Maha Upanishad· Mahopaniṣad
4
अध्याय 4 / 6

Adhyāya 4

134 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ134 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४

श्लोक 1

निदाघ तव नास्तन्यज्ज्ञेयं ज्ञानवतां वर ।प्रज्ञया त्वं विजानासि ईश्वरानुगृहीतया ।चित्तमालिन्यसंजातं मार्जयामि भ्रमं मुने

nidāgha tava nāstanyajjñeyaṃ jñānavatāṃ vara | prajñayā tvaṃ vijānāsi īśvarānugṛhītayā | cittamālinyasaṃjātaṃ mārjayāmi bhramaṃ mune

हिन्दी अर्थ

शुकदेव जी ने राजा जनक से पूछा: ‘हे राजर्षे! इस संसार-भ्रम का विस्तार कैसे हुआ और इसका उपशम (निवृत्ति) कैसे होता है? कृपा करके मुझे बतलाइए।’

English

Nidagha, there is nothing else to be known by you, best of the knowing; with the wisdom blessed by the Lord you know. I wipe away the delusion born of the mind's impurity, O sage.

अध्याय ४

श्लोक 2

मोक्षद्वारे द्वारपालश्चत्वारः परिकीर्तिताः ।शमो विचारः सन्तोषश्चतुर्थः साधुसङ्गमः

mokṣadvāre dvārapālaścatvāraḥ parikīrtitāḥ | śamo vicāraḥ santoṣaścaturthaḥ sādhusaṅgamaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा जनक ने कहा: ‘हे मुने! अज्ञान और संकल्प से ही इस जगत् का विस्तार होता है, और निर्विकल्प आत्म-बोध से ही इसका उपशम हो जाता है।’

English

Four gatekeepers at the door of liberation are proclaimed: peace, inquiry, contentment, and fourth, the company of the good.

अध्याय ४

श्लोक 3

एकं वा सर्वयत्नेन सर्वमुत्सृज्य संश्रयेत् ।एकस्मिन्वशगे यान्ति चत्वारोऽपि वशं गताः

ekaṃ vā sarvayatnena sarvamutsṛjya saṃśrayet | ekasminvaśage yānti catvāro'pi vaśaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा सब प्रयत्न से सबको छोड़कर एक का ही आश्रय लेना चाहिए; एक के वश में आ जाने पर चारों भी वश में आ जाते हैं।

English

Or with all effort, giving up all, one should take refuge in one; when one is mastered, all four come under control.

अध्याय ४

श्लोक 4

शास्त्रैः सज्जनसम्पर्कपूर्वकैश्च तपोदमैः ।आदौ संसारमुक्त्यर्थं प्रज्ञामेवाभिवर्धयेत्

śāstraiḥ sajjanasamparkapūrvakaiśca tapodamaiḥ | ādau saṃsāramuktyarthaṃ prajñāmevābhivardhayet

हिन्दी अर्थ

शास्त्रों से, सज्जनों के संग से, तप और दम से — पहले संसार से मुक्ति के लिए प्रज्ञा को ही बढ़ाना चाहिए।

English

With scriptures, with association with the good, with austerity and self-control, first for liberation from the world, one should increase wisdom itself.

अध्याय ४

श्लोक 5

स्वानुभूतेश्च शास्त्रस्य गुरोश्चेवैकवाक्यता ।यस्याभ्यासेन तेनात्म सततं चावलोक्यते

svānubhūteśca śāstrasya guroścevaikavākyatā | yasyābhyāsena tenātma satataṃ cāvalokyate

हिन्दी अर्थ

अपने अनुभव, शास्त्र और गुरु की एकवाक्यता हो जाने पर, जिसके अभ्यास से आत्मा निरन्तर देखा जाता है।

English

When one's own experience, the scripture and the teacher agree, by practicing which the Self is constantly seen.

अध्याय ४

श्लोक 6

संकल्पाशानुसन्धानवर्जनं चेत्प्रतिक्षणम् ।करोषि तदचित्तत्वं प्राप्त एवासि पावनम्

saṃkalpāśānusandhānavarjanaṃ cetpratikṣaṇam | karoṣi tadacittatvaṃ prāpta evāsi pāvanam

हिन्दी अर्थ

यदि तुम प्रतिक्षण संकल्प और आशा के अनुसन्धान को छोड़ दो, तो तुम पावन अचित्तत्व (चित्त-शून्य अवस्था) को पा ही चुके हो।

English

If you give up every moment the pursuit of intentions and hopes, you have attained the purifying state of mindlessness.

अध्याय ४

श्लोक 7

चेतसो यदकर्तृत्वं तत्समाधानमीरितम् ।तदेव केवलीभावं साशुभा निर्वृतिः परा

cetaso yadakartṛtvaṃ tatsamādhānamīritam | tadeva kevalībhāvaṃ sāśubhā nirvṛtiḥ parā

हिन्दी अर्थ

चित्त का जो अकर्तृत्व है, उसे समाधान कहा गया है; वही केवली-भाव है, वही शुभ परम निर्वृत्ति है।

English

The mind's non-doership is called samadhi; that alone is aloneness, the supreme bliss that is auspicious.

अध्याय ४

श्लोक 8

चेतसा सम्परित्यज्य सर्वभावात्मभावनाम् ।यथा तिष्ठसि तिष्ठ त्वं मूकान्धबधिरोपमः

cetasā samparityajya sarvabhāvātmabhāvanām | yathā tiṣṭhasi tiṣṭha tvaṃ mūkāndhabadhiropamaḥ

हिन्दी अर्थ

चित्त से सब भावों की आत्म-भावना को त्यागकर तुम जैसे हो वैसे ही मूक, अन्धे और बहरे के समान स्थित रहो।

English

Abandoning with the mind all contemplation of things as the Self, remain as you are, like one mute, blind and deaf.

अध्याय ४

श्लोक 10

सर्वं प्रशान्तमजमेकमनादिमध्यमाभास्वरं स्वदनमात्रमचैत्यचिह्नम् ।सर्वं प्रशान्तमिति शब्दमयी च दृष्टिर्बाधार्थमेव हि मुधैव तदोमितीदम्

sarvaṃ praśāntamajamekamanādimadhyamābhāsvaraṃ svadanamātramacaityacihnam | sarvaṃ praśāntamiti śabdamayī ca dṛṣṭirbādhārthameva hi mudhaiva tadomitīdam

हिन्दी अर्थ

सब कुछ प्रशान्त, अजन्मा, एक, आदि-मध्य रहित, दीप्तिमान, केवल स्वास्वादन-मात्र, चैत्य (दृश्य) के चिह्न से रहित है। ‘सब प्रशान्त है’ — शब्दमयी यह दृष्टि केवल निराकरण के लिए है, अन्यथा व्यर्थ है; इसी प्रकार यह ‘ॐ’ है।

English

All is quiet, unborn, one, without beginning or middle, luminous, mere self-tasting, bearing no mark of the perceived; the view made of the words "all is quiet" is only for refutation, and vain: thus this is Om.

अध्याय ४

श्लोक 11

नित्यप्रबुद्धचित्तस्त्वं कुर्वन्वापि जगत्क्रियाम् ।आत्मैकत्वं विदित्वा त्वं तिष्ठाक्षुब्धमहाब्धिवत्

nityaprabuddhacittastvaṃ kurvanvāpi jagatkriyām | ātmaikatvaṃ viditvā tvaṃ tiṣṭhākṣubdhamahābdhivat

हिन्दी अर्थ

तुम नित्य प्रबुद्ध चित्त वाले हो; जगत की क्रिया करते हुए भी, आत्मा की एकता को जानकर अक्षुब्ध महासागर की तरह स्थित रहो।

English

You are ever awake in mind, even while performing the world's actions; knowing the oneness of the Self, remain like an unagitated great ocean.

अध्याय ४

श्लोक 12

तत्त्वावबोध एवासौ वासनातृणपावकः ।प्रोक्तः समाधिशब्देन नतु तूष्णीमवस्थितिः

tattvāvabodha evāsau vāsanātṛṇapāvakaḥ | proktaḥ samādhiśabdena natu tūṣṇīmavasthitiḥ

हिन्दी अर्थ

तत्त्व का यथार्थ बोध ही वासना-रूपी तृण की अग्नि है; उसे ही ‘समाधि’ शब्द से कहा गया है, चुप बैठ जाना नहीं।

English

True knowledge is itself the fire for the straw of impressions; it is called samadhi, not mere silent staying.

अध्याय ४

श्लोक 13

निरिच्छे संस्थिते रत्ने यथा लोकः प्रवर्तते ।सत्तामात्रे परे तत्त्वे तथैवायं जगद्गणः

niricche saṃsthite ratne yathā lokaḥ pravartate | sattāmātre pare tattve tathaivāyaṃ jagadgaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे इच्छा-रहित रत्न के रहते लोक प्रवृत्त होता है, वैसे ही सत्ता-मात्र परम तत्त्व में यह जगत-समूह प्रवृत्त होता है।

English

As the world acts when a jewel stands without desire, so does this host of the world in the supreme principle of mere being.

अध्याय ४

श्लोक 14

अतश्चात्मनि कर्तृत्वमकर्तृत्वं च वै मुने ।निरिच्छत्वादकर्तासौ कर्ता संनिधिमात्रतः

ataścātmani kartṛtvamakartṛtvaṃ ca vai mune | niricchatvādakartāsau kartā saṃnidhimātrataḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिए, हे मुने! आत्मा में कर्तृत्व और अकर्तृत्व दोनों हैं; इच्छा-रहित होने से वह अकर्ता है, और सन्निधि-मात्र से कर्ता।

English

Therefore, O sage, in the Self there is both doership and non-doership; being without desire it is a non-doer, by mere presence a doer.

अध्याय ४

श्लोक 15

ते द्वे ब्रह्मणि विन्देति कर्तृताकर्तृते मुने ।यत्रैवैष चमत्कारस्तमाश्रित्य स्थिरो भव

te dve brahmaṇi vindeti kartṛtākartṛte mune | yatraivaiṣa camatkārastamāśritya sthiro bhava

हिन्दी अर्थ

हे मुने! ब्रह्म में इन दोनों — कर्तृत्व और अकर्तृत्व — को जानो; जहाँ यह चमत्कार है, उसी का आश्रय लेकर स्थिर हो जाओ।

English

Know these two, doership and non-doership, in Brahman, O sage; take refuge in that wherein this wonder is, and be steady.

अध्याय ४

श्लोक 16

तस्मान्नित्यमकर्ताहमिति भावनयेद्धया ।परमामृतनाम्नी सा समतैवावशिष्यते

tasmānnityamakartāhamiti bhāvanayeddhayā | paramāmṛtanāmnī sā samataivāvaśiṣyate

हिन्दी अर्थ

इसलिए बुद्धि से नित्य भावना करो — ‘मैं अकर्ता हूँ।’ वही ‘परम अमृत’ नामक समता ही शेष रहती है।

English

Therefore contemplate with intelligence "I am ever a non-doer"; that alone remains, called supreme nectar, evenness itself.

अध्याय ४

श्लोक 17

निदाघ शृणु सत्त्वस्था जाता भुवि महागुणाः ।ते नित्यमेवाभ्युदिता मुदिताः स्व इवेन्दवः

nidāgha śṛṇu sattvasthā jātā bhuvi mahāguṇāḥ | te nityamevābhyuditā muditāḥ sva ivendavaḥ

हिन्दी अर्थ

हे निदाघ! सुनो — सत्त्व में स्थित, पृथ्वी पर उत्पन्न महान गुणों वाले लोग नित्य उदित और अपने ही चन्द्रमाओं की तरह प्रसन्न रहते हैं।

English

Listen, Nidagha: those established in sattva, born on earth with great qualities, are ever risen and joyful, like moons of their own.

