Maha Upanishad· Mahopaniṣad
5
अध्याय 5 / 6

Adhyāya 5

186 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ186 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५

श्लोक 1

ऋभुः ॥ अथापरं प्रवक्ष्यामि शृणु तात यथायथम् ।अज्ञानभूः सप्तपदा ज्ञभूः सप्तपदैव हि

ṛbhuḥ || athāparaṃ pravakṣyāmi śṛṇu tāta yathāyatham | ajñānabhūḥ saptapadā jñabhūḥ saptapadaiva hi

हिन्दी अर्थ

ऋभु बोले — अब मैं दूसरी बात कहता हूँ; हे तात! यथावत् सुनो। अज्ञान की भूमि सात पदों वाली है और ज्ञान की भूमि भी सात पदों वाली है।

English

Ribhu said: Now I shall tell you the other; listen, dear one, as it is. The ground of ignorance has seven stages, and the ground of knowledge also seven stages.

अध्याय ५

श्लोक 2

पदान्तराण्यसंख्यानि प्रभवन्त्यन्यथैतयोः ।स्वरूपावस्थितिर्मुक्तिस्तद्भ्रंशोऽहंत्ववेदनम्

padāntarāṇyasaṃkhyāni prabhavantyanyathaitayoḥ | svarūpāvasthitirmuktistadbhraṃśo'haṃtvavedanam

हिन्दी अर्थ

इन दोनों के अन्य असंख्य पद भी अन्यथा उत्पन्न होते हैं। अपने स्वरूप में स्थित रहना मुक्ति है; उससे च्युत होना ‘मैं’-पन का बोध है।

English

Countless other stages arise in these two otherwise. Abiding in one's own nature is liberation; falling from it is the perception of "I-ness."

अध्याय ५

श्लोक 3

शुद्धसन्मात्रसंवित्तेः स्वरूपान्न चलन्ति ये ।रागद्वेषादयो भावास्तेषां नाज्ञत्वसंभवः

śuddhasanmātrasaṃvitteḥ svarūpānna calanti ye | rāgadveṣādayo bhāvāsteṣāṃ nājñatvasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

जो शुद्ध सन्मात्र संवित्ति के स्वरूप से विचलित नहीं होते, उनमें राग-द्वेष आदि भाव होने पर भी अज्ञान की सम्भावना नहीं है।

English

Those in whom feelings like attachment and hatred do not move away from the awareness of pure mere being, one's own nature — in them ignorance cannot arise.

अध्याय ५

श्लोक 4

यः स्वरूपपरिभ्रंशश्चेत्वार्थे चिति मज्जनम् ।एतस्मादपरो मोहो न भूतो न भविष्यति

yaḥ svarūpaparibhraṃśaścetvārthe citi majjanam | etasmādaparo moho na bhūto na bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

स्वरूप से भ्रष्ट होना, चेतना का विषयों में डूब जाना — इससे बढ़कर दूसरा मोह न हुआ है, न होगा।

English

The falling away from one's own nature, the immersion of consciousness in objects — no other delusion than this has been or will be.

अध्याय ५

श्लोक 5

अर्थादर्थान्तरं चित्ते याति मध्ये तु या स्थितिः ।सा ध्वस्तमननाकारा स्वरूपस्थितिरुच्यते

arthādarthāntaraṃ citte yāti madhye tu yā sthitiḥ | sā dhvastamananākārā svarūpasthitirucyate

हिन्दी अर्थ

चित्त एक पदार्थ से दूसरे पदार्थ पर जाता है; उनके बीच जो स्थिति है, मनन के आकार से रहित वह स्वरूप-स्थिति कही जाती है।

English

The mind goes from object to object; the state in the middle, with thinking destroyed, is called abiding in one's own nature.

अध्याय ५

श्लोक 6

संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलावदवस्थितिः ।जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा

saṃśāntasarvasaṃkalpā yā śilāvadavasthitiḥ | jāgrannidrāvinirmuktā sā svarūpasthitiḥ parā

हिन्दी अर्थ

जो सब संकल्पों के शान्त होने पर शिला की तरह स्थिति है, जाग्रत और निद्रा से मुक्त — वही परम स्वरूप-स्थिति है।

English

That state of rock-like stillness, with all intentions quieted, free of waking and sleep, is the supreme abiding in one's own nature.

