जो जो लोक मिलते हैं बेट्टी लोक झूठ बोलनेचाले को मिलते है ।

English

Let the (king), having fully ascertained the motive, the time and place (of the offence), and having considered the ability (of the criminal to suffer) and the (nature of the) crime, cause punishment to fall on those who deserve it.

अध्याय ८

श्लोक 8.127

अधर्मदण्डनं लोके यशोघ्नं कीर्तिनाशनम् ।अस्वर्ग्यं च परत्रापि तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

adharmadaNDanaM loke yashoghnaM kIrtinAshanam | asvargyaM cha paratrApi tasmAttatparivarjayet

हिन्दी अर्थ

शतमश्वानृते हन्ति लहखं.पुरुषानृते

English

Unjust punishment destroys reputation among men, and fame (after death), and causes even in the next world the loss of heaven; let him, therefore, beware of (inflicting) it.

अध्याय ८

श्लोक 8.128

अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।अयशो महदाप्नोति नरकं चैव गच्छति

adaNDyAn daNDayan rAjA daNDyA.nshchaivApyadaNDayan | ayasho mahadApnoti narakaM chaiva gachChati

हिन्दी अर्थ

पसु भूसेवदित्याहुः स्रीणां भोगे च मेथुने ।

English

A king who punishes those who do not deserve it, and punishes not those who deserve it, brings great infamy on himself and (after death) sinks into hell.

अध्याय ८

श्लोक 8.129

वाग्दण्डं प्रथमं कुर्याद्धिग्दण्डं तदनन्तरम् ।तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डमतः परम्

vAgdaNDaM prathamaM kuryAddhigdaNDaM tadanantaram | tR^itIyaM dhanadaNDaM tu vadhadaNDamataH param

हिन्दी अर्थ

जो सभा में चिना देखी वात बनाकर बोलता है बह रंधा होकर काटो सहित मछली खाता है। साक्षी के समय जिसकी जीवात्मा असत्य की शङ्का नहीं करता, उससे अच्छा देवगण दूसरे को' नहीं मानते । है सौम्य ! जिस साक्षी में भूंठ वोलनेवाला जितने

English

Let him punish first by (gentle) admonition, afterwards by (harsh) reproof, thirdly by a fine, after that by corporal chastisement.

अध्याय ८

श्लोक 8.130

वधेनापि यदा त्वेतान्निग्रहीतुं न शक्नुयात् ।तदेषु सर्वमप्येतत्प्रयुञ्जीत चतुष्टयम्

vadhenApi yadA tvetAnnigrahItuM na shaknuyAt | tadeShu sarvamapyetatprayu~njIta chatuShTayam

हिन्दी अर्थ

उदित्यचा वा वारुण्या ऋचेनाब्देवतेन वा॥ १०६ है

English

But when he cannot restrain such (offenders) even by corporal punishment, then let him apply to them even all the four (modes cojointly).

अध्याय ८

श्लोक 8.131

लोकसंव्यवहारार्थं याः संज्ञाः प्रथिता भुवि ।ताम्ररूप्यसुवर्णानां ताः प्रवक्ष्याम्यशेषतः

lokasa.nvyavahArArthaM yAH sa.nj~nAH prathitA bhuvi | tAmrarUpyasuvarNAnAM tAH pravakShyAmyasheShataH

हिन्दी अर्थ

असाक्षिकेषु स्वर्थेषु मिथो विवदमानयोः

English

Those technical names of (certain quantities of) copper, silver, and gold, which are generally used on earth for the purpose of business transactions among men, I will fully declare.

अध्याय ८

श्लोक 8.132

जालान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः ।प्रथमं तत्प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते

jAlAntaragate bhAnau yatsUkShmaM dR^ishyate rajaH | prathamaM tatpramANAnAM trasareNuM prachakShate

हिन्दी अर्थ

सहाषाभसरच दवरच कायाथ शपथाः कता;

English

The very small mote which is seen when the sun shines through a lattice, they declare (to be) the least of (all) quantities and (to be called) a trasarenu (a floating particle of dust).

अध्याय ८

श्लोक 8.133

त्रसरेणवोऽष्टौ विज्ञेया लिक्षैका परिमाणतः ।ता राजसर्षपस्तिस्रस्ते त्रयो गौरसर्षपः

trasareNavo.aShTau vij~neyA likShaikA parimANataH | tA rAjasarShapastisraste trayo gaurasarShapaH

हिन्दी अर्थ

पतित नहीं होता क्योंकि उस असत्य को देववाणी कहते हैं। जिस को उस पाप से छुटकारा पानेके लिए घाणी देवता के लिए चरु बनाकर सरस्वतीदेची का पूजन करना चाहिए । अथवा झूष्साएड चरण देवता के (उडुचमं घरणपाशम' यजु० १२। १२) मन्त्रे अथवा

English

Know (that) eight trasarenus (are equal) in bulk (to) a liksha (the egg of a louse), three of those to one grain of black mustard (ragasarshapa), and three of the latter to a white mustard-seed.

अध्याय ८

श्लोक 8.134

सर्षपाः षट् यवो मध्यस्त्रियवं त्वेककृष्णलम् ।पञ्चकृष्णलको माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश

sarShapAH ShaT yavo madhyastriyavaM tvekakR^iShNalam | pa~nchakR^iShNalako mAShaste suvarNastu ShoDasha

हिन्दी अर्थ

कामिनीएु विवाहेषु गवां भक्ष्ये तथेन्धने ।

English

Six grains of white mustard are one middle-sized barley-corn, and three barley-corns one krishnala (raktika, or gunga-berry); five krishnalas are one masha (bean), and sixteen of those one suvarna.

अध्याय ८

श्लोक 8.135

पलं सुवर्णाश्चत्वारः पलानि धरणं दश ।द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो रौप्यमाषकः

palaM suvarNAshchatvAraH palAni dharaNaM dasha | dve kR^iShNale samadhR^ite vij~neyo raupyamAShakaH

हिन्दी अर्थ

गोवीजकाशचनेवेरेयं शूद्रे सर्वेस्तु पातकेः

English

Four suvarnas are one pala, and ten palas one dharana; two krishnalas (of silver), weighed together, must be considered one mashaka of silver.

अध्याय ८

श्लोक 8.136

रूप्यमाषकः ते षोडश स्याद्धरणं पुराणश्चैव राजतः ।कार्षापणस्तु विज्ञेयस्ताम्रिकः कार्षिकः पणः

rUpyamAShakaH te ShoDasha syAddharaNaM purANashchaiva rAjataH | kArShApaNastu vij~neyastAmrikaH kArShikaH paNaH

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान, पुरुष थोड़ी चात के लिए शपथ न करे बृथा शपथ से लोक-परलोक दोनों बिगड़ते हें । स्त्रियों मे, विवाद में, गोचा आपत्ति मे भूँडा शपथ करने से पाप नहीं खगता । ब्राह्मण को को गो, अन्न और सुवर्ण की और शूद्र को सब पातक लगने की

English

Sixteen of those make a silver dharana, or purana; but know (that) a karsha of copper is a karshapana, or pana.

अध्याय ८

श्लोक 8.137

धरणानि दश ज्ञेयः शतमानस्तु राजतः ।चतुःसौवर्णिको निष्को विज्ञेयस्तु प्रमाणतः

dharaNAni dasha j~neyaH shatamAnastu rAjataH | chatuHsauvarNiko niShko vij~neyastu pramANataH

हिन्दी अर्थ

पूंचे काल में वत्सक्क चि के ऊपर उनके छोटे भाई ने कलझे लग़ाया था कि तू शद्रा है गम का है । तव चत्स ने अग्ति मे: प्रवेश किया था, पर सत्यवश अण्नि ने उनका धक रोम भी. नहीं जलाया । जिन जिन मुंक़दमों में कुंठी गवाही दी ऐसा नि-

English

Know (that) ten dharanas of silver make one satamana; four suvarnas must be considered (equal) in weight to a nishka.

अध्याय ८

श्लोक 8.138

पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः ।मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्वेव चोत्तमः

paNAnAM dve shate sArdhe prathamaH sAhasaH smR^itaH | madhyamaH pa~ncha vij~neyaH sahasraM tveva chottamaH

हिन्दी अर्थ

कामादशगुर पूव क्रोधाु त्रिंगण परस् । व ' धर्मेस्थांव्यभिचाराथमधसोनियमाय च ॥ १२२

English

Two hundred and fifty panas are declared (to be) the first (or lowest) amercement, five (hundred) are considered as the mean (or middlemost), but one thousand as the highest.

अध्याय ८

श्लोक 8.139

ऋणे देये प्रतिज्ञाते पञ्चकं शतमर्हति ।अपह्नवे तद्द्विगुणं तन् मनोरनुशासनम्

R^iNe deye pratij~nAte pa~nchakaM shatamarhati | apahnave taddviguNaM tan manoranushAsanam

हिन्दी अर्थ

इलम किसी एक कारण से जो .झूंठी गवाही दे उसके. दणी फा निर्धार-कम;से इस प्रकार हेः--लोस से झूठी गवाही देने पर हज़ार पण दरड, मोहसे कहतेवाले.पर प्रथम साहस अर्थात् २५० पण्, अय से देनेपर मध्यम साहस का दूना ओर सित्रता के

English

A debt being admitted as due, (the defendant) shall pay five in the hundred (as a fine), if it be denied (and proved) twice as much; that is the teaching of Manu.