अध्याय ४

श्लोक 18

नापदि ग्लानिमायान्ति निशि हेमाम्बुजं यथा ।नेहन्ते प्रकृतादन्यद्रमन्ते शिष्टवर्त्मनि

nāpadi glānimāyānti niśi hemāmbujaṃ yathā | nehante prakṛtādanyadramante śiṣṭavartmani

हिन्दी अर्थ

वे आपदा में म्लान नहीं होते, जैसे रात में स्वर्ण-कमल; वे प्रकृति से अन्य कुछ नहीं चाहते और शिष्टों के मार्ग में रमते हैं।

English

They do not sink in calamity, like a golden lotus in the night; they strive for nothing beyond their nature and delight in the path of the good.

अध्याय ४

श्लोक 19

आकृत्यैव विराजन्ते मैत्र्यादिगुणवृत्तिभिः ।समाः समरसाः सौम्य सततं साधुवृत्तयः

ākṛtyaiva virājante maitryādiguṇavṛttibhiḥ | samāḥ samarasāḥ saumya satataṃ sādhuvṛttayaḥ

हिन्दी अर्थ

वे अपने आकार से ही मैत्री आदि गुणों की वृत्ति से शोभित होते हैं; हे सौम्य! वे सम, समरस और सदा सदाचारी होते हैं।

English

They shine by their very form, by conduct of friendliness and other virtues; even, of equal taste, gentle, ever of good conduct.

अध्याय ४

श्लोक 20

अब्धिवद्धतमर्याद भवति विशदाशयाः ।नियतिं न विमुञ्चन्ति महान्तो भास्करा इव

abdhivaddhatamaryāda bhavati viśadāśayāḥ | niyatiṃ na vimuñcanti mahānto bhāskarā iva

हिन्दी अर्थ

समुद्र की तरह निर्मल अभिप्राय वाले वे मर्यादा का उल्लंघन नहीं करते; महान लोग सूर्यों की तरह अपनी नियति को नहीं छोड़ते।

English

Like the ocean, of clear minds, they transgress no limit; the great do not abandon their law, like suns.

अध्याय ४

श्लोक 21

कोऽहं कथमिदं चेति संसारमलमाततम् ।प्रविचार्यं प्रयत्नेन प्राज्ञेन सहसाधुना

ko'haṃ kathamidaṃ ceti saṃsāramalamātatam | pravicāryaṃ prayatnena prājñena sahasādhunā

हिन्दी अर्थ

‘मैं कौन हूँ और यह कैसे है?’ — संसार के फैले हुए मल का, बुद्धिमान को सज्जन के साथ प्रयत्न से विचार करना चाहिए।

English

"Who am I, and how is this?" — the filth of the world spread out is to be examined with effort by the wise together with the good.

अध्याय ४

श्लोक 22

नाकर्मसु नियोक्तव्यं नानार्येण सहावसेत् ।द्रष्टव्यः सर्वसंहर्ता न मृत्युरवहेलया

nākarmasu niyoktavyaṃ nānāryeṇa sahāvaset | draṣṭavyaḥ sarvasaṃhartā na mṛtyuravahelayā

हिन्दी अर्थ

अकर्मों में नहीं लगना चाहिए; अनार्यों के साथ नहीं रहना चाहिए; सबका संहार करने वाले को देखना चाहिए; मृत्यु की उपेक्षा नहीं करनी चाहिए।

English

One should not be engaged in evil acts, nor dwell with the ignoble; the destroyer of all is to be seen; death is not to be scorned.

अध्याय ४

श्लोक 23

शरीरमस्थिमांसं च त्यक्त्वा रक्ताद्यशोभनम् ।भूतमुक्तावलीतन्तुं चिन्मात्रमवलोकयेत्

śarīramasthimāṃsaṃ ca tyaktvā raktādyaśobhanam | bhūtamuktāvalītantuṃ cinmātramavalokayet

हिन्दी अर्थ

शरीर को अस्थि-मांस और रक्त आदि के अशोभन रूप में छोड़कर, भूतों की मुक्तावली के सूत्र-रूप चिन्मात्र को देखना चाहिए।

English

Giving up the body as bones and flesh and the unlovely blood and the rest, one should see pure consciousness, the thread of the garland of pearls of the elements.

अध्याय ४

श्लोक 24

उपादेयानुपतनं हेयैकान्तविसर्जनम् ।यदेतन्मनसो रूपं तद्बाह्यं विद्धि नेतरत्

upādeyānupatanaṃ heyaikāntavisarjanam | yadetanmanaso rūpaṃ tadbāhyaṃ viddhi netarat

हिन्दी अर्थ

जो उपादेय (ग्रहण योग्य) की ओर झुकना और हेय का एकान्त त्याग है — मन का वही रूप बाह्य है, ऐसा जानो; दूसरा नहीं।

English

The inclination toward what is to be accepted and the complete dismissal of what is to be given up — know that to be the mind's form, external, and not otherwise.

अध्याय ४

श्लोक 25

गुरुशास्त्रोक्तमार्गेण स्वानुभूत्या च चिद्घने ।ब्रह्मैवाहमिति ज्ञात्वा वीतशोको भवेन्मुनिः

guruśāstroktamārgeṇa svānubhūtyā ca cidghane | brahmaivāhamiti jñātvā vītaśoko bhavenmuniḥ

हिन्दी अर्थ

गुरु और शास्त्र द्वारा कहे मार्ग से और अपने अनुभव से चिद्घन में ‘मैं ब्रह्म ही हूँ’ ऐसा जानकर मुनि शोक-रहित हो जाता है।

English

By the path taught by teacher and scripture and by one's own experience, knowing "I am Brahman" in the mass of consciousness, the sage becomes free of sorrow.

अध्याय ४

श्लोक 26

यत्र निशितासिशतपातनमुत्पलताडनवत्सोढव्यमग्निना दाहो हिमसेचनमिवाङ्गारवर्तनं चन्दनचर्चेव निरवधिनाराचविकिरपातो निदाघविनोदनधारागृहशीकरवर्षणमिव स्वशिरच्छेदः सुखनिद्रेव मूकीकरणमाननमुद्रेव बाधिर्यं महानुपचय इवेदं नावहेलनया भवितव्यमेवं दृढवैराग्याद्बोधो भवति ॥ गुरुवाक्यसमुद्भूतस्वानुभूत्यादिशुद्धया ।यस्याभ्यासेन तेनात्मा सततं चावलोक्यते

yatra niśitāsiśatapātanamutpalatāḍanavatsoḍhavyamagninā dāho himasecanamivāṅgāravartanaṃ candanacarceva niravadhinārācavikirapāto nidāghavinodanadhārāgṛhaśīkaravarṣaṇamiva svaśiracchedaḥ sukhanidreva mūkīkaraṇamānanamudreva bādhiryaṃ mahānupacaya ivedaṃ nāvahelanayā bhavitavyamevaṃ dṛḍhavairāgyādbodho bhavati || guruvākyasamudbhūtasvānubhūtyādiśuddhayā | yasyābhyāsena tenātmā satataṃ cāvalokyate

हिन्दी अर्थ

जहाँ तीखी तलवारों के सैकड़ों प्रहार को कमल के आघात की तरह, अग्नि के दाह को बर्फ के सिंचन की तरह, अंगारों पर लोटने को चन्दन के लेप की तरह, निरन्तर बाणों की बौछार को गर्मी में फव्वारे की फुहार की तरह, अपने सिर के कटने को सुखद निद्रा की तरह, गूँगेपन को मुख की मुद्रा की तरह और बहरेपन को बड़े लाभ की तरह सहना पड़े — इसे उपेक्षा से नहीं लेना चाहिए; ऐसे दृढ़ वैराग्य से बोध होता है। गुरु-वचन से उत्पन्न स्वानुभव आदि की शुद्धि से, जिसके अभ्यास से आत्मा निरन्तर देखा जाता है।

English

Where one must endure like the falling of a hundred sharp swords and the striking of lotuses, burning by fire like sprinkling with snow, rolling on coals like smearing with sandalwood, the shower of endless arrows like the sprinkling of a fountain in a summer-house, the cutting off of one's own head like pleasant sleep, dumbness like a seal on the mouth, deafness like great gain — one should not treat this with contempt; thus from firm dispassion arises knowledge. By pure self-experience born of the teacher's words and practice, the Self is constantly seen.

अध्याय ४

श्लोक 27

विनष्टदिग्भ्रमस्यापि यथापूर्वं विभाति दिक् ।तथा विज्ञानविध्वस्तं जगन्नास्तीति भावय

vinaṣṭadigbhramasyāpi yathāpūrvaṃ vibhāti dik | tathā vijñānavidhvastaṃ jagannāstīti bhāvaya

हिन्दी अर्थ

दिशा-भ्रम के नष्ट हो जाने पर भी दिशा पहले की तरह ही दिखती है; इसी प्रकार ‘विज्ञान से नष्ट हुआ जगत है ही नहीं’ — ऐसी भावना करो।

English

Even for one whose confusion of direction is gone, the direction appears as before; so contemplate that the world, destroyed by knowledge, does not exist.

अध्याय ४

श्लोक 28

न धनान्य्पकुर्वन्ति न मित्राणि न बान्धवाः ।न कायक्लेशवैधुर्यं न तीर्थायतनाश्रयः ।केवलं तन्मनोमात्रमयेनासाद्यते पदम्

na dhanānypakurvanti na mitrāṇi na bāndhavāḥ | na kāyakleśavaidhuryaṃ na tīrthāyatanāśrayaḥ | kevalaṃ tanmanomātramayenāsādyate padam

हिन्दी अर्थ

न धन उपकार करते हैं, न मित्र, न बन्धु; न शरीर-क्लेश का अभाव, न तीर्थ-आयतनों का आश्रय; वह पद केवल उसी से मिलता है जो मन-मात्र से बना है।

English

Neither riches nor friends nor kinsmen help; neither the lack of bodily suffering nor reliance on pilgrimage places; the state is attained only by that which is made of the mind alone.

अध्याय ४

श्लोक 29

यानि दुःखानि या तृष्णा दुःसहा ये दुराधयः ।शान्तचेतःसु तत्सर्वं तमोऽर्केष्विव नश्यति

yāni duḥkhāni yā tṛṣṇā duḥsahā ye durādhayaḥ | śāntacetaḥsu tatsarvaṃ tamo'rkeṣviva naśyati

हिन्दी अर्थ

जो दुःख हैं, जो असह्य तृष्णा है और जो कष्टदायक मानसिक पीड़ाएँ हैं, वे सब शान्त चित्तों में सूर्यों में अन्धकार की तरह नष्ट हो जाती हैं।

English

All sorrows, unbearable craving, and anguish vanish in tranquil minds like darkness in the suns.

अध्याय ४

श्लोक 30

मातरीव परं यान्ति विषमाणि मृदूनि च ।विश्वासमिह भूतानि सर्वाणि शमशालिनि

mātarīva paraṃ yānti viṣamāṇi mṛdūni ca | viśvāsamiha bhūtāni sarvāṇi śamaśālini

हिन्दी अर्थ

जैसे माता पर, वैसे ही शम (शान्ति) से सम्पन्न व्यक्ति पर यहाँ सब प्राणी — कठोर और कोमल — विश्वास करते हैं।

English

As toward a mother, all beings here trust the one who has peace, both the rough and the soft.