अध्याय ५

श्लोक 7

अहन्तांशे क्षते शान्ते भेदनिष्पन्दचित्तता ।अजडा या प्रचलति तत्स्वरूपमितीरितम्

ahantāṃśe kṣate śānte bhedaniṣpandacittatā | ajaḍā yā pracalati tatsvarūpamitīritam

हिन्दी अर्थ

अहंता के अंश के क्षीण और शान्त होने पर, भेद के स्पन्दन से रहित जो अजड़ चित्तता चलती है, वही स्वरूप कहा गया है।

English

When the portion of ego is destroyed and quieted, the unmoving, non-inert state of mind, free of the vibration of difference, which moves — that is declared to be one's own nature.

अध्याय ५

श्लोक 8

बीजं जाग्रत्तथा जाग्रन्महाजाग्रत्तथैव च ।जाग्रत्स्वप्नस्तथा स्वप्नः स्वप्नजाग्रत्सुषुप्तिकम्

bījaṃ jāgrattathā jāgranmahājāgrattathaiva ca | jāgratsvapnastathā svapnaḥ svapnajāgratsuṣuptikam

हिन्दी अर्थ

बीज-जाग्रत्, जाग्रत्, महाजाग्रत्, जाग्रत्-स्वप्न, स्वप्न, स्वप्न-जाग्रत् और सुषुप्ति।

English

The seed-waking, then waking, great waking, likewise waking-dream, then dream, dream-waking, and deep sleep.

अध्याय ५

श्लोक 9

इति सप्तविधो मोहः पुनरेष परस्परम् ।श्लिष्टो भवत्यनेकाग्र्यं श्रुणु लक्षणमस्य तु

iti saptavidho mohaḥ punareṣa parasparam | śliṣṭo bhavatyanekāgryaṃ śruṇu lakṣaṇamasya tu

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार मोह सात प्रकार का है; ये फिर परस्पर मिलकर अनेक रूप हो जाते हैं। अब इसके लक्षण सुनो।

English

Thus delusion is sevenfold, and again these cling to one another; it becomes of many aspects; now hear its characteristics.

अध्याय ५

श्लोक 10

प्रथमं चेतनं यत्स्यादनाख्यं निर्मलं चितः ।भविष्यच्चित्तजीवादिनामशब्दार्थभाजनम्

prathamaṃ cetanaṃ yatsyādanākhyaṃ nirmalaṃ citaḥ | bhaviṣyaccittajīvādināmaśabdārthabhājanam

हिन्दी अर्थ

पहले जो चेतन है — अनाख्य, चित् का निर्मल रूप — जो भविष्य के चित्त, जीव आदि नाम-शब्दार्थ का पात्र है।

English

First is the consciousness that is nameless, the stainless of the Self; the vessel of the future names and meanings such as mind and individual.

अध्याय ५

श्लोक 11

बीजरूपस्थितं जाग्रद्बीजजाग्रत्तदुच्यते ।एषा ज्ञप्तेर्नवावस्था त्वजाग्रत्संस्थितिं श्रुणु

bījarūpasthitaṃ jāgradbījajāgrattaducyate | eṣā jñapternavāvasthā tvajāgratsaṃsthitiṃ śruṇu

हिन्दी अर्थ

जो बीज-रूप में स्थित जाग्रत् है, उसे बीज-जाग्रत् कहते हैं। यह ज्ञप्ति की नौ अवस्थाओं में से है; अब अजाग्रत् की स्थिति सुनो।

English

The waking that stays in seed-form is called seed-waking. This is the ninefold state of awareness; hear now the state of non-waking.

अध्याय ५

श्लोक 12

नवप्रसूतस्य परादयं चाहमिदं मम ।इति यः प्रत्ययः स्वस्थस्तज्जाग्रत्प्रागभावनात्

navaprasūtasya parādayaṃ cāhamidaṃ mama | iti yaḥ pratyayaḥ svasthastajjāgratprāgabhāvanāt

हिन्दी अर्थ

नवजात के लिए ‘मैं यह हूँ, यह मेरा है’ — यह जो स्वस्थ प्रत्यय है, वह पूर्व-भावना से उत्पन्न जाग्रत् है।

English

For one newly born, the conviction "I am this, this is mine," abiding in itself, from the prior contemplation, is that waking.

अध्याय ५

श्लोक 13

अयं सोऽहमिदं तन्म इति जन्मान्तरोदितः ।पीवरः प्रत्ययः प्रोक्तो महाजाग्रदिति स्फुटम्

ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti janmāntaroditaḥ | pīvaraḥ pratyayaḥ prokto mahājāgraditi sphuṭam

हिन्दी अर्थ

‘यह मैं हूँ, यह मेरा वह है’ — जो पूर्व जन्म से उदित, पुष्ट प्रत्यय है, उसे स्पष्ट रूप से महाजाग्रत् कहा गया है।

English

The conviction arisen from another birth, "this I am, this is that of mine," robust, is clearly called great waking.

