Manusmriti· Manusmṛti
7
अध्याय 7 / 12

Adhyāya 7

226 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ226 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७

श्लोक 7.1

राजधर्मान् प्रवक्ष्यामि यथावृत्तो भवेन्नृपः ।सम्भवश्च यथा तस्य सिद्धिश्च परमा यथा

rAjadharmAn pravakShyAmi yathAvR^itto bhavennR^ipaH | sambhavashcha yathA tasya siddhishcha paramA yathA

हिन्दी अर्थ

मृत्युरच वसति कोषे सर्वतेजमयो. हि संः

English

I will declare the duties of kings, (and) show how a king should conduct himself, how he was created, and how (he can obtain) highest success.

अध्याय ७

श्लोक 7.2

ब्राह्मं प्राप्तेन संस्कारं क्षत्रियेण यथाविधि ।सर्वस्यास्य यथान्यायं कर्तव्यं परिरक्षणम्

brAhmaM prAptena sa.nskAraM kShatriyeNa yathAvidhi | sarvasyAsya yathAnyAyaM kartavyaM parirakShaNam

हिन्दी अर्थ

तस्य ह्याश विनाशाय रांजा भ्रकरुते सन;

English

A Kshatriya, who has received according to the rule the sacrament prescribed by the Veda, must duly protect this whole (world).

अध्याय ७

श्लोक 7.3

अराजके हि लोकेऽस्मिन् सर्वतो विद्रुतो भयात् ।रक्षार्थमस्य सर्वस्य राजानमसृजत्प्रभुः

arAjake hi loke.asmin sarvato vidruto bhayAt | rakShArthamasya sarvasya rAjAnamasR^ijatprabhuH

हिन्दी अर्थ

राजा वालक हो तो भी यह मजुष्य है ऐसा मानकर उसका अपमान न करे. कक्‍्योंकि--यह भलुष्य रूप में बड़ाभासी देवता स्थित है । अग्नि' एकही मनुष्य को उसकी असावधानी से. जलाता है, पर राजारूप अग्नि कुचाल से कुल, घन और पशु"

English

For, when these creatures, being without a king, through fear dispersed in all directions, the Lord created a king for the protection of this whole (creation),

अध्याय ७

श्लोक 7.4

इन्द्रानिलयमार्काणामग्नेश्च वरुणस्य च ।चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निर्हृत्य शाश्वतीः

indrAnilayamArkANAmagneshcha varuNasya cha | chandravitteshayoshchaiva mAtrA nirhR^itya shAshvatIH

हिन्दी अर्थ

इसलिए राजा अपने कूल मित्र और शत्रु के लिए जिस प्रजापति ने राजा के लिए सब प्राणियों की रक्षा करनेवाले, प्रहतेजमय, धर्मरूप और अपने पुन्ररूप दरड को पहले ही से पदा किया हे! दरड के भय से चराचर सब प्राणी अपने भोग

English

Taking (for that purpose) eternal particles of Indra, of the Wind, of Yama, of the Sun, of Fire, of Varuna, of the Moon, and of the Lord of wealth (Kubera).

अध्याय ७

श्लोक 7.5

यस्मादेषां सुरेन्द्राणां मात्राभ्यो निर्मितो नृपः ।तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा

yasmAdeShAM surendrANAM mAtrAbhyo nirmito nR^ipaH | tasmAdabhibhavatyeSha sarvabhUtAni tejasA

हिन्दी अर्थ

दण्डः सप्तेष जागति दडे धर्म विदुबुधाः

English

Because a king has been formed of particles of those lords of the gods, he therefore surpasses all created beings in lustre;

अध्याय ७

श्लोक 7.6

तपत्यादित्यवच्चैष चक्षूंषि च मनांसि च ।न चैनं भुवि शक्नोति कश्चिदप्यभिवीक्षितुम्

tapatyAdityavachchaiSha chakShU.nShi cha manA.nsi cha | na chainaM bhuvi shaknoti kashchidapyabhivIkShitum

हिन्दी अर्थ

देश, काल, शक्ति और विद्या का विचार करके यथायोग्य अप राशियां को दणड देवे। वह दण्ड“ही राजा ऐै, पुरुष है, बही राज्य को नियम में रखनेवाला है, शासक है ऑर बही. चारों आश्रमधमे का मरतिभू-ज्ञामिन है। दरड सर्पूर मजा का शांसन करता हैं;

English

And, like the sun, he burns eyes and hearts; nor can anybody on earth even gaze on him.

अध्याय ७

श्लोक 7.7

सोऽग्निर्भवति वायुश्च सोऽर्कः सोमः स धर्मराट् ।स कुबेरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रभावतः

so.agnirbhavati vAyushcha so.arkaH somaH sa dharmarAT | sa kuberaH sa varuNaH sa mahendraH prabhAvataH

हिन्दी अर्थ

सवा दण्डजितो लोको दुलभो हि शचिनेरः ।

English

Through his (supernatural) power he is Fire and Wind, he Sun and Moon, he the Lord of justice (Yama), he Kubera, he Varuna, he great Indra.

अध्याय ७

श्लोक 7.8

स चैन्द्रः स्वप्रभावतः बालोऽपि नावमान्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति

sa chaindraH svaprabhAvataH bAlo.api nAvamAntavyo manuShya iti bhUmipaH | mahatI devatA hyeShA nararUpeNa tiShThati

हिन्दी अर्थ

राजा दरड न करे तो कोआ पुरोडाश खा जाये, कुत्ता यश्च । चलि चाट जायें, कोई किसी का स्वामी न हो सके आर सव । उचत नचा दाता का विचार जए हो जाथ । पवित्र मन का. पुरुप” । दुलैस है सब लोग दरड से सन्मार्ग मे रहते हैं और जगत के

English

Even an infant king must not be despised, (from an idea) that he is a (mere) mortal; for he is a great deity in human form.

अध्याय ७

श्लोक 7.9

एकमेव दहत्यग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम् ।कुलं दहति राजाऽग्निः सपशुद्रव्यसञ्चयम्

ekameva dahatyagnirnaraM durupasarpiNam | kulaM dahati rAjA.agniH sapashudravyasa~nchayam

हिन्दी अर्थ

चतुवेगरूप.पुल हृटजावे। ओर सबलोगा में उपद्रव हो जावे । जिस देश में शंयोमवर्ण, रक्षनेत्र, पापनाशक दरड बिचरता है और नहीं होता । जो राजा उस दण्ड का उचित प्रयोग करता है वह. बड़ा तेज है, उसका धारण साधारण राजा नह! कर सकते हैं। धर्म

English

Fire burns one man only, if he carelessly approaches it, the fire of a king's (anger) consumes the (whole) family, together with its cattle and its hoard of property.

अध्याय ७

श्लोक 7.10

कार्यं सोऽवेक्ष्य शक्तिं च देशकालौ च तत्त्वतः ।कुरुते धर्मसिद्ध्यर्थं विश्वरूपं पुनः पुनः

kAryaM so.avekShya shaktiM cha deshakAlau cha tattvataH | kurute dharmasiddhyarthaM vishvarUpaM punaH punaH

हिन्दी अर्थ

तस्य ह्याश विनाशाय रांजा भ्रकरुते सन;

English

Having fully considered the purpose, (his) power, and the place and the time, he assumes by turns many (different) shapes for the complete attainment of justice.

अध्याय ७

श्लोक 7.11

यस्य प्रसादे पद्मा श्रीर्विजयश्च पराक्रमे ।मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः

yasya prasAde padmA shrIrvijayashcha parAkrame | mR^ityushcha vasati krodhe sarvatejomayo hi saH

हिन्दी अर्थ

राजा को अपने राज्य में न्यायकारी और शबओ को सदा दरड देयेवाला, हितैषियां ले कुटिलता रहित और ब्राह्मणों पर से भी जीते हुए राजा का यश लोक मै जल मै तेल की बूद के समान फलता है ! विषयासक्त ओर उक्करीति से विपरीत

English

He, in whose favour resides Padma, the goddess of fortune, in whose valour dwells victory, in whose anger abides death, is formed of the lustre of all (gods).

अध्याय ७

श्लोक 7.12

तं यस्तु द्वेष्टि संमोहात्स विनश्यत्यसंशयम् ।तस्य ह्याशु विनाशाय राजा प्रकुरुते मनः

taM yastu dveShTi sa.nmohAtsa vinashyatyasa.nshayam | tasya hyAshu vinAshAya rAjA prakurute manaH

हिन्दी अर्थ

जितने मनुष्यों से पूरा काम निकले, उतने निरालस बुद्धिमान, राजकर्मचारियों की भरती करे । उनमें शर, चतुर, कुलीन को खजाने के काम मै नियुक्त करे, और डरपोको को महलो के भीतर नियुक्त करे ॥ ६१-६२ ॥ TT

English

The (man), who in his exceeding folly hates him, will doubtlessly perish; for the king quickly makes up his mind to destroy such (a man).

अध्याय ७

श्लोक 7.13

तस्माद्धर्मं यमिष्टेषु स व्यवस्येन्नराधिपः ।अनिष्टं चाप्यनिष्टेषु तं धर्मं न विचालयेत्

tasmAddharmaM yamiShTeShu sa vyavasyennarAdhipaH | aniShTaM chApyaniShTeShu taM dharmaM na vichAlayet

हिन्दी अर्थ

तो क्षचियघमै के अनुसार साजा को पीछे पेर न रखना चाहिए । संग्राम से न हरता, अजापालन, ब्राह्मणों की सेवा यें सब राजाओं का परम कल्याण करनेचाला हे। जो राजा संग्राम में आपस में खूब याश जो चुस जानेपर नहीं निकलता, ज़हर के चुसे और आग के :

English

Let no (man), therefore, transgress that law which favourites, nor (his orders) which inflict pain on those in disfavour.

अध्याय ७

श्लोक 7.14

तस्यार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्ममात्मजम् ।तदर्थं ब्रह्मतेजोमयं दण्डमसृजत्पूर्वमीश्वरः

tasyArthe sarvabhUtAnAM goptAraM dharmamAtmajam | tadarthaM brahmatejomayaM daNDamasR^ijatpUrvamIshvaraH

हिन्दी अर्थ

आददीताथ, षड्साग इसासमधुसपवांस्।' . बाह फो देखकर राजा, व्यापारियों से कर (टेक्स) लेवे । उद्यमियों को आर राज्य को जिससे नफ़ा पहुंचे ऐसा विचारकर, कर लगाना उचित है । जैसे जाक, वछड़ा और भौंरा धीरे घ्रीरे अपनी, खुराक

English

For the (king's) sake the Lord formerly created his own son, Punishment, the protector of all creatures, (an incarnation of) the law, formed of Brahman's glory.

अध्याय ७

श्लोक 7.15

तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।भयाद्भोगाय कल्पन्ते स्वधर्मात्न चलन्ति च

tasya sarvANi bhUtAni sthAvarANi charANi cha | bhayAdbhogAya kalpante svadharmAtna chalanti cha

हिन्दी अर्थ

स्वयं कृतश्च कायोर्थमकाले काल एव वा ।

English

Through fear of him all created beings, both the immovable and the movable, allow themselves to be enjoyed and swerve not from their duties.

अध्याय ७

श्लोक 7.16

तं देशकालौ शक्तिं च विद्यां चावेक्ष्य तत्त्वतः ।यथार्हतः सम्प्रणयेन्नरेष्वन्यायवर्तिषु

taM deshakAlau shaktiM cha vidyAM chAvekShya tattvataH | yathArhataH sampraNayennareShvanyAyavartiShu

हिन्दी अर्थ

कुत्वा विधान सले से यात्रिक च यथावोध । संशोष्य विविध सागं षदावेध च वल स्वकेस्। सांपरायिककर्पन यायादारपुरं शनेः ॥ १८५)

English

Having fully considered the time and the place (of the offence), the strength and the knowledge (of the offender), let him justly inflict that (punishment) on men who act unjustly.

अध्याय ७

श्लोक 7.17

स राजा पुरुषो दण्डः स नेता शासिता च सः ।चतुर्णामाश्रमाणां च धर्मस्य प्रतिभूः स्मृतः

sa rAjA puruSho daNDaH sa netA shAsitA cha saH | chaturNAmAshramANAM cha dharmasya pratibhUH smR^itaH

हिन्दी अर्थ

कुलीन, श्र, चतुर, दाता, कृतज्ञ और घेयबान शत्रु को लोग कठिन कहते हैं। सभ्यता, पुरुपो की पहिचान, शूरता, दयालुता और उदारता. यें सव उदासीन राजा फे गुण हैं। कल्याण करनेवाली, संपूर्ण धान्यां को देनेबाली और पशुदुद्धि करनेवाली

English

Punishment is (in reality) the king (and) the male, that the manager of affairs, that the ruler, and that is called the surety for the four orders' obedience to the law.

अध्याय ७

श्लोक 7.18

दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति ।दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः

daNDaH shAsti prajAH sarvA daNDa evAbhirakShati | daNDaH supteShu jAgarti daNDaM dharmaM vidurbudhAH

हिन्दी अर्थ

कामजेषु घ्रसक्रो हि.च्यसनेषु महीपतिः

English

Punishment alone governs all created beings, punishment alone protects them, punishment watches over them while they sleep; the wise declare punishment (to be identical with) the law.

अध्याय ७

श्लोक 7.19

समीक्ष्य स धृतः सम्यक्सर्वा रञ्जयति प्रजाः ।असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वतः

samIkShya sa dhR^itaH samyaksarvA ra~njayati prajAH | asamIkShya praNItastu vinAshayati sarvataH

हिन्दी अर्थ

वेदनो से वेद्, दृएडनीति, त्रहाविद्या को. पढ़े । शा सकता हैं । काम से पेदाहुए दुश चर कोध से पैदाहुए आठ व्यसनों का कोई अन्त नहीं है इनसे राजा को यलपूर्वक वचना दीन होजाता है ओर क्रोध से. पेंदाइए व्यसनों मै लग साने सत

English

If (punishment) is properly inflicted after (due) consideration, it makes all people happy; but inflicted without consideration, it destroys everything.

अध्याय ७

श्लोक 7.20

यदि न प्रणयेद्राजा दण्डं दण्ड्येष्वतन्द्रितः ।शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन् दुर्बलान् बलवत्तराः

yadi na praNayedrAjA daNDaM daNDyeShvatandritaH | shUle matsyAnivApakShyan durbalAn balavattarAH

हिन्दी अर्थ

शिकार, जअ, दिन मे सोना, दूसरे के.दोषों को कहना, खी- संभोग, मंयपाच, नाच, चाजा आर बच्यथशूमना ये दृश कामक व्यसने हि अर्यात् काम से काम से पेदा इप है । चुगली, साहस, दोह, इर्षा, दुसरे के शणो मे दोषं लगाना,हव्य हरलेना, गाली देवा, फठोरपन ये आठ

English

If the king did not, without tiring, inflict punishment on those worthy to be punished, the stronger would roast the weaker, like fish on a spit;

अध्याय ७

श्लोक 7.21

अद्यात्काकः पुरोडाशं श्वा च लिह्याद्धविस्तथा ।श्वाऽवलिह्याद्द् स्वाम्यं च न स्यात्कस्मिंश्चित्प्रवर्तेताधरोत्तरम्

adyAtkAkaH puroDAshaM shvA cha lihyAddhavistathA | shvA.avalihyAdd svAmyaM cha na syAtkasmi.nshchitpravartetAdharottaram

हिन्दी अर्थ

में एक से दूसरा अधिक कएदायक है । सृत्यु से व्यसन अधिक कष्टदायक माना जाता है। व्यसनी पुरुप मरकर नरक में पड़ता है और जो व्यसन से दूर है, बह स्वगैयामी होता है ! परंपरा से राजसेवक, नौतिविया में चतुर शूरवीर, अच्छा निशाना

English

The crow would eat the sacrificial cake and the dog would lick the sacrificial viands, and ownership would not remain with any one, the lower ones would (usurp the place of) the higher ones.

अध्याय ७

श्लोक 7.22

सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः ।दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते

sarvo daNDajito loko durlabho hi shuchirnaraH | daNDasya hi bhayAtsarvaM jagadbhogAya kalpate

हिन्दी अर्थ

जबकि ग्रहस्थ का एक छोटासा भी काम एक पुरुष को करना क" डिन पड़ता दे तव वडा भारी राजकार विना सहाय अकेला राजा, कैसे कर सकता है १ उन मन्त्रियो के साथ साधारण, संधि-विग्रह “की सलाह और दरड, पुर, राष्ट्र, स्थान आदि का विचार करे।

English

The whole world is kept in order by punishment, for a guiltless man is hard to find; through fear of punishment the whole world yields the enjoyments (which it owes).

अध्याय ७

श्लोक 7.23

देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगोरगाः ।तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैव निपीडिताः

devadAnavagandharvA rakShA.nsi patagoragAH | te.api bhogAya kalpante daNDenaiva nipIDitAH

हिन्दी अर्थ

शुचीनाकरकमोन्ते भीरूनन्तनिवेशने

English

The gods, the Danavas, the Gandharvas, the Rakshasas, the bird and snake deities even give the enjoyments (due from them) only, if they are tormented by (the fear of) punishment.

अध्याय ७

श्लोक 7.24

दुष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिद्येरन् सर्वसेतवः ।सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात्

duShyeyuH sarvavarNAshcha bhidyeran sarvasetavaH | sarvalokaprakopashcha bhaveddaNDasya vibhramAt

हिन्दी अर्थ

जितने मनुष्यों से पूरा काम निकले, उतने निरालस बुद्धिमान, राजकर्मचारियों की भरती करे । उनमें शर, चतुर, कुलीन को खजाने के काम मै नियुक्त करे, और डरपोको को महलो के भीतर नियुक्त करे ॥ ६१-६२ ॥ TT

English

All castes (varna) would be corrupted (by intermixture), all barriers would be broken through, and all men would rage (against each other) in consequence of mistakes with respect to punishment.

अध्याय ७

श्लोक 7.25

यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा ।प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति

yatra shyAmo lohitAkSho daNDashcharati pApahA | prajAstatra na muhyanti netA chetsAdhu pashyati

हिन्दी अर्थ

नपतो कोशराष्ट्रे च दूते संधिविपययो

English

But where Punishment with a black hue and red eyes stalks about, destroying sinners, there the subjects are not disturbed, provided that he who inflicts it discerns well.

अध्याय ७

श्लोक 7.26

तस्याहुः सम्प्रणेतारं राजानं सत्यवादिनम् ।समीक्ष्यकारिणं प्राज्ञं धर्मकामार्थकोविदम्

tasyAhuH sampraNetAraM rAjAnaM satyavAdinam | samIkShyakAriNaM prAj~naM dharmakAmArthakovidam

हिन्दी अर्थ

और दव उसको रक्खे.ो चहुश्ुुत हो आर हृदय के भाव; आः निंसेय और वाचाल राजा का दूत प्रशसा के लायक्न होता हे! अधीव देशा और खज़ाना है और दूत के अधीन मेल घा विगाड़ रहता है! दत ही आपस के शु का मिलाता है और मिले हुप को

English

They declare that king to be a just inflicter of punishment, who is truthful, who acts after due consideration, who is wise, and who knows (the respective value of) virtue, pleasure, and wealth.

अध्याय ७

श्लोक 7.27

तं राजा प्रणयन् सम्यक्त्रिवर्गेणाभिवर्धते ।कामात्मा विषमः क्षुद्रो दण्डेनैव निहन्यते

taM rAjA praNayan samyaktrivargeNAbhivardhate | kAmAtmA viShamaH kShudro daNDenaiva nihanyate

हिन्दी अर्थ

जहां जङ्गल हो, खेदी अच्छी हो, शिष्ट पुरुष वसते हों, रोगादि झपद्रचो से रहित हो, देखने मे सुन्दर हों, आसपास के मचुष्य अदव रखते हों, ऐसे स्वाधीन देश में राजा को रहना चाहिय । क्रिलाओं सै किसीके आश्रय में नगर वखाना चाहिए ॥ ६६० ७० ॥

English

A king who properly inflicts (punishment), prospers with respect to (those) three (means of happiness); but he who is voluptuous, partial, and deceitful will be destroyed, even through the (unjust) punishment (which he inflicts).