अध्याय ८

श्लोक 8.140

वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद्वित्तविवर्धिनीम् ।अशीतिभागं गृह्णीयान् मासाद्वार्धुषिकः शते

vasiShThavihitAM vR^iddhiM sR^ijedvittavivardhinIm | ashItibhAgaM gR^ihNIyAn mAsAdvArdhuShikaH shate

हिन्दी अर्थ

लिङ्ग, पेट, जीभ, हाथ, पेर ओर आख, नाक, कान, धन ओर शरीर ये दश दरड देने के स्थान हैं ! अपराध और दरड सहसेकी शक्ति और देश, कालका विचार करके अपराधियों को दएड अधर्मदण्डनं लोके यशोधे कीतनाशनम्।

English

A money-lender may stipulate as an increase of his capital, for the interest, allowed by Vasishtha, and take monthly the eightieth part of a hundred.

अध्याय ८

श्लोक 8.141

द्विकं शतं वा गृह्णीयात्सतां धर्ममनुस्मरन् ।द्विकं शतं हि गृह्णानो न भवत्यर्थकिल्बिषी

dvikaM shataM vA gR^ihNIyAtsatAM dharmamanusmaran | dvikaM shataM hi gR^ihNAno na bhavatyarthakilbiShI

हिन्दी अर्थ

अन्याय से दशड देना, इस लोक में यश और कीर्ति.का नाशक , - है। परलोक का बाधक है । निरपसथियों की दरड और अपरा- . थिया को दर्ड न दन स राजाचा बड़ा अकीर्ति हाता है अयश ' सभा दय, फर अपराध करतो धिक्कार-लानत हूं। उसके बाद FE

English

Or, remembering the duty of good men, he may take two in the hundred (by the month), for he who takes two in the hundred becomes not a sinner for gain.

अध्याय ८

श्लोक 8.142

द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं समम् ।मासस्य वृद्धिं गृह्णीयाद्वर्णानामनुपूर्वशः

dvikaM trikaM chatuShkaM cha pa~nchakaM cha shataM samam | mAsasya vR^iddhiM gR^ihNIyAdvarNAnAmanupUrvashaH

हिन्दी अर्थ

सोक में व्यवहार के लिये सोना, चांदी आदि को जो संज्ञा ' भाष-तौल प्रसिद्ध है वह यहां कही जाती हैः--मकान के झरोखे से - आनेवाली सूर्यक्रिरणों में जो छोटे छोटे घूल के कण. दिखलाई देते “ हैं चह प्रथम मान ह उसको त्रसरण कहते है ॥ १३१-१३२ ॥

English

Just two in the hundred, three, four, and five (and not more), he may take as monthly interest according to the order of the castes (varna).

अध्याय ८

श्लोक 8.143

न त्वेवाधौ सोपकारे कौसीदीं वृद्धिमाप्नुयात् ।न चाधेः कालसंरोधात्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः

na tvevAdhau sopakAre kausIdIM vR^iddhimApnuyAt | na chAdheH kAlasa.nrodhAtnisargo.asti na vikrayaH

हिन्दी अर्थ

पणानां है श॒ते सार्धे प्रथमः साहसः,स्मृतः

English

But if a beneficial pledge (i.e. one from which profit accrues, has been given), he shall receive no interest on the loan; nor can he, after keeping (such) a pledge for a very long time, give or sell it.

अध्याय ८

श्लोक 8.144

न भोक्तव्यो बलादाधिर्भुञ्जानो वृद्धिमुत्सृजेत् ।मूल्येन तोषयेच्चैनमाधिस्तेनोऽन्यथा भवेत्

na bhoktavyo balAdAdhirbhu~njAno vR^iddhimutsR^ijet | mUlyena toShayechchainamAdhisteno.anyathA bhavet

हिन्दी अर्थ

१० घल = १ घरण । २ कृष्णुल = १ चांदा का साषा। १६ चांदी मापा =.१ घरण, चा चांदी का पुराण! तांबा के कर्ष भर के पण-पैला को कार्षापण कहते हैं। ' १० धरण = १ चांदी का शतमान । ४ सुवणु = १ चरण् । - . -

English

A pledge (to be kept only) must not be used by force, (the creditor), so using it, shall give up his (whole) interest, or, (if it has been spoilt by use) he shall satisfy the (owner) by (paying its) original price; else he commits a theft of the pledge.

अध्याय ८

श्लोक 8.145

आधिश्चोपनिधिश्चोभौ न कालात्ययमर्हतः ।अवहार्यौ भवेतां तौ दीर्घकालमवस्थितौ

Adhishchopanidhishchobhau na kAlAtyayamarhataH | avahAryau bhavetAM tau dIrghakAlamavasthitau

हिन्दी अर्थ

सासस्य इद्धि रहीयाहर्णानामनुपूवेशुः

English

Neither a pledge nor a deposit can be lost by lapse of time; they are both recoverable, though they have remained long (with the bailee).

अध्याय ८

श्लोक 8.146

सम्प्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदा चन ।धेनुरुष्ट्रो वहन्नश्वो यश्च दम्यः प्रयुज्यते

samprItyA bhujyamAnAni na nashyanti kadA chana | dhenuruShTro vahannashvo yashcha damyaH prayujyate

हिन्दी अर्थ

यदि अणो समा में सहाजन का रुपया देना कबूल करे तो सेकड़े पांच दण्ड देने योग्य हे। और इन्कार करे तो खेकडे दश दण्ड देवे वशिष्ठ के नियमानुलार सेकड का अस्खीयां भाग ब्याज लेवे । दो रुपया सेकडा ब्याज लेने खे दोष सहां होता ।

English

Things used with friendly assent, a cow, a camel, a riding-horse, and (a beast) made over for breaking in, are never lost (to the owner).

अध्याय ८

श्लोक 8.147

यत्किं चिद्दशवर्षाणि संनिधौ प्रेक्षते धनी ।भुज्यमानं परैस्तूष्णीं न स तत्लब्धुमर्हति

yatkiM chiddashavarShANi sa.nnidhau prekShate dhanI | bhujyamAnaM paraistUShNIM na sa tatlabdhumarhati

हिन्दी अर्थ

आाघश्चापानाधश्चासा न काखास्ययमहतः ।. अवहायों भवेतां तो दा्धकालमवस्थितो

English

(But in general) whatever (chattel) an owner sees enjoyed by others during ten years, while, though present, he says nothing, that (chattel) he shall not recover.

अध्याय ८

श्लोक 8.148

अजडश्चेदपोगण्डो विषये चास्य भुज्यते ।भग्नं तद्व्यवहारेण भोक्ता तद्द्रव्यमर्हति

ajaDashchedapogaNDo viShaye chAsya bhujyate | bhagnaM tadvyavahAreNa bhoktA taddravyamarhati

हिन्दी अर्थ

भूमि, गो, धन आदि भोग के पदार्थ यदि अथि-शिरघी महा- जन के रक्स तो महाजन को व्याज न मिले और नियमित समय में ऋणी छुड़ा न सके तो उसको महाजन पेंच या किसीको दे नहीं सकता । ्राधि-भिरची की वस्तु को ऋणी की आज्ञा चिना

English

If (the owner is) neither an idiot nor a minor and if (his chattel) is enjoyed (by another) before his eyes, it is lost to him by law; the adverse possessor shall retain that property.

अध्याय ८

श्लोक 8.149

तद्धनमर्हति आधिः सीमा बालधनं निक्षेपोपनिधिः स्त्रियः ।निक्षेपौपनिधी राजस्वं श्रोत्रियस्वं च न भोगेन प्रणश्यति

taddhanamarhati AdhiH sImA bAladhanaM nikShepopanidhiH striyaH | nikShepaupanidhI rAjasvaM shrotriyasvaM cha na bhogena praNashyati

हिन्दी अर्थ

बस्तु का स्वामी पागल न हो और नादान न दो पर उसका वस्तु दूंसरा भोगता रहें तो न्याय से उसका अधिकार नही रहता. भोगनेवाला पाजाता है । गिरवी वस्तु, सीमा, चालक कां थन, धरोहर, प्रसन्नता से भोगाथ दिया धन, स्रा और राजा का धन,

English

A pledge, a boundary, the property of infants, an (open) deposit, a sealed deposit, women, the property of the king and the wealth of a Srotriya are not lost in consequence of (adverse) enjoyment.

अध्याय ८

श्लोक 8.150

यः स्वामिनाऽननुज्ञातमाधिं भूङ्क्तेऽविचक्षणः ।तेनार्धवृद्धिर्मोक्तव्या तस्य भोगस्य निष्कृतिः

yaH svAminA.ananuj~nAtamAdhiM bhU~Nkte.avichakShaNaH | tenArdhavR^iddhirmoktavyA tasya bhogasya niShkR^itiH

हिन्दी अर्थ

चक्रहाद्धः कालदा चः कारता काया च या ॥१५ दत्ता चाजता दाळ करण पारवतयत्

English

The fool who uses a pledge without the permission of the owner, shall remit half of his interest, as a compensation for (such) use.

अध्याय ८

श्लोक 8.151

कुसीदवृद्धिर्द्वैगुण्यं नात्येति सकृदाहृता ।सकृदाहिता) धान्ये सदे लवे वाह्ये नातिक्रामति पञ्चताम्

kusIdavR^iddhirdvaiguNyaM nAtyeti sakR^idAhR^itA | sakR^idAhitA) dhAnye sade lave vAhye nAtikrAmati pa~nchatAm

हिन्दी अर्थ

कज्जा के रुपया का सूद एकवार लेवे पर, ऋण का घन उने से अधिक वहीं लिया जा सकता! और धान्य, दक्ष के सूल, फल, ऊन और वाइन पांचशुचे से अधिक नहीँ लिये जाते हैं! जो सूद का ठहराव हो चुका है उससे अधिक शास्त्र के खिलाफ नहीं मिल

English

In money transactions interest paid at one time (not by instalments) shall never exceed the double (of the principal); on grain, fruit, wool or hair, (and) beasts of burden it must not be more than five times (the original amount).