अध्याय ४

श्लोक 31

न रसायनपानेन न लक्ष्म्यालिङ्गितेन च ।न तथा सुखमाप्नोति शमेनान्तर्यथा जनः

na rasāyanapānena na lakṣmyāliṅgitena ca | na tathā sukhamāpnoti śamenāntaryathā janaḥ

हिन्दी अर्थ

रसायन के पान से या लक्ष्मी के आलिंगन से भी मनुष्य वैसा सुख नहीं पाता जैसा भीतर की शान्ति से पाता है।

English

A man attains happiness not by drinking elixirs nor by Lakshmi's embrace as he does by inner peace.

अध्याय ४

श्लोक 32

श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च भुक्त्वा च दृष्ट्वा ज्ञात्वा शुभाशुभम् ।न हृष्यति ग्लायति यः स शान्त

śrutvā spṛṣṭvā ca bhuktvā ca dṛṣṭvā jñātvā śubhāśubham | na hṛṣyati glāyati yaḥ sa śānta

हिन्दी अर्थ

शुभ-अशुभ को सुनकर, छूकर, खाकर, देखकर या जानकर जो न हर्षित होता है, न म्लान, वह शान्त है।

English

He who, having heard, touched, eaten, seen, known good or bad, neither rejoices nor sinks, is tranquil.

अध्याय ४

श्लोक 33

तुषारकरबिंबाच्छं मनो यस्य निराकुलम् ।मरणोत्सवयुद्धेषु स शान्त

tuṣārakarabiṃbācchaṃ mano yasya nirākulam | maraṇotsavayuddheṣu sa śānta

हिन्दी अर्थ

चन्द्र-मण्डल के समान स्वच्छ जिसका मन मृत्यु, उत्सव और युद्ध में निराकुल रहता है, वह शान्त है।

English

He whose mind, clear like the moon's disc, is unperturbed in death, festivals and battles is tranquil.

अध्याय ४

श्लोक 34

तपस्विषु बहुज्ञेषु याजकेषु नृपेषु च ।बलवत्सु गुणाढ्येषु शमवानेव राजते

tapasviṣu bahujñeṣu yājakeṣu nṛpeṣu ca | balavatsu guṇāḍhyeṣu śamavāneva rājate

हिन्दी अर्थ

तपस्वियों, बहुश्रुतों, याजकों, राजाओं, बलवानों और गुणवानों के बीच शमवान ही शोभित होता है।

English

Among ascetics, scholars, sacrificers, kings, the strong and the virtuous, only the peaceful shines.

अध्याय ४

श्लोक 35

सन्तोषामृतपानेन ये शान्तास्तृप्तिमागताः ।आत्मारामा महात्मानस्ते महापदमागताः

santoṣāmṛtapānena ye śāntāstṛptimāgatāḥ | ātmārāmā mahātmānaste mahāpadamāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

जो शान्त जन सन्तोष-रूपी अमृत के पान से तृप्त हो गए हैं, वे आत्माराम महात्मा महापद को प्राप्त हुए हैं।

English

Those tranquil ones who are satisfied with drinking the nectar of contentment, delighting in the Self, great souls, have attained the great state.

अध्याय ४

श्लोक 36

अप्राप्तं हि परित्यज्य सम्प्राप्ते समतां गतः ।अदृष्टखेदाखेदो यः सन्तुष्ट

aprāptaṃ hi parityajya samprāpte samatāṃ gataḥ | adṛṣṭakhedākhedo yaḥ santuṣṭa

हिन्दी अर्थ

जो अप्राप्त को छोड़कर प्राप्त में समता को प्राप्त है, और जो अदृष्ट के खेद-अखेद से मुक्त है, वह सन्तुष्ट है।

English

He who has abandoned the unattained and is equal in what is attained, who knows neither the pain of the unseen nor lack of pain — he is contented.

अध्याय ४

श्लोक 37

नाभिनन्दत्यसम्प्राप्तं प्राप्तं भुङ्क्ते यथेप्सितम् ।यः स सौम्यसमाचारः सन्तुष्ट

nābhinandatyasamprāptaṃ prāptaṃ bhuṅkte yathepsitam | yaḥ sa saumyasamācāraḥ santuṣṭa

हिन्दी अर्थ

जो अप्राप्त का अभिनन्दन नहीं करता और प्राप्त को यथेच्छ भोगता है, जो सौम्य आचरण वाला है, वह सन्तुष्ट है।

English

He who does not rejoice at what is not obtained, and enjoys what is obtained as he wishes, of gentle conduct — he is contented.

अध्याय ४

श्लोक 38

रमते धीर्यताप्राप्ते साध्वीवाऽन्तःपुराजिरे ।सा जीवन्मुक्ततोदेति स्वरूपानन्ददायिनी

ramate dhīryatāprāpte sādhvīvā'ntaḥpurājire | sā jīvanmuktatodeti svarūpānandadāyinī

हिन्दी अर्थ

धीर पुरुष प्राप्त में वैसे रमता है जैसे साध्वी स्त्री अन्तःपुर के आँगन में; तब स्वरूपानन्द देने वाली जीवन्मुक्ति उदित होती है।

English

The wise one delights in what is attained, like a faithful wife in the inner courtyard; that state of liberation-while-living arises, giving the bliss of one's own nature.

अध्याय ४

श्लोक 39

यथाक्षणं यथाशास्त्रं यथादेशं यथासुखम् ।यथासंभवसत्सङ्गमिमं मोक्षपथक्रमम् ।तावद्विचारयेत्प्राज्ञो यावद्विश्रान्तिमात्मनि

yathākṣaṇaṃ yathāśāstraṃ yathādeśaṃ yathāsukham | yathāsaṃbhavasatsaṅgamimaṃ mokṣapathakramam | tāvadvicārayetprājño yāvadviśrāntimātmani

हिन्दी अर्थ

क्षण, शास्त्र, देश और सुख के अनुसार, जैसा सत्संग सम्भव हो, इस मोक्ष-पथ के क्रम पर बुद्धिमान को तब तक विचार करना चाहिए जब तक आत्मा में विश्रान्ति न मिल जाए।

English

According to the moment, the scripture, the place, the comfort, as company of the good is possible — this order of the path of liberation, the wise should consider until rest is found in the Self.

अध्याय ४

श्लोक 40

तुर्यविश्रान्तियुक्तस्य निवृत्तस्य भवार्णवात् ।जीवतोऽजीवतश्चैव गृहस्थस्याथवा यतेः

turyaviśrāntiyuktasya nivṛttasya bhavārṇavāt | jīvato'jīvataścaiva gṛhasthasyāthavā yateḥ

हिन्दी अर्थ

जो तुरीय की विश्रान्ति से युक्त है और भव-सागर से निवृत्त हो गया है — जीवित हो या न हो, गृहस्थ हो या यति —

English

For one endowed with rest in the Fourth, turned back from the ocean of becoming, living or not living, householder or ascetic;

अध्याय ४

श्लोक 41

नाकृतेन कृतेनार्थो न श्रुतिस्मृतिविभ्रमैः ।निर्मन्दर इवाम्बोधिः स तिष्ठति यथास्थितः

nākṛtena kṛtenārtho na śrutismṛtivibhramaiḥ | nirmandara ivāmbodhiḥ sa tiṣṭhati yathāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके लिए न किए से प्रयोजन है न न किए से, न श्रुति-स्मृति के विभ्रम से; मन्दर (मथानी) रहित समुद्र की तरह वह जैसा है वैसा ही स्थित रहता है।

English

there is no purpose in what is done or not done, nor in confusion of scripture and tradition; like an ocean without a churning-rod, he stays as he is.

अध्याय ४

श्लोक 42

सर्वात्मवेदनं शुद्धं यदोदेति तवात्मकम् ।भाति प्रसृतिदिक्कालबाह्यं चिद्रूपदेहकम्

sarvātmavedanaṃ śuddhaṃ yadodeti tavātmakam | bhāti prasṛtidikkālabāhyaṃ cidrūpadehakam

हिन्दी अर्थ

जब सर्वात्म-बोध शुद्ध रूप से उदित होता है, तब तुम्हारा अपना आत्मा, देश-काल से बाहर, चित्-रूप देह के रूप में चमकता है।

English

When the pure knowledge of the Self as all arises, your own self shines, outside of space and time, of the form of consciousness, as the body.

अध्याय ४

श्लोक 43

एवमात्मा यथा यत्र समुल्लासमुपागतः ।तिष्ठत्याशु तथा तत्र तद्रूपश्च विराजते

evamātmā yathā yatra samullāsamupāgataḥ | tiṣṭhatyāśu tathā tatra tadrūpaśca virājate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आत्मा जहाँ जैसे प्रकट होता है, वहाँ वैसे ही तुरन्त स्थित होकर उसी रूप में शोभित होता है।

English

Thus the Self, as it manifests wherever, stays there swiftly and shines in that very form.

अध्याय ४

श्लोक 44

यदिदं दृश्यते सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।तत्सुषुप्ताविव स्वप्नः कल्पान्ते प्रविनश्यति

yadidaṃ dṛśyate sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam | tatsuṣuptāviva svapnaḥ kalpānte pravinaśyati

हिन्दी अर्थ

यह जो चर-अचर सारा जगत दिखाई देता है, वह कल्प के अन्त में सुषुप्ति में स्वप्न की तरह नष्ट हो जाता है।

English

All this world that is seen, moving and unmoving, perishes at the end of the cosmic age like a dream in deep sleep.

अध्याय ४

श्लोक 45

ऋतमात्मा परंब्रह्म सत्यमित्यादिका बुधैः ।कल्पिता व्यवहारार्थं यस्य संज्ञा महात्मनः

ṛtamātmā paraṃbrahma satyamityādikā budhaiḥ | kalpitā vyavahārārthaṃ yasya saṃjñā mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

‘ऋत’, ‘आत्मा’, ‘परब्रह्म’, ‘सत्य’ आदि नाम ज्ञानियों ने व्यवहार के लिए उस महात्मा के लिए कल्पित किए हैं।

English

"Truth," "Self," "Supreme Brahman," "Reality" and the like are names imagined by the wise for the sake of usage for that great one.

अध्याय ४

श्लोक 46

यथा कटकशब्दार्थः पृथग्भावो न काञ्चनात् ।न हेमकटकात्तद्वज्जगच्छब्दार्थता परा

yathā kaṭakaśabdārthaḥ pṛthagbhāvo na kāñcanāt | na hemakaṭakāttadvajjagacchabdārthatā parā

हिन्दी अर्थ

जैसे ‘कटक (कड़ा)’ शब्द का अर्थ सोने से पृथक् नहीं है, वैसे ही ‘जगत’ शब्द का अर्थ परम से पृथक् नहीं है।

English

As the meaning of the word "bracelet" is not apart from gold, so the meaning of the word "world" is not apart from the supreme.

अध्याय ४

श्लोक 47

तेनेयमिन्द्रजालश्रीर्जगति प्रवितन्यते ।द्रष्टुदृश्यस्य सत्तान्तर्बन्ध इत्यभिधीयते

teneyamindrajālaśrīrjagati pravitanyate | draṣṭudṛśyasya sattāntarbandha ityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

उसी से जगत में यह इन्द्रजाल की शोभा फैलाई जाती है; द्रष्टा की दृश्य के भीतर जो सत्ता है, उसी को बन्धन कहा जाता है।

English

By that, this splendor of magic is spread in the world; the bondage is said to be the existence of the seer within the seen.