अध्याय ७

श्लोक 7.28

कामान्धो दण्डो हि सुमहत्तेजो दुर्धरश्चाकृतात्मभिः ।धर्माद्विचलितं हन्ति नृपमेव सबान्धवम्

kAmAndho daNDo hi sumahattejo durdharashchAkR^itAtmabhiH | dharmAdvichalitaM hanti nR^ipameva sabAndhavam

हिन्दी अर्थ

एकः शतं योधयति घाकारस्थो धनुधरः ।

English

Punishment (possesses) a very bright lustre, and is hard to be administered by men with unimproved minds; it strikes down the king who swerves from his duty, together with his relatives.

अध्याय ७

श्लोक 7.29

ततो दुर्गं च राष्ट्रं च लोकं च सचराचरम् ।अन्तरिक्षगतांश्चैव मुनीन् देवांश्च पीडयेत्

tato durgaM cha rAShTraM cha lokaM cha sacharAcharam | antarikShagatA.nshchaiva munIn devA.nshcha pIDayet

हिन्दी अर्थ

इन डो में गिरिदुर्ग श्रेष्ठ है । इसलिए सब यलो से उसका नाक रहते हैं। बाक्ी तीनो में वानर, मनुष्य और देवता निवास करते हैं । जैसे इन दुगों मै रहनेवाले खूगादि को कोई हिंसक नहीं मार सकते, ऐसे ही गिरिदुर्ग का आश्रय करनेवाले राजा को शत्रु

English

Next it will afflict his castles, his territories, the whole world together with the movable and immovable (creation), likewise the sages and the gods, who (on the failure of offerings) ascend to the sky.

अध्याय ७

श्लोक 7.30

सोऽसहायेन मूढेन लुब्धेनाकृतबुद्धिना ।न शक्यो न्यायतो नेतुं सक्तेन विषयेषु च

so.asahAyena mUDhena lubdhenAkR^itabuddhinA | na shakyo nyAyato netuM saktena viShayeShu cha

हिन्दी अर्थ

उस अकान-महस में रहकर राजा, अपने वर्ण की, कुलीन मनो- दारिणी, रूपवती, शुणवती कच्या का त्रिवाइ करे। और शान्तिक, पौष्टिक कर्म करनेवाला पुरोदित और ऋत्विज का वरण करे जो अग्निहोचादि कर्म करे ॥ ७७-७॥

English

(Punishment) cannot be inflicted justly by one who has no assistant, (nor) by a fool, (nor) by a covetous man, (nor) by one whose mind is unimproved, (nor) by one addicted to sensual pleasures.

अध्याय ७

श्लोक 7.31

शुचिना सत्यसंधेन यथाशास्त्रानुसारिणा ।प्रणेतुं शक्यते दण्डः सुसहायेन धीमता

shuchinA satyasa.ndhena yathAshAstrAnusAriNA | praNetuM shakyate daNDaH susahAyena dhImatA

हिन्दी अर्थ

आइत्तानां गुरुकुलाद्विषाणां पूजको भवेत्।

English

By him who is pure (and) faithful to his promise, who acts according to the Institutes (of the sacred law), who has good assistants and is wise, punishment can be (justly) inflicted.

अध्याय ७

श्लोक 7.32

स्वराष्ट्रे न्यायवृत्तः स्याद्भृशदण्डश्च शत्रुषु ।सुहृत्स्वजिह्मः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः

svarAShTre nyAyavR^ittaH syAdbhR^ishadaNDashcha shatruShu | suhR^itsvajihmaH snigdheShu brAhmaNeShu kShamAnvitaH

हिन्दी अर्थ

राजा, बहुत दक्षियावाले अनेक यज्ञा को करे और धर्म के लिए भचुप्य के छारा साल में राजकर का संग्रह करावे, प्रजा में नीति से बर्ताव केरे और पिता के समान स्नेह करे। नाना प्रकार के कामों को जानने घाले पुरुष, अलग अलग कामों पर अध्यक्ष-अफ़सर

English

Let him act with justice in his own domain, with rigour chastise his enemies, behave without duplicity towards his friends, and be lenient towards Brahmanas.

अध्याय ७

श्लोक 7.33

एवंवृत्तस्य नृपतेः शिलोञ्छेनापि जीवतः ।विस्तीर्यते यशो लोके तैलबिन्दुरिवाम्भसि

eva.nvR^ittasya nR^ipateH shilo~nChenApi jIvataH | vistIryate yasho loke tailabindurivAmbhasi

हिन्दी अर्थ

इस अक्षय निधि को चोर नहीं चुराते, शत्रु नहीं छीन सकते! खोया नहीं जासकवा ! इसलिए राजा, ब्राह्मणों में उस अक्षयानेचि का स्थापन करे । अग्नि में जो हचन किया जाता है वह कभी गिर जाता हे, कभी सूख जाता है, कभी नए दोजाता है; पर शुरु

English

The fame of a king who behaves thus, even though he subsist by gleaning, is spread in the world, like a drop of oil on water.

अध्याय ७

श्लोक 7.34

अतस्तु विपरीतस्य नृपतेरजितात्मनः ।सङ्क्षिप्यते यशो लोके घृतबिन्दुरिवाम्भसि

atastu viparItasya nR^ipaterajitAtmanaH | sa~NkShipyate yasho loke ghR^itabindurivAmbhasi

हिन्दी अर्थ

न मुक्ककेशं नासीनं न तवास्मीति वादिनम्

English

But the fame of a king who acts in a contrary manner and who does not subdue himself, diminishes in extent among men like a drop of clarified butter in water.

अध्याय ७

श्लोक 7.35

स्वे स्वे धर्मे निविष्टानां सर्वेषामनुपूर्वशः ।वर्णानामाश्रमाणां च राजा सृष्टोऽभिरक्षिता

sve sve dharme niviShTAnAM sarveShAmanupUrvashaH | varNAnAmAshramANAM cha rAjA sR^iShTo.abhirakShitA

हिन्दी अर्थ

तो क्षचियघमै के अनुसार साजा को पीछे पेर न रखना चाहिए । संग्राम से न हरता, अजापालन, ब्राह्मणों की सेवा यें सब राजाओं का परम कल्याण करनेचाला हे। जो राजा संग्राम में आपस में खूब याश जो चुस जानेपर नहीं निकलता, ज़हर के चुसे और आग के :

English

The king has been created (to be) the protector of the castes (varna) and orders, who, all according to their rank, discharge their several duties.

अध्याय ७

श्लोक 7.36

तेन यद्यत्सभृत्येन कर्तव्यं रक्षता प्रजाः ।तत्तद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

tena yadyatsabhR^ityena kartavyaM rakShatA prajAH | tattadvo.ahaM pravakShyAmi yathAvadanupUrvashaH

हिन्दी अर्थ

इदे शख्रचाले को, पुत्रादि शोक से डःखी को, वहत घाववाले को डरपोक को, भागनेवाले को सी न मारना । जो युद्ध से डरकर पीछे भगता है और शत्रु उसको मार डालते हैं, घह अपने राजा का सच पाप पाता हे॥ ६३-६७ ॥

English

Whatever must be done by him and by his servants for the protection of his people, that I will fully declare to you in due order.

अध्याय ७

श्लोक 7.37

ब्राह्मणान् पर्युपासीत प्रातरुत्थाय पार्थिवः ।त्रैविद्यवृद्धान् विदुषस्तिष्ठेत्तेषां च शासने

brAhmaNAn paryupAsIta prAtarutthAya pArthivaH | traividyavR^iddhAn viduShastiShThetteShAM cha shAsane

हिन्दी अर्थ

जो लड़ाई से भगा हुआ मारा जाता है, उसके पुण्य का भाग सब स्वामी को मिलता है । युद्ध में रथ, घोड़ा, हाथी, छत, धन, थान्य, पशु, खी और सब भांति के पदार्थ जो जिसको जीते, वदद उसका है । जीते पदार्थों में सोना, चांदी आदि उत्तम पदार्थे राजा

English

Let the king, after rising early in the morning, worship Brahmanas who are well versed in the threefold sacred science and learned (in polity), and follow their advice.

अध्याय ७

श्लोक 7.38

वृद्धांश्च नित्यं सेवेत विप्रान् वेदविदः शुचीन् ।वृद्धसेवी हि सततं रक्षोभिरपि पूज्यते

vR^iddhA.nshcha nityaM seveta viprAn vedavidaH shuchIn | vR^iddhasevI hi satataM rakShobhirapi pUjyate

हिन्दी अर्थ

जो पदार्थ नहीं मिला है उसके लेने की इच्छा, मिले इण की रक्षा करे। जो रक्षित है, उसको बढ़ाचे और बढ़े पदार्थ छुपातओं को देय । , सुसार, छुपात्र को देवे । राजा, अप्रराधियों के लिए दरड उद्यत के छिद्रों को देखा करे ॥ ६६-१०२ ॥

English

Let him daily worship aged Brahmanas who know the Veda and are pure; for he who always worships aged men, is honoured even by Rakshasas.

अध्याय ७

श्लोक 7.39

तेभ्योऽधिगच्छेद्विनयं विनीतात्माऽपि नित्यशः ।विनीतात्मा हि नृपतिर्न विनश्यति कर्हि चित्

tebhyo.adhigachChedvinayaM vinItAtmA.api nityashaH | vinItAtmA hi nR^ipatirna vinashyati karhi chit

हिन्दी अर्थ

सदा उद्यत दरडवाले राजा से, सारा जगत् डरता है । इसलिए ने करे । अपनी रक्षा करता रहे और शत्रु के डला को जानता रहे! , शिखा उपाय करे जिसमें अपना छिद्र-दोष शत्रु न जाने । परन्तु शु के छिद्रों को खुद आने । राजा, कछुवे के समान राजकीय अहो

English

Let him, though he may already be modest, constantly learn modesty from them; for a king who is modest never perishes.

अध्याय ७

श्लोक 7.40

बहवोऽविनयात्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः ।सपरिग्रहाः वनस्था अपि राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे

bahavo.avinayAtnaShTA rAjAnaH saparichChadAH | saparigrahAH vanasthA api rAjyAni vinayAtpratipedire

हिन्दी अर्थ

इंस प्रकार विर्जय करनेवाले राजा के जो शञ्ज हो उनको खाम- दाम-भेद से अपने घश में फरे। यदि पहले तीन उपायों से.शत्रे वर्श में न्.हो तो, उनको दरड द्वारा, धीरे धीरे अधीन करे । बिचार चान् पुरुष सामं; दाम, सैद, द॑शड इन चार उपायों में, राज्य

English

Through a want of modesty many kings have perished, together with their belongings; through modesty even hermits in the forest have gained kingdoms.

अध्याय ७

श्लोक 7.41

वेनो विनष्टोऽविनयात्नहुषश्चैव पार्थिवः ।सुदाः पैजवनश्चैव सुमुखो निमिरेव च

veno vinaShTo.avinayAtnahuShashchaiva pArthivaH | sudAH paijavanashchaiva sumukho nimireva cha

हिन्दी अर्थ

जो राजा, अज्ञानवश विना विचार, अपने राज्य को.हुःख देता .. है वह शीन ही राज्य, जीवन और बान्धवो खे अर्ट होआंता है . जसे शरीर के शोषण से प्राणियों के घाण. घटते हैं; वैसें, राष्ट्रको दुःख देने से, राजाओं के भी प्राण घरते. ह राजा देश की रक्षा

English

Through a want of humility Vena perished, likewise king Nahusha, Sudas, the son of Pigavana, Sumukha, and Nemi.

अध्याय ७

श्लोक 7.42

पृथुस्तु विनयाद्राज्यं प्राप्तवान् मनुरेव च ।कुबेरश्च धनैश्वर्यं ब्राह्मण्यं चैव गाधिजः

pR^ithustu vinayAdrAjyaM prAptavAn manureva cha | kuberashcha dhanaishvaryaM brAhmaNyaM chaiva gAdhijaH

हिन्दी अर्थ

यानि राजप्रदेयानि प्रत्यहं यामवासिभिः ।

English

But by humility Prithu and Manu gained sovereignty, Kubera the position of the Lord of wealth, and the son of Gadhi the rank of a Brahmana.

अध्याय ७

श्लोक 7.43

त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिं च शाश्वतीम् ।त्रयीं विद्यात् आन्वीक्षिकीं चात्मविद्यां वार्तारम्भांश्च लोकतः

traividyebhyastrayIM vidyAM daNDanItiM cha shAshvatIm | trayIM vidyAt AnvIkShikIM chAtmavidyAM vArtArambhA.nshcha lokataH

हिन्दी अर्थ

दो, तीन, पांच या सौ आमो के. बीच में, रक्षा करनेवाले पुरुषों का एक महकमा क्रायम करे। एक गाव का, दशका, बस का, सो का और हज़ार गांव-का एक पक अधिपति नियतं करे। गाँव का मालिक गाँव के घखेड को धीरे से जानकर उसका फैसला करवे, या.दश

English

From those versed in the three Vedas let him learn the threefold (sacred science), the primeval science of government, the science of dialectics, and the knowledge of the (supreme) Soul; from the people (the theory of) the (various) trades and professions.

अध्याय ७

श्लोक 7.44

इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेद्दिवानिशम् ।जितैन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः

indriyANAM jaye yogaM samAtiShTheddivAnisham | jitaindriyo hi shaknoti vashe sthApayituM prajAH

हिन्दी अर्थ

दश. गाँव का .अधिपति पक कुल-दो हल से जोतने योग्य ज़मीन, अपने निर्वाह के लिए काम में लावें। बीस गाव का पाँच कुल, सो गाँव का एक साधारण गांव और हज़ार गाँव का मालिक एक नगर को अपनी जीविका मै भोगे. . राजा के गोवो के कार्य

English

Day and night he must strenuously exert himself to conquer his senses; for he (alone) who has conquered his own senses, can keep his subjects in obedience.

अध्याय ७

श्लोक 7.45

दश कामसमुत्थानि तथाऽष्टौ क्रोधजानि च ।व्यसनानि दुर्ऽन्तानि प्रयत्नेन विवर्जयेत्

dasha kAmasamutthAni tathA.aShTau krodhajAni cha | vyasanAni dur.antAni prayatnena vivarjayet

हिन्दी अर्थ

और जो. पापी पुरुष, रिशवत आदि ही लिंया करते है उनको; ' सद कुछ छीनकर, राजी, देश से निकाल देवरे: कायां में. लगे, खी . और पुरुषी को उनके फर्म फे अनुसार खदा बृत्ति नियतः करे अर्थाच कभी तनझ्वाह बढ़वि कभी घडावे! निङृष्ट नौकर को पंक पणं देवे

English

Let him carefully shun the ten vices, springing from love of pleasure, and the eight, proceeding from wrath, which (all) end in misery.

अध्याय ७

श्लोक 7.46

कामजेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः ।वियुज्यतेऽर्थधर्माभ्यां क्रोधजेष्वात्मनैव तु

kAmajeShu prasakto hi vyasaneShu mahIpatiH | viyujyate.arthadharmAbhyAM krodhajeShvAtmanaiva tu

हिन्दी अर्थ

आददीताथ, षड्साग इसासमधुसपवांस्।' . बाह फो देखकर राजा, व्यापारियों से कर (टेक्स) लेवे । उद्यमियों को आर राज्य को जिससे नफ़ा पहुंचे ऐसा विचारकर, कर लगाना उचित है । जैसे जाक, वछड़ा और भौंरा धीरे घ्रीरे अपनी, खुराक

English

For a king who is attached to the vices springing from love of pleasure, loses his wealth and his virtue, but (he who is given) to those arising from anger, (loses) even his life.

अध्याय ७

श्लोक 7.47

मृगयाऽक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः ।तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः

mR^igayA.akSho divAsvapnaH parivAdaH striyo madaH | tauryatrikaM vR^ithATyA cha kAmajo dashako gaNaH

हिन्दी अर्थ

चाहिए । अथील् उसकी परवरिश रहा करे । जिस-रांजा' के राज्य थोड़े ही दिनों में उसकी भूख से नए-दोजाता, है १३४३-४१३४-॥

English

Hunting, gambling, sleeping by day, censoriousness, (excess with) women, drunkenness, (an inordinate love for) dancing, singing, and music, and useless travel are the tenfold set (of vices) springing from love of pleasure.

अध्याय ७

श्लोक 7.48

पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्याऽसूयाऽर्थदूषणम् ।वाग्दण्डजं च पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः

paishunyaM sAhasaM droha IrShyA.asUyA.arthadUShaNam | vAgdaNDajaM cha pAruShyaM krodhajo.api gaNo.aShTakaH

हिन्दी अर्थ

कोर्रेकारिल्पिनईचेव शरदा रचात्मोपजीविनः।' . एकेक कारयेत्कर्म मासिमासि महीपतिः

English

Tale-bearing, violence, treachery, envy, slandering, (unjust) seizure of property, reviling, and assault are the eightfold set (of vices) produced by wrath.

अध्याय ७

श्लोक 7.49

द्वयोरप्येतयोर्मूलं यं सर्वे कवयो विदुः ।तं यत्नेन जयेत्लोभं तज्जावेतावुभौ गणौ

dvayorapyetayormUlaM yaM sarve kavayo viduH | taM yatnena jayetlobhaM tajjAvetAvubhau gaNau

हिन्दी अर्थ

कोई घर्मेचिषय की चिका वाघ दे और-पिता जैसे पुत्र की रक्षा ' राज्य मै; व्यापारवाले से भी कुछ सालाना. कर दिलोवे। लोहार, - यढ़ई, श्राद्िओर दासों से सहीने में एक एक "दिन चेगार मे काम , । करावे । प्रजा के स्नेह से अपना कर न लेना अपना मूलच्छेद करना . १

English

That greediness which all wise men declare to be the root even of both these (sets), let him carefully conquer; both sets (of vices) are produced by that.

अध्याय ७

श्लोक 7.50

पानमक्षाः स्त्रियश्चैव मृगया च यथाक्रमम् ।एतत्कष्टतमं विद्यात्चतुष्कं कामजे गणे

pAnamakShAH striyashchaiva mR^igayA cha yathAkramam | etatkaShTatamaM vidyAtchatuShkaM kAmaje gaNe

हिन्दी अर्थ

नादंएफतलभाक्का है राजा घसण युज्यत ॥. १४४ ॥ अपने सब कर्तव्यों को इस तरह पूरा कर के, भ्साद-रहित आर कार्यैप सयण होकर अपनी प्रजा की रक्षा करे । राजा और उसके केन्या के देखते यदि चोर, लुटेरे प्रजा को लूट पीट से दुःख

English

Drinking, dice, women, and hunting, these four (which have been enumerated) in succession, he must know to be the most pernicious in the set that springs from love of pleasure.

अध्याय ७

श्लोक 7.51

दण्डस्य पातनं चैव वाक्पारुष्यार्थदूषणे ।क्रोधजेऽपि गणे विद्यात्कष्टमेतत्त्रिकं सदा

daNDasya pAtanaM chaiva vAkpAruShyArthadUShaNe | krodhaje.api gaNe vidyAtkaShTametattrikaM sadA

हिन्दी अर्थ

सङ्त्स्नां एयिवींभेङके कोशहीनोंऽपिपाथवः

English

Doing bodily injury, reviling, and the seizure of property, these three he must know to be the most pernicious in the set produced by wrath.