अध्याय ५

श्लोक 14

अरूढमथवा रूढं सर्वथा तन्मयात्मकम् ।यज्जाग्रतो मनोराज्यं यज्जाग्रत्स्वप्न उच्यते

arūḍhamathavā rūḍhaṃ sarvathā tanmayātmakam | yajjāgrato manorājyaṃ yajjāgratsvapna ucyate

हिन्दी अर्थ

अरूढ़ हो या रूढ़, सर्वथा तन्मय — जाग्रत् का जो मनोराज्य (दिवास्वप्न) है, उसे जाग्रत्-स्वप्न कहते हैं।

English

Whether unfixed or fixed, wholly made of it, the waking mind-kingdom of daydreams is called waking-dream.

अध्याय ५

श्लोक 15

द्विचन्द्रशुक्तिकारूप्यमृगतृष्णादिभेदतः ।अभ्यासं प्राप्य जाग्रत्तत्स्वप्नो नानाविधो भवेत्

dvicandraśuktikārūpyamṛgatṛṣṇādibhedataḥ | abhyāsaṃ prāpya jāgrattatsvapno nānāvidho bhavet

हिन्दी अर्थ

दो चन्द्रमा, सीप में चाँदी, मृगतृष्णा आदि भेदों से अभ्यास पाकर वह जाग्रत्-स्वप्न अनेक प्रकार का हो जाता है।

English

By the distinction of the double moon, silver in shell, mirage and the like, waking dream, through practice, becomes many-sorted.

अध्याय ५

श्लोक 16

अल्पकालं मया दृष्टमेतन्नोदेति यत्र हि ।परामर्षः प्रबुद्धस्य स स्वप्न

alpakālaṃ mayā dṛṣṭametannodeti yatra hi | parāmarṣaḥ prabuddhasya sa svapna

हिन्दी अर्थ

‘मैंने इसे थोड़ी देर देखा’ — जहाँ यह उदित नहीं होता, जागे हुए का वह चिन्तन स्वप्न है।

English

"I saw this for a short time," where it does not arise — the reflection of one awakened — is the dream.

अध्याय ५

श्लोक 17

चिरं संदर्शनाभावादप्रफुल्लं बृहद्वचः ।चिरकालानुवृत्तिस्तु स्वप्नो जाग्रदिवोदितः

ciraṃ saṃdarśanābhāvādapraphullaṃ bṛhadvacaḥ | cirakālānuvṛttistu svapno jāgradivoditaḥ

हिन्दी अर्थ

देर तक देखने के अभाव से अविकसित महान वचन; किन्तु दीर्घ काल तक चलता स्वप्न जाग्रत् की तरह प्रतीत होता है।

English

Because of the absence of long observation, a great utterance not bloomed; but a long-continued dream appears like waking.

अध्याय ५

श्लोक 18

स्वप्नजाग्रदिति प्रोक्तं जाग्रत्यपि परिस्फुरत् ।षडवस्था परित्यागो जडा जीवस्य या स्थितिः

svapnajāgraditi proktaṃ jāgratyapi parisphurat | ṣaḍavasthā parityāgo jaḍā jīvasya yā sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

जाग्रत् में भी जो स्फुरित होता है, उसे ‘स्वप्न-जाग्रत्’ कहा गया है। छह अवस्थाओं का परित्याग, जीव की जो जड़ स्थिति है —

English

"Dream-waking" is said to be what flashes even in waking. The abandonment of six states, the dull state of the individual.

अध्याय ५

श्लोक 19

भविष्यद्दुःखबोधाढ्या सौषुप्तिः सोच्यते गतिः ।जगत्तस्यामवस्थायामन्तस्तमसि लीयते

bhaviṣyadduḥkhabodhāḍhyā sauṣuptiḥ socyate gatiḥ | jagattasyāmavasthāyāmantastamasi līyate

हिन्दी अर्थ

भविष्य के दुःख-बोध से भरी वह गति सुषुप्ति कही जाती है; उस अवस्था में जगत भीतर के अन्धकार में लीन हो जाता है।

English

Rich in the perception of future suffering, that is called deep sleep; in that state the world dissolves into inner darkness.