अध्याय ४

श्लोक 48

द्रष्टा दृश्यवशाद्बद्धो दृश्याभावे विमुच्यते ।जगत्त्वमहमित्यादिसर्गात्मा दृश्यमुच्यते

draṣṭā dṛśyavaśādbaddho dṛśyābhāve vimucyate | jagattvamahamityādisargātmā dṛśyamucyate

हिन्दी अर्थ

द्रष्टा दृश्य के वश बँधता है और दृश्य के अभाव में मुक्त होता है; ‘जगत’, ‘मैं’ आदि रूप जो सृष्टि-स्वरूप है, वही दृश्य कहा जाता है।

English

The seer is bound by the seen and is freed when the seen is absent; the seen is said to be creation itself in the form "world," "I" and the like.

अध्याय ४

श्लोक 49

मनसैवेन्द्रजालश्रीर्जगति प्रवितन्यते ।यावदेतत्संभवति तावन्मोक्षो न विद्यते

manasaivendrajālaśrīrjagati pravitanyate | yāvadetatsaṃbhavati tāvanmokṣo na vidyate

हिन्दी अर्थ

मन से ही जगत में इन्द्रजाल की शोभा फैलाई जाती है; जब तक यह होता है, तब तक मोक्ष नहीं है।

English

By the mind alone the splendor of magic is spread in the world; as long as this arises, there is no liberation.

अध्याय ४

श्लोक 50

ब्रह्मणा तन्यते विश्वं मनसैव स्वयंभुवा ।मनोमयमतो विश्वं यन्नाम परिदृश्यते

brahmaṇā tanyate viśvaṃ manasaiva svayaṃbhuvā | manomayamato viśvaṃ yannāma paridṛśyate

हिन्दी अर्थ

स्वयम्भू ब्रह्मा द्वारा मन से ही विश्व का विस्तार हुआ है; इसलिए जो भी दिखाई देता है, वह विश्व मनोमय है।

English

The universe is spread by Brahma, the self-born, by the mind alone; therefore the universe that is seen is made of mind.

अध्याय ४

श्लोक 51

न बाह्ये नापि हृदये सद्रूपं विद्यते मनः ।यदर्थं प्रतिभानं तन्मन इत्यभिधीयते

na bāhye nāpi hṛdaye sadrūpaṃ vidyate manaḥ | yadarthaṃ pratibhānaṃ tanmana ityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

मन का न बाहर, न हृदय में कोई सत्-रूप है; जिस पदार्थ के लिए प्रतिभान होता है, उसी को मन कहा जाता है।

English

The mind has no real form either outside or in the heart; that by which an object appears is called mind.

अध्याय ४

श्लोक 52

संकल्पनं मनो विद्धि संकल्पस्तन्न विद्यते ।यत्र संकल्पनं तत्र मनोऽस्तीत्यवगम्यताम्

saṃkalpanaṃ mano viddhi saṃkalpastanna vidyate | yatra saṃkalpanaṃ tatra mano'stītyavagamyatām

हिन्दी अर्थ

मन को संकल्प जानो; संकल्प अलग नहीं है; जहाँ संकल्प है, वहाँ मन है — ऐसा समझ लो।

English

Know the mind to be intention; the intention does not exist apart; wherever there is intention, understand that there is mind.

अध्याय ४

श्लोक 53

संकल्पमनसी भिन्ने न कदाचन केनचित् ।संकल्पजाते गलिते स्वरूपमवशिष्यते

saṃkalpamanasī bhinne na kadācana kenacit | saṃkalpajāte galite svarūpamavaśiṣyate

हिन्दी अर्थ

संकल्प और मन कभी किसी के लिए भिन्न नहीं हैं; संकल्प से उत्पन्न के गल जाने पर अपना स्वरूप शेष रहता है।

English

Intention and mind are never different for anyone; when what is born of intention dissolves, one's own nature remains.

अध्याय ४

श्लोक 54

अहं त्वं जगतित्यादौ प्रशान्ते दृश्यसंभ्रमे ।स्यात्तादृशी केवलता दृश्ये सत्तामुपागते

ahaṃ tvaṃ jagatityādau praśānte dṛśyasaṃbhrame | syāttādṛśī kevalatā dṛśye sattāmupāgate

हिन्दी अर्थ

जब ‘मैं’, ‘तू’, ‘जगत’ आदि दृश्य का भ्रम शान्त हो जाता है और दृश्य सत्ता को प्राप्त हो जाता है, तब वैसी केवलता होती है।

English

When the confusion of the seen in the form "I," "you," "world" and the like is quieted, there will be such aloneness when the seen reaches its being.

अध्याय ४

श्लोक 55

महाप्रलयसम्पत्तौ ह्यसत्तां समुपागते ।अशेषदृश्ये सर्गादौ शान्तमेवावशिष्यते

mahāpralayasampattau hyasattāṃ samupāgate | aśeṣadṛśye sargādau śāntamevāvaśiṣyate

हिन्दी अर्थ

महाप्रलय के आने पर सम्पूर्ण दृश्य असत्ता को प्राप्त हो जाता है; सृष्टि के आदि में केवल शान्त ही शेष रहता है।

English

At the great dissolution, when all the seen reaches non-being, at the beginning of creation only the quiet remains.

अध्याय ४

श्लोक 56

अस्त्यनस्तमितो भास्वानजो देवो निरामयः ।सर्वदा सर्वकृत्सर्वः परमात्मेत्युदाहृतः

astyanastamito bhāsvānajo devo nirāmayaḥ | sarvadā sarvakṛtsarvaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

एक दीप्तिमान, कभी अस्त न होने वाला, अजन्मा, निरामय देव है, जो सदा सबका कर्ता और सब कुछ है; उसे परमात्मा कहा गया है।

English

There is a luminous, unsetting, unborn, faultless god, ever the maker of all, all — declared the Supreme Self.

अध्याय ४

श्लोक 57

यतो वाचो निवर्तन्ते यो मुक्तैरवगम्यते ।यस्य चात्मादिकाः संज्ञाः कल्पिता न स्वभावतः

yato vāco nivartante yo muktairavagamyate | yasya cātmādikāḥ saṃjñāḥ kalpitā na svabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

जिससे वाणी लौट आती है, जिसे मुक्त लोग जानते हैं, और ‘आत्मा’ आदि जिसके नाम स्वभाव से नहीं, कल्पित हैं।

English

From where words turn back, who is known by the liberated, whose names like "Self" are imagined and not natural.

अध्याय ४

श्लोक 58

चित्ताकाशं चिदाकाशमाकाशं च तृतीयकम् ।द्वाभ्यां शून्यतरं विद्धि चिदाकाशं महामुने

cittākāśaṃ cidākāśamākāśaṃ ca tṛtīyakam | dvābhyāṃ śūnyataraṃ viddhi cidākāśaṃ mahāmune

हिन्दी अर्थ

चित्ताकाश, चिदाकाश और तीसरा आकाश; हे महामुने! चिदाकाश को इन दोनों से भी अधिक शून्य जानो।

English

Mind-space, consciousness-space, and space as the third; know the consciousness-space, great sage, to be emptier than the other two.

अध्याय ४

श्लोक 59

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ संविदो मध्यमेव यत् ।निमेषेण चिदाकाशं तद्विद्धि मुनिपुङ्गव

deśāddeśāntaraprāptau saṃvido madhyameva yat | nimeṣeṇa cidākāśaṃ tadviddhi munipuṅgava

हिन्दी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठ! एक स्थान से दूसरे स्थान को जाने में संवित् का जो मध्य है, वह क्षण-भर का चिदाकाश है — उसे जानो।

English

When consciousness passes from place to place, the interval between is, in a moment, the consciousness-space; know that, best of sages.

अध्याय ४

श्लोक 60

तस्मिन्निरस्तनिःशेषसंकल्पस्थितिमेषि चेत् ।सर्वात्मकं पदं शान्तं तदा प्राप्नोष्यसंशयः

tasminnirastaniḥśeṣasaṃkalpasthitimeṣi cet | sarvātmakaṃ padaṃ śāntaṃ tadā prāpnoṣyasaṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि तुम उसमें सब संकल्पों को त्यागने की स्थिति पा लो, तो निःसंशय सर्वात्मक शान्त पद प्राप्त करोगे।

English

If you attain in it the state of all intentions cast away, then without doubt you will reach the quiet state that is the Self of all.

अध्याय ४

श्लोक 61

उदितौदार्यसौन्दर्यवैराग्यरसगर्भिणी ।आनन्दस्यन्दिनी यैषा समाधिरभिधीयते

uditaudāryasaundaryavairāgyarasagarbhiṇī | ānandasyandinī yaiṣā samādhirabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

जो उदारता, सौन्दर्य और वैराग्य के रस से परिपूर्ण और आनन्द बहाने वाली है, उसे समाधि कहा जाता है।

English

That which is pregnant with the rise of the flavor of nobility, beauty and dispassion, and streams bliss, is called samadhi.

अध्याय ४

श्लोक 62

दृश्यासंभवबोधेन रागद्वेषादितानवे ।रतिर्बलोदिता यासौ समाधिरभिधीयते

dṛśyāsaṃbhavabodhena rāgadveṣāditānave | ratirbaloditā yāsau samādhirabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

दृश्य की असम्भवता के बोध से राग-द्वेष आदि के क्षीण होने पर जो बलपूर्वक रति उदित होती है, उसे समाधि कहते हैं।

English

The delight that arises forcibly when attachment, hatred and the like are thinned by the knowledge of the impossibility of the seen is called samadhi.

अध्याय ४

श्लोक 63

दृश्यासंभवबोधो हि ज्ञानं ज्ञेयं चिदात्मकम् ।तदेव केवलीभावं ततोऽन्यत्सकलं मृषा

dṛśyāsaṃbhavabodho hi jñānaṃ jñeyaṃ cidātmakam | tadeva kevalībhāvaṃ tato'nyatsakalaṃ mṛṣā

हिन्दी अर्थ

दृश्य की असम्भवता का बोध ही ज्ञान है, जिसका ज्ञेय चिदात्मा है; वही केवली-भाव है; उससे अन्य सब मिथ्या है।

English

The knowledge of the impossibility of the seen is knowledge itself, the known being of the nature of consciousness; that alone is aloneness; everything else is false.

अध्याय ४

श्लोक 64

मत्त ऐरावतो बद्धः सर्षपीकोणकोटरे ।मशकेन कृतं युद्धं सिंहौघैरेणुकोटरे

matta airāvato baddhaḥ sarṣapīkoṇakoṭare | maśakena kṛtaṃ yuddhaṃ siṃhaughaireṇukoṭare

हिन्दी अर्थ

सरसों के कोने के कोटर में मदमस्त ऐरावत बँधा है; परागकण के कोटर में सिंहों के झुण्ड के साथ मच्छर ने युद्ध किया।

English

A mad Airavata is tied in the hollow of a mustard seed; a mosquito wages war with herds of lions in a pollen grain.

अध्याय ४

श्लोक 65

पद्माक्षे स्थापितो मेरुर्निगीर्णो भृङ्गसूनुना ।निदाघ विद्धि तादृक्त्वं जगतेतद्भ्रमात्मकम्

padmākṣe sthāpito merurnigīrṇo bhṛṅgasūnunā | nidāgha viddhi tādṛktvaṃ jagatetadbhramātmakam

हिन्दी अर्थ

कमल की आँख में मेरु स्थापित है और उसे भौंरे के बच्चे ने निगल लिया है। हे निदाघ! जगत को ऐसा ही भ्रमात्मक जानो।

English

Meru is placed in the eye of a lotus and swallowed by a bee's child; Nidagha, know the world to be of such a nature, deluded.