अध्याय ७

श्लोक 7.52

सप्तकस्यास्य वर्गस्य सर्वत्रैवानुषङ्गिणः ।पूर्वं पूर्वं गुरुतरं विद्याद्व्यसनमात्मवान्

saptakasyAsya vargasya sarvatraivAnuSha~NgiNaH | pUrvaM pUrvaM gurutaraM vidyAdvyasanamAtmavAn

हिन्दी अर्थ

राजा बड़े तड़के उठकर, शोच से निपटकर, प॒काअ्र चित्त होकर राजकाज काःविचार करें। पर्वेत पर.चा महल से जाकर, एकान्त. मेवा दुक्षरहित वन में, जहाँ भेद लेनेवाले दूत न पहुँच सकें, पर सी नहीं जान-सकते,-वह. धन-सम्पासि के न होते भी संपूर्ण

English

A self-controlled (king) should know that in this set of seven, which prevails everywhere, each earlier-named vice is more abominable (than those named later).

अध्याय ७

श्लोक 7.53

व्यसनस्य च मृत्योश्च व्यसनं कष्टमुच्यते ।व्यसन्यधोऽधो व्रजति स्वर्यात्यव्यसनी मृतः

vyasanasya cha mR^ityoshcha vyasanaM kaShTamuchyate | vyasanyadho.adho vrajati svaryAtyavyasanI mR^itaH

हिन्दी अर्थ

सूख चरीरह, तोता, सेना ओर खियाँ प्रायः गुप्त सम्मति को प्रकाशित कर देती हें इसलिए इन लोगो को धीरे से हदा देना - चा- हिए । दोपहर या आधी रात को विश्राम करके, सस्त्रिया के साथ या अफेलाही भमे-अर्थ-काम का विचार करे । यदि धर्म, अर्थ,कास

English

(On a comparison) between vice and death, vice is declared to be more pernicious; a vicious man sinks to the nethermost (hell), he who dies, free from vice, ascends to heaven.

अध्याय ७

श्लोक 7.54

मौलान् शास्त्रविदः शूरान् लब्धलक्षान् कुलोद्भवान् ।कुलोद्गतान् सचिवान् सप्त चाष्टौ वा प्रकुर्वीत परीक्षितान्

maulAn shAstravidaH shUrAn labdhalakShAn kulodbhavAn | kulodgatAn sachivAn sapta chAShTau vA prakurvIta parIkShitAn

हिन्दी अर्थ

कर आदि को थाय, नौकरी में व्यय, नौकरों की चाल, विरुद्ध कार्यों को कापटिक, उदासीन, वेदेह, ग्रहपति) तापस, ये पाँच व हें। संधि च विभह चेव यानसासनसेव च ।

English

Let him appoint seven or eight ministers whose ancestors have been royal servants, who are versed in the sciences, heroes skilled in the use of weapons and descended from (noble) families and who have been tried.

अध्याय ७

श्लोक 7.55

कुर्वीत सुपरीक्षितान् अपि यत्सुकरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् ।विशेषतोऽसहायेन किं तु राज्यं महोदयम्

kurvIta suparIkShitAn api yatsukaraM karma tadapyekena duShkaram | visheShato.asahAyena kiM tu rAjyaM mahodayam

हिन्दी अर्थ

आसनं चेव यानं च संधि विभहसेव च ।

English

Even an undertaking easy (in itself) is (sometimes) hard to be accomplished by a single man; how much (harder is it for a king), especially (if he has) no assistant, (to govern) a kingdom which yields great revenues.

अध्याय ७

श्लोक 7.56

किं नु तैः सार्धं चिन्तयेन्नित्यं सामान्यं संधिविग्रहम् ।स्थानं समुदयं गुप्तिं लब्धप्रशमनानि च

kiM nu taiH sArdhaM chintayennityaM sAmAnyaM sa.ndhivigraham | sthAnaM samudayaM guptiM labdhaprashamanAni cha

हिन्दी अर्थ

अपनी सीमा के पास रहनेवाले और शत्रु स मेल रनेवाले राजा कों शत्रु समझना चाहिए। शत्रु की खीमाचाले राजा को मित्र शोर मित्र राजा की सीमावाले को उदासीन जाने । इन सव को सामादि उपायो से या एक ही से चा सव उपायों से अथवा

English

Let him daily consider with them the ordinary (business, referring to) peace and war, (the four subjects called) sthana, the revenue, the (manner of) protecting (himself and his kingdom), and the sanctification of his gains (by pious gifts).

अध्याय ७

श्लोक 7.57

तेषां स्वं स्वमभिप्रायमुपलभ्य पृथक्पृथक् ।समस्तानां च कार्येषु विदध्याद्धितमात्मनः

teShAM svaM svamabhiprAyamupalabhya pR^ithakpR^ithak | samastAnAM cha kAryeShu vidadhyAddhitamAtmanaH

हिन्दी अर्थ

स्वयं कृतश्च कायोर्थमकाले काल एव वा ।

English

Having (first) ascertained the opinion of each (minister) separately and (then the views) of all together, let him do what is (most) beneficial for him in his affairs.

अध्याय ७

श्लोक 7.58

सर्वेषां तु विशिष्टेन ब्राह्मणेन विपश्चिता ।मन्त्रयेत्परमं मन्त्रं राजा षाड्गुण्यसंयुतम्

sarveShAM tu vishiShTena brAhmaNena vipashchitA | mantrayetparamaM mantraM rAjA ShADguNyasa.nyutam

हिन्दी अर्थ

एुकाकिनश्चात्ययिके कायें धाते यदृच्छया ।

English

But with the most distinguished among them all, a learned Brahmana, let the king deliberate on the most important affairs which relate to the six measures of royal policy.

अध्याय ७

श्लोक 7.59

नित्यं तस्मिन् समाश्वस्तः सर्वकार्याणि निःक्षिपेत् ।निक्षिपेत् तेन सार्धं विनिश्चित्य ततः कर्म समारभेत्

nityaM tasmin samAshvastaH sarvakAryANi niHkShipet | nikShipet tena sArdhaM vinishchitya tataH karma samArabhet

हिन्दी अर्थ

संधि; बित्रह दो दो प्रकार के हैं । आलच, चात संघच सी दो दा अकार के हैं! वतसान या भावेण्य मं चास के लिए, मिन राजा से मिल कर दूसरे के ऊपर चढ़ाई का नाम ' समानकर्मा सन्धि” है। हम इसके ऊपर चढ़ाई करेंगे, ठुम दूसरे पर करो ऐसी राय

English

Let him, full of confidence, always entrust to that (official) all business; having taken his final resolution with him, let him afterwards begin to act.

अध्याय ७

श्लोक 7.60

अन्यानपि प्रकुर्वीत शुचीन् प्राज्ञानवस्थितान् ।सम्यगर्थसमाहर्तॄनमात्यान् सुपरीक्षितान्

anyAnapi prakurvIta shuchIn prAj~nAnavasthitAn | samyagarthasamAhartR^InamAtyAn suparIkShitAn

हिन्दी अर्थ

पूवेजन्म के पाप से या यहीँ के कुकर्मो से, घन आदि से हीन राजा का चुप मार कर बैठना, अथवा सामर्थ्य होते सी किसी मित्र के कहने से चुपचाप बैठा रहना, ये दो आसन कहलाते हैं । कार्यसिद्धि के लिए कुछ सेना को एक जगह और कुछ सेना के

English

He must also appoint other officials, (men) of integrity, (who are) wise, firm, well able to collect money, and well tried.

अध्याय ७

श्लोक 7.61

निर्वर्तेतास्य यावद्भिरितिकर्तव्यता नृभिः ।तावतोऽतन्द्रितान् दक्षान् प्रकुर्वीत विचक्षणान्

nirvartetAsya yAvadbhiritikartavyatA nR^ibhiH | tAvato.atandritAn dakShAn prakurvIta vichakShaNAn

हिन्दी अर्थ

जव सविष्य में अपनी उन्नति की आशा हो तच शत्रु से कुछ पीड़ित होकंर भी सन्धि कर लेवे "जव अपने राजमण्डल को खूब करे । जव अपनी खेला को सन से प्रसन्न; हए-पुष्ठ समसे और शत्रु को सेना को साधारण दशा में जाने, तव युद्ध की तैयारी

English

As many persons as the due performance of his business requires, so many skilful and clever (men), free from sloth, let him appoint.

अध्याय ७

श्लोक 7.62

तेषामर्थे नियुञ्जीत शूरान् दक्षान् कुलोद्गतान् ।शुचीनाकरकर्मान्ते भीरूनन्तर्निवेशने

teShAmarthe niyu~njIta shUrAn dakShAn kulodgatAn | shuchInAkarakarmAnte bhIrUnantarniveshane

हिन्दी अर्थ

उपसेवेत तं नित्यं लवयलेशरुं यथा

English

Among them let him employ the brave, the skilful, the high-born, and the honest in (offices for the collection of) revenue, (e.g.) in mines, manufactures, and storehouses, (but) the timid in the interior of his palace.

अध्याय ७

श्लोक 7.63

दूतं चैव प्रकुर्वीत सर्वशास्त्रविशारदम् ।इङ्गिताकारचेष्टज्ञं शुचिं दक्षं कुलोद्गतम्

dUtaM chaiva prakurvIta sarvashAstravishAradam | i~NgitAkAracheShTaj~naM shuchiM dakShaM kulodgatam

हिन्दी अर्थ

सुचुद्धसच तका Iचावशङ्कः समाचरत्

English

Let him also appoint an ambassador who is versed in all sciences, who understands hints, expressions of the face and gestures, who is honest, skilful, and of (noble) family.

अध्याय ७

श्लोक 7.64

अनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान् देशकालवित् ।वपुष्मान् वीतभीर्वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते

anuraktaH shuchirdakShaH smR^itimAn deshakAlavit | vapuShmAn vItabhIrvAgmI dUto rAj~naH prashasyate

हिन्दी अर्थ

आयति सवकायाणां तदाख न विचारयेत् ।

English

(Such) an ambassador is commended to a king (who is) loyal, honest, skilful, possessing a good memory, who knows the (proper) place and time (for action, who is) handsome, fearless, and eloquent.

अध्याय ७

श्लोक 7.65

अमात्ये दण्ड आयत्तो दण्डे वैनयिकी क्रिया ।नृपतौ कोशराष्ट्रे च दूते संधिविपर्ययौ

amAtye daNDa Ayatto daNDe vainayikI kriyA | nR^ipatau kosharAShTre cha dUte sa.ndhiviparyayau

हिन्दी अर्थ

अतीते कायशषज्ञः शत्नभिनामिश्रयते

English

The army depends on the official (placed in charge of it), the due control (of the subjects) on the army, the treasury and the (government of) the realm on the king, peace and its opposite (war) on the ambassador.

अध्याय ७

श्लोक 7.66

दूत एव हि संधत्ते भिनत्त्येव च संहतान् ।दूतस्तत्कुरुते कर्म भिद्यन्ते येन मानवः

dUta eva hi sa.ndhatte bhinattyeva cha sa.nhatAn | dUtastatkurute karma bhidyante yena mAnavaH

हिन्दी अर्थ

और जव कि शत्रु के आधीन अपने को होता देखे तब भार पट धार्मिक और बलवान राजा की शरण लेवे । जो दुष्ट सस्ति- मण्डल आदि ओर शचुसेना को दवा सकता हो उस राजा की, शुरु के समान, नित्य सेवा करे । ओर यदि उस आश्रयवाले राजा

English

For the ambassador alone makes (kings') allies and separates allies; the ambassador transacts that business by which (kings) are disunited or not.

अध्याय ७

श्लोक 7.67

स विद्यादस्य कृत्येषु निर्गूढेङ्गितचेष्टितैः ।आकारमिङ्गितं चेष्टां भृत्येषु च चिकीर्षितम्

sa vidyAdasya kR^ityeShu nirgUDhe~NgitacheShTitaiH | AkArami~NgitaM cheShTAM bhR^ityeShu cha chikIrShitam

हिन्दी अर्थ

जिस प्रकार मित्र, उदासीन और पैरी राजा अपने को पाडा नदे सके चेसे उपायों को करता रहे, यह नीति हैन और जव किसी चेरी फे देश पर चढ़ाई करनी हो तो नाचे लिखी विधि से धीरे धीरे यात्रा करे

English

With respect to the affairs let the (ambassador) explore the expression of the countenance, the gestures and actions of the (foreign king) through the gestures and actions of his confidential (advisers), and (discover) his designs among his servants.

अध्याय ७

श्लोक 7.68

बुद्ध्वा च सर्वं तत्त्वेन परराजचिकीर्षितम् ।तथा प्रयत्नमातिष्ठेद्यथाऽत्मानं न पीडयेत्

buddhvA cha sarvaM tattvena pararAjachikIrShitam | tathA prayatnamAtiShThedyathA.atmAnaM na pIDayet

हिन्दी अर्थ

कुत्वा विधान सले से यात्रिक च यथावोध । संशोष्य विविध सागं षदावेध च वल स्वकेस्। सांपरायिककर्पन यायादारपुरं शनेः ॥ १८५)

English

Having learnt exactly (from his ambassador) the designs of the foreign king, let (the king) take such measures that he does not bring evil on himself.

अध्याय ७

श्लोक 7.69

जाङ्गलं सस्यसम्पन्नमार्यप्रायमनाविलम् ।रम्यमानतसामन्तं स्वाजीव्यं देशमावसेत्

jA~NgalaM sasyasampannamAryaprAyamanAvilam | ramyamAnatasAmantaM svAjIvyaM deshamAvaset

हिन्दी अर्थ

राजा अपनी सेना के वलावल का विचार करके, शभ गहन या फाडुन के महीने में या चेत में, शत्रु के ऊपर चढ़ाई करे! इसंके सिवा टूसरे समय में भी अगर अपनी जीत देख तव,अथचा . जव शत्रु किसी चिपत्ति में फँसा-हो तव चढाई करे । अपने नगर

English

Let him settle in a country which is open and has a dry climate, where grain is abundant, which is chiefly (inhabited) by Aryans, not subject to epidemic diseases (or similar troubles), and pleasant, where the vassals are obedient and his own (people easily) find their livelihood.

अध्याय ७

श्लोक 7.70

धन्वदुर्गं महीदुर्गमब्दुर्गं वार्क्षमेव वा ।नृदुर्गं गिरिदुर्गं वा समाश्रित्य वसेत्पुरम्

dhanvadurgaM mahIdurgamabdurgaM vArkShameva vA | nR^idurgaM giridurgaM vA samAshritya vasetpuram

हिन्दी अर्थ

सजा, दरडव्यूह से मार्ग मै चले अथवा शकर, वराह, मकर, सूद, गरुड़ के तुल्य आकार बाले व्यूहों में, जहां जैसा देखे चेसी यात्रा करे। जिस तरफ़ डर जाने, उधर सेना चढ़ावे और खुद पद्माकार व्यूह मै सदा रहे सेनापति और सेनानायकों

English

Let him build (there) a town, making for his safety a fortress, protected by a desert, or a fortress built of (stone and) earth, or one protected by water or trees, or one (formed by an encampment of armed) men or a hill-fort.

अध्याय ७

श्लोक 7.71

सर्वेण तु प्रयत्नेन गिरिदुर्गं समाश्रयेत् ।एषां हि बाहुगुण्येन गिरिदुर्गं विशिष्यते

sarveNa tu prayatnena giridurgaM samAshrayet | eShAM hi bAhuguNyena giridurgaM vishiShyate

हिन्दी अर्थ

दीघाल्घृंश्चैव नरानय़ानीकेषु योजयेत्

English

Let him make every effort to secure a hill-fort, for amongst all those (fortresses mentioned) a hill-fort is distinguished by many superior qualities.

अध्याय ७

श्लोक 7.72

त्रीण्याद्यान्याश्रितास्त्वेषां मृगगर्ताश्रयाप्चराः ।त्रीण्युत्तराणि क्रमशः प्लवङ्गमनरामराः

trINyAdyAnyAshritAstveShAM mR^igagartAshrayApcharAH | trINyuttarANi kramashaH plava~NgamanarAmarAH

हिन्दी अर्थ

+ दण्डा के समान फौज रखना, दएडब्यूह ऐसे ही शकब्थयूह वगोरह । ऐसी ध्यूहरचना में आगे सेनापति, बीच में राजा, पीछे, सेनापति, दोनों बराल हाथी, उनके पास घोडे और उनके आसपास में पेदल, इस तरह सभ्या जमाव दस्डब्यूह

English

The first three of those (various kinds of fortresses) are inhabited by wild beasts, animals living in holes and aquatic animals, the last three by monkeys, men, and gods respectively.

अध्याय ७

श्लोक 7.73

यथा दुर्गाश्रितानेतान्नोपहिंसन्ति शत्रवः ।तथाऽरयो न हिंसन्ति नृपं दुर्गसमाश्रितम्

yathA durgAshritAnetAnnopahi.nsanti shatravaH | tathA.arayo na hi.nsanti nR^ipaM durgasamAshritam

हिन्दी अर्थ

कुछ सेना का हिस्सा, चतुर पुरुष की अध्यक्षता में चस तरफ़ से नियत करे और उनमें वाजा वगैरह का संकेत कर ले जिसमें समय समय पर, हालात मिला करे योधा कमती हो तो इकट्ठे करके युद्ध कराचे, अधिक हाँ तो मनमानी, चास तरफ़

English

As enemies do not hurt these (beings, when they are) sheltered by (their) fortresses, even so foes (can) not injure a king who has taken refuge in his fort.

अध्याय ७

श्लोक 7.74

एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्धरः ।शतं दशसहस्राणि तस्माद्दुर्गं विधीयते

ekaH shataM yodhayati prAkArastho dhanurdharaH | shataM dashasahasrANi tasmAddurgaM vidhIyate

हिन्दी अर्थ

सवेषां त विदित्वैषां समासेन चिकीर्षितम्!

English

One bowman, placed on a rampart, is a match in battle for one hundred (foes), one hundred for ten thousand; hence it is prescribed (in the Sastras that a king will posses) a fortress.

अध्याय ७

श्लोक 7.75

तत्स्यादायुधसम्पन्नं धनधान्येन वाहनैः ।ब्राह्मणैः शिल्पिभिर्यन्त्रैर्यवसेनोदकेन च

tatsyAdAyudhasampannaM dhanadhAnyena vAhanaiH | brAhmaNaiH shilpibhiryantrairyavasenodakena cha

हिन्दी अर्थ

“आदानमप्रियकरं दाने च मियकारकम्। , ...

English

Let that (fort) be well supplied with weapons, money, grain and beasts of burden, with Brahmanas, with artisans, with engines, with fodder, and with water.

अध्याय ७

श्लोक 7.76

तस्य मध्ये सुपर्याप्तं कारयेद्गृहमात्मनः ।गुप्तं सर्वऋतुकं शुभ्रं जलवृक्षसमन्वितम्

tasya madhye suparyAptaM kArayedgR^ihamAtmanaH | guptaM sarvaR^itukaM shubhraM jalavR^ikShasamanvitam

हिन्दी अर्थ

सर्व कर्भेदमादत्तं विधाने देवसानषे ।

English

Let him cause to be built for himself, in the centre of it, a spacious palace, (well) protected, habitable in every season, resplendent (with whitewash), supplied with water and trees.