अध्याय ५

श्लोक 20

सप्तावस्था इमाः प्रोक्ता मया ज्ञानस्य वै द्विज ।एकैका शतसंख्यात्र नानाविभवरूपिणी

saptāvasthā imāḥ proktā mayā jñānasya vai dvija | ekaikā śatasaṃkhyātra nānāvibhavarūpiṇī

हिन्दी अर्थ

हे द्विज! मैंने ज्ञान की ये सात अवस्थाएँ बताईं; यहाँ प्रत्येक सैकड़ों रूपों वाली और नाना विभूतियों से युक्त है।

English

These seven states of knowledge have been told by me, O twice-born; each is here hundredfold, with various expressions.

अध्याय ५

श्लोक 21

इमां सप्तपदां ज्ञानभूमिमाकर्णयानघ ।नानया ज्ञातया भूयो मोहपङ्के निमज्जति

imāṃ saptapadāṃ jñānabhūmimākarṇayānagha | nānayā jñātayā bhūyo mohapaṅke nimajjati

हिन्दी अर्थ

हे निष्पाप! ज्ञान की इस सात पदों वाली भूमि को सुनो; इसे जान लेने पर मनुष्य फिर मोह के कीचड़ में नहीं डूबता।

English

Hear this sevenfold ground of knowledge, sinless one; having known this, one does not again sink into the mire of delusion.

अध्याय ५

श्लोक 22

वदन्ति बहुभेदेन वादिनो योगभूमिकाः ।मम त्वभिमता नूनमिमा एव शुभप्रदाः

vadanti bahubhedena vādino yogabhūmikāḥ | mama tvabhimatā nūnamimā eva śubhapradāḥ

हिन्दी अर्थ

वादी लोग योग की भूमिकाएँ बहुत प्रकार से कहते हैं; पर मुझे तो निश्चय ही ये ही कल्याणकारी मान्य हैं।

English

Debaters speak of the grounds of yoga in many ways; to me, these alone are approved and give good.

अध्याय ५

श्लोक 23

अवबोधं विदुर्ज्ञानं तदिदं साप्तभूमिकम् ।मुक्तिस्तु ज्ञेयमित्युक्ता भूमिकासप्तकात्परम्

avabodhaṃ vidurjñānaṃ tadidaṃ sāptabhūmikam | muktistu jñeyamityuktā bhūmikāsaptakātparam

हिन्दी अर्थ

अवबोध को ज्ञान जानते हैं, जो यह सात भूमिकाओं वाला है; और मुक्ति को ज्ञेय कहा गया है, जो सात भूमिकाओं से परे है।

English

They know awareness as knowledge, that which has seven grounds; liberation is called the known, beyond the seven grounds.

अध्याय ५

श्लोक 24

ज्ञानभूमिः शुभेच्छाख्या प्रथमा समुदाहृता ।विचारणा द्वितीया तु तृतीया तनुमानसी

jñānabhūmiḥ śubhecchākhyā prathamā samudāhṛtā | vicāraṇā dvitīyā tu tṛtīyā tanumānasī

हिन्दी अर्थ

ज्ञान की पहली भूमि ‘शुभेच्छा’ कही गई है; दूसरी ‘विचारणा’ और तीसरी ‘तनुमानसी’।

English

The ground of knowledge called Good Desire is declared first; the second is Inquiry; the third, Thinning of Mind.

अध्याय ५

श्लोक 25

सत्त्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामिका ।पदार्थभावना षष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता

sattvāpattiścaturthī syāttato'saṃsaktināmikā | padārthabhāvanā ṣaṣṭhī saptamī turyagā smṛtā

हिन्दी अर्थ

चौथी ‘सत्त्वापत्ति’ होगी; फिर ‘असंसक्ति’ नाम की; छठी ‘पदार्थभावना’ और सातवीं ‘तुर्यगा’ कही गई है।

English

The fourth is Attainment of Sattva, then the one named Non-attachment; the sixth is Contemplation of Things; the seventh is called Turya-gaa.

अध्याय ५

श्लोक 26

आसामन्तस्थिता मुक्तिर्यस्यां भूयो न शोचति ।एतासां भूमिकानां त्वमिदं निर्वचनं श्रुणु

āsāmantasthitā muktiryasyāṃ bhūyo na śocati | etāsāṃ bhūmikānāṃ tvamidaṃ nirvacanaṃ śruṇu

हिन्दी अर्थ

इनके भीतर मुक्ति स्थित है, जिसमें मनुष्य फिर शोक नहीं करता। अब तुम इन भूमिकाओं का निर्वचन सुनो।

English

Within these abides liberation, in which one no longer grieves. Now hear the explanation of these grounds.