अध्याय ४

श्लोक 66

चित्तमेव हि संसारो रोगादिक्लेशदूषितम् ।तदेव तैर्विनिर्मुक्तं भवान्त

cittameva hi saṃsāro rogādikleśadūṣitam | tadeva tairvinirmuktaṃ bhavānta

हिन्दी अर्थ

चित्त ही संसार है, रोग आदि क्लेशों से दूषित; वही उनसे मुक्त होकर भव का अन्त है।

English

The mind alone is the world, defiled by disease and other afflictions; that same mind, freed from them, is the end of becoming.

अध्याय ४

श्लोक 67

मनसा भाव्यमानो हि देहतां याति देहकः ।देहवासनया मुक्तो देहधर्मैर्न लिप्यते

manasā bhāvyamāno hi dehatāṃ yāti dehakaḥ | dehavāsanayā mukto dehadharmairna lipyate

हिन्दी अर्थ

देहधारी मन से भावित होकर देह को प्राप्त होता है; देह-वासना से मुक्त होने पर वह देह के धर्मों से लिप्त नहीं होता।

English

The embodied one, being contemplated by the mind, takes on a body; freed from the impression of body, he is not tainted by the body's properties.

अध्याय ४

श्लोक 68

कल्पं क्षणीकरोत्यन्तः क्षणं नयति कल्पताम् ।मनोविलाससंसार इति मे निश्चिता मतिः

kalpaṃ kṣaṇīkarotyantaḥ kṣaṇaṃ nayati kalpatām | manovilāsasaṃsāra iti me niścitā matiḥ

हिन्दी अर्थ

भीतर कोई कल्प को क्षण बना देता है और क्षण को कल्प; ‘संसार मन की लीला है’ — यह मेरा निश्चित मत है।

English

Within, one turns an age into a moment and brings a moment to an age; "the world is the play of the mind" — this is my settled conviction.

अध्याय ४

श्लोक 69

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।नाशान्तमनसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्

nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ | nāśāntamanaso vāpi prajñānenainamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

जो दुराचार से विरत नहीं है, जो शान्त नहीं है, समाहित नहीं है और अशान्त मन वाला है, वह प्रज्ञान से भी इसे नहीं पा सकता।

English

One who has not turned away from wrongdoing, who is not peaceful, not concentrated, nor of unpeaceful mind, cannot attain this even by knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 70

तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्घनम् ।विदित्वा स्वात्मनो रूपं न बिभेति कदाचन

tadbrahmānandamadvandvaṃ nirguṇaṃ satyacidghanam | viditvā svātmano rūpaṃ na bibheti kadācana

हिन्दी अर्थ

उस ब्रह्मानन्द को — अद्वन्द्व, निर्गुण, सत्य और चैतन्य-घन — अपने आत्मा का रूप जानकर मनुष्य कभी नहीं डरता।

English

Having known that Brahman-bliss, without duality, without qualities, true mass of consciousness, as the form of one's own self, one never fears.

अध्याय ४

श्लोक 71

परात्परं यन्महतो महान्तं स्वरूपतेजोमयशाश्वतं शिवम् ।कविं पुराणं पुरुषं सनातनं सर्वेश्वरं सर्वदेवैरुपास्यम्

parātparaṃ yanmahato mahāntaṃ svarūpatejomayaśāśvataṃ śivam | kaviṃ purāṇaṃ puruṣaṃ sanātanaṃ sarveśvaraṃ sarvadevairupāsyam

हिन्दी अर्थ

जो परे से भी परे, महान से भी महान, अपने स्वरूप के तेज से युक्त, शाश्वत और शिव है; कवि, पुराण पुरुष, सनातन, सर्वेश्वर, सब देवताओं से उपास्य।

English

The highest of the high, the greatest of the great, eternal and auspicious, made of the radiance of his own nature, the ancient seer, the eternal Person, Lord of all, worshipped by all gods.

अध्याय ४

श्लोक 72

अहं ब्रह्मेति नियतं मोक्षहेतुर्महात्मनाम् ।द्वे पदे बन्धमोक्षाय निर्ममेति ममेति च ।ममेति बध्यते जन्तुर्निर्ममेति विमुच्यते

ahaṃ brahmeti niyataṃ mokṣaheturmahātmanām | dve pade bandhamokṣāya nirmameti mameti ca | mameti badhyate janturnirmameti vimucyate

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — यही महात्माओं के मोक्ष का निश्चित कारण है। बन्धन और मोक्ष के लिए दो पद हैं — ‘निर्मम’ और ‘मम’। ‘मम’ से प्राणी बँधता है; ‘निर्मम’ से मुक्त होता है।

English

"I am Brahman" is the sure cause of liberation for the great-souled. Two words serve for bondage and liberation: "not mine" and "mine." By "mine" a creature is bound; by "not mine" he is freed.

अध्याय ४

श्लोक 73

जीवेश्वरादिरूपेण चेतनाचेतनात्मकम् ।ईक्षणादिप्रवेशान्ता सृष्टिरीशेन कल्पिता ।जाग्रदादिविमोक्षान्तः संसारो जीवकल्पितः

jīveśvarādirūpeṇa cetanācetanātmakam | īkṣaṇādipraveśāntā sṛṣṭirīśena kalpitā | jāgradādivimokṣāntaḥ saṃsāro jīvakalpitaḥ

हिन्दी अर्थ

जीव और ईश्वर आदि रूपों में चेतन-अचेतन-रूप — ईक्षण से लेकर प्रवेश तक की सृष्टि ईश्वर द्वारा कल्पित है; जाग्रत से लेकर मोक्ष तक का संसार जीव द्वारा कल्पित है।

English

In the forms of individual and Lord, sentient and insentient — creation, from seeing to entering, is imagined by the Lord; the world, from waking to liberation, is imagined by the individual.

अध्याय ४

श्लोक 74

त्रिणाचिकादियोगान्ता ईश्वरभ्रान्तिमाश्रिताः ।लोकायतादिसांख्यान्ता जीवविभ्रान्तिमाश्रिताः

triṇācikādiyogāntā īśvarabhrāntimāśritāḥ | lokāyatādisāṃkhyāntā jīvavibhrāntimāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिणाचिकेत से लेकर योग तक के मत ईश्वर-भ्रान्ति का आश्रय लेते हैं; लोकायत से लेकर सांख्य तक के मत जीव-भ्रान्ति का आश्रय लेते हैं।

English

Those from Trinaciketa to the Yoga schools rely on the illusion of the Lord; those from Lokayata to Samkhya rely on the illusion of the individual.

अध्याय ४

श्लोक 75

तस्मान्मुमुक्षिभिर्नैव मतिर्जीवेशवादयोः ।कार्या किंतु ब्रह्मतत्त्वं निश्चलेन विचार्यताम्

tasmānmumukṣibhirnaiva matirjīveśavādayoḥ | kāryā kiṃtu brahmatattvaṃ niścalena vicāryatām

हिन्दी अर्थ

इसलिए मुमुक्षुओं को जीव-ईश के वादों में बुद्धि नहीं लगानी चाहिए; बल्कि ब्रह्म-तत्त्व का निश्चल होकर विचार करना चाहिए।

English

Therefore seekers of liberation should not fix their mind on theories of individual and Lord; rather the truth of Brahman should be inquired into steadily.

अध्याय ४

श्लोक 76

अविशेषेण सर्वं तु यः पश्यति चिदन्वयात् ।स एव साक्षाद्विज्ञानी स शिवः स हरिर्विधिः

aviśeṣeṇa sarvaṃ tu yaḥ paśyati cidanvayāt | sa eva sākṣādvijñānī sa śivaḥ sa harirvidhiḥ

हिन्दी अर्थ

जो चैतन्य के सम्बन्ध से बिना भेद सब कुछ देखता है, वही साक्षात् विज्ञानी है; वही शिव, वही हरि और वही विधाता है।

English

He who sees all without distinction through the connection with consciousness is truly the knower; he is Shiva, he is Hari, he is Brahma.

अध्याय ४

श्लोक 77

दुर्लभो विषयत्यागो दुर्लभं तत्त्वदर्शनम् ।दुर्लभा सहजावस्था सद्गुरोः करुणां विना

durlabho viṣayatyāgo durlabhaṃ tattvadarśanam | durlabhā sahajāvasthā sadguroḥ karuṇāṃ vinā

हिन्दी अर्थ

विषयों का त्याग दुर्लभ है; तत्त्व का दर्शन दुर्लभ है; सद्गुरु की कृपा के बिना सहज अवस्था दुर्लभ है।

English

Giving up of objects is hard to obtain; vision of truth is hard to obtain; the natural state is hard to obtain without the grace of a true teacher.

अध्याय ४

श्लोक 78

उत्पन्नशक्तिर्बोधस्य त्यक्तनिःशेषकर्मणः ।योगिनः सहजावस्था स्वयमेवोपजायते

utpannaśaktirbodhasya tyaktaniḥśeṣakarmaṇaḥ | yoginaḥ sahajāvasthā svayamevopajāyate

हिन्दी अर्थ

जिस योगी में बोध की शक्ति उत्पन्न हो गई है और जिसने सब कर्मों का त्याग कर दिया है, उसकी सहज अवस्था अपने आप उत्पन्न हो जाती है।

English

For the yogi in whom the power of knowledge has risen and who has given up all actions, the natural state arises of itself.

अध्याय ४

श्लोक 79

यदा ह्येवैष एतस्मिन्नल्पमप्यन्तरं नरः ।विजानाति तदा तस्य भयं स्यान्नत्र संशयः

yadā hyevaiṣa etasminnalpamapyantaraṃ naraḥ | vijānāti tadā tasya bhayaṃ syānnatra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

जब मनुष्य इस (आत्मा) में थोड़ा-सा भी भेद देखता है, तब उसे भय होता है — इसमें संशय नहीं।

English

When a man perceives even a slight difference between this and himself, then fear arises for him; there is no doubt.

अध्याय ४

श्लोक 80

सर्वगं सच्चिदानन्दं ज्ञानचक्षुर्निरीक्षते ।अज्ञानचक्षुर्नेक्षेत भास्वन्तं भानुमन्दह्वत्

sarvagaṃ saccidānandaṃ jñānacakṣurnirīkṣate | ajñānacakṣurnekṣeta bhāsvantaṃ bhānumandahvat

हिन्दी अर्थ

ज्ञान-नेत्र सर्वव्यापी सच्चिदानन्द को देखता है; अज्ञान-नेत्र चमकते सूर्य को भी अन्धे की तरह नहीं देखता।

English

The eye of knowledge beholds the all-pervading being-consciousness-bliss; the eye of ignorance does not see the shining sun, like the blind.

अध्याय ४

श्लोक 81

प्रज्ञानमेव तद्ब्रह्म सत्यप्रज्ञानलक्षणम् ।एवं ब्रह्मपरिज्ञानादेव मर्त्याऽमृतो भवेत्

prajñānameva tadbrahma satyaprajñānalakṣaṇam | evaṃ brahmaparijñānādeva martyā'mṛto bhavet

हिन्दी अर्थ

प्रज्ञान ही वह ब्रह्म है, सत्य-प्रज्ञान जिसका लक्षण है; इस प्रकार ब्रह्म को जानने से ही मर्त्य अमृत हो जाता है।

English

Consciousness alone is that Brahman, having the mark of true consciousness; thus by knowing Brahman alone a mortal becomes immortal.

अध्याय ४

श्लोक 82

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ | kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare

हिन्दी अर्थ

उस परावर (श्रेष्ठ और निम्न) को देखने पर हृदय की ग्रन्थि खुल जाती है, सब संशय कट जाते हैं और इसके कर्म क्षीण हो जाते हैं।

English

The knot of the heart is cut, all doubts are severed, and his actions are exhausted, when that Highest and Lowest is seen.