अध्याय ७

श्लोक 7.77

तदध्यास्योद्वहेद्भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् ।कुले महति सम्भूतां हृद्यां रूपगुणान्विताम्

tadadhyAsyodvahedbhAryAM savarNAM lakShaNAnvitAm | kule mahati sambhUtAM hR^idyAM rUpaguNAnvitAm

हिन्दी अर्थ

राजा साम, दान और भेद इन तीनों से या एुकही किसी से शत्रु के जीतने. का उपाय फरे । पर.जहांतक होसके युद्ध का उद्योग - करे । युद्ध में लड़नेचालों की हार वा जीत कोई निश्चित नहीं देखने मे आती, कभी कोइ कमी कोई, इसलिए युद्ध न, करे । जब

English

Inhabiting that, let him wed a consort of equal caste (varna), who possesses auspicious marks (on her body), and is born in a great family, who is charming and possesses beauty and excellent qualities.

अध्याय ७

श्लोक 7.78

पुरोहितं च कुर्वीत वृणुयादेव चर्त्विजः ।तेऽस्य गृह्याणि कर्माणि कुर्युर्वैतानिकानि च

purohitaM cha kurvIta vR^iNuyAdeva chartvijaH | te.asya gR^ihyANi karmANi kuryurvaitAnikAni cha

हिन्दी अर्थ

आयेता पुरुषज्ञानं शोय करुणवेदिता ।

English

Let him appoint a domestic priest (purohita) and choose officiating priests (ritvig); they shall perform his domestic rites and the (sacrifices) for which three fires are required.

अध्याय ७

श्लोक 7.79

यजेत राजा क्रतुभिर्विविधैराप्तदक्षिणैः ।धर्मार्थं चैव विप्रेभ्यो दद्याद्भोगान् धनानि च

yajeta rAjA kratubhirvividhairAptadakShiNaiH | dharmArthaM chaiva viprebhyo dadyAdbhogAn dhanAni cha

हिन्दी अर्थ

कुलीन, श्र, चतुर, दाता, कृतज्ञ और घेयबान शत्रु को लोग कठिन कहते हैं। सभ्यता, पुरुपो की पहिचान, शूरता, दयालुता और उदारता. यें सव उदासीन राजा फे गुण हैं। कल्याण करनेवाली, संपूर्ण धान्यां को देनेबाली और पशुदुद्धि करनेवाली

English

A king shall offer various (Srauta) sacrifices at which liberal fees (are distributed), and in order to acquire merit, he shall give to Brahmanas enjoyments and wealth.

अध्याय ७

श्लोक 7.80

सांवत्सरिकमाप्तैश्च राष्ट्रादाहारयेद्बलिम् ।स्याच्चाम्नायपरो लोके वर्तेत पितृवत्नृषु

sA.nvatsarikamAptaishcha rAShTrAdAhArayedbalim | syAchchAmnAyaparo loke varteta pitR^ivatnR^iShu

हिन्दी अर्थ

सच आपत्तियोँ को एक साथ आर्ती देख पड तो बुद्धिमान राजा साम दाव आदि उपायों को एक साथ घा अलग अलग काम में लावे । उपाय करवेचाले, डेंपॉय के साधन योग्य आर उपाय इन तीनों को ठीक ठीक आश्रय करके अर्थसिद्धि के

English

Let him cause the annual revenue in his kingdom to be collected by trusty (officials), let him obey the sacred law in (his transactions with) the people, and behave like a father towards all men.

अध्याय ७

श्लोक 7.81

अध्यक्षान् विविधान् कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः ।तेऽस्य सर्वाण्यवेक्षेरन्नृणां कार्याणि कुर्वताम्

adhyakShAn vividhAn kuryAttatra tatra vipashchitaH | te.asya sarvANyavekSherannR^iNAM kAryANi kurvatAm

हिन्दी अर्थ

भोजन करने फे बाद, उसी अन्तःपुर में स्त्रियों के साथ कुछ देर उहले, फिर यथासमय अपने राजकाज का विचार करे। फिर शस्त्र, भूषणों से सजकर सवार, सिपाही, घोड़ा घगैरह अख और राजकीय आभूषणों की देखभाल करे । उसके अनन्तर

English

For the various (branches of business) let him appoint intelligent supervisors; they shall inspect all (the acts) of those men who transact his business.

अध्याय ७

श्लोक 7.82

आवृत्तानां गुरुकुलाद्विप्राणां पूजको भवेत् ।नृपाणामक्षयो ह्येष निधिर्ब्राह्मोऽभिधीयते

AvR^ittAnAM gurukulAdviprANAM pUjako bhavet | nR^ipANAmakShayo hyeSha nidhirbrAhmo.abhidhIyate

हिन्दी अर्थ

प्रातःकाल कुछ सवेरे उठकर फिर अपना नित्यकर्म यथावत कर । .इस प्रकार से चारांग राजा संपूर्ण राज्यकाया को सचय संपादन करें । यदि शरीर मै कोई क्लेश होजाय तो अपने अधिका रियो से सब कामों को करावे ॥ २२५-२२६ ॥

English

Let him honour those Brahmanas who have returned from their teacher's house (after studying the Veda); for that (money which is given) to Brahmanas is declared to be an imperishable treasure for kings.

अध्याय ७

श्लोक 7.83

न तं स्तेना न चामित्रा हरन्ति न च नश्यति ।तस्माद्राज्ञा निधातव्यो ब्राह्मणेष्वक्षयो निधिः

na taM stenA na chAmitrA haranti na cha nashyati | tasmAdrAj~nA nidhAtavyo brAhmaNeShvakShayo nidhiH

हिन्दी अर्थ

सीमाविवादधसंश्व पारुष्ये दएडवांचिंके। ¦.

English

Neither thieves nor foes can take it, nor can it be lost; hence an imperishable store must be deposited by kings with Brahmanas.

अध्याय ७

श्लोक 7.84

न स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कर्हि चित् ।न स्कन्दति न च्यवते वरिष्ठमग्निहोत्रेभ्यो ब्राह्मणस्य मुखे हुतम्

na skandate na vyathate na vinashyati karhi chit | na skandati na chyavate variShThamagnihotrebhyo brAhmaNasya mukhe hutam

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

The offering made through the mouth of a Brahmana, which is neither spilt, nor falls (on the ground), nor ever perishes, is far more excellent than Agnihotras.

अध्याय ७

श्लोक 7.85

सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे ।प्राधीते शतसाहस्रमनन्तं वेदपारगे

samamabrAhmaNe dAnaM dviguNaM brAhmaNabruve | prAdhIte shatasAhasramanantaM vedapArage

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

A gift to one who is not a Brahmana (yields) the ordinary (reward; a gift) to one who calls himself a Brahmana, a double (reward); a gift to a well-read Brahmana, a hundred-thousandfold (reward); (a gift) to one who knows the Veda and the Angas (Vedaparaga, a reward) without end.

अध्याय ७

श्लोक 7.86

आचार्ये शतसाहस्रं सहस्रगुणमाचार्ये पात्रस्य हि विशेषेण श्रद्दधानतयैव च ।अल्पं वा बहु वा प्रेत्य दानस्य फलमश्नुते

AchArye shatasAhasraM sahasraguNamAchArye pAtrasya hi visheSheNa shraddadhAnatayaiva cha | alpaM vA bahu vA pretya dAnasya phalamashnute

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

For according to the particular qualities of the recipient and according to the faith (of the giver) a small or a great reward will be obtained for a gift in the next world.

अध्याय ७

श्लोक 7.87

देशकालविधानेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् ।पात्रे प्रदीयते यत्तु तद्धर्मस्य प्रसाधनम्

(deshakAlavidhAnena dravyaM shraddhAsamanvitam | pAtre pradIyate yattu taddharmasya prasAdhanam || 7\.87) Jha's edition does not count it in his numbering of the text.)## samottamAdhamai rAjA tvAhUtaH pAlayan prajAH | na nivarteta sa~NgrAmAtkShAtraM dharmamanusmaran

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

A king who, while he protects his people, is defied by (foes), be they equal in strength, or stronger, or weaker, must not shrink from battle, remembering the duty of Kshatriyas.

अध्याय ७

श्लोक 7.88

सङ्ग्रामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां चैव पालनम् ।शुश्रूषा ब्राह्मणानां च राज्ञां श्रेयस्करं परम्

sa~NgrAmeShvanivartitvaM prajAnAM chaiva pAlanam | shushrUShA brAhmaNAnAM cha rAj~nAM shreyaskaraM param

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Not to turn back in battle, to protect the people, to honour the Brahmanas, is the best means for a king to secure happiness.

अध्याय ७

श्लोक 7.89

आहवेषु मिथोऽन्योन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः ।युध्यमानाः परं शक्त्या स्वर्गं यान्त्यपराङ्मुखाः

AhaveShu mitho.anyonyaM jighA.nsanto mahIkShitaH | yudhyamAnAH paraM shaktyA svargaM yAntyaparA~NmukhAH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Those kings who, seeking to slay each other in battle, fight with the utmost exertion and do not turn back, go to heaven.

अध्याय ७

श्लोक 7.90

न कूटैरायुधैर्हन्याद्युध्यमानो रणे रिपून् ।न कर्णिभिर्नापि दिग्धैर्नाग्निज्वलिततेजनैः

na kUTairAyudhairhanyAdyudhyamAno raNe ripUn | na karNibhirnApi digdhairnAgnijvalitatejanaiH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

When he fights with his foes in battle, let him not strike with weapons concealed (in wood), nor with (such as are) barbed, poisoned, or the points of which are blazing with fire.

अध्याय ७

श्लोक 7.91

न च हन्यात्स्थलारूढं न क्लीबं न कृताञ्जलिम् ।न मुक्तकेशं नासीनं न तवास्मीति वादिनम्

na cha hanyAtsthalArUDhaM na klIbaM na kR^itA~njalim | na muktakeshaM nAsInaM na tavAsmIti vAdinam

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let him not strike one who (in flight) has climbed on an eminence, nor a eunuch, nor one who joins the palms of his hands (in supplication), nor one who (flees) with flying hair, nor one who sits down, nor one who says 'I am thine;'

अध्याय ७

श्लोक 7.92

न सुप्तं न विसंनाहं न नग्नं न निरायुधम् ।नायुध्यमानं पश्यन्तं न परेण समागतम्

na suptaM na visa.nnAhaM na nagnaM na nirAyudham | nAyudhyamAnaM pashyantaM na pareNa samAgatam

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Nor one who sleeps, nor one who has lost his coat of mail, nor one who is naked, nor one who is disarmed, nor one who looks on without taking part in the fight, nor one who is fighting with another (foe);

अध्याय ७

श्लोक 7.93

नायुधव्यसनप्राप्तं नार्तं नातिपरिक्षतम् ।न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन्

nAyudhavyasanaprAptaM nArtaM nAtiparikShatam | na bhItaM na parAvR^ittaM satAM dharmamanusmaran

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Nor one whose weapons are broken, nor one afflicted (with sorrow), nor one who has been grievously wounded, nor one who is in fear, nor one who has turned to flight; (but in all these cases let him) remember the duty (of honourable warriors).

अध्याय ७

श्लोक 7.94

यस्तु भीतः परावृत्तः सङ्ग्रामे हन्यते परैः ।भर्तुर्यद्दुष्कृतं किं चित्तत्सर्वं प्रतिपद्यते

yastu bhItaH parAvR^ittaH sa~NgrAme hanyate paraiH | bharturyadduShkR^itaM kiM chittatsarvaM pratipadyate

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

But the (Kshatriya) who is slain in battle, while he turns back in fear, takes upon himself all the sin of his master, whatever (it may be);

अध्याय ७

श्लोक 7.95

यत्चास्य सुकृतं किं चिदमुत्रार्थमुपार्जितम् ।भर्ता तत्सर्वमादत्ते परावृत्तहतस्य तु

yatchAsya sukR^itaM kiM chidamutrArthamupArjitam | bhartA tatsarvamAdatte parAvR^ittahatasya tu

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

And whatever merit (a man) who is slain in flight may have gained for the next (world), all that his master takes.

अध्याय ७

श्लोक 7.96

रथाश्वं हस्तिनं छत्रं धनं धान्यं पशून् स्त्रियः ।सर्वद्रव्याणि कुप्यं च यो यज्जयति तस्य तत्

rathAshvaM hastinaM ChatraM dhanaM dhAnyaM pashUn striyaH | sarvadravyANi kupyaM cha yo yajjayati tasya tat

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Chariots and horses, elephants, parasols, money, grain, cattle, women, all sorts of (marketable) goods and valueless metals belong to him who takes them (singly) conquering (the possessor).

अध्याय ७

श्लोक 7.97

राज्ञश्च दद्युरुद्धारमित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।राज्ञा च सर्वयोधेभ्यो दातव्यमपृथग्जितम्

rAj~nashcha dadyuruddhAramityeShA vaidikI shrutiH | rAj~nA cha sarvayodhebhyo dAtavyamapR^ithagjitam

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

A text of the Veda (declares) that (the soldiers) shall present a choice portion (of the booty) to the king; what has not been taken singly, must be distributed by the king among all the soldiers.

अध्याय ७

श्लोक 7.98

एषोऽनुपस्कृतः प्रोक्तो योधधर्मः सनातनः ।अस्माद्धर्मान्न च्यवेत क्षत्रियो घ्नन् रणे रिपून्

eSho.anupaskR^itaH prokto yodhadharmaH sanAtanaH | asmAddharmAnna chyaveta kShatriyo ghnan raNe ripUn

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Thus has been declared the blameless, primeval law for warriors; from this law a Kshatriya must not depart, when he strikes his foes in battle.

अध्याय ७

श्लोक 7.99

अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेत्प्रयत्नतः ।रक्षितं वर्धयेच्चैव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत्

alabdhaM chaiva lipseta labdhaM rakShetprayatnataH | rakShitaM vardhayechchaiva vR^iddhaM pAtreShu nikShipet

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let him strive to gain what he has not yet gained; what he has gained let him carefully preserve; let him augment what he preserves, and what he has augmented let him bestow on worthy men.

अध्याय ७

श्लोक 7.100

एतच्चतुर्विधं विद्यात्पुरुषार्थप्रयोजनम् ।अस्य नित्यमनुष्ठानं सम्यक्कुर्यादतन्द्रितः

etachchaturvidhaM vidyAtpuruShArthaprayojanam | asya nityamanuShThAnaM samyakkuryAdatandritaH

हिन्दी अर्थ

राजा वालक हो तो भी यह मजुष्य है ऐसा मानकर उसका अपमान न करे. कक्‍्योंकि--यह भलुष्य रूप में बड़ाभासी देवता स्थित है । अग्नि' एकही मनुष्य को उसकी असावधानी से. जलाता है, पर राजारूप अग्नि कुचाल से कुल, घन और पशु"

English

Let him know that these are the four means for securing the aims of human (existence); let him, without ever tiring, properly employ them.

अध्याय ७

श्लोक 7.101

अलब्धमिच्छेद्दण्डेन लब्धं रक्षेदवेक्षया ।रक्षितं वर्धयेद्वृद्ध्या वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत्

alabdhamichCheddaNDena labdhaM rakShedavekShayA | rakShitaM vardhayedvR^iddhyA vR^iddhaM pAtreShu nikShipet

हिन्दी अर्थ

इसलिए राजा अपने कूल मित्र और शत्रु के लिए जिस प्रजापति ने राजा के लिए सब प्राणियों की रक्षा करनेवाले, प्रहतेजमय, धर्मरूप और अपने पुन्ररूप दरड को पहले ही से पदा किया हे! दरड के भय से चराचर सब प्राणी अपने भोग

English

What he has not (yet) gained, let him seek (to gain) by (his) army; what he has gained, let him protect by careful attention; what he has protected, let him augment by (various modes of) increasing it; and what he has augmented, let him liberally bestow (on worthy men).

अध्याय ७

श्लोक 7.102

नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः ।नित्यं संवृतसंवार्यो नित्यं छिद्रानुसार्यरेः

nityamudyatadaNDaH syAnnityaM vivR^itapauruShaH | nityaM sa.nvR^itasa.nvAryo nityaM ChidrAnusAryareH

हिन्दी अर्थ

दण्डः सप्तेष जागति दडे धर्म विदुबुधाः

English

Let him be ever ready to strike, his prowess constantly displayed, and his secrets constantly concealed, and let him constantly explore the weaknesses of his foe.

अध्याय ७

श्लोक 7.103

नित्यमुद्यतदण्डस्य कृत्स्नमुद्विजते जगत् ।तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्रसाधयेत्

nityamudyatadaNDasya kR^itsnamudvijate jagat | tasmAtsarvANi bhUtAni daNDenaiva prasAdhayet

हिन्दी अर्थ

देश, काल, शक्ति और विद्या का विचार करके यथायोग्य अप राशियां को दणड देवे। वह दण्ड“ही राजा ऐै, पुरुष है, बही राज्य को नियम में रखनेवाला है, शासक है ऑर बही. चारों आश्रमधमे का मरतिभू-ज्ञामिन है। दरड सर्पूर मजा का शांसन करता हैं;

English

Of him who is always ready to strike, the whole world stands in awe; let him therefore make all creatures subject to himself even by the employment of force.

अध्याय ७

श्लोक 7.104

अमाययैव वर्तेत न कथं चन मायया ।बुध्येतारिप्रयुक्तां च मायां नित्यं सुसंवृतः

amAyayaiva varteta na kathaM chana mAyayA | budhyetAriprayuktAM cha mAyAM nityaM susa.nvR^itaH

हिन्दी अर्थ

सवा दण्डजितो लोको दुलभो हि शचिनेरः ।

English

Let him ever act without guile, and on no account treacherously; carefully guarding himself, let him always fathom the treachery which his foes employ.

अध्याय ७

श्लोक 7.105

नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्यात्छिद्रं परस्य च ।गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः

nAsya ChidraM paro vidyAdvidyAtChidraM parasya cha | gUhetkUrma ivA~NgAni rakShedvivaramAtmanaH

हिन्दी अर्थ

राजा दरड न करे तो कोआ पुरोडाश खा जाये, कुत्ता यश्च । चलि चाट जायें, कोई किसी का स्वामी न हो सके आर सव । उचत नचा दाता का विचार जए हो जाथ । पवित्र मन का. पुरुप” । दुलैस है सब लोग दरड से सन्मार्ग मे रहते हैं और जगत के

English

His enemy must not know his weaknesses, but he must know the weaknesses of his enemy; as the tortoise (hides its limbs), even so let him secure the members (of his government against treachery), let him protect his own weak points.

अध्याय ७

श्लोक 7.106

बकवत्चिन्तयेदर्थान् सिंहवत्च पराक्रमे ।वृकवत्चावलुम्पेत शशवत्च विनिष्पतेत्

bakavatchintayedarthAn si.nhavatcha parAkrame | vR^ikavatchAvalumpeta shashavatcha viniShpatet

हिन्दी अर्थ

चतुवेगरूप.पुल हृटजावे। ओर सबलोगा में उपद्रव हो जावे । जिस देश में शंयोमवर्ण, रक्षनेत्र, पापनाशक दरड बिचरता है और नहीं होता । जो राजा उस दण्ड का उचित प्रयोग करता है वह. बड़ा तेज है, उसका धारण साधारण राजा नह! कर सकते हैं। धर्म

English

Let him plan his undertakings (patiently meditating) like a heron; like a lion, let him put forth his strength; like a wolf, let him snatch (his prey); like a hare, let him double in retreat.

अध्याय ७

श्लोक 7.107

एवं विजयमानस्य येऽस्य स्युः परिपन्थिनः ।तानानयेद्वशं सर्वान् सामादिभिरुपक्रमैः

evaM vijayamAnasya ye.asya syuH paripanthinaH | tAnAnayedvashaM sarvAn sAmAdibhirupakramaiH

हिन्दी अर्थ

न शुक्यो न्यायतो नेतुं सक्केन विषयेछु च

English

When he is thus engaged in conquest, let him subdue all the opponents whom he may find, by the (four) expedients, conciliation and the rest.