अध्याय ८

श्लोक 8.152

कृतानुसारादधिका व्यतिरिक्ता न सिध्यति ।कुसीदपथमाहुस्तं पञ्चकं शतमर्हति

kR^itAnusArAdadhikA vyatiriktA na sidhyati | kusIdapathamAhustaM pa~nchakaM shatamarhati

हिन्दी अर्थ

समुद्रयानकुशला दशकालाथदाशुनः

English

Stipulated interest beyond the legal rate, being against (the law), cannot be recovered; they call that a usurious way (of lending); (the lender) is (in no case) entitled to (more than) five in the hundred.

अध्याय ८

श्लोक 8.153

नातिसांवत्सरीं वृद्धिं न चादृष्टां पुनर्हरेत् ।विनिर्हरेत्) चक्रवृद्धिः कालवृद्धिः कारिता कायिका च या

nAtisA.nvatsarIM vR^iddhiM na chAdR^iShTAM punarharet | vinirharet) chakravR^iddhiH kAlavR^iddhiH kAritA kAyikA cha yA

हिन्दी अर्थ

या यस्य घातसार्तऽइशनायह मातवः चक्रवद्धि का आश्रय करनेवाला महाजन देश-काल के नियम समुद्र आदि के रास्ते देश-विदेश में ब्यापार चतुर महाजन जो आय-ब्यय के झनुसार भाड़ ब्याज आदि ते करे वही

English

Let him not take interest beyond the year, nor such as is unapproved, nor compound interest, periodical interest, stipulated interest, and corporal interest.

अध्याय ८

श्लोक 8.154

ऋणं दातुमशक्तो यः कर्तुमिच्छेत्पुनः क्रियाम् ।स दत्त्वा निर्जितां वृद्धिं करणं परिवर्तयेत्

R^iNaM dAtumashakto yaH kartumichChetpunaH kriyAm | sa dattvA nirjitAM vR^iddhiM karaNaM parivartayet

हिन्दी अर्थ

ज्ञमानत का घन, फ़िञूल दान, जुये का रुपया, मद्य का रुपया आर ज्ञुमांना का रुपया पिता के मरने परं उसके वदले, पुनः नदा. दे सकता । सिफ्र हाज़िर करने की जमानत में पहली वात जाने । ' परन्तु कणी के वदले में क्तज्ञे . अदा करने की जमानत वाला मर

English

He who, unable to pay a debt (at the fixed time), wishes to make a new contract, may renew the agreement, after paying the interest which is due.

अध्याय ८

श्लोक 8.155

अदर्शयित्वा तत्रैव हिरण्यं परिवर्तयेत् ।यावती सम्भवेद्वृद्धिस्तावतीं दातुमर्हति

adarshayitvA tatraiva hiraNyaM parivartayet | yAvatI sambhavedvR^iddhistAvatIM dAtumarhati

हिन्दी अर्थ

„= कपट खे किया हुआ वन्धक (गिरवी ) विक्रय, दान, प्रतिअह प्र विक्षेप--घरोइर कोसी लौटा'वेंना चाहिए। यदि कुणी भर गया हो और ऋण का द्रव्य कुटुम्ब मै लगाया हो तों उसके चान्धव मिले या ञ्चे हो. पर अपने ध्न से ऋण देवे कोई

English

If he cannot pay the money (due as interest), he may insert it in the renewed (agreement); he must pay as much interest as may be due.

अध्याय ८

श्लोक 8.156

चक्रवृद्धिं समारूढो देशकालव्यवस्थितः ।अतिक्रामन् देशकालौ न तत्फलमवाप्नुयात्

chakravR^iddhiM samArUDho deshakAlavyavasthitaH | atikrAman deshakAlau na tatphalamavApnuyAt

हिन्दी अर्थ

चलात्कार से दिया, बलात्कार से भोय किया, कुछ लिखाया या कुछ किसी से कराया न किये फे समान मुजी ने कहा है। तीन दुसरे के लिए दुःख पाते हैं-साक्षी, ज्ञामिन श्रौर ऋणी के कुटुम्बी ।' और चार दूसरे के कारण चढ़ते हँ--आहाण, धनी,

English

He who has made a contract to carry goods by a wheeled carriage for money and has agreed to a certain place or time, shall not reap that reward, if he does not keep to the place and the time (stipulated).

अध्याय ८

श्लोक 8.157

समुद्रयानकुशला देशकालार्थदर्शिनः ।स्थापयन्ति तु यां वृद्धिं सा तत्राधिगमं प्रति

samudrayAnakushalA deshakAlArthadarshinaH | sthApayanti tu yAM vR^iddhiM sA tatrAdhigamaM prati

हिन्दी अर्थ

इसलिए राजा यमराज फे समान अपना प्रिय ओर अमिय रवखे। जो राजा मूखेता से अघमे के कार्य करता हे, उस दुष्ट को शत्रु शीघही चश में कर लेते हूँ । परन्तु जो फाम, क्रोध को नदियाँ की भांति अचुगामिनी होती हैं ॥ १७३-१७४ ॥

English

Whatever rate men fix, who are expert in sea-voyages and able to calculate (the profit) according to the place, the time, and the objects (carried), that (has legal force) in such cases with respect to the payment (to be made).

अध्याय ८

श्लोक 8.158

यो यस्य प्रतिभूस्तिष्ठेद्दर्शनायैह मानवः ।अदर्शयन् स तं तस्य प्रयच्छेत्स्वधनादृणम्

yo yasya pratibhUstiShTheddarshanAyaiha mAnavaH | adarshayan sa taM tasya prayachChetsvadhanAdR^iNam

हिन्दी अर्थ

यदि ऋणी (अपने को राजमिय मानकर ) राजा से कहे कि चचा जवरदरसस्ता ऋण वसूल करता है ताभा राजा उसका धन दिलावे ओर ऋणीपर ऋण का चोथाई दरड करे। समानजाति चा हानजात क्रजदार, महाजन का चन उसके यहा कास करके

English

The man who becomes a surety in this (world) for the appearance of a (debtor), and produces him not, shall pay the debt out of his own property.

अध्याय ८

श्लोक 8.159

तस्य यतेत) प्रातिभाव्यं वृथादानमाक्षिकं सौरिकां च यत् ।दण्डशुल्कावशेषं च न पुत्रो दातुमर्हति

tasya yateta) prAtibhAvyaM vR^ithAdAnamAkShikaM saurikAM cha yat | daNDashulkAvasheShaM cha na putro dAtumarhati

हिन्दी अर्थ

स तथेव रहीतव्यो यथा दायस्तथा यहः

English

But money due by a surety, or idly promised, or lost at play, or due for spirituous liquor, or what remains unpaid of a fine and a tax or duty, the son (of the party owing it) shall not be obliged to pay.

अध्याय ८

श्लोक 8.160

दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः स्यात्पूर्वचोदितः ।दानप्रतिभुवि प्रेते दायादानपि दापयेत्

darshanaprAtibhAvye tu vidhiH syAtpUrvachoditaH | dAnapratibhuvi prete dAyAdAnapi dApayet

हिन्दी अर्थ

और यदि चह ठीक ठीकच देवे तो राजा पकड़कर दोनों की रखमेचाले की.बस्तु उसके वासियों को न देवे, क्योंकि रंखनेवाले की सूत्यु होजने से धरोहर नद दो,जाती है । जीता हो तो मिल सकती है । परन्तु धरोहर रखनेचाले की सृत्यु होजाने पर, यदि

English

This just mentioned rule shall apply to the case of a surety for appearance (only); if a surety for payment should die, the (judge) may compel even his heirs to discharge the debt.

अध्याय ८

श्लोक 8.161

अदातरि पुनर्दाता विज्ञातप्रकृतावृणम् ।पश्चात्प्रतिभुवि प्रेते परीप्सेत्केन हेतुना

adAtari punardAtA vij~nAtaprakR^itAvR^iNam | pashchAtpratibhuvi prete parIpsetkena hetunA

हिन्दी अर्थ

स सहायः स हन्तव्यः प्रकाश विविधेषधेः

English

On what account then is it that after the death of a surety other than for payment, whose affairs are fully known, the creditor may (in some cases) afterwards demand the debt (of the heirs)?

अध्याय ८

श्लोक 8.162

निरादिष्टधनश्चेत्तु प्रतिभूः स्यादलंधनः ।स्वधनादेव तद्दद्यान्निरादिष्ट इति स्थितिः

nirAdiShTadhanashchettu pratibhUH syAdala.ndhanaH | svadhanAdeva taddadyAnnirAdiShTa iti sthitiH

हिन्दी अर्थ

धरोहर और उपमिथि मारलेनेचालों को .भी राजा यही दरड देवे । छल, कपट करके पराया धन हरनेवालो को उनके मदद्- गारो के साथ सबके सामने. अनेक पीड़ा दण्ड देवे! गवाहों के सामने जितना घरोदर हो उतना स्वीकार करने से पाव, बखेड़ा

English

If the surety had received money (from him for whom he stood bail) and had money enough (to pay), then (the heir of him) who received it, shall pay (the debt) out of his property; that is the settled rule.

अध्याय ८

श्लोक 8.163

मत्तोन्मत्तार्ताध्यधीनैर्बालेन स्थविरेण वा ।असम्बद्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिध्यति

mattonmattArtAdhyadhInairbAlena sthavireNa vA | asambaddhakR^itashchaiva vyavahAro na sidhyati

हिन्दी अर्थ

दूसरे की चर्तु विना सालिक की आज्ञा जिखने वेची हो उस चोर व साहूकार को विना गवाह चोर की भांति दरड देवे । दुसरे की वस्तु बेंचननेवाला यदि उस धच के मालिक के चंश में हो तो छुः सौ पण दरड देवे और सस्बन्धी या बचने का अधिकार न

English

A contract made by a person intoxicated, or insane, or grievously disordered (by disease and so forth), or wholly dependent, by an infant or very aged man, or by an unauthorised (party) is invalid.