अध्याय ४

श्लोक 83

अनात्मतां परित्यज्य निर्विकारौ जगत्स्थितौ ।एकनिष्ठतयान्तस्थः संविन्मात्रपरो भव

anātmatāṃ parityajya nirvikārau jagatsthitau | ekaniṣṭhatayāntasthaḥ saṃvinmātraparo bhava

हिन्दी अर्थ

अनात्मता को छोड़कर, जगत की स्थिति में निर्विकार रहकर, एकनिष्ठा से भीतर स्थित होकर केवल संवित्-मात्र में परायण हो जाओ।

English

Abandoning the notion of non-Self, being unaffected in the world's stay, remain within in one-pointedness, devoted to pure awareness alone.

अध्याय ४

श्लोक 84

मरुभूमौ जलं सर्वं मरुभूमात्रमेव तत् ।जगत्त्रयमिदं सर्वं चिन्मात्रं स्वविचारतः

marubhūmau jalaṃ sarvaṃ marubhūmātrameva tat | jagattrayamidaṃ sarvaṃ cinmātraṃ svavicārataḥ

हिन्दी अर्थ

मरुभूमि में सारा जल केवल मरुभूमि ही है; इसी प्रकार ये तीनों लोक अपने विचार से सब चिन्मात्र हैं।

English

In the desert the water is all just desert; likewise these three worlds are all pure consciousness by one's own inquiry.

अध्याय ४

श्लोक 85

लक्ष्यालक्ष्यमतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना ।शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः

lakṣyālakṣyamatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā | śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ

हिन्दी अर्थ

जो लक्ष्य-अलक्ष्य की बुद्धि को छोड़कर केवल आत्मा रूप से स्थित रहता है, वही स्वयं साक्षात् शिव है, ब्रह्मवेत्ताओं में उत्तम।

English

He who abandons the notion of the indicated and the unindicated and stays as the Self alone is Shiva himself, the best of the knowers of Brahman.

अध्याय ४

श्लोक 86

अधिष्ठानमनौपम्यमवाङ्मनसगोचरम् ।नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं च तदव्ययम्

adhiṣṭhānamanaupamyamavāṅmanasagocaram | nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ ca tadavyayam

हिन्दी अर्थ

वह अधिष्ठान है, उपमा-रहित, वाणी और मन से परे; नित्य, विभु, सर्वगत, अत्यन्त सूक्ष्म और अविनाशी।

English

The substratum, without comparison, beyond speech and mind, eternal, all-pervading, omnipresent, very subtle, imperishable.

अध्याय ४

श्लोक 87

सर्वशक्तेर्महेशस्य विलासो हि मनो जगत् ।संयमासंयमाभ्यां च संसारं शान्तिमन्वगात्

sarvaśaktermaheśasya vilāso hi mano jagat | saṃyamāsaṃyamābhyāṃ ca saṃsāraṃ śāntimanvagāt

हिन्दी अर्थ

मन और जगत सर्वशक्तिमान महेश का विलास है; संयम और असंयम के द्वारा संसार शान्ति को प्राप्त होता है।

English

The mind and the world are the play of the Great Lord who has all power; by restraint and non-restraint the world goes to peace.

अध्याय ४

श्लोक 88

मनोव्याधेश्चिकित्सार्थमुपायं कथयामि ते ।यद्यत्स्वाभिमतं वस्तु तत्त्यजन्मोक्षमश्नुते

manovyādheścikitsārthamupāyaṃ kathayāmi te | yadyatsvābhimataṃ vastu tattyajanmokṣamaśnute

हिन्दी अर्थ

मन की व्याधि की चिकित्सा के लिए मैं तुम्हें उपाय बताता हूँ — जो-जो वस्तु अपने को प्रिय है उसे त्यागने से मनुष्य मोक्ष पाता है।

English

For the cure of the mind's disease I tell you the means: giving up whatever object is dear to oneself, one attains liberation.

अध्याय ४

श्लोक 89

स्वायत्तमेकान्तहितं स्वेप्सितत्यागवेदनम् ।यस्य दुष्करतां यातं धिक्तं पुरुषकीटकम्

svāyattamekāntahitaṃ svepsitatyāgavedanam | yasya duṣkaratāṃ yātaṃ dhiktaṃ puruṣakīṭakam

हिन्दी अर्थ

जो अपने अधीन, एकान्त हितकर, अपनी इच्छाओं के त्याग का ज्ञान है — जिसके लिए यह दुष्कर हो, उस मनुष्य-कीड़े को धिक्कार है।

English

Fie on that worm of a man for whom it is difficult — what lies in his own power, alone beneficial, the knowledge of giving up one's wishes.

अध्याय ४

श्लोक 90

स्वपौरुषेकसाध्येन स्वेप्सितत्यागरूपिणा ।मनःप्रशममात्रेण विना नास्ति शुभा गतिः

svapauruṣekasādhyena svepsitatyāgarūpiṇā | manaḥpraśamamātreṇa vinā nāsti śubhā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

केवल अपने पुरुषार्थ से साध्य, अपनी इच्छाओं के त्याग-रूप, मन के प्रशमन-मात्र के बिना शुभ गति नहीं है।

English

Without the mere quieting of the mind, accomplishable by one's own effort alone, in the form of giving up one's wishes, there is no auspicious goal.

अध्याय ४

श्लोक 91

असंकल्पनशस्त्रेण छिन्नं चित्तमिदं यदा ।सर्वं सर्वगतं शान्तं ब्रह्म सम्पद्यते तदा

asaṃkalpanaśastreṇa chinnaṃ cittamidaṃ yadā | sarvaṃ sarvagataṃ śāntaṃ brahma sampadyate tadā

हिन्दी अर्थ

जब असंकल्प-रूपी शस्त्र से यह चित्त कट जाता है, तब सब कुछ सर्वगत, शान्त ब्रह्म हो जाता है।

English

When this mind is cut by the sword of non-intention, then everything becomes all-pervading, quiet Brahman.

अध्याय ४

श्लोक 92

भव भावनया मुक्तो मुक्तः परमया धिया ।धारयात्मानमव्यग्रो ग्रस्तचित्तं चितः पदम्

bhava bhāvanayā mukto muktaḥ paramayā dhiyā | dhārayātmānamavyagro grastacittaṃ citaḥ padam

हिन्दी अर्थ

भावना से मुक्त हो, परम बुद्धि से मुक्त हो; आत्मा को अव्यग्र धारण करो; ग्रस्त हुआ चित्त चेतना का पद है।

English

Be free by contemplation, free by supreme intellect; hold the Self unagitated; the mind that is swallowed is the state of consciousness.

अध्याय ४

श्लोक 93

परं पौरुषमाश्रित्य नीत्वा चित्तमचित्तताम् ।ध्यानतो हृदयाकाशे चिति चिच्चक्रधारया

paraṃ pauruṣamāśritya nītvā cittamacittatām | dhyānato hṛdayākāśe citi ciccakradhārayā

हिन्दी अर्थ

परम पुरुषार्थ का आश्रय लेकर चित्त को अचित्तता में पहुँचाकर, हृदयाकाश में ध्यान से, चिति में चित्-चक्र की धारा से —

English

Relying on supreme effort, bringing the mind to mindlessness, by meditation in the heart-space, in consciousness, with the stream of the wheel of consciousness.

अध्याय ४

श्लोक 94

मनो मारय निःशङ्कं त्वां प्रबध्नन्ति नारयः

mano māraya niḥśaṅkaṃ tvāṃ prabadhnanti nārayaḥ

हिन्दी अर्थ

मन को निःशंक होकर मार डालो; शत्रु तुम्हें नहीं बाँधते।

English

Kill the mind without fear; enemies do not bind you.

अध्याय ४

श्लोक 95

अयं सोऽहमिदं तन्म एतावन्मात्रकं मनः ।तदभावनमात्रेण दात्रेणेव विलीयते

ayaṃ so'hamidaṃ tanma etāvanmātrakaṃ manaḥ | tadabhāvanamātreṇa dātreṇeva vilīyate

हिन्दी अर्थ

‘यह मैं हूँ, यह मेरा है’ — मन इतना ही है; इसकी भावना न करने मात्र से यह हँसिये से कटे की तरह लीन हो जाता है।

English

"This I am, this is that of mine" — the mind is merely this much; by merely not contemplating it, it dissolves as by a sickle.

अध्याय ४

श्लोक 96

छिन्नाभ्रमण्डलं व्योम्नि यथा शरदि धूयते ।वातेन कल्पकेनैव तथान्तर्धूयते मनः

chinnābhramaṇḍalaṃ vyomni yathā śaradi dhūyate | vātena kalpakenaiva tathāntardhūyate manaḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे शरद ऋतु में आकाश में बिखरे बादल उड़ा दिए जाते हैं, वैसे ही कल्प की वायु से मन भीतर उड़ा दिया जाता है।

English

As a mass of scattered clouds is blown away in autumn in the sky, so the mind is blown away within by the wind of the cosmic age.

अध्याय ४

श्लोक 97

कल्पान्तपवना वान्तु यान्तु चैकत्वमर्णवाः ।तपन्तु द्वादशादित्या नास्ति निर्मनसः क्षतिः

kalpāntapavanā vāntu yāntu caikatvamarṇavāḥ | tapantu dvādaśādityā nāsti nirmanasaḥ kṣatiḥ

हिन्दी अर्थ

कल्पान्त की हवाएँ चलें, समुद्र एक हो जाएँ, बारह सूर्य तपें — मन-रहित के लिए कोई हानि नहीं।

English

Let the winds of the end of the age blow, let the oceans become one, let the twelve suns burn; for the mindless there is no harm.

अध्याय ४

श्लोक 98

असंकल्पनमात्रैकसाध्ये सकलसिद्धिदे ।असंकल्पातिसाम्राज्ये तिष्ठवष्टब्धतत्पदः

asaṃkalpanamātraikasādhye sakalasiddhide | asaṃkalpātisāmrājye tiṣṭhavaṣṭabdhatatpadaḥ

हिन्दी अर्थ

असंकल्प-मात्र से साध्य, सब सिद्धियाँ देने वाले, असंकल्प के महासाम्राज्य में उस पद पर दृढ़ होकर स्थित रहो।

English

In the empire of non-intention, attainable by non-intention alone, which gives all accomplishments, stay firm in that state.

अध्याय ४

श्लोक 99

न हि चञ्चलताहीनं मनः क्वचन दृश्यते ।चञ्चलत्वं मनोधर्मो वह्नेर्धर्मो यथोष्णता

na hi cañcalatāhīnaṃ manaḥ kvacana dṛśyate | cañcalatvaṃ manodharmo vahnerdharmo yathoṣṇatā

हिन्दी अर्थ

चंचलता-रहित मन कहीं नहीं देखा जाता; चंचलता मन का धर्म है, जैसे अग्नि का धर्म उष्णता है।

English

A mind without restlessness is not seen anywhere; restlessness is the mind's property, as heat is of fire.

अध्याय ४

श्लोक 100

एषा हि चञ्चलास्पन्दशक्तिश्चित्तत्वसंस्थिता ।तां विद्धि मानसीं शक्तिं जगदाडंबरात्मिकाम्

eṣā hi cañcalāspandaśaktiścittatvasaṃsthitā | tāṃ viddhi mānasīṃ śaktiṃ jagadāḍaṃbarātmikām

हिन्दी अर्थ

यह चंचल स्पन्दन-शक्ति चित्त-तत्त्व में स्थित है; उसे मानसिक शक्ति जानो, जो जगत के आडम्बर का स्वरूप है।

English

This restless power of vibration is established in the nature of mind; know it as the mental power, of the nature of the world's pageant.