अध्याय ७

श्लोक 7.108

यदि ते तु न तिष्ठेयुरुपायैः प्रथमैस्त्रिभिः ।दण्डेनैव प्रसह्यैतांशनकैर्वशमानयेत्

yadi te tu na tiShTheyurupAyaiH prathamaistribhiH | daNDenaiva prasahyaitA.nshanakairvashamAnayet

हिन्दी अर्थ

उसके वाद क्रिला, देश ओर चराचर जगत् का नाण करता है। अन्तरिक्षवासी देवता और सुनियो को भी पीड़ा पहुँचाता है। मन्त्री या सेना की सहायता से रदित, लोमी, सूखे, निदुद्धि विधान कर सकता है अथोत् ऐसा राजा शिक्षा करने लायक़्

English

If they cannot be stopped by the three first expedients, then let him, overcoming them by force alone, gradually bring them to subjection.

अध्याय ७

श्लोक 7.109

सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः ।सामदण्डौ प्रशंसन्ति नित्यं राष्ट्राभिवृद्धये

sAmAdInAmupAyAnAM chaturNAmapi paNDitAH | sAmadaNDau prasha.nsanti nityaM rAShTrAbhivR^iddhaye

हिन्दी अर्थ

विस्तीयते यशी लोके तैलबिन्दुरिवाम्भसि

English

Among the four expedients, conciliation and the rest, the learned always recommend conciliation and (the employment of) force for the prosperity of kingdoms.

अध्याय ७

श्लोक 7.110

यथोद्धरति निर्दाता कक्षं धान्यं च रक्षति ।तथा रक्षेन्नृपो राष्ट्रं हन्याच्च परिपन्थिनः

yathoddharati nirdAtA kakShaM dhAnyaM cha rakShati | tathA rakShennR^ipo rAShTraM hanyAchcha paripanthinaH

हिन्दी अर्थ

वृद्धसेवी हि सततं रक्षोभिरपि पज्यते

English

As the weeder plucks up the weeds and preserves the corn, even so let the king protect his kingdom and destroy his opponents.

अध्याय ७

श्लोक 7.111

मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यः कर्षयत्यनवेक्षया ।सोऽचिराद्भ्रश्यते राज्यात्जीवितात्च सबान्धवः

mohAdrAjA svarAShTraM yaH karShayatyanavekShayA | so.achirAdbhrashyate rAjyAtjIvitAtcha sabAndhavaH

हिन्दी अर्थ

इसलिए, मन्त्रियी सहित राजा को भजारक्षा के लिए. जो जो फर्म करने चाहिएं उनको क्रम से कहता ह--राजा को प्रातःकाल और उनकी आशालुसार आचरण करना चाहिए । बेद्श, पचि, राजा दुष्ट कुजीचाँ ले भी सत्कार पूजा पाता हे॥ इंद-शेम॥ :

English

That king who through folly rashly oppresses his kingdom, (will), together with his relatives, ere long be deprived of his life and of his kingdom.

अध्याय ७

श्लोक 7.112

शरीरकर्षणात्प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा ।तथा राज्ञामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्षणात्

sharIrakarShaNAtprANAH kShIyante prANinAM yathA | tathA rAj~nAmapi prANAH kShIyante rAShTrakarShaNAt

हिन्दी अर्थ

क्योंकि विनीत राजाको कभी हानि नहीं पहुंचती । वहुत से राजा रहकर भी आपने विनय ग्य से राज्य पायए हैं राजा घेन, नहुप, होगये । पृथु और मचुने विनय से राज्य-पाया । कुवेर ने धनाधिपत्य

English

As the lives of living creatures are destroyed by tormenting their bodies, even so the lives of kings are destroyed by their oppressing their kingdoms.

अध्याय ७

श्लोक 7.113

राष्ट्रस्य सङ्ग्रहे नित्यं विधानमिदमाचरेत् ।सुसङ्गृहीतराष्ट्रे हि पार्थिवः सुखमेधते

rAShTrasya sa~Ngrahe nityaM vidhAnamidamAcharet | susa~NgR^ihItarAShTre hi pArthivaH sukhamedhate

हिन्दी अर्थ

दशकासससुत्यानि तथाष्टौ क्रोधजानि च ।

English

In governing his kingdom let him always observe the (following) rules; for a king who governs his kingdom well, easily prospers.

अध्याय ७

श्लोक 7.114

द्वयोस्त्रयाणां पञ्चानां मध्ये गुल्ममधिष्ठितम् ।तथा ग्रामशतानां च कुर्याद्राष्ट्रस्य सङ्ग्रहम्

dvayostrayANAM pa~nchAnAM madhye gulmamadhiShThitam | tathA grAmashatAnAM cha kuryAdrAShTrasya sa~Ngraham

हिन्दी अर्थ

कामजेषु घ्रसक्रो हि.च्यसनेषु महीपतिः

English

Let him place a company of soldiers, commanded (by a trusty officer), the midst of two, three, five or hundreds of villages, (to be) a protection of the kingdom.

अध्याय ७

श्लोक 7.115

ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामपतिं तथा ।विंशतीशं शतेशं च सहस्रपतिमेव च

grAmasyAdhipatiM kuryAddashagrAmapatiM tathA | vi.nshatIshaM shateshaM cha sahasrapatimeva cha

हिन्दी अर्थ

वेदनो से वेद्, दृएडनीति, त्रहाविद्या को. पढ़े । शा सकता हैं । काम से पेदाहुए दुश चर कोध से पैदाहुए आठ व्यसनों का कोई अन्त नहीं है इनसे राजा को यलपूर्वक वचना दीन होजाता है ओर क्रोध से. पेंदाइए व्यसनों मै लग साने सत

English

Let him appoint a lord over (each) village, as well as lords of ten villages, lords of twenty, lords of a hundred, and lords of a thousand.

अध्याय ७

श्लोक 7.116

ग्रामदोषान् समुत्पन्नान् ग्रामिकः शनकैः स्वयम् ।शंसेद्ग्रामदशेशाय दशेशो विंशतीशिने

grAmadoShAn samutpannAn grAmikaH shanakaiH svayam | sha.nsedgrAmadasheshAya dashesho vi.nshatIshine

हिन्दी अर्थ

शिकार, जअ, दिन मे सोना, दूसरे के.दोषों को कहना, खी- संभोग, मंयपाच, नाच, चाजा आर बच्यथशूमना ये दृश कामक व्यसने हि अर्यात् काम से काम से पेदा इप है । चुगली, साहस, दोह, इर्षा, दुसरे के शणो मे दोषं लगाना,हव्य हरलेना, गाली देवा, फठोरपन ये आठ

English

The lord of one village himself shall inform the lord of ten villages of the crimes committed in his village, and the ruler of ten (shall make his report) to the ruler of twenty.

अध्याय ७

श्लोक 7.117

विंशतीशस्तु तत्सर्वं शतेशाय निवेदयेत् ।शंसेद्ग्रामशतेशस्तु सहस्रपतये स्वयम्

vi.nshatIshastu tatsarvaM shateshAya nivedayet | sha.nsedgrAmashateshastu sahasrapataye svayam

हिन्दी अर्थ

में एक से दूसरा अधिक कएदायक है । सृत्यु से व्यसन अधिक कष्टदायक माना जाता है। व्यसनी पुरुप मरकर नरक में पड़ता है और जो व्यसन से दूर है, बह स्वगैयामी होता है ! परंपरा से राजसेवक, नौतिविया में चतुर शूरवीर, अच्छा निशाना

English

But the ruler of twenty shall report all such (matters) to the lord of a hundred, and the lord of a hundred shall himself give information to the lord of a thousand.

अध्याय ७

श्लोक 7.118

यानि राजप्रदेयानि प्रत्यहं ग्रामवासिभिः ।अन्नपानेन्धनादीनि ग्रामिकस्तान्यवाप्नुयात्

yAni rAjapradeyAni pratyahaM grAmavAsibhiH | annapAnendhanAdIni grAmikastAnyavApnuyAt

हिन्दी अर्थ

जबकि ग्रहस्थ का एक छोटासा भी काम एक पुरुष को करना क" डिन पड़ता दे तव वडा भारी राजकार विना सहाय अकेला राजा, कैसे कर सकता है १ उन मन्त्रियो के साथ साधारण, संधि-विग्रह “की सलाह और दरड, पुर, राष्ट्र, स्थान आदि का विचार करे।

English

Those (articles) which the villagers ought to furnish daily to the king, such as food, drink, and fuel, the lord of one village shall obtain.

अध्याय ७

श्लोक 7.119

दशी कुलं तु भुञ्जीत विंशी पञ्च कुलानि च ।ग्रामं ग्रामशताध्यक्षः सहस्राधिपतिः पुरम्

dashI kulaM tu bhu~njIta vi.nshI pa~ncha kulAni cha | grAmaM grAmashatAdhyakShaH sahasrAdhipatiH puram

हिन्दी अर्थ

शुचीनाकरकमोन्ते भीरूनन्तनिवेशने

English

The ruler of ten (villages) shall enjoy one kula (as much land as suffices for one family), the ruler of twenty five kulas, the superintendent of a hundred villages (the revenues of) one village, the lord of a thousand (the revenues of) a town.

अध्याय ७

श्लोक 7.120

तेषां ग्राम्याणि कार्यानि पृथक्कार्याणि चैव हि ।राज्ञोऽन्यः सचिवः स्निग्धस्तानि पश्येदतन्द्रितः

teShAM grAmyANi kAryAni pR^ithakkAryANi chaiva hi | rAj~no.anyaH sachivaH snigdhastAni pashyedatandritaH

हिन्दी अर्थ

नपतो कोशराष्ट्रे च दूते संधिविपययो

English

The affairs of these (officials), which are connected with (their) villages and their separate business, another minister of the king shall inspect, (who must be) loyal and never remiss;

अध्याय ७

श्लोक 7.121

नगरे नगरे चैकं कुर्यात्सर्वार्थचिन्तकम् ।उच्चैःस्थानं घोररूपं नक्षत्राणामिव ग्रहम्

nagare nagare chaikaM kuryAtsarvArthachintakam | uchchaiHsthAnaM ghorarUpaM nakShatrANAmiva graham

हिन्दी अर्थ

और दव उसको रक्खे.ो चहुश्ुुत हो आर हृदय के भाव; आः निंसेय और वाचाल राजा का दूत प्रशसा के लायक्न होता हे! अधीव देशा और खज़ाना है और दूत के अधीन मेल घा विगाड़ रहता है! दत ही आपस के शु का मिलाता है और मिले हुप को

English

And in each town let him appoint one superintendent of all affairs, elevated in rank, formidable, (resembling) a planet among the stars.

अध्याय ७

श्लोक 7.122

स ताननुपरिक्रामेत्सर्वानेव सदा स्वयम् ।तेषां वृत्तं परिणयेत्सम्यग्राष्ट्रेषु तत्चरैः

sa tAnanuparikrAmetsarvAneva sadA svayam | teShAM vR^ittaM pariNayetsamyagrAShTreShu tatcharaiH

हिन्दी अर्थ

जहां जङ्गल हो, खेदी अच्छी हो, शिष्ट पुरुष वसते हों, रोगादि झपद्रचो से रहित हो, देखने मे सुन्दर हों, आसपास के मचुष्य अदव रखते हों, ऐसे स्वाधीन देश में राजा को रहना चाहिय । क्रिलाओं सै किसीके आश्रय में नगर वखाना चाहिए ॥ ६६० ७० ॥

English

Let that (man) always personally visit by turns all those (other officials); let him properly explore their behaviour in their districts through spies (appointed to) each.

अध्याय ७

श्लोक 7.123

राज्ञो हि रक्षाधिकृताः परस्वादायिनः शठाः ।भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः

rAj~no hi rakShAdhikR^itAH parasvAdAyinaH shaThAH | bhR^ityA bhavanti prAyeNa tebhyo rakShedimAH prajAH

हिन्दी अर्थ

एकः शतं योधयति घाकारस्थो धनुधरः ।

English

For the servants of the king, who are appointed to protect (the people), generally become knaves who seize the property of others; let him protect his subjects against such (men).

अध्याय ७

श्लोक 7.124

ये कार्यिकेभ्योऽर्थमेव गृह्णीयुः पापचेतसः ।तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात्प्रवासनम्

ye kAryikebhyo.arthameva gR^ihNIyuH pApachetasaH | teShAM sarvasvamAdAya rAjA kuryAtpravAsanam

हिन्दी अर्थ

इन डो में गिरिदुर्ग श्रेष्ठ है । इसलिए सब यलो से उसका नाक रहते हैं। बाक्ी तीनो में वानर, मनुष्य और देवता निवास करते हैं । जैसे इन दुगों मै रहनेवाले खूगादि को कोई हिंसक नहीं मार सकते, ऐसे ही गिरिदुर्ग का आश्रय करनेवाले राजा को शत्रु

English

Let the king confiscate the whole property of those (officials) who, evil-minded, may take money from suitors, and banish them.

अध्याय ७

श्लोक 7.125

राजा कर्मसु युक्तानां स्त्रीणां प्रेष्यजनस्य च ।राजकर्मसु प्रत्यहं कल्पयेद्वृत्तिं स्थानं कर्मानुरूपतः

rAjA karmasu yuktAnAM strINAM preShyajanasya cha | rAjakarmasu pratyahaM kalpayedvR^ittiM sthAnaM karmAnurUpataH

हिन्दी अर्थ

उस अकान-महस में रहकर राजा, अपने वर्ण की, कुलीन मनो- दारिणी, रूपवती, शुणवती कच्या का त्रिवाइ करे। और शान्तिक, पौष्टिक कर्म करनेवाला पुरोदित और ऋत्विज का वरण करे जो अग्निहोचादि कर्म करे ॥ ७७-७॥

English

For women employed in the royal service and for menial servants, let him fix a daily maintenance, in proportion to their position and to their work.

अध्याय ७

श्लोक 7.126

स्थानकर्मानुरूपतः पणो देयोऽवकृष्टस्य षडुत्कृष्टस्य वेतनम् ।षाण्मासिकस्तथाऽच्छादो धान्यद्रोणस्तु मासिकः

sthAnakarmAnurUpataH paNo deyo.avakR^iShTasya ShaDutkR^iShTasya vetanam | ShANmAsikastathA.achChAdo dhAnyadroNastu mAsikaH

हिन्दी अर्थ

आइत्तानां गुरुकुलाद्विषाणां पूजको भवेत्।

English

One pana must be given (daily) as wages to the lowest, six to the highest, likewise clothing every six months and one drona of grain every month.

अध्याय ७

श्लोक 7.127

क्रयविक्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् ।योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य वणिजो दापयेत्करान्

krayavikrayamadhvAnaM bhaktaM cha saparivyayam | yogakShemaM cha samprekShya vaNijo dApayetkarAn

हिन्दी अर्थ

राजा, बहुत दक्षियावाले अनेक यज्ञा को करे और धर्म के लिए भचुप्य के छारा साल में राजकर का संग्रह करावे, प्रजा में नीति से बर्ताव केरे और पिता के समान स्नेह करे। नाना प्रकार के कामों को जानने घाले पुरुष, अलग अलग कामों पर अध्यक्ष-अफ़सर

English

Having well considered (the rates of) purchase and (of) sale, (the length of) the road, (the expense for) food and condiments, the charges of securing the goods, let the king make the traders pay duty.

अध्याय ७

श्लोक 7.128

यथा फलेन युज्येत राजा कर्ता च कर्मणाम् ।तथाऽवेक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत्सततं करान्

yathA phalena yujyeta rAjA kartA cha karmaNAm | tathA.avekShya nR^ipo rAShTre kalpayetsatataM karAn

हिन्दी अर्थ

इस अक्षय निधि को चोर नहीं चुराते, शत्रु नहीं छीन सकते! खोया नहीं जासकवा ! इसलिए राजा, ब्राह्मणों में उस अक्षयानेचि का स्थापन करे । अग्नि में जो हचन किया जाता है वह कभी गिर जाता हे, कभी सूख जाता है, कभी नए दोजाता है; पर शुरु

English

After (due) consideration the king shall always fix in his realm the duties and taxes in such a manner that both he himself and the man who does the work receive (their due) reward.

अध्याय ७

श्लोक 7.129

यथाऽल्पाल्पमदन्त्याद्यं वार्योकोवत्सषट्पदाः ।तथाऽल्पाल्पो ग्रहीतव्यो राष्ट्राद्राज्ञाब्दिकः करः

yathA.alpAlpamadantyAdyaM vAryokovatsaShaTpadAH | tathA.alpAlpo grahItavyo rAShTrAdrAj~nAbdikaH karaH

हिन्दी अर्थ

न मुक्ककेशं नासीनं न तवास्मीति वादिनम्

English

As the leech, the calf, and the bee take their food little by little, even so must the king draw from his realm moderate annual taxes.

अध्याय ७

श्लोक 7.130

पञ्चाशद्भाग आदेयो राज्ञा पशुहिरण्ययोः ।धान्यानामष्टमो भागः षष्ठो द्वादश एव वा

pa~nchAshadbhAga Adeyo rAj~nA pashuhiraNyayoH | dhAnyAnAmaShTamo bhAgaH ShaShTho dvAdasha eva vA

हिन्दी अर्थ

इदे शख्रचाले को, पुत्रादि शोक से डःखी को, वहत घाववाले को डरपोक को, भागनेवाले को सी न मारना । जो युद्ध से डरकर पीछे भगता है और शत्रु उसको मार डालते हैं, घह अपने राजा का सच पाप पाता हे॥ ६३-६७ ॥

English

A fiftieth part of (the increments on) cattle and gold may be taken by the king, and the eighth, sixth, or twelfth part of the crops.

अध्याय ७

श्लोक 7.131

आददीताथ षड्भागं द्रुमान् समधुसर्पिषाम् ।गन्धौषधिरसानां च पुष्पमूलफलस्य च

AdadItAtha ShaDbhAgaM drumAn samadhusarpiShAm | gandhauShadhirasAnAM cha puShpamUlaphalasya cha

हिन्दी अर्थ

जो लड़ाई से भगा हुआ मारा जाता है, उसके पुण्य का भाग सब स्वामी को मिलता है । युद्ध में रथ, घोड़ा, हाथी, छत, धन, थान्य, पशु, खी और सब भांति के पदार्थ जो जिसको जीते, वदद उसका है । जीते पदार्थों में सोना, चांदी आदि उत्तम पदार्थे राजा

English

He may also take the sixth part of trees, meat, honey, clarified butter, perfumes, (medical) herbs, substances used for flavouring food, flowers, roots, and fruit;

अध्याय ७

श्लोक 7.132

पत्रशाकतृणानां च चर्मणां वैदलस्य च ।मृन्मयानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च

patrashAkatR^iNAnAM cha charmaNAM vaidalasya cha | mR^inmayAnAM cha bhANDAnAM sarvasyAshmamayasya cha

हिन्दी अर्थ

जो पदार्थ नहीं मिला है उसके लेने की इच्छा, मिले इण की रक्षा करे। जो रक्षित है, उसको बढ़ाचे और बढ़े पदार्थ छुपातओं को देय । , सुसार, छुपात्र को देवे । राजा, अप्रराधियों के लिए दरड उद्यत के छिद्रों को देखा करे ॥ ६६-१०२ ॥

English

Of leaves, pot-herbs, grass, (objects) made of cane, skins, of earthen vessels, and all (articles) made of stone.