अध्याय ८

श्लोक 8.164

सत्या न भाषा भवति यद्यपि स्यात्प्रतिष्ठिता ।बहिश्चेद्भाष्यते धर्मात्नियताद्व्यवहारिकात्

satyA na bhAShA bhavati yadyapi syAtpratiShThitA | bahishchedbhAShyate dharmAtniyatAdvyavahArikAt

हिन्दी अर्थ

अध मुलसनाहार्य प्रकाशकयशोधितः। .

English

That agreement which has been made contrary to the law or to the settled usage (of the virtuous), can have no legal force, though it be established (by proofs).

अध्याय ८

श्लोक 8.165

योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् ।यत्र वाऽप्युपधिं पश्येत्तत्सर्वं विनिवर्तयेत्

yogAdhamanavikrItaM yogadAnapratigraham | yatra vA.apyupadhiM pashyettatsarvaM vinivartayet

हिन्दी अर्थ

जिसको कोई वस्तु भोगते देखे पर खरीदते न देखा हो तो दूसरे का खरीद का लेख आदि प्रमाण होगा। भोग प्रमाण न होगा । यह व्यवहार की मयौदा हैं! जो ज्ञादिर तौर से विकती चीज़ को कुछ खरीद् करे अर पीछे कोई वखेड़ा उठे तो खरीदार

English

A fraudulent mortgage or sale, a fraudulent gift or acceptance, and (any transaction) where he detects fraud, the (judge) shall declare null and void.

अध्याय ८

श्लोक 8.166

ग्रहीता यदि नष्टः स्यात्कुटुम्बार्थे कृतो व्ययः ।कुटुम्बे च दातव्यं बान्धवैस्तत्स्यात्प्रविभक्तैरपि स्वतः

grahItA yadi naShTaH syAtkuTumbArthe kR^ito vyayaH | kuTumbe cha dAtavyaM bAndhavaistatsyAtpravibhaktairapi svataH

हिन्दी अर्थ

तस्य कर्मानुरूपेण देयोंऽशः सहकतेभिः

English

If the debtor be dead and (the money borrowed) was expended for the family, it must be paid by the relatives out of their own estate even if they are divided.

अध्याय ८

श्लोक 8.167

कुटुम्बार्थेऽध्यधीनोऽपि व्यवहारं यमाचरेत् ।स्वदेशे वा विदेशे वा तं ज्यायान्न विचालयेत्

kuTumbArthe.adhyadhIno.api vyavahAraM yamAcharet | svadeshe vA videshe vA taM jyAyAnna vichAlayet

हिन्दी अर्थ

एक कन्या दिखाकर दूसरी किसी का विवाह करदे तो -दोनों का एकही मूल्य में विवाह कर लिया जाय, मल की आशा हैँ । पागल, कोढ़िन, किसी से मुक्त हो तो न वतलाने से कन्यादान , किसी कारण से अपना, कर्म न् एरा करसके तो दूसरों के साथ में

English

Should even a person wholly dependent make a contract for the behoof of the family, the master (of the house), whether (living) in his own country or abroad, shall not rescind it.

अध्याय ८

श्लोक 8.168

बलाद्दत्तं बलाद्भुक्तं बलाद्यच्चापि लेखितम् ।सर्वान् बलकृतानर्थानकृतान् मनुरब्रवीत्

balAddattaM balAdbhuktaM balAdyachchApi lekhitam | sarvAn balakR^itAnarthAnakR^itAn manurabravIt

हिन्दी अर्थ

होता वापि हरेदशवसुद्राता चाप्यनःक्रये

English

What is given by force, what is enjoyed by force, also what has been caused to be written by force, and all other transactions done by force, Manu has declared void.

अध्याय ८

श्लोक 8.169

त्रयः परार्थे क्लिश्यन्ति साक्षिणः प्रतिभूः कुलम् ।चत्वारस्तूपचीयन्ते विप्र आढ्यो वणिङ्नृपः

trayaH parArthe klishyanti sAkShiNaH pratibhUH kulam | chatvArastUpachIyante vipra ADhyo vaNi~NnR^ipaH

हिन्दी अर्थ

संभूय स्वानि कर्माणि कुवेजिरिद्द सानवैः ।

English

Three suffer for the sake of others, witnesses, a surety, and judges; but four enrich themselves (through others), a Brahmana, a money-lender, a merchant, and a king.

अध्याय ८

श्लोक 8.170

अनादेयं नाददीत परिक्षीणोऽपि पार्थिवः ।न चादेयं समृद्धोऽपि सूक्ष्ममप्यर्थमुत्सृजेत्

anAdeyaM nAdadIta parikShINo.api pArthivaH | na chAdeyaM samR^iddho.api sUkShmamapyarthamutsR^ijet

हिन्दी अर्थ

यदि संसाधयेततत्नु दपोज्लोसेन वा पुनः ।

English

No king, however indigent, shall take anything that ought not to be taken, nor shall he, however wealthy, decline taking that which he ought to take, be it ever so small.

अध्याय ८

श्लोक 8.171

अनादेयस्य चादानादादेयस्य च वर्जनात् ।दौर्बल्यं ख्याप्यते राज्ञः स प्रेत्यैह च नश्यति

anAdeyasya chAdAnAdAdeyasya cha varjanAt | daurbalyaM khyApyate rAj~naH sa pretyaiha cha nashyati

हिन्दी अर्थ

, किसी याचक को धर्मार्थ किसी ने कुछ देना कहा हो प्र चद कसे न करे तो उसको प्रतिज्ञात धन देवे! जो याचक गर्व या लोभ से उस धन का दाचा करे तो राजा, चोर मान कर एक सुवर्ण उस पर जुमांना करे । इस प्रकार दिये धन को लौराने का

English

In consequence of his taking what ought not to be taken, or of his refusing what ought to be received, a king will be accused of weakness and perish in this (world) and after death.

अध्याय ८

श्लोक 8.172

स्वादानाद्वर्णसंसर्गात्त्वबलानां च रक्षणात् ।बलं सञ्जायते राज्ञः स प्रेत्यैह च वर्धते

svAdAnAdvarNasa.nsargAttvabalAnAM cha rakShaNAt | balaM sa~njAyate rAj~naH sa pretyaiha cha vardhate

हिन्दी अर्थ

नौकर का चेतन-तनर्वाह । जो नौकर विना चीमारी के घमंड ले ठहराव के अजुंसार काम न करे तो उसपर आउ कृष्णल जुमीना करे और वेतन

English

By taking his due, by preventing the confusion of the castes (varna), and by protecting the weak, the power of the king grows, and he prospers in this (world) and after death.

अध्याय ८

श्लोक 8.173

तस्माद्यम इव स्वामी स्वयं हित्वा प्रियाप्रिये ।वर्तेत याम्यया वृत्त्या जितक्रोधो जितेन्द्रियः

tasmAdyama iva svAmI svayaM hitvA priyApriye | varteta yAmyayA vR^ittyA jitakrodho jitendriyaH

हिन्दी अर्थ

परन्तु जो बीमार हो और नीरोग होकर ठहराव के अजुसार कास करे तो अधिक दिन बीमार रहा हो तो भी चेतन पागा । शशी हो या नीरोग हो ठहरे हुए काम को न करे था दूसरे से न करा दे अथवा कुछ कम काम करे तो उसको वेतन न देय! यह

English

Let the prince, therefore, like Yama, not heeding his own likings and dislikings, behave exactly like Yama, suppressing his anger and controlling himself.

अध्याय ८

श्लोक 8.174

यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्कुर्यान्नराधिपः ।अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः

yastvadharmeNa kAryANi mohAtkuryAnnarAdhipaH | achirAttaM durAtmAnaM vashe kurvanti shatravaH

हिन्दी अर्थ

एतदरडविधि कर्याद्धार्मिकः एथिवीपतिः ।

English

But that evil-minded king who in his folly decides causes unjustly, his enemies soon subjugate.

अध्याय ८

श्लोक 8.175

कामक्रोधौ तु संयम्य योऽर्थान् धर्मेण पश्यति ।प्रजास्तमनुवर्तन्ते समुद्रमिव सिन्धवः

kAmakrodhau tu sa.nyamya yo.arthAn dharmeNa pashyati | prajAstamanuvartante samudramiva sindhavaH

हिन्दी अर्थ

पंच या देख के लोगो से किसी काम के लिए सत्य लोस से उसको छोड़ देवे तो रोजा उसको राज्य दे ओर उस निंयमसङ्ग करनेवाले को पकड़कर चार छुः खुबण या एक चांदी का शतमान दण्ड करे ।

English

If, subduing love and hatred, he decides the causes according to the law, (the hearts of) his subjects turn towards him as the rivers (run) towards the ocean.

अध्याय ८

श्लोक 8.176

यः साधयन्तं छन्देन वेदयेद्धनिकं नृपे ।स राज्ञा तत्चतुर्भागं दाप्यस्तस्य च तद्धनम्

yaH sAdhayantaM Chandena vedayeddhanikaM nR^ipe | sa rAj~nA tatchaturbhAgaM dApyastasya cha taddhanam

हिन्दी अर्थ

बस्तु को खरीद चा बेचकर जिसको पसंद न हो बह सतर उसको वापस कर दे या लेवे । परन्तु दरा दिन वापस करे न करावे। क्योंकि ससय-सङ्घ करने से

English

(The debtor) who complains to the king that his creditor recovers (the debt) independently (of the court), shall be compelled by the king to pay (as a fine) one quarter (of the sum) and to his (creditor) the money (due).