अध्याय ४

श्लोक 101

यत्तु चञ्चलताहीनं तन्मनोऽमृतमुच्यते ।तदेव च तपः शास्त्रसिद्धान्ते मोक्ष उच्यते

yattu cañcalatāhīnaṃ tanmano'mṛtamucyate | tadeva ca tapaḥ śāstrasiddhānte mokṣa ucyate

हिन्दी अर्थ

जो चंचलता-रहित है, वही मन का अमृत कहा जाता है; वही शास्त्र-सिद्धान्त में तप और मोक्ष कहा गया है।

English

That which is without restlessness is called the mind's immortality; that alone in the conclusion of the scriptures is called austerity and liberation.

अध्याय ४

श्लोक 102

तस्य चञ्चलता यैषा त्वविद्या वासनात्मिका ।वासनापरनाम्नीं तां विचारेण विनाशय

tasya cañcalatā yaiṣā tvavidyā vāsanātmikā | vāsanāparanāmnīṃ tāṃ vicāreṇa vināśaya

हिन्दी अर्थ

उसकी जो यह चंचलता है, वह वासना-रूप अविद्या है; वासना नामक उसे विचार से नष्ट कर दो।

English

Its restlessness is this ignorance of the nature of impressions; destroy it by inquiry, called by the other name of impression.

अध्याय ४

श्लोक 103

पौरुषेण प्रयत्नेन यस्मिन्नैव पदे मनः ।योज्यते तत्पदं प्राप्य निर्विकल्पो भवानघ

pauruṣeṇa prayatnena yasminnaiva pade manaḥ | yojyate tatpadaṃ prāpya nirvikalpo bhavānagha

हिन्दी अर्थ

पुरुषार्थ के प्रयत्न से मन जिस पद में जोड़ा जाता है, उसी पद को पाकर, हे निष्पाप! तुम निर्विकल्प हो जाओ।

English

By human effort and endeavor, whatever state the mind is joined to, having reached that state, be free of conceptions, O sinless one.

अध्याय ४

श्लोक 104

अतः पौरुषमाश्रित्य चित्तमाक्रम्य चेतसा ।विशोकं पदमालम्ब्य निरातङ्कः स्थिरो भव

ataḥ pauruṣamāśritya cittamākramya cetasā | viśokaṃ padamālambya nirātaṅkaḥ sthiro bhava

हिन्दी अर्थ

इसलिए पुरुषार्थ का आश्रय लेकर, चित्त को चेतना से आक्रान्त करके, शोक-रहित पद का अवलम्बन करके निर्भय और स्थिर हो जाओ।

English

Therefore relying on effort, overcoming the mind with mind, taking hold of the sorrowless state, be fearless and steady.

अध्याय ४

श्लोक 105

मन एव समर्थं हि मनसो दृढनिग्रहे ।अराजकः समर्थः स्याद्राज्ञो निग्रहकर्मणि

mana eva samarthaṃ hi manaso dṛḍhanigrahe | arājakaḥ samarthaḥ syādrājño nigrahakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

मन के दृढ़ निग्रह में मन ही समर्थ है, जैसे राजा के दमन-कार्य में राजा-रहित व्यक्ति समर्थ नहीं होता।

English

Only the mind is able in firmly restraining the mind, as without a king one is powerless in the work of restraining a king.

अध्याय ४

श्लोक 106

तृष्णाग्राहगृहीतानां संसारार्णवपातिनाम् ।आवर्तैरूह्यमानानां दूरं स्वमन एव नौः

tṛṣṇāgrāhagṛhītānāṃ saṃsārārṇavapātinām | āvartairūhyamānānāṃ dūraṃ svamana eva nauḥ

हिन्दी अर्थ

जो तृष्णा-रूपी ग्राह (मगर) से पकड़े गए, संसार-सागर में गिरे और भँवरों से दूर बहाए जा रहे हैं, उनके लिए अपना मन ही नौका है।

English

For those seized by the crocodile of craving, falling into the ocean of the world, carried far by whirlpools, one's own mind alone is the boat.

अध्याय ४

श्लोक 107

मनसैव मनश्छित्त्वा पाशं परमबन्धनम् ।भवादुत्तारयात्मानं नासावन्येन तार्यते

manasaiva manaśchittvā pāśaṃ paramabandhanam | bhavāduttārayātmānaṃ nāsāvanyena tāryate

हिन्दी अर्थ

परम बन्धन के पाश को मन से ही काटकर अपने को भव से पार करो; वह दूसरे द्वारा पार नहीं कराया जाता।

English

Cutting the noose, the supreme bondage, with the mind alone, carry yourself across becoming; he is not carried across by another.

अध्याय ४

श्लोक 108

या योदेति मनोनाम्नी वासना वासितान्तरा ।तां तां परिहरेत्प्राज्ञस्ततोऽविद्याक्षयो भवेत्

yā yodeti manonāmnī vāsanā vāsitāntarā | tāṃ tāṃ pariharetprājñastato'vidyākṣayo bhavet

हिन्दी अर्थ

मन नामक जो-जो वासना भीतर से सुवासित होकर उदित होती है, बुद्धिमान उस-उसका त्याग करे; तब अविद्या का क्षय होगा।

English

Whichever impression arises that is called mind, perfumed within, the wise should avoid each; then ignorance will be destroyed.

अध्याय ४

श्लोक 109

भोगैकवासनां त्यक्त्वा त्यज त्वं भेदवासनाम् ।भावाभावौ ततस्त्यक्त्या निर्विकल्पः सुखी भव

bhogaikavāsanāṃ tyaktvā tyaja tvaṃ bhedavāsanām | bhāvābhāvau tatastyaktyā nirvikalpaḥ sukhī bhava

हिन्दी अर्थ

भोग की एकमात्र वासना को त्यागकर तुम भेद-वासना को भी त्यागो; फिर भाव और अभाव को त्यागकर निर्विकल्प और सुखी हो जाओ।

English

Giving up the sole impression of enjoyment, give up the impression of difference; then, abandoning being and non-being, be free of conceptions and happy.

अध्याय ४

श्लोक 110

एष एव मनोनाशस्त्वविद्यानाश एव च ।यत्तत्संवेद्यते किंचित्तत्रास्थापरिवर्जनम्

eṣa eva manonāśastvavidyānāśa eva ca | yattatsaṃvedyate kiṃcittatrāsthāparivarjanam

हिन्दी अर्थ

यही मन का नाश है और यही अविद्या का नाश है कि जो कुछ संवेदित हो, उसमें आस्था न रखी जाए।

English

This alone is the destruction of mind and of ignorance: that whatever is perceived, one avoids reliance on it.

अध्याय ४

श्लोक 111

अनास्थैव हि निर्वाणं दुःखमास्थापरिग्रहः

anāsthaiva hi nirvāṇaṃ duḥkhamāsthāparigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

अनास्था ही निर्वाण है; आस्था का ग्रहण ही दुःख है।

English

Non-reliance alone is liberation; reliance and taking hold is sorrow.

अध्याय ४

श्लोक 112

अविद्या विद्यमानैव नष्टप्रज्ञेषु दृश्यते ।नाम्नैवाङ्गीकृताकारा सम्यक्प्रज्ञस्य सा कुतः

avidyā vidyamānaiva naṣṭaprajñeṣu dṛśyate | nāmnaivāṅgīkṛtākārā samyakprajñasya sā kutaḥ

हिन्दी अर्थ

अविद्या है नहीं, फिर भी नष्ट-प्रज्ञा वालों में दिखाई देती है; वह केवल नाम से स्वीकृत आकार वाली है; सम्यक् प्रज्ञा वाले के लिए वह कहाँ?

English

Ignorance, though non-existent, is seen among those whose insight is destroyed; it has form accepted by name alone; how could it exist for one of right insight?

अध्याय ४

श्लोक 113

तावत्संसारभृगुषु स्वात्मना सह देहिनम् ।आन्दोलयति नीरन्ध्रं दुःखकण्टकशालिषु

tāvatsaṃsārabhṛguṣu svātmanā saha dehinam | āndolayati nīrandhraṃ duḥkhakaṇṭakaśāliṣu

हिन्दी अर्थ

तब तक वह देहधारी को अपने साथ संसार के उन कगारों पर झुलाती है जो दुःख के काँटों से भरे हैं।

English

So long it swings the embodied one, together with himself, on the cliffs of the world, thick with thorns of sorrow.

अध्याय ४

श्लोक 114

अविद्या यावदस्यास्तु नोत्पन्ना क्षयकारिणी ।स्वयमात्मावलोकेच्छा मोहसंक्षयकारिणी

avidyā yāvadasyāstu notpannā kṣayakāriṇī | svayamātmāvalokecchā mohasaṃkṣayakāriṇī

हिन्दी अर्थ

जब तक इस अविद्या का क्षय करने वाली — मोह का नाश करने वाली — स्वयं आत्मा को देखने की इच्छा उत्पन्न नहीं हुई है।

English

As long as the destroyer of this ignorance has not arisen — the desire to see the Self oneself that destroys delusion.

अध्याय ४

श्लोक 115

अस्याः परं प्रपश्यन्ताः स्वात्मनाशः प्रजायते ।दृष्टे सर्वगते बोधे स्वयं ह्येषा विलीयते

asyāḥ paraṃ prapaśyantāḥ svātmanāśaḥ prajāyate | dṛṣṭe sarvagate bodhe svayaṃ hyeṣā vilīyate

हिन्दी अर्थ

इससे परे देखने वालों को स्वयं के अज्ञान का नाश उत्पन्न होता है; सर्वव्यापी बोध के दिखाई देने पर यह स्वयं विलीन हो जाती है।

English

For those who look beyond it, the destruction of this self-ignorance is born; when the all-pervading knowledge is seen, it dissolves by itself.

अध्याय ४

श्लोक 116

इच्छामात्रमविद्येयं तन्नाशो मोक्ष उच्यते ।स चासंकल्पमात्रेण सिद्धो भवति वै मुने

icchāmātramavidyeyaṃ tannāśo mokṣa ucyate | sa cāsaṃkalpamātreṇa siddho bhavati vai mune

हिन्दी अर्थ

यह अविद्या केवल इच्छा-मात्र है; उसका नाश मोक्ष कहा जाता है; और हे मुने! वह असंकल्प-मात्र से सिद्ध होता है।

English

This ignorance is mere desire; its destruction is called liberation; and it is accomplished by non-intention alone, O sage.

अध्याय ४

श्लोक 117

मनागपि मनोव्योम्नि वासनारजनी क्षये ।कालिका तनुतामेति चिदादित्याप्रकाशनात्

manāgapi manovyomni vāsanārajanī kṣaye | kālikā tanutāmeti cidādityāprakāśanāt

हिन्दी अर्थ

मन के आकाश में वासना-रात्रि के क्षीण होने पर थोड़ा-सा भी, चेतना-सूर्य के प्रकाश से कालिमा पतली हो जाती है।

English

In the sky of the mind, when the night of impressions wanes, even a little, the darkness thins by the shining of the sun of consciousness.

अध्याय ४

श्लोक 118

चैतान्युपातरहितं सामान्येन च सर्वगम् ।यच्चित्तत्त्वमनाख्येयं स आत्मा परमेश्वरः

caitānyupātarahitaṃ sāmānyena ca sarvagam | yaccittattvamanākhyeyaṃ sa ātmā parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

जो चैत्य (दृश्य) के लगाव से रहित, सामान्य रूप से सर्वगत और अनिर्वचनीय चित्त-तत्त्व है, वही आत्मा, परमेश्वर है।

English

That principle of consciousness, free of attachment to the perceived and commonly all-pervading, indescribable — that is the Self, the Supreme Lord.