अध्याय ७

श्लोक 7.133

म्रियमाणोऽप्याददीत न राजा श्रोत्रियात्करम् ।न च क्षुधाऽस्य संसीदेत्श्रोत्रियो विषये वसन्

mriyamANo.apyAdadIta na rAjA shrotriyAtkaram | na cha kShudhA.asya sa.nsIdetshrotriyo viShaye vasan

हिन्दी अर्थ

सदा उद्यत दरडवाले राजा से, सारा जगत् डरता है । इसलिए ने करे । अपनी रक्षा करता रहे और शत्रु के डला को जानता रहे! , शिखा उपाय करे जिसमें अपना छिद्र-दोष शत्रु न जाने । परन्तु शु के छिद्रों को खुद आने । राजा, कछुवे के समान राजकीय अहो

English

Though dying (with want), a king must not levy a tax on Srotriyas, and no Srotriya, residing in his kingdom, must perish from hunger.

अध्याय ७

श्लोक 7.134

यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ।तस्यापि तत्क्षुधा राष्ट्रमचिरेणैव सीदति

yasya rAj~nastu viShaye shrotriyaH sIdati kShudhA | tasyApi tatkShudhA rAShTramachireNaiva sIdati

हिन्दी अर्थ

इंस प्रकार विर्जय करनेवाले राजा के जो शञ्ज हो उनको खाम- दाम-भेद से अपने घश में फरे। यदि पहले तीन उपायों से.शत्रे वर्श में न्.हो तो, उनको दरड द्वारा, धीरे धीरे अधीन करे । बिचार चान् पुरुष सामं; दाम, सैद, द॑शड इन चार उपायों में, राज्य

English

The kingdom of that king, in whose dominions a Srotriya pines with hunger, will even, ere long, be afflicted by famine.

अध्याय ७

श्लोक 7.135

श्रुतवृत्ते विदित्वाऽस्य वृत्तिं धर्म्यां प्रकल्पयेत् ।संरक्षेत्सर्वतश्चैनं पिता पुत्रमिवौरसम्

shrutavR^itte viditvA.asya vR^ittiM dharmyAM prakalpayet | sa.nrakShetsarvatashchainaM pitA putramivaurasam

हिन्दी अर्थ

जो राजा, अज्ञानवश विना विचार, अपने राज्य को.हुःख देता .. है वह शीन ही राज्य, जीवन और बान्धवो खे अर्ट होआंता है . जसे शरीर के शोषण से प्राणियों के घाण. घटते हैं; वैसें, राष्ट्रको दुःख देने से, राजाओं के भी प्राण घरते. ह राजा देश की रक्षा

English

Having ascertained his learning in the Veda and (the purity of) his conduct, the king shall provide for him means of subsistence in accordance with the sacred law, and shall protect him in every way, as a father (protects) the lawful son of his body.

अध्याय ७

श्लोक 7.136

संरक्ष्यमाणो राज्ञा यं कुरुते धर्ममन्वहम् ।राज्ञाऽयं तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च

sa.nrakShyamANo rAj~nA yaM kurute dharmamanvaham | rAj~nA.ayaM tenAyurvardhate rAj~no draviNaM rAShTrameva cha

हिन्दी अर्थ

यानि राजप्रदेयानि प्रत्यहं यामवासिभिः ।

English

Whatever meritorious acts (such a Brahmana) performs under the full protection of the king, thereby the king's length of life, wealth, and kingdom increase.

अध्याय ७

श्लोक 7.137

यत्किं चिदपि वर्षस्य दापयेत्करसंज्ञितम् ।व्यवहारेण जीवन्तं राजा राष्ट्रे पृथग्जनम्

yatkiM chidapi varShasya dApayetkarasa.nj~nitam | vyavahAreNa jIvantaM rAjA rAShTre pR^ithagjanam

हिन्दी अर्थ

दो, तीन, पांच या सौ आमो के. बीच में, रक्षा करनेवाले पुरुषों का एक महकमा क्रायम करे। एक गाव का, दशका, बस का, सो का और हज़ार गांव-का एक पक अधिपति नियतं करे। गाँव का मालिक गाँव के घखेड को धीरे से जानकर उसका फैसला करवे, या.दश

English

Let the king make the common inhabitants of his realm who live by traffic, pay annually some trifle, which is called a tax.

अध्याय ७

श्लोक 7.138

कारुकान् शिल्पिनश्चैव शूद्रांश्चात्मोपजीविनः ।एकैकं कारयेत्कर्म मासि मासि महीपतिः

kArukAn shilpinashchaiva shUdrA.nshchAtmopajIvinaH | ekaikaM kArayetkarma mAsi mAsi mahIpatiH

हिन्दी अर्थ

दश. गाँव का .अधिपति पक कुल-दो हल से जोतने योग्य ज़मीन, अपने निर्वाह के लिए काम में लावें। बीस गाव का पाँच कुल, सो गाँव का एक साधारण गांव और हज़ार गाँव का मालिक एक नगर को अपनी जीविका मै भोगे. . राजा के गोवो के कार्य

English

Mechanics and artisans, as well as Sudras who subsist by manual labour, he may cause to work (for himself) one (day) in each month.

अध्याय ७

श्लोक 7.139

नोच्छिन्द्यादात्मनो मूलं परेषां चातितृष्णया ।उच्छिन्दन् ह्यात्मनो मूलमात्मानं तांश्च पीडयेत्

nochChindyAdAtmano mUlaM pareShAM chAtitR^iShNayA | uchChindan hyAtmano mUlamAtmAnaM tA.nshcha pIDayet

हिन्दी अर्थ

और जो. पापी पुरुष, रिशवत आदि ही लिंया करते है उनको; ' सद कुछ छीनकर, राजी, देश से निकाल देवरे: कायां में. लगे, खी . और पुरुषी को उनके फर्म फे अनुसार खदा बृत्ति नियतः करे अर्थाच कभी तनझ्वाह बढ़वि कभी घडावे! निङृष्ट नौकर को पंक पणं देवे

English

Let him not cut up his own root (by levying no taxes), nor the root of other (men) by excessive greed; for by cutting up his own root (or theirs), he makes himself or them wretched.

अध्याय ७

श्लोक 7.140

तीक्ष्णश्चैव मृदुश्च स्यात्कार्यं वीक्ष्य महीपतिः ।तीक्ष्णश्चैव मृदुश्चैव राज भवति सम्मतः

tIkShNashchaiva mR^idushcha syAtkAryaM vIkShya mahIpatiH | tIkShNashchaiva mR^idushchaiva rAja bhavati sammataH

हिन्दी अर्थ

चाहिए । अथील् उसकी परवरिश रहा करे । जिस-रांजा' के राज्य थोड़े ही दिनों में उसकी भूख से नए-दोजाता, है १३४३-४१३४-॥

English

Let the king, having carefully considered (each) affair, be both sharp and gentle; for a king who is both sharp and gentle is highly respected.

अध्याय ७

श्लोक 7.141

अमात्यमुख्यं धर्मज्ञं प्राज्ञं दान्तं कुलोद्गतम् ।स्थापयेदासने तस्मिन् खिन्नः कार्यैक्षणे नृणाम्

amAtyamukhyaM dharmaj~naM prAj~naM dAntaM kulodgatam | sthApayedAsane tasmin khinnaH kAryaikShaNe nR^iNAm

हिन्दी अर्थ

कोर्रेकारिल्पिनईचेव शरदा रचात्मोपजीविनः।' . एकेक कारयेत्कर्म मासिमासि महीपतिः

English

When he is tired with the inspection of the business of men, let him place on that seat (of justice) his chief minister, (who must be) acquainted with the law, wise, self-controlled, and descended from a (noble) family.

अध्याय ७

श्लोक 7.142

एवं सर्वं विधायैदमितिकर्तव्यमात्मनः ।युक्तश्चैवाप्रमत्तश्च परिरक्षेदिमाः प्रजाः

evaM sarvaM vidhAyaidamitikartavyamAtmanaH | yuktashchaivApramattashcha parirakShedimAH prajAH

हिन्दी अर्थ

कोई घर्मेचिषय की चिका वाघ दे और-पिता जैसे पुत्र की रक्षा ' राज्य मै; व्यापारवाले से भी कुछ सालाना. कर दिलोवे। लोहार, - यढ़ई, श्राद्िओर दासों से सहीने में एक एक "दिन चेगार मे काम , । करावे । प्रजा के स्नेह से अपना कर न लेना अपना मूलच्छेद करना . १

English

Having thus arranged all the affairs (of) his (government), he shall zealously and carefully protect his subjects.

अध्याय ७

श्लोक 7.143

विक्रोशन्त्यो यस्य राष्ट्राध्रियन्ते दस्युभिः प्रजाः ।सम्पश्यतः सभृत्यस्य मृतः स न तु जीवति

vikroshantyo yasya rAShTrAdhriyante dasyubhiH prajAH | sampashyataH sabhR^ityasya mR^itaH sa na tu jIvati

हिन्दी अर्थ

नादंएफतलभाक्का है राजा घसण युज्यत ॥. १४४ ॥ अपने सब कर्तव्यों को इस तरह पूरा कर के, भ्साद-रहित आर कार्यैप सयण होकर अपनी प्रजा की रक्षा करे । राजा और उसके केन्या के देखते यदि चोर, लुटेरे प्रजा को लूट पीट से दुःख

English

That (monarch) whose subjects are carried off by robbers (Dasyu) from his kingdom, while they loudly call (for help), and he and his servants are (quietly) looking on, is a dead and not a living (king).

अध्याय ७

श्लोक 7.144

क्षत्रियस्य परो धर्मः प्रजानामेव पालनम् ।निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते

kShatriyasya paro dharmaH prajAnAmeva pAlanam | nirdiShTaphalabhoktA hi rAjA dharmeNa yujyate

हिन्दी अर्थ

सङ्त्स्नां एयिवींभेङके कोशहीनोंऽपिपाथवः

English

The highest duty of a Kshatriya is to protect his subjects, for the king who enjoys the rewards, just mentioned, is bound to (discharge that) duty.

अध्याय ७

श्लोक 7.145

उत्थाय पश्चिमे यामे कृतशौचः समाहितः ।हुताग्निर्ब्राह्मणांश्चार्च्य प्रविशेत्स शुभां सभाम्

utthAya pashchime yAme kR^itashauchaH samAhitaH | hutAgnirbrAhmaNA.nshchArchya pravishetsa shubhAM sabhAm

हिन्दी अर्थ

राजा बड़े तड़के उठकर, शोच से निपटकर, प॒काअ्र चित्त होकर राजकाज काःविचार करें। पर्वेत पर.चा महल से जाकर, एकान्त. मेवा दुक्षरहित वन में, जहाँ भेद लेनेवाले दूत न पहुँच सकें, पर सी नहीं जान-सकते,-वह. धन-सम्पासि के न होते भी संपूर्ण

English

Having risen in the last watch of the night, having performed (the rite of) personal purification, having, with a collected mind, offered oblations in the fire, and having worshipped Brahmanas, he shall enter the hall of audience which must possess the marks (considered) auspicious (for a dwelling).

अध्याय ७

श्लोक 7.146

तत्र स्थितः प्रजाः सर्वाः प्रतिनन्द्य विसर्जयेत् ।विसृज्य च प्रजाः सर्वा मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः

tatra sthitaH prajAH sarvAH pratinandya visarjayet | visR^ijya cha prajAH sarvA mantrayetsaha mantribhiH

हिन्दी अर्थ

सूख चरीरह, तोता, सेना ओर खियाँ प्रायः गुप्त सम्मति को प्रकाशित कर देती हें इसलिए इन लोगो को धीरे से हदा देना - चा- हिए । दोपहर या आधी रात को विश्राम करके, सस्त्रिया के साथ या अफेलाही भमे-अर्थ-काम का विचार करे । यदि धर्म, अर्थ,कास

English

Tarrying there, he shall gratify all subjects (who come to see him by a kind reception) and afterwards dismiss them; having dismissed his subjects, he shall take counsel with his ministers.

अध्याय ७

श्लोक 7.147

गिरिपृष्ठं समारुह्य प्रासादं वा रहोगतः ।अरण्ये निःशलाके वा मन्त्रयेदविभावितः

giripR^iShThaM samAruhya prAsAdaM vA rahogataH | araNye niHshalAke vA mantrayedavibhAvitaH

हिन्दी अर्थ

कर आदि को थाय, नौकरी में व्यय, नौकरों की चाल, विरुद्ध कार्यों को कापटिक, उदासीन, वेदेह, ग्रहपति) तापस, ये पाँच व हें। संधि च विभह चेव यानसासनसेव च ।

English

Ascending the back of a hill or a terrace, (and) retiring (there) in a lonely place, or in a solitary forest, let him consult with them unobserved.

अध्याय ७

श्लोक 7.148

यस्य मन्त्रं न जानन्ति समागम्य पृथग्जनाः ।स कृत्स्नां पृथिवीं भुङ्क्ते कोशहीनोऽपि पार्थिवः

yasya mantraM na jAnanti samAgamya pR^ithagjanAH | sa kR^itsnAM pR^ithivIM bhu~Nkte koshahIno.api pArthivaH

हिन्दी अर्थ

आसनं चेव यानं च संधि विभहसेव च ।

English

That king whose secret plans other people, (though) assembled (for the purpose), do not discover, (will) enjoy the whole earth, though he be poor in treasure.

अध्याय ७

श्लोक 7.149

जडमूकान्धबधिरांस्तैर्यग्योनान् वयोऽतिगान् ।स्त्रीम्लेच्छव्याधितव्यङ्गान् मन्त्रकालेऽपसारयेत्

jaDamUkAndhabadhirA.nstairyagyonAn vayo.atigAn | strImlechChavyAdhitavya~NgAn mantrakAle.apasArayet

हिन्दी अर्थ

अपनी सीमा के पास रहनेवाले और शत्रु स मेल रनेवाले राजा कों शत्रु समझना चाहिए। शत्रु की खीमाचाले राजा को मित्र शोर मित्र राजा की सीमावाले को उदासीन जाने । इन सव को सामादि उपायो से या एक ही से चा सव उपायों से अथवा

English

At the time of consultation let him cause to be removed idiots, the dumb, the blind, and the deaf, animals, very aged men, women, barbarians, the sick, and those deficient in limbs.

अध्याय ७

श्लोक 7.150

भिन्दन्त्यवमता मन्त्रं तैर्यग्योनास्तथैव च ।स्त्रियश्चैव विशेषेण तस्मात्तत्रादृतो भवेत्

bhindantyavamatA mantraM tairyagyonAstathaiva cha | striyashchaiva visheSheNa tasmAttatrAdR^ito bhavet

हिन्दी अर्थ

एुकाकिनश्चात्ययिके कायें धाते यदृच्छया ।

English

(Such) despicable (persons), likewise animals, and particularly women betray secret council; for that reason he must be careful with respect to them.

अध्याय ७

श्लोक 7.151

मध्यंदिनेऽर्धरात्रे वा विश्रान्तो विगतक्लमः ।चिन्तयेद्धर्मकामार्थान् सार्धं तैरेक एव वा

madhya.ndine.ardharAtre vA vishrAnto vigataklamaH | chintayeddharmakAmArthAn sArdhaM taireka eva vA

हिन्दी अर्थ

संधि; बित्रह दो दो प्रकार के हैं । आलच, चात संघच सी दो दा अकार के हैं! वतसान या भावेण्य मं चास के लिए, मिन राजा से मिल कर दूसरे के ऊपर चढ़ाई का नाम ' समानकर्मा सन्धि” है। हम इसके ऊपर चढ़ाई करेंगे, ठुम दूसरे पर करो ऐसी राय

English

At midday or at midnight, when his mental and bodily fatigues are over, let him deliberate, either with himself alone or with his (ministers), on virtue, pleasure, and wealth,

अध्याय ७

श्लोक 7.152

सार्थं परस्परविरुद्धानां तेषां च समुपार्जनम् ।कन्यानां सम्प्रदानं च कुमाराणां च रक्षणम्

sArthaM parasparaviruddhAnAM teShAM cha samupArjanam | kanyAnAM sampradAnaM cha kumArANAM cha rakShaNam

हिन्दी अर्थ

पूवेजन्म के पाप से या यहीँ के कुकर्मो से, घन आदि से हीन राजा का चुप मार कर बैठना, अथवा सामर्थ्य होते सी किसी मित्र के कहने से चुपचाप बैठा रहना, ये दो आसन कहलाते हैं । कार्यसिद्धि के लिए कुछ सेना को एक जगह और कुछ सेना के

English

On (reconciling) the attainment of these (aims) which are opposed to each other, on bestowing his daughters in marriage, and on keeping his sons (from harm),

अध्याय ७

श्लोक 7.153

दूतसम्प्रेषणं चैव कार्यशेषं तथैव च ।अन्तःपुरप्रचारं च प्रणिधीनां च चेष्टितम्

dUtasampreShaNaM chaiva kAryasheShaM tathaiva cha | antaHpuraprachAraM cha praNidhInAM cha cheShTitam

हिन्दी अर्थ

जव सविष्य में अपनी उन्नति की आशा हो तच शत्रु से कुछ पीड़ित होकंर भी सन्धि कर लेवे "जव अपने राजमण्डल को खूब करे । जव अपनी खेला को सन से प्रसन्न; हए-पुष्ठ समसे और शत्रु को सेना को साधारण दशा में जाने, तव युद्ध की तैयारी

English

On sending ambassadors, on the completion of undertakings (already begun), on the behaviour of (the women in) his harem, and on the doings of his spies.

अध्याय ७

श्लोक 7.154

कृत्स्नं चाष्टविधं कर्म पञ्चवर्गं च तत्त्वतः ।अनुरागापरागौ च प्रचारं मण्डलस्य च

kR^itsnaM chAShTavidhaM karma pa~nchavargaM cha tattvataH | anurAgAparAgau cha prachAraM maNDalasya cha

हिन्दी अर्थ

उपसेवेत तं नित्यं लवयलेशरुं यथा

English

On the whole eightfold business and the five classes (of spies), on the goodwill or enmity and the conduct of the circle (of neighbours he must) carefully (reflect).

अध्याय ७

श्लोक 7.155

मध्यमस्य प्रचारं च विजिगीषोश्च चेष्टितम् ।उदासीनप्रचारं च शत्रोश्चैव प्रयत्नतः

madhyamasya prachAraM cha vijigIShoshcha cheShTitam | udAsInaprachAraM cha shatroshchaiva prayatnataH

हिन्दी अर्थ

सुचुद्धसच तका Iचावशङ्कः समाचरत्

English

On the conduct of the middlemost (prince), on the doings of him who seeks conquest, on the behaviour of the neutral (king), and (on that) of the foe (let him) sedulously (meditate).

अध्याय ७

श्लोक 7.156

एताः प्रकृतयो मूलं मण्डलस्य समासतः ।अष्टौ चान्याः समाख्याता द्वादशैव तु ताः स्मृताः

etAH prakR^itayo mUlaM maNDalasya samAsataH | aShTau chAnyAH samAkhyAtA dvAdashaiva tu tAH smR^itAH

हिन्दी अर्थ

आयति सवकायाणां तदाख न विचारयेत् ।

English

These (four) constituents (prakriti, form), briefly (speaking), the foundation of the circle (of neighbours); besides, eight others are enumerated (in the Institutes of Polity) and (thus) the (total) is declared to be twelve.

अध्याय ७

श्लोक 7.157

अमात्यराष्ट्रदुर्गार्थदण्डाख्याः पञ्च चापराः ।प्रत्येकं कथिता ह्येताः सङ्क्षेपेण द्विसप्ततिः

amAtyarAShTradurgArthadaNDAkhyAH pa~ncha chAparAH | pratyekaM kathitA hyetAH sa~NkShepeNa dvisaptatiH

हिन्दी अर्थ

अतीते कायशषज्ञः शत्नभिनामिश्रयते

English

The minister, the kingdom, the fortress, the treasury, and the army are five other (constituent elements of the circle); for, these are mentioned in connexion with each (of the first twelve; thus the whole circle consists), briefly (speaking, of) seventy-two (constituent parts).