अध्याय ८

श्लोक 8.177

कर्मणाऽपि समं कुर्याद्धनिकायाधमर्णिकः ।समोऽवकृष्टजातिस्तु दद्यात्श्रेयांस्तु तत्शनैः

karmaNA.api samaM kuryAddhanikAyAdhamarNikaH | samo.avakR^iShTajAtistu dadyAtshreyA.nstu tatshanaiH

हिन्दी अर्थ

जो पुरुप दोपवाली कन्या के दोष विचा बतलाए दिचाइ करदे उसपर राजा ६६ पण दरड करे। किसी इषा से कन्या में दोष लगावे, पर उसको ने दिखलावे तो उस पर सौ १०० पण दरड , जो कत्या नहीं हैं उनके लिए नहीं फ्यॉकि उनका कन्यापन लोप

English

Even by (personal) labour shall the debtor make good (what he owes) to his creditor, if he be of the same caste or of a lower one; but a (debtor) of a higher caste shall pay it gradually (when he earns something).

अध्याय ८

श्लोक 8.178

अनेन विधिना राजा मिथो विवदतां नृणाम् ।साक्षिप्रत्ययसिद्धानि कार्याणि समतां नयेत्

anena vidhinA rAjA mitho vivadatAM nR^iNAm | sAkShipratyayasiddhAni kAryANi samatAM nayet

हिन्दी अर्थ

निरीय करे-पशुओ की रक्षा का भार दिन मैं चरवाह और रात में उनके मालिक पर है और चारे की कमी पर चरवाह उत्तर" दाता है! जो चरवाह दूध मात्र का वेतन पाता हो वह स्वामी . की. आज्ञा से दश गौओ में जो उत्तम हो उसको दुह लेय । थह .::

English

According to these rules let the king equitably decide between men, who dispute with each other the matters, which are proved by witnesses and (other) evidence.

अध्याय ८

श्लोक 8.179

कुलजे वृत्तसम्पन्ने धर्मज्ञे सत्यवादिनि ।महापक्षे धनिन्यार्ये निक्षेपं निक्षिपेद्बुधः

kulaje vR^ittasampanne dharmaj~ne satyavAdini | mahApakShe dhaninyArye nikShepaM nikShipedbudhaH

हिन्दी अर्थ

यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शसति ॥8 १ ३॥ i

English

A sensible man should make a deposit (only) with a person of (good) family, of good conduct, well acquainted with the law, veracious, having many relatives, wealthy, and honourable (arya).

अध्याय ८

श्लोक 8.180

यो यथा निक्षिपेद्धस्ते यमर्थं यस्य मानवः ।स तथैव ग्रहीतव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः

yo yathA nikShipeddhaste yamarthaM yasya mAnavaH | sa tathaiva grahItavyo yathA dAyastathA grahaH

हिन्दी अर्थ

जो पशु खो जाय, कीड़े पड़कर मरजाय, कुर्ता से मारा जाय, . गहे मे गिरकर मरजाय, चरचाह की अवधानी: से चोर लेजायँ तो उसको चरवाह मालिक को देवे 4 जो चोर-इमला. करके कोई : पशु लेज्ञार्थ तो चरवाह ठीक समय पर मालिक सें इत्तिलां करे ..

English

In whatever manner a person shall deposit anything in the hands of another, in the same manner ought the same thing to be received back (by the owner); as the delivery (was, so must be) the re-delivery.

अध्याय ८

श्लोक 8.181

यो निक्षेपं याच्यमानो निक्षेप्तुर्न प्रयच्छति ।स याच्यः प्राड्विवाकेन तत्निक्षेप्तुरसंनिधौ

yo nikShepaM yAchyamAno nikShepturna prayachChati | sa yAchyaH prADvivAkena tatnikShepturasa.nnidhau

हिन्दी अर्थ

हि गाँव के चारों तरफ़ चार सौ हाथ या तीन लकड़ी फेंकने पर: जितनी दुर गिरे वहां तक और नगर के आसपास उसकी तिणुनी भूमि पय के लिए छोड़ रखना उचित है, इस भूमि को “परिहार ' कहते है । उस भूमि में बाड़ न होने से अन्न कोई .

English

He who restores not his deposit to the depositor at his request, may be tried by the judge in the depositor's absence.

अध्याय ८

श्लोक 8.182

साक्ष्यभावे प्रणिधिभिर्वयोरूपसमन्वितैः ।अपदेशैश्च संन्यस्य हिरण्यं तस्य तत्त्वतः

sAkShyabhAve praNidhibhirvayorUpasamanvitaiH | apadeshaishcha sa.nnyasya hiraNyaM tasya tattvataH

हिन्दी अर्थ

स पालानवाविषालानवानदण्ड्यानूमनुरमबीत्॥२ ४ २।

English

On failure of witnesses let the (judge) actually deposit gold with that (defendant) under some pretext or other through spies of suitable age and appearance (and afterwards demand it back).

अध्याय ८

श्लोक 8.183

स यदि प्रतिपद्येत यथान्यस्तं यथाकृतम् ।न तत्र विद्यते किं चिद्यत्परैरभियुज्यते

sa yadi pratipadyeta yathAnyastaM yathAkR^itam | na tatra vidyate kiM chidyatparairabhiyujyate

हिन्दी अर्थ

उस भूमि के बचाने को इतची' ऊंची वाड करे जिसमें ऊंट न देख सकें और छोटे छेवों.को बंद. करदे जिसमे सुत्र, कुचा का : मुँह न जाखके । गव के या रास्ते के पास बाड़ से घिरे खेतों का अन्त पशु खाले तोचय्वाद को सौ.पण दरड करे ओर विना चर”

English

If the (defendant) restores it in the manner and shape in which it was bailed, there is nothing (of that description) in his hands, for which others accuse him.

अध्याय ८

श्लोक 8.184

तेषां न दद्याद्यदि तु तधिरण्यं यथाविधि ।उभौ निगृह्य दाप्यः स्यादिति धर्मस्य धारणा

teShAM na dadyAdyadi tu tadhiraNyaM yathAvidhi | ubhau nigR^ihya dApyaH syAditi dharmasya dhAraNA

हिन्दी अर्थ

सीमा-सरहद्- का निर्णय । यदि दो गो के हद का झगडा उठे तो -नेठ- मास में- जब ज़मीच साफ़ हो तव उसका निश्चय करना । दद जानने के लिए बड़, पीपल, ढाक, समर, साल, ताल और दूधचाले कोई दृक्ष

English

But if he restores not that gold, as be ought, to those (spies), then he shall be compelled by force to restore both (deposits); that is a settled rule of law.

अध्याय ८

श्लोक 8.185

स निगृह्यौभयं दाप्य इति धर्मस्य धारणा निक्षेपोपनिधी नित्यं न देयौ प्रत्यनन्तरे ।नश्यतो विनिपाते तावनिपाते त्वनाशिनौ

sa nigR^ihyaubhayaM dApya iti dharmasya dhAraNA nikShepopanidhI nityaM na deyau pratyanantare | nashyato vinipAte tAvanipAte tvanAshinau

हिन्दी अर्थ

यानि चेवंघरकाराशि कालाजूमिन भक्षयेत् । तानि लंधिपु सीसायासप्रकाशानि कारयेत्

English

An open or a sealed deposit must never be returned to a near relative (of the depositor during the latter's lifetime); for if (the recipient) dies (without delivering them), they are lost, but if he does not die, they are not lost.

अध्याय ८

श्लोक 8.186

स्वयमेव तु यौ दद्यान् मृतस्य प्रत्यनन्तरे ।न स राज्ञाऽभियोक्तव्यो न निक्षेप्तुश्च बन्धुभिः

svayameva tu yau dadyAn mR^itasya pratyanantare | na sa rAj~nA.abhiyoktavyo na nikSheptushcha bandhubhiH

हिन्दी अर्थ

गरम, वास, शमा, लता, रामशर, कुव्जक का चेल बगर लगाच स्र सीमा के मेल पर वनवावे सीमा के लिए लोक में पाय सापडा हुआ करता दृ इसालण उसके जानन के लए छुपा चले भा कर रक्स पत्थर, इडा, गकि वास, भूस) राख, ठाकरा, सूखा

English

But (a depositary) who of his own accord returns them to a near relative of a deceased (depositor), must not be harassed (about them) by the king or by the depositor's relatives.

अध्याय ८

श्लोक 8.187

अच्छलेनैव चान्विच्छेत्तमर्थं प्रीतिपूर्वकम् ।विचार्य तस्य वा वृत्तं साम्नैव परिसाधयेत्

achChalenaiva chAnvichChettamarthaM prItipUrvakam | vichArya tasya vA vR^ittaM sAmnaiva parisAdhayet

हिन्दी अर्थ

चिहों के देखने पर सी अगर कोई संदेह हो तो साक्षी-गवाहो के विश्वास पर निर्णय होगा । वादी? प्रतिवादी, गांवके कुलीन पंचा के सामने सब वावे पूंछे ओर फ़ेसला करे ॥ २५३-२५४ ॥

English

And (in doubtful cases) he should try to obtain that object by friendly means, without (having recourse to) artifice, or having inquired into (depositary's) conduct, he should settle (the matter) with gentle means.

अध्याय ८

श्लोक 8.188

निक्षेपेष्वेषु सर्वेषु विधिः स्यात्परिसाधने ।समुद्रे नाप्नुयात्किं चिद्यदि तस्मान्न संहरेत्

nikShepeShveShu sarveShu vidhiH syAtparisAdhane | samudre nApnuyAtkiM chidyadi tasmAnna sa.nharet

हिन्दी अर्थ

चे लोग पूँछने पर जेसा कहें उसीके झुताविक़ सीमा बांधे और उन पक्षा का नाम लिखले । वे साक्षी लाल फूलों की माला, लास वस्न पहनकर शिर पर मिट्टी का डला रखकर अपने अपने चिरय करने से निष्पाप होते है ओर असत्य निशंय करें तो दो

English

Such is the rule for obtaining back all those open deposits; in the case of a sealed deposit (the depositary) shall incur no (censure), unless he has taken out something.