अध्याय ४

श्लोक 119

सर्वं च खल्विदं ब्रह्म नित्यचिद्घनमक्षतम् ।कल्पनान्या मनोनाम्नी विद्यते न हि काचन

sarvaṃ ca khalvidaṃ brahma nityacidghanamakṣatam | kalpanānyā manonāmnī vidyate na hi kācana

हिन्दी अर्थ

यह सब कुछ निश्चय ही ब्रह्म है, नित्य चैतन्य-घन और अखण्ड; ‘मन’ नामक कोई दूसरी कल्पना है ही नहीं।

English

All this indeed is Brahman, the eternal mass of consciousness, unbroken; there is no other imagination called mind at all.

अध्याय ४

श्लोक 120

न जायते न म्रियत्ते किंचिदत्र जगत्त्रये ।न च भावविकाराणां सत्ता क्वचन विद्यते

na jāyate na mriyatte kiṃcidatra jagattraye | na ca bhāvavikārāṇāṃ sattā kvacana vidyate

हिन्दी अर्थ

इन तीनों लोकों में कुछ भी न उत्पन्न होता है, न मरता है; भाव-विकारों की सत्ता भी कहीं नहीं है।

English

Nothing here in the three worlds is born or dies; nor does the being of the modifications of existence exist anywhere.

अध्याय ४

श्लोक 121

केवलं केवलाभासं सर्वसामान्यमक्षतम् ।चैत्यानुपातरहितं चिन्मात्रमिह विद्यते

kevalaṃ kevalābhāsaṃ sarvasāmānyamakṣatam | caityānupātarahitaṃ cinmātramiha vidyate

हिन्दी अर्थ

केवल, केवल रूप से भासमान, सबमें सामान्य, अखण्ड, चैत्य के लगाव से रहित — यहाँ केवल चिन्मात्र है।

English

Only the alone, shining as alone, common to all, unbroken, free of attachment to the perceived — mere consciousness exists here.

अध्याय ४

श्लोक 122

तस्मिन्नित्ये तते शुद्धे चिन्मात्रे निरुपद्रवे ।शान्ते शमसमाभोगे निर्विकारे चिदात्मनि

tasminnitye tate śuddhe cinmātre nirupadrave | śānte śamasamābhoge nirvikāre cidātmani

हिन्दी अर्थ

उस नित्य, विस्तृत, शुद्ध, निरुपद्रव चिन्मात्र में, जो शान्त, शम-रूप भोग वाला, निर्विकार और चिदात्मा है —

English

In that eternal, extended, pure, mere consciousness, undisturbed, quiet, with the enjoyment of peace, changeless, the Self of consciousness.

अध्याय ४

श्लोक 123

यैषा स्वभावाभिमतं स्वयं संकल्प्य धावति ।चिच्चैत्यं स्वयमम्लानं माननान्मन उच्यते ।अतः संकल्पसिद्धेयं संकल्पेनैव नश्यति

yaiṣā svabhāvābhimataṃ svayaṃ saṃkalpya dhāvati | ciccaityaṃ svayamamlānaṃ mānanānmana ucyate | ataḥ saṃkalpasiddheyaṃ saṃkalpenaiva naśyati

हिन्दी अर्थ

जो अपने स्वभाव के अनुकूल स्वयं संकल्प करके दौड़ता है, वह अम्लान चैत्य-चित् माने जाने के कारण ‘मन’ कहलाता है। इसलिए संकल्प से सिद्ध यह संकल्प से ही नष्ट होता है।

English

That which runs, imagining by itself what accords with its nature — conscious perceived, itself unfading — is called mind by thinking. So this, established by intention, is destroyed by intention alone.

अध्याय ४

श्लोक 124

नाहं ब्रह्मेति संकल्पात्सुदृढाद्बध्यते मनः ।सर्वं ब्रह्मेति संकल्पात्सुदृढान्मुच्यते मनः

nāhaṃ brahmeti saṃkalpātsudṛḍhādbadhyate manaḥ | sarvaṃ brahmeti saṃkalpātsudṛḍhānmucyate manaḥ

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म नहीं हूँ’ — इस दृढ़ संकल्प से मन बँधता है; ‘सब ब्रह्म है’ — इस दृढ़ संकल्प से मन मुक्त होता है।

English

By the firm intention "I am not Brahman," the mind is bound; by the firm intention "all is Brahman," the mind is freed.

अध्याय ४

श्लोक 125

कृशोऽहं दुःखबद्धोऽहं हस्तपादादिमानहम् ।इति भावानुरूपेण व्यवहारेण बध्यते

kṛśo'haṃ duḥkhabaddho'haṃ hastapādādimānaham | iti bhāvānurūpeṇa vyavahāreṇa badhyate

हिन्दी अर्थ

‘मैं दुर्बल हूँ, दुःख से बँधा हूँ, मेरे हाथ-पैर आदि हैं’ — ऐसी भावना के अनुरूप व्यवहार से मनुष्य बँधता है।

English

"I am thin, I am bound by sorrow, I have hands and feet" — by acting according to such notions one is bound.

अध्याय ४

श्लोक 126

नाहं दुःखी न मे देहो बन्धः कोऽस्यात्मनि स्थितः ।इति भावानुरूपेण व्यवहारेण मुच्यते

nāhaṃ duḥkhī na me deho bandhaḥ ko'syātmani sthitaḥ | iti bhāvānurūpeṇa vyavahāreṇa mucyate

हिन्दी अर्थ

‘मैं दुःखी नहीं हूँ, देह मेरी नहीं है; आत्मा में कौन-सा बन्धन है’ — ऐसी भावना के अनुरूप व्यवहार से मनुष्य मुक्त होता है।

English

"I am not sorrowful, the body is not mine; what bondage exists in the Self?" — by acting according to such notions one is freed.

अध्याय ४

श्लोक 127

नाहं मांसं न चास्थीनि देहादन्यः परोऽस्म्यहम् ।इति निश्चितवानन्तः क्षीणाविद्यो विमुच्यते

nāhaṃ māṃsaṃ na cāsthīni dehādanyaḥ paro'smyaham | iti niścitavānantaḥ kṣīṇāvidyo vimucyate

हिन्दी अर्थ

‘मैं मांस और हड्डियाँ नहीं हूँ; मैं देह से अन्य, परम हूँ’ — जो भीतर ऐसा निश्चय कर लेता है, उसकी अविद्या क्षीण होती है और वह मुक्त हो जाता है।

English

"I am not flesh and bones; I am other than the body, the supreme" — he who is thus settled within, with ignorance wasted, is freed.

अध्याय ४

श्लोक 128

कल्पितेयमविद्येयमनात्मन्यात्मभावनात् ।परं पौरुषमाश्रित्य यत्नात्परमया धिया ।भोगेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा निर्विकल्पः सुखी भव

kalpiteyamavidyeyamanātmanyātmabhāvanāt | paraṃ pauruṣamāśritya yatnātparamayā dhiyā | bhogecchāṃ dūratastyaktvā nirvikalpaḥ sukhī bhava

हिन्दी अर्थ

यह अविद्या कल्पित है, अनात्मा में आत्म-भावना से उत्पन्न। परम पुरुषार्थ का आश्रय लेकर, प्रयत्न और परम बुद्धि से भोग की इच्छा को दूर त्यागकर निर्विकल्प और सुखी हो जाओ।

English

This ignorance is imagined, from the notion of Self in the non-Self. Relying on supreme effort, with effort and supreme intellect, giving up the wish for enjoyment far away, be free of conceptions and happy.

अध्याय ४

श्लोक 129

मम पुत्रो मम धनमहं सोऽयमिदं मम ।इतीयमिन्द्रजालेन वासनैव विवल्गति

mama putro mama dhanamahaṃ so'yamidaṃ mama | itīyamindrajālena vāsanaiva vivalgati

हिन्दी अर्थ

‘मेरा पुत्र, मेरा धन, मैं वही हूँ, यह मेरा है’ — इस प्रकार इन्द्रजाल से वासना ही उछलती है।

English

"My son, my wealth, I am he, this is mine" — thus an impression prances about like a magic show.

अध्याय ४

श्लोक 130

मा भवाज्ञो भव ज्ञस्त्वं जहि संसारभावनाम् ।अनात्मन्यात्मभावेन किमज्ञ इव रोदिषि

mā bhavājño bhava jñastvaṃ jahi saṃsārabhāvanām | anātmanyātmabhāvena kimajña iva rodiṣi

हिन्दी अर्थ

अज्ञ मत बनो, ज्ञानी बनो; संसार की भावना को छोड़ो; अनात्मा में आत्म-भाव करके अज्ञानी की तरह क्यों रोते हो?

English

Do not be ignorant; be knowing; abandon the contemplation of the world; why do you weep like the ignorant, by the notion of Self in the non-Self?

अध्याय ४

श्लोक 131

कस्तवायं जडो मूको देहो मांसमयोऽशुचिः ।यदर्थं सुखदुःखाभ्यामवशः परिभूयसे

kastavāyaṃ jaḍo mūko deho māṃsamayo'śuciḥ | yadarthaṃ sukhaduḥkhābhyāmavaśaḥ paribhūyase

हिन्दी अर्थ

तुम्हारा यह जड़, मूक, मांसमय, अशुद्ध देह क्या है, जिसके लिए तुम विवश होकर सुख-दुःख से अभिभूत होते हो?

English

What is this body of yours, dull, mute, made of flesh, impure, for whose sake you are helplessly overcome by pleasure and pain?

अध्याय ४

श्लोक 132

अहो नु चित्रं यत्सत्यं ब्रह्म तद्विस्मृतं नृणाम् ।तिष्ठतस्तव कार्येषु मास्तु रागानुरञ्जना

aho nu citraṃ yatsatyaṃ brahma tadvismṛtaṃ nṛṇām | tiṣṭhatastava kāryeṣu māstu rāgānurañjanā

हिन्दी अर्थ

अहो! कैसा आश्चर्य है कि सत्य ब्रह्म को मनुष्य भूल गए हैं! अपने कार्यों में लगे हुए तुम्हें राग का रंग न चढ़े।

English

Oh, how strange that men have forgotten the Brahman that is truth! While you stand in your tasks, let there be no coloring of attachment.

अध्याय ४

श्लोक 133

अहो नु चित्रं पद्मोत्थैर्बद्धास्तन्तुभिरद्रयः ।अविद्यमान या विद्या तया विश्वं खिलीकृतम्

aho nu citraṃ padmotthairbaddhāstantubhiradrayaḥ | avidyamāna yā vidyā tayā viśvaṃ khilīkṛtam

हिन्दी अर्थ

अहो! कैसा आश्चर्य है कि कमल से उत्पन्न तन्तुओं से पर्वत बँधे हैं! जो विद्या है ही नहीं, उसी से विश्व को नष्ट कर दिया गया है।

English

Oh, how strange that mountains are bound by threads from a lotus! By that knowledge which does not exist, the world is laid waste.

अध्याय ४

श्लोक 134

इदं तद्वज्रतां यातं तृणमात्रं जगत्त्रयम्

idaṃ tadvajratāṃ yātaṃ tṛṇamātraṃ jagattrayam

हिन्दी अर्थ

यह तीनों लोक वज्र बन गया है, किन्तु केवल तिनके-मात्र है।

English

This three-world has become like a thunderbolt, a mere blade of grass.

अध्याय ४

श्लोक 135

इत्युपनिषत्

ityupaniṣat

हिन्दी अर्थ

ऐसा यह उपनिषद् है।

English

Thus the Upanishad.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/maha.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Maha Upanishad — Chapter 4
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.