अध्याय ७

श्लोक 7.158

अनन्तरमरिं विद्यादरिसेविनमेव च ।अरेरनन्तरं मित्रमुदासीनं तयोः परम्

anantaramariM vidyAdarisevinameva cha | areranantaraM mitramudAsInaM tayoH param

हिन्दी अर्थ

और जव कि शत्रु के आधीन अपने को होता देखे तब भार पट धार्मिक और बलवान राजा की शरण लेवे । जो दुष्ट सस्ति- मण्डल आदि ओर शचुसेना को दवा सकता हो उस राजा की, शुरु के समान, नित्य सेवा करे । ओर यदि उस आश्रयवाले राजा

English

Let (the king) consider as hostile his immediate neighbour and the partisan of (such a) foe, as friendly the immediate neighbour of his foe, and as neutral (the king) beyond those two.

अध्याय ७

श्लोक 7.159

तान् सर्वानभिसंदध्यात्सामादिभिरुपक्रमैः ।व्यस्तैश्चैव समस्तैश्च पौरुषेण नयेन च

tAn sarvAnabhisa.ndadhyAtsAmAdibhirupakramaiH | vyastaishchaiva samastaishcha pauruSheNa nayena cha

हिन्दी अर्थ

जिस प्रकार मित्र, उदासीन और पैरी राजा अपने को पाडा नदे सके चेसे उपायों को करता रहे, यह नीति हैन और जव किसी चेरी फे देश पर चढ़ाई करनी हो तो नाचे लिखी विधि से धीरे धीरे यात्रा करे

English

Let him overcome all of them by means of the (four) expedients, conciliation and the rest, (employed) either singly or conjointly, (or) by bravery and policy (alone).

अध्याय ७

श्लोक 7.160

संधिं च विग्रहं चैव यानमासनमेव च ।द्वैधीभावं संश्रयं च षड्गुणांश्चिन्तयेत्सदा

sa.ndhiM cha vigrahaM chaiva yAnamAsanameva cha | dvaidhIbhAvaM sa.nshrayaM cha ShaDguNA.nshchintayetsadA

हिन्दी अर्थ

राजा अपनी सेना के वलावल का विचार करके, शभ गहन या फाडुन के महीने में या चेत में, शत्रु के ऊपर चढ़ाई करे! इसंके सिवा टूसरे समय में भी अगर अपनी जीत देख तव,अथचा . जव शत्रु किसी चिपत्ति में फँसा-हो तव चढाई करे । अपने नगर

English

Let him constantly think of the six measures of royal policy (guna, viz.) alliance, war, marching, halting, dividing the army, and seeking protection.

अध्याय ७

श्लोक 7.161

आसनं चैव यानं च संधिं विग्रहमेव च ।कार्यं वीक्ष्य प्रयुञ्जीत द्वैधं संश्रयमेव च

AsanaM chaiva yAnaM cha sa.ndhiM vigrahameva cha | kAryaM vIkShya prayu~njIta dvaidhaM sa.nshrayameva cha

हिन्दी अर्थ

सजा, दरडव्यूह से मार्ग मै चले अथवा शकर, वराह, मकर, सूद, गरुड़ के तुल्य आकार बाले व्यूहों में, जहां जैसा देखे चेसी यात्रा करे। जिस तरफ़ डर जाने, उधर सेना चढ़ावे और खुद पद्माकार व्यूह मै सदा रहे सेनापति और सेनानायकों

English

Having carefully considered the business (in hand), let him resort to sitting quiet or marching, alliance or war, dividing his forces or seeking protection (as the case may require).

अध्याय ७

श्लोक 7.162

संधिं तु द्विविधं विद्याद्राजा विग्रहमेव च ।उभे यानासने चैव द्विविधः संश्रयः स्मृतः

sa.ndhiM tu dvividhaM vidyAdrAjA vigrahameva cha | ubhe yAnAsane chaiva dvividhaH sa.nshrayaH smR^itaH

हिन्दी अर्थ

दीघाल्घृंश्चैव नरानय़ानीकेषु योजयेत्

English

But the king must know that there are two kinds of alliances and of wars, (likewise two) of both marching and sitting quiet, and two (occasions for) seeking protection.)

अध्याय ७

श्लोक 7.163

समानयानकर्मा च विपरीतस्तथैव च ।तदा त्वायतिसंयुक्तः संधिर्ज्ञेयो द्विलक्षणः

samAnayAnakarmA cha viparItastathaiva cha | tadA tvAyatisa.nyuktaH sa.ndhirj~neyo dvilakShaNaH

हिन्दी अर्थ

+ दण्डा के समान फौज रखना, दएडब्यूह ऐसे ही शकब्थयूह वगोरह । ऐसी ध्यूहरचना में आगे सेनापति, बीच में राजा, पीछे, सेनापति, दोनों बराल हाथी, उनके पास घोडे और उनके आसपास में पेदल, इस तरह सभ्या जमाव दस्डब्यूह

English

An alliance which yields present and future advantages, one must know to be of two descriptions, (viz.) that when one marches together (with an ally) and the contrary (when the allies act separately).

अध्याय ७

श्लोक 7.164

स्वयङ्कृतश्च कार्यार्थमकाले काल एव वा ।मित्रस्य चैवापकृते द्विविधो विग्रहः स्मृतः

svaya~NkR^itashcha kAryArthamakAle kAla eva vA | mitrasya chaivApakR^ite dvividho vigrahaH smR^itaH

हिन्दी अर्थ

कुछ सेना का हिस्सा, चतुर पुरुष की अध्यक्षता में चस तरफ़ से नियत करे और उनमें वाजा वगैरह का संकेत कर ले जिसमें समय समय पर, हालात मिला करे योधा कमती हो तो इकट्ठे करके युद्ध कराचे, अधिक हाँ तो मनमानी, चास तरफ़

English

War is declared to be of two kinds, (viz.) that which is undertaken in season or out of season, by oneself and for one's own purposes, and (that waged to avenge) an injury done to a friend.

अध्याय ७

श्लोक 7.165

एकाकिनश्चात्ययिके कार्ये प्राप्ते यदृच्छया ।संहतस्य च मित्रेण द्विविधं यानमुच्यते

ekAkinashchAtyayike kArye prApte yadR^ichChayA | sa.nhatasya cha mitreNa dvividhaM yAnamuchyate

हिन्दी अर्थ

सवेषां त विदित्वैषां समासेन चिकीर्षितम्!

English

Marching (to attack) is said to be twofold, (viz. that undertaken) by one alone when an urgent matter has suddenly arisen, and (that undertaken) by one allied with a friend.

अध्याय ७

श्लोक 7.166

क्षीणस्य चैव क्रमशो दैवात्पूर्वकृतेन वा ।मित्रस्य चानुरोधेन द्विविधं स्मृतमासनम्

kShINasya chaiva kramasho daivAtpUrvakR^itena vA | mitrasya chAnurodhena dvividhaM smR^itamAsanam

हिन्दी अर्थ

“आदानमप्रियकरं दाने च मियकारकम्। , ...

English

Sitting quiet is stated to be of two kinds, (viz. that incumbent) on one who has gradually been weakened by fate or in consequence of former acts, and (that) in favour of a friend.

अध्याय ७

श्लोक 7.167

बलस्य स्वामिनश्चैव स्थितिः कार्यार्थसिद्धये ।द्विविधं कीर्त्यते द्वैधं षाड्गुण्यगुणवेदिभिः

balasya svAminashchaiva sthitiH kAryArthasiddhaye | dvividhaM kIrtyate dvaidhaM ShADguNyaguNavedibhiH

हिन्दी अर्थ

सर्व कर्भेदमादत्तं विधाने देवसानषे ।

English

If the army stops (in one place) and its master (in another) in order to effect some purpose, that is called by those acquainted with the virtues of the measures of royal policy, the twofold division of the forces.

अध्याय ७

श्लोक 7.168

अर्थसम्पादनार्थं च पीड्यमानस्य शत्रुभिः ।साधुषु व्यपदेशश्च द्विविधः संश्रयः स्मृतः

arthasampAdanArthaM cha pIDyamAnasya shatrubhiH | sAdhuShu vyapadeshashcha dvividhaH sa.nshrayaH smR^itaH

हिन्दी अर्थ

राजा साम, दान और भेद इन तीनों से या एुकही किसी से शत्रु के जीतने. का उपाय फरे । पर.जहांतक होसके युद्ध का उद्योग - करे । युद्ध में लड़नेचालों की हार वा जीत कोई निश्चित नहीं देखने मे आती, कभी कोइ कमी कोई, इसलिए युद्ध न, करे । जब

English

Seeking refuge is declared to be of two kinds, (first) for the purpose of attaining an advantage when one is harassed by enemies, (secondly) in order to become known among the virtuous (as the protege of a powerful king).

अध्याय ७

श्लोक 7.169

यदाऽवगच्छेदायत्यामाधिक्यं ध्रुवमात्मनः ।तदात्वे चाल्पिकां पीडां तदा संधिं समाश्रयेत्

yadA.avagachChedAyatyAmAdhikyaM dhruvamAtmanaH | tadAtve chAlpikAM pIDAM tadA sa.ndhiM samAshrayet

हिन्दी अर्थ

आयेता पुरुषज्ञानं शोय करुणवेदिता ।

English

When (the king) knows (that) at some future time his superiority (is) certain, and (that) at the time present (he will suffer) little injury, then let him have recourse to peaceful measures.

अध्याय ७

श्लोक 7.170

यदा प्रहृष्टा मन्येत सर्वास्तु प्रकृतीर्भृशम् ।अत्युच्छ्रितं तथात्मानं तदा कुर्वीत विग्रहम्

yadA prahR^iShTA manyeta sarvAstu prakR^itIrbhR^isham | atyuchChritaM tathAtmAnaM tadA kurvIta vigraham

हिन्दी अर्थ

सच आपत्तियोँ को एक साथ आर्ती देख पड तो बुद्धिमान राजा साम दाव आदि उपायों को एक साथ घा अलग अलग काम में लावे । उपाय करवेचाले, डेंपॉय के साधन योग्य आर उपाय इन तीनों को ठीक ठीक आश्रय करके अर्थसिद्धि के

English

But when he thinks all his subjects to be exceedingly contented, and (that he) himself (is) most exalted (in power), then let him make war.

अध्याय ७

श्लोक 7.171

यदा मन्येत भावेन हृष्टं पुष्टं बलं स्वकम् ।परस्य विपरीतं च तदा यायाद्रिपुं प्रति

yadA manyeta bhAvena hR^iShTaM puShTaM balaM svakam | parasya viparItaM cha tadA yAyAdripuM prati

हिन्दी अर्थ

भोजन करने फे बाद, उसी अन्तःपुर में स्त्रियों के साथ कुछ देर उहले, फिर यथासमय अपने राजकाज का विचार करे। फिर शस्त्र, भूषणों से सजकर सवार, सिपाही, घोड़ा घगैरह अख और राजकीय आभूषणों की देखभाल करे । उसके अनन्तर

English

When he knows his own army to be cheerful in disposition and strong, and (that) of his enemy the reverse, then let him march against his foe.

अध्याय ७

श्लोक 7.172

यदा तु स्यात्परिक्षीणो वाहनेन बलेन च ।तदासीत प्रयत्नेन शनकैः सान्त्वयन्नरीन्

yadA tu syAtparikShINo vAhanena balena cha | tadAsIta prayatnena shanakaiH sAntvayannarIn

हिन्दी अर्थ

प्रातःकाल कुछ सवेरे उठकर फिर अपना नित्यकर्म यथावत कर । .इस प्रकार से चारांग राजा संपूर्ण राज्यकाया को सचय संपादन करें । यदि शरीर मै कोई क्लेश होजाय तो अपने अधिका रियो से सब कामों को करावे ॥ २२५-२२६ ॥

English

But if he is very weak in chariots and beasts of burden and in troops, then let him carefully sit quiet, gradually conciliating his foes.

अध्याय ७

श्लोक 7.173

मन्येतारिं यदा राजा सर्वथा बलवत्तरम् ।तदा द्विधा बलं कृत्वा साधयेत्कार्यमात्मनः

manyetAriM yadA rAjA sarvathA balavattaram | tadA dvidhA balaM kR^itvA sAdhayetkAryamAtmanaH

हिन्दी अर्थ

सीमाविवादधसंश्व पारुष्ये दएडवांचिंके। ¦.

English

When the king knows the enemy to be stronger in every respect, then let him divide his army and thus achieve his purpose.

अध्याय ७

श्लोक 7.174

यदा परबलानां तु गमनीयतमो भवेत् ।तदा तु संश्रयेत्क्षिप्रं धार्मिकं बलिनं नृपम्

yadA parabalAnAM tu gamanIyatamo bhavet | tadA tu sa.nshrayetkShipraM dhArmikaM balinaM nR^ipam

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

But when he is very easily assailable by the forces of the enemy, then let him quickly seek refuge with a righteous, powerful king.

अध्याय ७

श्लोक 7.175

निग्रहं प्रकृतीनां च कुर्याद्योऽरिबलस्य च ।उपसेवेत तं नित्यं सर्वयत्नैर्गुरुं यथा

nigrahaM prakR^itInAM cha kuryAdyo.aribalasya cha | upaseveta taM nityaM sarvayatnairguruM yathA

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

That (prince) who will coerce both his (disloyal) subjects and the army of the foe, let him ever serve with every effort like a Guru.

अध्याय ७

श्लोक 7.176

यदि तत्रापि सम्पश्येद्दोषं संश्रयकारितम् ।सुयुद्धमेव तत्रापि निर्विशङ्कः समाचरेत्

yadi tatrApi sampashyeddoShaM sa.nshrayakAritam | suyuddhameva tatrApi nirvisha~NkaH samAcharet

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

When, even in that (condition), he sees (that) evil is caused by (such) protection, let him without hesitation have recourse to war.

अध्याय ७

श्लोक 7.177

सर्वोपायैस्तथा कुर्यान्नीतिज्ञः पृथिवीपतिः ।यथाऽस्याभ्यधिका न स्युर्मित्रोदासीनशत्रवः

sarvopAyaistathA kuryAnnItij~naH pR^ithivIpatiH | yathA.asyAbhyadhikA na syurmitrodAsInashatravaH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

By all (the four) expedients a politic prince must arrange (matters so) that neither friends, nor neutrals, nor foes are superior to himself.

अध्याय ७

श्लोक 7.178

आयतिं सर्वकार्याणां तदात्वं च विचारयेत् ।अतीतानां च सर्वेषां गुणदोषौ च तत्त्वतः

AyatiM sarvakAryANAM tadAtvaM cha vichArayet | atItAnAM cha sarveShAM guNadoShau cha tattvataH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let him fully consider the future and the immediate results of all undertakings, and the good and bad sides of all past (actions).

अध्याय ७

श्लोक 7.179

आयत्यां गुणदोषज्ञस्तदात्वे क्षिप्रनिश्चयः ।अतीते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नाभिभूयते

AyatyAM guNadoShaj~nastadAtve kShipranishchayaH | atIte kAryasheShaj~naH shatrubhirnAbhibhUyate

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

He who knows the good and the evil (which will result from his acts) in the future, is quick in forming resolutions for the present, and understands the consequences of past (actions), will not be conquered.

अध्याय ७

श्लोक 7.180

यथैनं नाभिसंदध्युर्मित्रोदासीनशत्रवः ।तथा सर्वं संविदध्यादेष सामासिको नयः

yathainaM nAbhisa.ndadhyurmitrodAsInashatravaH | tathA sarvaM sa.nvidadhyAdeSha sAmAsiko nayaH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let him arrange everything in such a manner that no ally, no neutral or foe may injure him; that is the sum of political wisdom.

अध्याय ७

श्लोक 7.181

तदा तु यानमातिष्ठेदरिराष्ट्रं प्रति प्रभुः ।तदानेन विधानेन यायादरिपुरं शनैः

tadA tu yAnamAtiShThedarirAShTraM prati prabhuH | tadAnena vidhAnena yAyAdaripuraM shanaiH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

But if the king undertakes an expedition against a hostile kingdom, then let him gradually advance, in the following manner, against his foe's capital.

अध्याय ७

श्लोक 7.182

मार्गशीर्षे शुभे मासि यायाद्यात्रां महीपतिः ।फाल्गुनं वाथ चैत्रं वा मासौ प्रति यथाबलम्

mArgashIrShe shubhe mAsi yAyAdyAtrAM mahIpatiH | phAlgunaM vAtha chaitraM vA mAsau prati yathAbalam

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let the king undertake his march in the fine month Margasirsha, or towards the months of Phalguna and Kaitra, according to the (condition of his) army.

अध्याय ७

श्लोक 7.183

अन्येष्वपि तु कालेषु यदा पश्येद्ध्रुवं जयम् ।तदा यायाद्विगृह्यैव व्यसने चोत्थिते रिपोः

anyeShvapi tu kAleShu yadA pashyeddhruvaM jayam | tadA yAyAdvigR^ihyaiva vyasane chotthite ripoH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Even at other times, when he has a certain prospect of victory, or when a disaster has befallen his foe, he may advance to attack him.

अध्याय ७

श्लोक 7.184

कृत्वा विधानं मूले तु यात्रिकं च यथाविधि ।उपगृह्यास्पदं चैव चारान् सम्यग्विधाय च

kR^itvA vidhAnaM mUle tu yAtrikaM cha yathAvidhi | upagR^ihyAspadaM chaiva chArAn samyagvidhAya cha

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

But having duly arranged (all affairs) in his original (kingdom) and what relates to the expedition, having secured a basis (for his operations) and having duly dispatched his spies;

अध्याय ७

श्लोक 7.185

संशोध्य त्रिविधं मार्गं षड्विधं च बलं स्वकम् ।साम्परायिककल्पेन यायादरिपुरं प्रति

sa.nshodhya trividhaM mArgaM ShaDvidhaM cha balaM svakam | sAmparAyikakalpena yAyAdaripuraM prati

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Having cleared the three kinds of roads, and (having made) his sixfold army (efficient), let him leisurely proceed in the manner prescribed for warfare against the enemy's capital.

अध्याय ७

श्लोक 7.186

शत्रुसेविनि मित्रे च गूढे युक्ततरो भवेत् ।गतप्रत्यागते चैव स हि कष्टतरो रिपुः

shatrusevini mitre cha gUDhe yuktataro bhavet | gatapratyAgate chaiva sa hi kaShTataro ripuH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let him be very much on his guard against a friend who secretly serves the enemy and against (deserters) who return (from the enemy's camp); for such (men are) the most dangerous foes.

अध्याय ७

श्लोक 7.187

दण्डव्यूहेन तन् मार्गं यायात्तु शकटेन वा ।वराहमकराभ्यां वा सूच्या वा गरुडेन वा

daNDavyUhena tan mArgaM yAyAttu shakaTena vA | varAhamakarAbhyAM vA sUchyA vA garuDena vA

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let him march on his road, arraying (his troops) like a staff (i.e. in an oblong), or like a waggon (i.e. in a wedge), or like a boar (i.e. in a rhombus), or like a Makara (i.e. in two triangles, with the apices joined), or like a pin (i.e. in a long line), or like a Garuda (i.e. in a rhomboid with far-extended wings).

अध्याय ७

श्लोक 7.188

यतश्च भयमाशङ्केत्ततो विस्तारयेद्बलम् ।पद्मेन चैव व्यूहेन निविशेत सदा स्वयम्

yatashcha bhayamAsha~Nkettato vistArayedbalam | padmena chaiva vyUhena nivisheta sadA svayam

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

From whatever (side) he apprehends danger, in that (direction) let him extend his troops, and let him always himself encamp in an array, shaped like a lotus.