अध्याय ८

श्लोक 8.189

चौरैर्हृतं जलेनोढमग्निना दग्धमेव वा ।न दद्याद्यदि तस्मात्स न संहरति किं चन

chaurairhR^itaM jalenoDhamagninA dagdhameva vA | na dadyAdyadi tasmAtsa na sa.nharati kiM chana

हिन्दी अर्थ

खेत, कुआं तालाव, बगीचा और घरो की सीमा का निर्णय घ्रासपास के गवादां से करना चाहिए

English

(A deposit) which has been stolen by thieves or washed away by water or burned by fire, (the bailee) shall not make it good, unless he took part of it (for himself).

अध्याय ८

श्लोक 8.190

निक्षेपस्यापहर्तारमनिक्षेप्तारमेव च ।सर्वैरुपायैरन्विच्छेत्शपथैश्चैव वैदिकैः

nikShepasyApahartAramanikSheptArameva cha | sarvairupAyairanvichChetshapathaishchaiva vaidikaiH

हिन्दी अर्थ

एषोऽखिलेनाभिहितो धर्मः सीमाविनिर्णये ।

English

Him who appropriates a deposit and him (who asks for it) without having made it, (the judge) shall try by all (sorts of) means, and by the oaths prescribed in the Veda.

अध्याय ८

श्लोक 8.191

यो निक्षेपं नार्पयति यश्चानिक्षिप्य याचते ।तावुभौ चौरवत्शास्यौ दाप्यौ वा तत्समं दमम्

yo nikShepaM nArpayati yashchAnikShipya yAchate | tAvubhau chauravatshAsyau dApyau vA tatsamaM damam

हिन्दी अर्थ

यदि सीमाके झगड़े में पास के सामन्त झूँठ बोलें तो हर एक को पाँच पांच सौ पण दरड करे! घर, तालाव, वग्नीचा वा खेत को डर दिखा कर कोई छीनले तो पाँचसी पण उसपर दरड करे और अजान में ले तो दोस पण दरड करे सीमा के निर्णय का

English

He who does not return a deposit and he who demands what he never bailed shall both be punished like thieves, or be compelled to pay a fine equal (to the value of the object retained or claimed).

अध्याय ८

श्लोक 8.192

निक्षेपस्यापहर्तारं तत्समं दापयेद्दमम् ।तथोपनिधिहर्तारमविशेषेण पार्थिवः

nikShepasyApahartAraM tatsamaM dApayeddamam | tathopanidhihartAramavisheSheNa pArthivaH

हिन्दी अर्थ

कठोर वचन-गाली आदि का निर्णय । डेढ सौ या दो सौ पण दरड करे । शूद्र को तो पीटनाही योग्य पर्वास और शूद्र को गाली दे तो वारह पण दरड करे। द्विजाति अपने लमान वणे को गाली दे तो वारह पण और गंदी गाली दे

English

The king should compel him who does not restore an open deposit, and in like manner him who retains a sealed deposit, to pay a fine equal (to its value).

अध्याय ८

श्लोक 8.193

उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः ।ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः

upadhAbhishcha yaH kashchitparadravyaM harennaraH | sasahAyaH sa hantavyaH prakAshaM vividhairvadhaiH

हिन्दी अर्थ

यदि नाम और जाति को चोलकर देष से द्विजातियों को गाली दे तो उस शुत्र के सुख में आग्नि मै तपाईं दश अगुल की कॉल डाले । शद, अभिमान से द्विजों को धर्मोपदेश करे तो राजा उसके मुख और कान में खोलता तेल छोड़वावे। यदि अभिमान

English

That man who by false pretences may possess himself of another's property, shall be publicly punished by various (modes of) corporal (or capital) chastisement, together with his accomplices.

अध्याय ८

श्लोक 8.194

निक्षेपो यः कृतो येन यावांश्च कुलसंनिधौ ।तावानेव स विज्ञेयो विब्रुवन् दण्डमर्हति

nikShepo yaH kR^ito yena yAvA.nshcha kulasa.nnidhau | tAvAneva sa vij~neyo vibruvan daNDamarhati

हिन्दी अर्थ

केशेषु गहतो इस्ता छेदयेदविचारयन् । पादयोरदाढिकायां च थीवायां इपणेपु च

English

If a deposit of a particular description or quantity is bailed by anybody in the presence of a number (of witnesses), it must be known to be of that particular (description and quantity; the depositary) who makes a false statement (regarding it) is liable to a fine.

अध्याय ८

श्लोक 8.195

मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव वा ।मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः

mitho dAyaH kR^ito yena gR^ihIto mitha eva vA | mitha eva pradAtavyo yathA dAyastathA grahaH

हिन्दी अर्थ

द्ण्डपारुष्य-मार पीट का निय ! डाले यही सञुजी की आजा है । दाथ, दंडा उठाकर भारे तो हाथ और कोप से पैर से मारे तो पैर कारने योग्य है । नीच ज्ञाति का ऊँची जातिवाले के साथ अभिमान से वेठना चाहे तो उसकी

English

But if anything is delivered or received privately, it must be privately returned; as the bailment (was, so should be) the re-delivery.

अध्याय ८

श्लोक 8.196

निक्षिप्तस्य धनस्यैवं प्रीत्योपनिहितस्य च ।राजा विनिर्णयं कुर्यादक्षिण्वन्न्यासधारिणम्

nikShiptasya dhanasyaivaM prItyopanihitasya cha | rAjA vinirNayaM kuryAdakShiNvannyAsadhAriNam

हिन्दी अर्थ

'खाल खींचने और खून निकालने पर सौ पण दरड करे मांस कारे तो छःबिप्क और हइ तोड़े तो देशनिकाले की सज़ा करे। संपूर्ण वृक्षी का उपयोग विचार कर उनके कारनेचाले को दुरड देवे ! मदुप्य और पशर्ओो को मारने पर जैसा अधिक दुःख हो

English

Thus let the king decide (causes) concerning a deposit and a friendly loan (for use) without showing (undue) rigour to the depositary.

अध्याय ८

श्लोक 8.197

विक्रीणीते परस्य स्वं योऽस्वामी स्वाम्यसंमतः ।न तं नयेत साक्ष्यं तु स्तेनमस्तेनमानिनम्

vikrINIte parasya svaM yo.asvAmI svAmyasa.nmataH | na taM nayeta sAkShyaM tu stenamastenamAninam

हिन्दी अर्थ

चर्मेचामिकभाणडेषु का्टलोष्ठमयेषु च ।

English

If anybody sells the property of another man, without being the owner and without the assent of the owner, the (judge) shall not admit him who is a thief, though he may not consider himself as a thief, as a witness (in any case).

अध्याय ८

श्लोक 8.198

अवहार्यो भवेत्चैव सान्वयः षट्शतं दमम् ।निरन्वयोऽनपसरः प्राप्तः स्याच्चौरकिल्बिषम्

avahAryo bhavetchaiva sAnvayaH ShaTshataM damam | niranvayo.anapasaraH prAptaH syAchchaurakilbiSham

हिन्दी अर्थ

हाथ, पेर आदि अङ्ग तोड़ने वा घायल करनेवाले से उसके देय । जो जानकर वा न जानकर किसी की कोई वस्तु बिगाड़े तो उसको दाम वसैरह देकर खुश करे और राजा को उतनाही दरड देय। चमड़ां, चाम के पा्रमशक आदि, काठ और मिट्टी के

English

If the (offender) is a kinsman (of the owner), he shall be fined six hundred panas; if he is not a kinsman, nor has any excuse, he shall be guilty of theft.

अध्याय ८

श्लोक 8.199

अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एव वा ।अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथा स्थितिः

asvAminA kR^ito yastu dAyo vikraya eva vA | akR^itaH sa tu vij~neyo vyavahAre yathA sthitiH

हिन्दी अर्थ

जहा साराथ क चतुर न हान स रथ इधर उधर चलता है ञ्स ख चुक्तसान हाच पर स्याम का दा सा पण दरड दाना चाइंप अर साराथ चतुर होशियार हा ता उखाका दा खा पण दरड करे । सारथि कुशल न होने पर जो सवारी करते हैं वे खव सो

English

A gift or sale, made by anybody else but the owner, must be considered as null and void, according to the rule in judicial proceedings.

अध्याय ८

श्लोक 8.200

सम्भोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः क्व चित् ।आगमः कारणं तत्र न सम्भोग इति स्थितिः

sambhogo dR^ishyate yatra na dR^ishyetAgamaH kva chit | AgamaH kAraNaM tatra na sambhoga iti sthitiH

हिन्दी अर्थ

मागे में पशु या दूसरी गाडी से रुकने पर भी सारथी हॉकते चला जाय ओर किसीके चोट लग जाय तो राजा तुरंत नाचे लिखा दरड करेः--मजुप्य का प्राणुघात हुआ हो तो चोर के मुवाफ़िक़ दण्ड गो, हाथी, ऊंट, घोड़ा आदि बड़े पशुओं का घात

English

Where possession is evident, but no title is perceived, there the title (shall be) a proof (of ownership), not possession; such is the settled rule.