अध्याय ७

श्लोक 7.189

सेनापतिबलाध्यक्षौ सर्वदिक्षु निवेशयेत् ।यतश्च भयमाशङ्केत्प्राचीं तां कल्पयेद्दिशम्

senApatibalAdhyakShau sarvadikShu niveshayet | yatashcha bhayamAsha~NketprAchIM tAM kalpayeddisham

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let him allot to the commander-in-chief, to the (subordinate) general, (and to the superior officers) places in all directions, and let him turn his front in that direction whence he fears danger.

अध्याय ७

श्लोक 7.190

गुल्मांश्च स्थापयेदाप्तान् कृतसंज्ञान् समन्ततः ।स्थाने युद्धे च कुशलानभीरूनविकारिणः

gulmA.nshcha sthApayedAptAn kR^itasa.nj~nAn samantataH | sthAne yuddhe cha kushalAnabhIrUnavikAriNaH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

On all sides let him place troops of soldiers, on whom he can rely, with whom signals have been arranged, who are expert both in sustaining a charge and in charging, fearless and loyal.

अध्याय ७

श्लोक 7.191

संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्बहून् ।सूच्या वज्रेण चैवैतान् व्यूहेन व्यूह्य योधयेत्

sa.nhatAn yodhayedalpAn kAmaM vistArayedbahUn | sUchyA vajreNa chaivaitAn vyUhena vyUhya yodhayet

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let him make a small number of soldiers fight in close order, at his pleasure let him extend a large number in loose ranks; or let him make them fight, arranging (a small number) in the needle-array, (and a large number) in the thunderbolt-array.

अध्याय ७

श्लोक 7.192

स्यन्दनाश्वैः समे युध्येदनूपेनोद्विपैस्तथा ।वृक्षगुल्मावृते चापैरसिचर्मायुधैः स्थले

syandanAshvaiH same yudhyedanUpenodvipaistathA | vR^ikShagulmAvR^ite chApairasicharmAyudhaiH sthale

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

On even ground let him fight with chariots and horses, in water-bound places with boats and elephants, on (ground) covered with trees and shrubs with bows, on hilly ground with swords, targets, (and other) weapons.

अध्याय ७

श्लोक 7.193

कुरुक्षेत्रांश्च मत्स्यांश्च पञ्चालांशूरसेनजान् ।कौरक्षेत्रांश्च दीर्घांल्लघूंश्चैव नरानग्रानीकेषु योजयेत्

kurukShetrA.nshcha matsyA.nshcha pa~nchAlA.nshUrasenajAn | kaurakShetrA.nshcha dIrghA.nllaghU.nshchaiva narAnagrAnIkeShu yojayet

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

(Men born in) Kurukshetra, Matsyas, Pankalas, and those born in Surasena, let him cause to fight in the van of the battle, as well as (others who are) tall and light.

अध्याय ७

श्लोक 7.194

प्रहर्षयेद्बलं व्यूह्य तांश्च सम्यक्परीक्षयेत् ।भृशं परीक्षयेत्) चेष्टाश्चैव विजानीयादरीन् योधयतामपि

praharShayedbalaM vyUhya tA.nshcha samyakparIkShayet | bhR^ishaM parIkShayet) cheShTAshchaiva vijAnIyAdarIn yodhayatAmapi

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

After arranging his troops, he should encourage them (by an address) and carefully inspect them; he should also mark the behaviour (of the soldiers) when they engage the enemy.

अध्याय ७

श्लोक 7.195

उपरुध्यारिमासीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत् ।दूषयेच्चास्य सततं यवसान्नोदकैन्धनम्

uparudhyArimAsIta rAShTraM chAsyopapIDayet | dUShayechchAsya satataM yavasAnnodakaindhanam

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

When he has shut up his foe (in a town), let him sit encamped, harass his kingdom, and continually spoil his grass, food, fuel, and water.

अध्याय ७

श्लोक 7.196

भिन्द्याच्चैव तडागानि प्राकारपरिखास्तथा ।समवस्कन्दयेच्चैनं रात्रौ वित्रासयेत्तथा

bhindyAchchaiva taDAgAni prAkAraparikhAstathA | samavaskandayechchainaM rAtrau vitrAsayettathA

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Likewise let him destroy the tanks, ramparts, and ditches, and let him assail the (foe unawares) and alarm him at night.

अध्याय ७

श्लोक 7.197

उपजप्यानुपजपेद्बुध्येतैव च तत्कृतम् ।युक्ते च दैवे युध्येत जयप्रेप्सुरपेतभीः

upajapyAnupajapedbudhyetaiva cha tatkR^itam | yukte cha daive yudhyeta jayaprepsurapetabhIH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let him instigate to rebellion those who are open to such instigations, let him be informed of his (foe's) doings, and, when fate is propitious, let him fight without fear, trying to conquer.

अध्याय ७

श्लोक 7.198

साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथ वा पृथक् ।विजेतुं प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदा चन

sAmnA dAnena bhedena samastairatha vA pR^ithak | vijetuM prayatetArInna yuddhena kadA chana

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

He should (however) try to conquer his foes by conciliation, by (well-applied) gifts, and by creating dissension, used either separately or conjointly, never by fighting, (if it can be avoided.)

अध्याय ७

श्लोक 7.199

अरिं अनित्यो विजयो यस्माद्दृश्यते युध्यमानयोः ।पराजयश्च सङ्ग्रामे तस्माद्युद्धं विवर्जयेत्

ariM anityo vijayo yasmAddR^ishyate yudhyamAnayoH | parAjayashcha sa~NgrAme tasmAdyuddhaM vivarjayet

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

For when two (princes) fight, victory and defeat in the battle are, as experience teaches, uncertain; let him therefore avoid an engagement.

अध्याय ७

श्लोक 7.200

त्रयाणामप्युपायानां पूर्वोक्तानामसम्भवे ।तथा युध्येत सम्पन्नो विजयेत रिपून् यथा

trayANAmapyupAyAnAM pUrvoktAnAmasambhave | tathA yudhyeta sampanno vijayeta ripUn yathA

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

(But) if even those three before-mentioned expedients fail, then let him, duly exerting himself, fight in such a manner that he may completely conquer his enemies.

अध्याय ७

श्लोक 7.201

जित्वा सम्पूजयेद्देवान् ब्राह्मणांश्चैव धार्मिकान् ।प्रदद्यात्परिहारार्थं ख्यापयेदभयानि च

jitvA sampUjayeddevAn brAhmaNA.nshchaiva dhArmikAn | pradadyAtparihArArthaM khyApayedabhayAni cha

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

When he has gained victory, let him duly worship the gods and honour righteous Brahmanas, let him grant exemptions, and let him cause promises of safety to be proclaimed.

अध्याय ७

श्लोक 7.202

सर्वेषां तु विदित्वैषां समासेन चिकीर्षितम् ।स्थापयेत्तत्र तद्वंश्यं कुर्याच्च समयक्रियाम्

sarveShAM tu viditvaiShAM samAsena chikIrShitam | sthApayettatra tadva.nshyaM kuryAchcha samayakriyAm

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

But having fully ascertained the wishes of all the (conquered), let him place there a relative of the (vanquished ruler on the throne), and let him impose his conditions.

अध्याय ७

श्लोक 7.203

प्रमाणानि च कुर्वीत तेषां धर्मान् यथोदितान् ।रत्नैश्च पूजयेदेनं प्रधानपुरुषैः सह

pramANAni cha kurvIta teShAM dharmAn yathoditAn | ratnaishcha pUjayedenaM pradhAnapuruShaiH saha

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let him make authoritative the lawful (customs) of the (inhabitants), just as they are stated (to be), and let him honour the (new king) and his chief servants with precious gifts.

अध्याय ७

श्लोक 7.204

आदानमप्रियकरं दानं च प्रियकारकम् ।अभीप्सितानामर्थानां काले युक्तं प्रशस्यते

AdAnamapriyakaraM dAnaM cha priyakArakam | abhIpsitAnAmarthAnAM kAle yuktaM prashasyate

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

The seizure of desirable property which causes displeasure, and its distribution which causes pleasure, are both recommendable, (if they are) resorted to at the proper time.

अध्याय ७

श्लोक 7.205

कालयुक्तं सर्वं कर्मैदमायत्तं विधाने दैवमानुषे ।तयोर्दैवमचिन्त्यं तु मानुषे विद्यते क्रिया

kAlayuktaM sarvaM karmaidamAyattaM vidhAne daivamAnuShe | tayordaivamachintyaM tu mAnuShe vidyate kriyA

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

All undertakings (in) this (world) depend both on the ordering of fate and on human exertion; but among these two (the ways of) fate are unfathomable; in the case of man's work action is possible.

अध्याय ७

श्लोक 7.206

दैवेन विधिना युक्तं मानुष्यं यत्प्रवर्तते ।परिक्लेशेन महता तदर्थस्य समाधकम्

in MedhAtithi's commentary## daivena vidhinA yuktaM mAnuShyaM yatpravartate | parikleshena mahatA tadarthasya samAdhakam || 7\.207 sa.nyuktasyApi daivena puruShakAreNa varjitam | vinA puruShakAreNa phalaM kShetraM prayachChati || 7\.208 chandrArkAdyA grahA vAyuragnirApastathaiva cha | iha daivena sAdhyante pauruSheNa prayatnataH || 7\.209) saha vA.api vrajedyuktaH sa.ndhiM kR^itvA prayatnataH | mitraM hiraNyaM bhUmiM vA sampashya.nstrividhaM phalam

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Or (the king, bent on conquest), considering a friend, gold, and land (to be) the triple result (of an expedition), may, using diligent care, make peace with (his foe) and return (to his realm).

अध्याय ७

श्लोक 7.207

पार्ष्णिग्राहं च सम्प्रेक्ष्य तथाक्रन्दं च मण्डले ।मित्रादथाप्यमित्राद्वा यात्राफलमवाप्नुयात्

pArShNigrAhaM cha samprekShya tathAkrandaM cha maNDale | mitrAdathApyamitrAdvA yAtrAphalamavApnuyAt

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Having paid due attention to any king in the circle (of neighbouring states) who might attack him in the rear, and to his supporter who opposes the latter, let (the conqueror) secure the fruit of the expedition from (the prince whom he attacks), whether (he may have become) friendly or (remained) hostile.

अध्याय ७

श्लोक 7.208

हिरण्यभूमिसम्प्राप्त्या पार्थिवो न तथैधते ।यथा मित्रं ध्रुवं लब्ध्वा कृशमप्यायतिक्षमम्

hiraNyabhUmisamprAptyA pArthivo na tathaidhate | yathA mitraM dhruvaM labdhvA kR^ishamapyAyatikShamam

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

By gaining gold and land a king grows not so much in strength as by obtaining a firm friend, (who), though weak, (may become) powerful in the future.

अध्याय ७

श्लोक 7.209

धर्मज्ञं च कृतज्ञं च तुष्टप्रकृतिमेव च ।अनुरक्तं स्थिरारम्भं लघुमित्रं प्रशस्यते

dharmaj~naM cha kR^itaj~naM cha tuShTaprakR^itimeva cha | anuraktaM sthirArambhaM laghumitraM prashasyate

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

A weak friend (even) is greatly commended, who is righteous (and) grateful, whose people are contented, who is attached and persevering in his undertakings.

अध्याय ७

श्लोक 7.210

प्राज्ञं कुलीनं शूरं च दक्षं दातारमेव च ।कृतज्ञं धृतिमन्तं च कष्टमाहुररिं बुधाः

prAj~naM kulInaM shUraM cha dakShaM dAtArameva cha | kR^itaj~naM dhR^itimantaM cha kaShTamAhurariM budhAH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

The wise declare him (to be) a most dangerous foe, who is wise, of noble race, brave, clever, liberal, grateful, and firm.

अध्याय ७

श्लोक 7.211

आर्यता पुरुषज्ञानं शौर्यं करुणवेदिता ।स्थौललक्ष्यं च सततमुदासीनगुणौदयः

AryatA puruShaj~nAnaM shauryaM karuNaveditA | sthaulalakShyaM cha satatamudAsInaguNaudayaH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Behaviour worthy of an Aryan, knowledge of men, bravery, a compassionate disposition, and great liberality are the virtues of a neutral (who may be courted).

अध्याय ७

श्लोक 7.212

क्षेम्यां सस्यप्रदां नित्यं पशुवृद्धिकरीमपि ।परित्यजेन्नृपो भूमिमात्मार्थमविचारयन्

kShemyAM sasyapradAM nityaM pashuvR^iddhikarImapi | parityajennR^ipo bhUmimAtmArthamavichArayan

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let the king, without hesitation, quit for his own sake even a country (which is) salubrious, fertile, and causing an increase of cattle.

अध्याय ७

श्लोक 7.213

आपदर्थं धनं रक्षेद्दारान् रक्षेद्धनैरपि ।आपदर्थे आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि

ApadarthaM dhanaM rakSheddArAn rakSheddhanairapi | Apadarthe AtmAnaM satataM rakSheddArairapi dhanairapi

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

For times of need let him preserve his wealth; at the expense of his wealth let him preserve his wife; let him at all events preserve himself even by (giving up) his wife and his wealth.

अध्याय ७

श्लोक 7.214

सह सर्वाः समुत्पन्नाः प्रसमीक्ष्यापदो भृशम् ।संयुक्तांश्च वियुक्तांश्च सर्वोपायान् सृजेद्बुधः

saha sarvAH samutpannAH prasamIkShyApado bhR^isham | sa.nyuktA.nshcha viyuktA.nshcha sarvopAyAn sR^ijedbudhaH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

A wise (king), seeing that all kinds of misfortunes violently assail him at the same time, should try all (the four) expedients, be it together or separately, (in order to save himself.)

अध्याय ७

श्लोक 7.215

उपेतारमुपेयं च सर्वोपायांश्च कृत्स्नशः ।एतत्त्रयं समाश्रित्य प्रयतेतार्थसिद्धये

upetAramupeyaM cha sarvopAyA.nshcha kR^itsnashaH | etattrayaM samAshritya prayatetArthasiddhaye

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

On the person who employs the expedients, on the business to be accomplished, and on all the expedients collectively, on these three let him ponder and strive to accomplish his ends.

अध्याय ७

श्लोक 7.216

एवं सर्वमिदं राजा सह सम्मन्त्र्य मन्त्रिभिः ।व्यायम्याप्लुत्य मध्याह्ने भोक्तुमन्तःपुरं विशेत्

evaM sarvamidaM rAjA saha sammantrya mantribhiH | vyAyamyAplutya madhyAhne bhoktumantaHpuraM vishet

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Having thus consulted with his ministers on all these (matters), having taken exercise, and having bathed afterwards, the king may enter the harem at midday in order to dine.

अध्याय ७

श्लोक 7.217

तत्रात्मभूतैः कालज्ञैरहार्यैः परिचारकैः ।सुपरीक्षितमन्नाद्यमद्यान् मन्त्रैर्विषापहैः

tatrAtmabhUtaiH kAlaj~nairahAryaiH parichArakaiH | suparIkShitamannAdyamadyAn mantrairviShApahaiH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

There he may eat food, (which has been prepared) by faithful, incorruptible (servants) who know the (proper) time (for dining), which has been well examined (and hallowed) by sacred texts that destroy poison.

अध्याय ७

श्लोक 7.218

विषघ्नैरगदैश्चास्य सर्वद्रव्याणि योजयेत् ।विषघ्नैरुदकैश्चास्य सर्वद्रव्याणि शोधयेत् विषघ्नानि च रत्नानि नियतो धारयेत्सदा

viShaghnairagadaishchAsya sarvadravyANi yojayet | viShaghnairudakaishchAsya sarvadravyANi shodhayet viShaghnAni cha ratnAni niyato dhArayetsadA

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Let him mix all his food with medicines (that are) antidotes against poison, and let him always be careful to wear gems which destroy poison.

अध्याय ७

श्लोक 7.219

परीक्षिताः स्त्रियश्चैनं व्यजनोदकधूपनैः ।वेषाभरणसंशुद्धाः स्पृशेयुः सुसमाहिताः

parIkShitAH striyashchainaM vyajanodakadhUpanaiH | veShAbharaNasa.nshuddhAH spR^isheyuH susamAhitAH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Well-tried females whose toilet and ornaments have been examined, shall attentively serve him with fans, water, and perfumes.

अध्याय ७

श्लोक 7.220

एवं प्रयत्नं कुर्वीत यानशय्याऽऽसनाशने ।स्नाने प्रसाधने चैव सर्वालङ्कारकेषु च

evaM prayatnaM kurvIta yAnashayyA.a.asanAshane | snAne prasAdhane chaiva sarvAla~NkArakeShu cha

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

In like manner let him be careful about his carriages, bed, seat, bath, toilet, and all his ornaments.

अध्याय ७

श्लोक 7.221

भुक्तवान् विहरेच्चैव स्त्रीभिरन्तःपुरे सह ।विहृत्य तु यथाकालं पुनः कार्याणि चिन्तयेत्

bhuktavAn viharechchaiva strIbhirantaHpure saha | vihR^itya tu yathAkAlaM punaH kAryANi chintayet

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

When he has dined, he may divert himself with his wives in the harem; but when he has diverted himself, he must, in due time, again think of the affairs of state.

अध्याय ७

श्लोक 7.222

अलङ्कृतश्च सम्पश्येदायुधीयं पुनर्जनम् ।वाहनानि च सर्वाणि शस्त्राण्याभरणानि च

ala~NkR^itashcha sampashyedAyudhIyaM punarjanam | vAhanAni cha sarvANi shastrANyAbharaNAni cha

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Adorned (with his robes of state), let him again inspect his fighting men, all his chariots and beasts of burden, the weapons and accoutrements.

अध्याय ७

श्लोक 7.223

संध्यां चोपास्य शृणुयादन्तर्वेश्मनि शस्त्रभृत् ।रहस्याख्यायिनां चैव प्रणिधीनां च चेष्टितम्

sa.ndhyAM chopAsya shR^iNuyAdantarveshmani shastrabhR^it | rahasyAkhyAyinAM chaiva praNidhInAM cha cheShTitam

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Having performed his twilight-devotions, let him, well armed, hear in an inner apartment the doings of those who make secret reports and of his spies.

अध्याय ७

श्लोक 7.224

गत्वा कक्षान्तरं त्वन्यत्समनुज्ञाप्य तं जनम् ।प्रविशेद्भोजनार्थं च स्त्रीवृतोऽन्तःपुरं पुनः

gatvA kakShAntaraM tvanyatsamanuj~nApya taM janam | pravishedbhojanArthaM cha strIvR^ito.antaHpuraM punaH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

But going to another secret apartment and dismissing those people, he may enter the harem, surrounded by female (servants), in order to dine again.

अध्याय ७

श्लोक 7.226

एतद्विधानमातिष्ठेदरोगः पृथिवीपतिः ।अस्वस्थः सर्वमेतत्तु भृत्येषु विनियोजयेत्

etadvidhAnamAtiShThedarogaH pR^ithivIpatiH | asvasthaH sarvametattu bhR^ityeShu viniyojayet

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

A king who is in good health must observe these rules; but, if he is indisposed, he may entrust all this (business) to his servants.

अध्याय ७

श्लोक 7.255

तत्र भुक्त्वा पुनः किं चित्तूर्यघोषैः प्रहर्षितः ।संविशेत्तं यथाकालमुत्तिष्ठेच्च गतक्लमः

tatra bhuktvA punaH kiM chittUryaghoShaiH praharShitaH | sa.nvishettaM yathAkAlamuttiShThechcha gataklamaH

हिन्दी अर्थ

-बादी और 'प्रतिचादियों के विचाराथे नम्नता से राजससा ठे .: रेश करे । वहाँ जाकर, दाहना हाथ उठांकर, बैठकर या खड़ेहों...

English

Having eaten there something for the second time, and having been recreated by the sound of music, let him go to rest and rise at the proper time free from fatigue.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_dharma/manusmRRiti.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Manusmriti — Chapter 7
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.