अध्याय ८

श्लोक 8.201

विक्रयाद्यो धनं किं चिद्गृह्णीयात्कुलसंनिधौ ।क्रयेण स विशुद्धं हि न्यायतो लभते धनम्

vikrayAdyo dhanaM kiM chidgR^ihNIyAtkulasa.nnidhau | krayeNa sa vishuddhaM hi nyAyato labhate dhanam

हिन्दी अर्थ

राजा चोरों को दरड देने में सदा पूरा यल फरे । क्योंकि चोरों के निग्रह से राजा का यश और राज्य बृद्धि को

English

He who obtains a chattel in the market before a number (of witnesses), acquires that chattel with a clear legal title by purchase.

अध्याय ८

श्लोक 8.202

अथ मूलमनाहार्यं प्रकाशक्रयशोधितः ।अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम्

atha mUlamanAhAryaM prakAshakrayashodhitaH | adaNDyo muchyate rAj~nA nAShTiko labhate dhanam

हिन्दी अर्थ

यदधीते यद्यजते यहदाति यदर्थति। .. ....... ''

English

If the original (seller) be not producible, (the buyer) being exculpated by a public sale, must be dismissed by the king without punishment, but (the former owner) who lost the chattel shall receive it (back from the buyer).

अध्याय ८

श्लोक 8.203

नान्यदन्येन संसृष्टरूपं विक्रयमर्हति ।न चासारं न च न्यूनं न दूरेण तिरोहितम्

nAnyadanyena sa.nsR^iShTarUpaM vikrayamarhati | na chAsAraM na cha nyUnaM na dUreNa tirohitam

हिन्दी अर्थ

जो राजा अभय देता है वह सदा-पूज्य है। उस अभयदक्षिणा देनेचाले का राज्य खूब बढ्ता है । 'जो रक्षा करता है उस राजा का सत्र के अमे से छुठा भाय होता है और जो रक्षा नहीं करता उसका सवके अथम में स छुठा भाग होता” है। जी रक्षाशोल हें

English

One commodity mixed with another must not be sold (as pure), nor a bad one (as good), nor less (than the proper quantity or weight), nor anything that is not at hand or that is concealed.

अध्याय ८

श्लोक 8.204

न सावद्यं न च न्यूनं न दूरे न तिरोहितं अन्यां चेद्दर्शयित्वाऽन्या वोढुः कन्या प्रदीयते ।उभे त एकशुल्केन वहेदित्यब्रवीन् मनुः

na sAvadyaM na cha nyUnaM na dUre na tirohitaM anyAM cheddarshayitvA.anyA voDhuH kanyA pradIyate | ubhe ta ekashulkena vahedityabravIn manuH

हिन्दी अर्थ

घमेमयोदा से रदित, नास्तिक; प्रज्ञा घन ठगनेवाला और , विना प्रजापालन कर लेनेवोला राजा नरकगामी होता दे! अधर्मी को तीन उपायों से सदा घश में रक्‍घे-नज्ञरवंद, कैद और चत आदि से मारकर ॥ ३०६-३१० ॥

English

If, after one damsel has been shown, another be given to the bridegroom, he may marry them both for the same price; that Manu ordained.

अध्याय ८

श्लोक 8.205

नोन्मत्ताया न कुष्ठिन्या न च या स्पृष्टमैथुना ।पूर्वं दोषानभिख्याप्य प्रदाता दण्डमर्हति

nonmattAyA na kuShThinyA na cha yA spR^iShTamaithunA | pUrvaM doShAnabhikhyApya pradAtA daNDamarhati

हिन्दी अर्थ

पापियों को दरड देने से ओर साधु पुरुषा का संग्रह करन से कोई वादी--प्रतिवाबी और बालक, बृद्ध और पीडित मडुष्य शपते दुःख से ढुखी होकर कोई कुषचन कद दे तो राजा उनका झमाकरे । जो आक्षेप बचन को सहककर लेता है बह राजा स्वर्ग

English

He who gives (a damsel in marriage), having first openly declared her blemishes, whether she be insane, or afflicted with leprosy, or have lost her virginity, is not liable to punishment.

अध्याय ८

श्लोक 8.206

ऋत्विग्यदि वृतो यज्ञे स्वकर्म परिहापयेत् ।तस्य कर्मानुरूपेण देयोंशः सहकर्तृभिः

R^itvigyadi vR^ito yaj~ne svakarma parihApayet | tasya karmAnurUpeNa deyo.nshaH sahakartR^ibhiH

हिन्दी अर्थ

गर्सघाती का पाप उसके अन्न खानेवाले को, व्यभिचारिणी स्त्री का पाप उसके पति को, शिष्य का पाप गुरु को और यश करनेवाले का करानेवाले को क्षमा करनें से लगता है। पेसही छोड़ने स राजा को पाप होता इं। पाप करके भा राजदराड पाय

English

If an officiating priest, chosen to perform a sacrifice, abandons his work, a share only (of the fee) in proportion to the work (done) shall be given to him by those who work with him.

अध्याय ८

श्लोक 8.207

दक्षिणासु च दत्तासु स्वकर्म परिहापयन् ।कृत्स्नमेव लभेतांशमन्येनैव च कारयेत्

dakShiNAsu cha dattAsu svakarma parihApayan | kR^itsnameva labhetA.nshamanyenaiva cha kArayet

हिन्दी अर्थ

तथा धरिममेयानां शतादभ्यविके वधः ।

English

But he who abandons his work after the sacrificial fees have been given, shall obtain his full share and cause to be performed (what remains) by another (priest).

अध्याय ८

श्लोक 8.208

यस्मिन् कर्मणि यास्तु स्युरुक्ताः प्रत्यङ्गदक्षिणाः ।स एव ता आददीत भजेरन् सर्व एव वा

yasmin karmaNi yAstu syuruktAH pratya~NgadakShiNAH | sa eva tA AdadIta bhajeran sarva eva vA

हिन्दी अर्थ

पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः ।

English

But if (specific) fees are ordained for the several parts of a rite, shall he (who performs the part) receive them, or shall they all share them?

अध्याय ८

श्लोक 8.209

रथं हरेत्चाध्वर्युर्ब्रह्माऽधाने च वाजिनम् ।होता वाऽपि हरेदश्वमुद्गाता चाप्यनः क्रये

rathaM haretchAdhvaryurbrahmA.adhAne cha vAjinam | hotA vA.api haredashvamudgAtA chApyanaH kraye

हिन्दी अर्थ

, जो पुरुष कूप पर से रस्सी और घडा चुरावे या जो पोशाला को तोड़े उसपर एकमासिक दरड करे और वह उस चीज़ को वहा धाले को खूब पीरे और इससे क्रम हो तो ग्यारहगुना जुर्भावा करें और चोरी का माल उसके मालिक को दिलावे । ऐसेही

English

The Adhvaryu priest shall take the chariot, and the Brahman at the kindling of the fires (Agnyadhana) a horse, the Hotri priest shall also take a horse, and the Udgatri the cart, (used) when (the Soma) is purchased.

अध्याय ८

श्लोक 8.210

सर्वेषामर्धिनो मुख्यास्तदर्धेनार्धिनोऽपरे ।तृतीयिनस्तृतीयांशाश्चतुर्थांशाश्च पादिनः

sarveShAmardhino mukhyAstadardhenArdhino.apare | tR^itIyinastR^itIyA.nshAshchaturthA.nshAshcha pAdinaH

हिन्दी अर्थ

के अनुसार राजा दण्ड करे। ब्राह्मणाँ की और गौ की चोरी या छुरी से मारने पर तुरन्त आधा पैर कटवा देना चाहिए। सूत, कपास, मदिरा की गाद,-योवर, गुड, वह, दूध, साठा, जल और वृण- घास चुराने पर मूल्य से दूना दरड करे॥ ३२४-३२६

English

The (four) chief priests among all (the sixteen), who are entitled to one half, shall receive a moiety (of the fee), the next (four) one half of that, the set entitled to a third share, one third, and those entitled to a fourth a quarter.

अध्याय ८

श्लोक 8.211

सम्भूय स्वानि कर्माणि कुर्वद्भिरिह मानवैः ।अनेन विधियोगेन कर्तव्यांशप्रकल्पना

sambhUya svAni karmANi kurvadbhiriha mAnavaiH | anena vidhiyogena kartavyA.nshaprakalpanA

हिन्दी अर्थ

ड्या, तेल; घी, मांस, मधु, पशुओं के सींग आदि और पेसेही दुखरे पदार्थ, मदिरा, भात और सघ भांति के पक्ताच चुराने: पर माल के दाम से दूना दाम दरड करे। फूल, खत का हरा अन्न; दरड करे! सफा अन्न, शाक, 'मूल और फलो का चोर यदि

English

By the application of these principles the allotment of shares must be made among those men who here (below) perform their work conjointly.

अध्याय ८

श्लोक 8.212

धर्मार्थं येन दत्तं स्यात्कस्मै चिद्याचते धनम् ।पश्चाच्च न तथा तत्स्यान्न देयं तस्य तद्भवेत्

dharmArthaM yena dattaM syAtkasmai chidyAchate dhanam | pashchAchcha na tathA tatsyAnna deyaM tasya tadbhavet

हिन्दी अर्थ

यदि अपने अमं स न चल- ता राजा इनका सी शशक्षा देवेन साधारणःमञुष्य-को जिल झपरर्र के लिए एक प्रण दरड करे; उस झपराध सं राजा अपने लप हजार पण दराड कर, यह मर्यादा है। चोरी 'करने'में शद को आठशुना, बैश्यःकोः सोलह

English

Should money be given (or promised) for a pious purpose by one man to another who asks for it, the gift shall be void, if the (money is) afterwards not (used) in the manner (stated).

अध्याय ८

श्लोक 8.213

यदि संसाधयेत्तत्तु दर्पात्लोभेन वा पुनः ।राज्ञा दाप्यः सुवर्णं स्यात्तस्य स्तेयस्य निष्कृतिः

yadi sa.nsAdhayettattu darpAtlobhena vA punaH | rAj~nA dApyaH suvarNaM syAttasya steyasya niShkR^itiH

हिन्दी अर्थ

आदेदानः परक्ेत्रान्न दणडं वातुंमहैति ॥ ३४१-॥ . चिना वाडा के खेतों से फल, सूल, अग्निहोत्र के लिए काष्ठ, शोगग्रों के लिए घाल कोई लेवे तो वह चोरी नहीं कहाती--मचुजी, कहते हैं । जो ब्राह्मण परधन हरण करनेवाले को यज्ञ कराकर ये :

English

But if the (recipient) through pride or greed tries to enforce (the fulfilment of the promise), he shall be compelled by the king to pay one suvarna as an expiation for his theft.

अध्याय ८

श्लोक 8.214

दत्तस्यैषौदिता धर्म्या यथावदनपक्रिया ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेतनस्यानपक्रियाम्

dattasyaiShauditA dharmyA yathAvadanapakriyA | ata UrdhvaM pravakShyAmi vetanasyAnapakriyAm

हिन्दी अर्थ

साइसे वतमानं. तु-यो म्यति पार्थिवः-। .. . नं सित्रकारणाद्वाजा विपुलादा: धनागमात् ।

English

Thus the lawful subtraction of a gift has been fully explained; I will next propound (the law for) the non-payment of wages.

अध्याय ८

श्लोक 8.215

भृतो नार्तो न कुर्याद्यो दर्पात्कर्म यथोदितम् ।अनार्तो स दण्ड्यः कृष्णलान्यष्टौ न देयं चास्य वेतनम्

bhR^ito nArto na kuryAdyo darpAtkarma yathoditam | anArto sa daNDyaH kR^iShNalAnyaShTau na deyaM chAsya vetanam

हिन्दी अर्थ

' इस घकार उक्त विधि से चोरों का'निम्रह करने से. राजा इस खुयशं चांहनेवाला राजा छुटेरे मनुष्यों के निभ्नह में क्षंणमाज भी... देरी न क्रे । कुवाच्य कइनेवाले, चोर और मार-पीट करने वालों की अपेक्षा लुटेरों को अधिक अपराधी जानना चाहिए

English

A hired (servant or workman) who, without being ill, out of pride fails to perform his work according to the agreement, shall be fined eight krishnalas and no wages shall be paid to him.

अध्याय ८

श्लोक 8.216

आर्तस्तु कुर्यात्स्वस्थः सन् यथाभाषितमादितः ।स दीर्घस्यापि कालस्य तत्लभेतेव वेतनम्

Artastu kuryAtsvasthaH san yathAbhAShitamAditaH | sa dIrghasyApi kAlasya tatlabheteva vetanam

हिन्दी अर्थ

का नाश होता हो, उस समय द्विजोंकों अख प्रहण करना चाहिए। चिपत्ति में धर्म युद्ध से मारचेवाला पापभागी नहीं, होता । शुरु, बालक, बूढ़ा घेदश ब्राह्मण भी आततायीपन से मारने झव तो , चिना विचार उनके ऊपर प्रहार करे

English

But (if he is really) ill, (and) after recovery performs (his work) according to the original agreement, he shall receive his wages even after (the lapse of) a very long time.

अध्याय ८

श्लोक 8.217

यथोक्तमार्तः सुस्थो वा यस्तत्कर्म न कारयेत् ।न तस्य वेतनं देयमल्पोनस्यापि कर्मणः

yathoktamArtaH sustho vA yastatkarma na kArayet | na tasya vetanaM deyamalponasyApi karmaNaH

हिन्दी अर्थ

येन भूलइरो धर्मः सर्वनाशाय करप्यते

English

But if he, whether sick or well, does not (perform or) cause to be performed (by others) his work according to his agreement, the wages for that work shall not be given to him, even (if it be only) slightly incomplete.

अध्याय ८

श्लोक 8.218

एष धर्मोऽखिलेनोक्तो वेतनादानकर्मणः ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धर्मं समयभेदिनाम्

eSha dharmo.akhilenokto vetanAdAnakarmaNaH | ata UrdhvaM pravakShyAmi dharmaM samayabhedinAm

हिन्दी अर्थ

परस्य पतन्या पुरुष संभा योजयन् रहः।

English

Thus the law for the non-payment of wages has been completely stated; I will next explain the law concerning men who break an agreement.

अध्याय ८

श्लोक 8.219

यो ग्रामदेशसङ्घानां कृत्वा सत्येन संविदम् ।विसंवदेन्नरो लोभात्तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत्

yo grAmadeshasa~NghAnAM kR^itvA satyena sa.nvidam | visa.nvadennaro lobhAttaM rAShTrAdvipravAsayet

हिन्दी अर्थ

-उपचारक्किया केलिः स्पशों भूषणवाससाम्।

English

If a man belonging to a corporation inhabiting a village or a district, after swearing to an agreement, breaks it through avarice, (the king) shall banish him from his realm,

अध्याय ८

श्लोक 8.220

निगृह्य दापयेच्चैनं समयव्यभिचारिणम् ।चतुःसुवर्णान् षण्निष्कांश्शतमानं च राजकम्

nigR^ihya dApayechchainaM samayavyabhichAriNam | chatuHsuvarNAn ShaNniShkA.nshshatamAnaM cha rAjakam

हिन्दी अर्थ

शूद्र घाणी के साथ व्यभिचार करे तो मार डालने लायक़ चाहिए! भिक्षुक, भाट, यश में दीक्षित, रसोइया और कारीयर खिया फे साथ वाते विना रोक फर सकते हैं । जिसको निषेध है चह परखी के साथ याते न करे। करनेवाला एक खुवर्ण दरड के

English

And having imprisoned such a breaker of an agreement, he shall compel him to pay six nishkas, (each of) four suvarnas, and one satamana of silver.

अध्याय ८

श्लोक 8.221

एतद्दण्डविधिं कुर्याद्धार्मिकः पृथिवीपतिः ।ग्रामजातिसमूहेषु समयव्यभिचारिणाम्

etaddaNDavidhiM kuryAddhArmikaH pR^ithivIpatiH | grAmajAtisamUheShu samayavyabhichAriNAm

हिन्दी अर्थ

उत्तमां सेवमानस्तु जघन्यों वधमहीते । - शुल्क ददयात्सेवमानः समामिच्छेत पिता यदि ॥३३ दे ' बध के योग्य हैं । पर चाइनेचाली फे साथ गमन करे और वहं चुदंप सजातीय हो तो वंध योग्य नहीं होतां । उत्तम जाति के पुरुष

English

A righteous king shall apply this law of fines in villages and castes (gati) to those who break an agreement.

अध्याय ८

श्लोक 8.222

क्रीत्वा विक्रीय वा किं चिद्यस्यैहानुशयो भवेत् ।सोऽन्तर्दशाहात्तद्द्रव्यं दद्याच्चैवाददीत वा

krItvA vikrIya vA kiM chidyasyaihAnushayo bhavet | so.antardashAhAttaddravyaM dadyAchchaivAdadIta vA

हिन्दी अर्थ

पुमांसं दाइयित्पापं शयने तत्त आयसे १ : जो मजण्य अभिमान और बलात्कार से कन्या को अजञलिरवो से चियाड़े उसको दोनों अज्ललियां करचा' दे कोर छु; सी पक्ष -दूयड . क! समान जाति और सकामा कन्या को ऐूषित करनेवाले की

English

If anybody in this (world), after buying or selling anything, repent (of his bargain), he may return or take (back) that chattel within ten days.

अध्याय ८

श्लोक 8.223

परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नापि दापयेत् ।आददानो ददत्चैव राज्ञा दण्ड्यौ शतानि षट्

pareNa tu dashAhasya na dadyAnnApi dApayet | AdadAno dadatchaiva rAj~nA daNDyau shatAni ShaT

हिन्दी अर्थ

शद्रो गृ्तमगु्तं वा हैजातं वशमावसन् ।

English

But after (the lapse of) ten days he may neither give nor cause it to be given (back); both he who takes it (back) and he who gives it (back, except by consent) shall be fined by the king six hundred (panas).

अध्याय ८

श्लोक 8.224

यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रयच्छति ।तस्य कुर्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान्

yastu doShavatIM kanyAmanAkhyAya prayachChati | tasya kuryAnnR^ipo daNDaM svayaM ShaNNavatiM paNAn

हिन्दी अर्थ

इना दोना यादिप । हीन जाति या चाण्डाली के साथ व्यभिचार चार करे तो उसका अग काव्डालं, सर्वेस्घहरणु करे ॥३७२-२७४॥

English

But the king himself shall impose a fine of ninety-six panas on him who gives a blemished damsel (to a suitor) without informing (him of the blemish).

अध्याय ८

श्लोक 8.225

अकन्येति तु यः कन्यां ब्रूयाद्द्वेषेण मानवः ।स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्या दोषमदर्शयन्

akanyeti tu yaH kanyAM brUyAddveSheNa mAnavaH | sa shataM prApnuyAddaNDaM tasyA doShamadarshayan

हिन्दी अर्थ

उसका शिरं गधे के सूत से मुड़वा देय । चेशय और कषत्रिय; यदि. पर हज़ार पण दरड करे । चेही दोनों यदि रक्षित ब्राह्मणी ले गमन” करें, शर की भांति दण्ड पावे अथवा चटाई में लपेंट कर जलषा' पर हज़ार पण दण्ड करे और इच्छाबालां से गमन करे तो पाँच .

English

But that man who, out of malice, says of a maiden, 'She is not a maiden,' shall be fined one hundred (panas), if he cannot prove her blemish.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_dharma/manusmRRiti.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Manusmriti — Chapter 8
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.