अध्याय ५

श्लोक 27

स्थितः किं मूढ एवास्मि प्रेक्षेऽहं शास्त्रसज्जनैः ।वैराग्यपूर्वमिच्छेति शुभेच्छेत्युच्यते बुधैः

sthitaḥ kiṃ mūḍha evāsmi prekṣe'haṃ śāstrasajjanaiḥ | vairāgyapūrvamiccheti śubhecchetyucyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

‘मैं क्यों मूढ़ ही बना रहूँ? मैं शास्त्र और सज्जनों की ओर देखूँगा’ — वैराग्यपूर्वक यह इच्छा ज्ञानियों द्वारा ‘शुभेच्छा’ कही जाती है।

English

"Why do I remain a fool? I shall look to scriptures and the good" — desire preceded by dispassion is called Good Desire by the wise.

अध्याय ५

श्लोक 28

शास्त्रसज्जनसम्पर्कवैराग्याभ्यासपूर्वकम् ।सदाचारप्रवृत्तिर्या प्रोच्यते सा विचारणा

śāstrasajjanasamparkavairāgyābhyāsapūrvakam | sadācārapravṛttiryā procyate sā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

शास्त्र और सज्जनों के सम्पर्क तथा वैराग्य के अभ्यासपूर्वक जो सदाचार में प्रवृत्ति है, वही ‘विचारणा’ कही जाती है।

English

The practice of right conduct preceded by contact with scripture and the good and by practice of dispassion is called Inquiry.

अध्याय ५

श्लोक 29

विचारणाशुभेच्छाभ्यामिन्द्रियार्थेषु रक्तता ।यत्र सा तनुतामेति प्रोच्यते तनुमानसी

vicāraṇāśubhecchābhyāmindriyārtheṣu raktatā | yatra sā tanutāmeti procyate tanumānasī

हिन्दी अर्थ

विचारणा और शुभेच्छा से जब इन्द्रियों के विषयों में आसक्ति क्षीण हो जाती है, उसे ‘तनुमानसी’ कहते हैं।

English

Where by inquiry and good desire attachment to sense-objects grows thin, that is called Thinning of Mind.

अध्याय ५

श्लोक 30

भूमिकात्रितयाभ्यासाच्चित्ते तु विरतेर्वशात् ।सत्त्वात्मनि स्थिते शुद्धे सत्त्वापत्तिरुदाहृता

bhūmikātritayābhyāsāccitte tu viratervaśāt | sattvātmani sthite śuddhe sattvāpattirudāhṛtā

हिन्दी अर्थ

तीनों भूमिकाओं के अभ्यास से, विरक्ति के वश चित्त के शुद्ध सत्त्व-स्वरूप में स्थित होने को ‘सत्त्वापत्ति’ कहा गया है।

English

By practice of the three grounds, through the sway of detachment, when the mind stands in pure sattva, Attainment of Sattva is declared.

अध्याय ५

श्लोक 31

दशाचतुष्टयाभ्यासादसंसर्गकला तु या ।रूढसत्त्वचमत्कारा प्रोक्ता संसक्तिनामिका

daśācatuṣṭayābhyāsādasaṃsargakalā tu yā | rūḍhasattvacamatkārā proktā saṃsaktināmikā

हिन्दी अर्थ

चारों दशाओं के अभ्यास से जो असंसर्ग की कला है और दृढ़ सत्त्व का चमत्कार है, वह ‘असंसक्ति’ नाम की कही गई है।

English

By practice of the four stages, the art of non-contact, with the wonder of firm sattva, is called Non-attachment.

अध्याय ५

श्लोक 32

भूमिकापञ्चकाभ्यासात्स्वात्मारामतया दृढम् ।आभ्यन्तराणां बाह्यानां पदार्थानामभावनात्

bhūmikāpañcakābhyāsātsvātmārāmatayā dṛḍham | ābhyantarāṇāṃ bāhyānāṃ padārthānāmabhāvanāt

हिन्दी अर्थ

पाँच भूमिकाओं के अभ्यास से अपने आत्मा में दृढ़ रमण करने के कारण, भीतर और बाहर के पदार्थों की भावना न करने से —

English

By practice of the five grounds, with firm delight in one's own Self, through non-contemplation of inner and outer things;

अध्याय ५

श्लोक 33

परप्रयुक्तेन चिरं प्रयत्नेनावबोधनम् ।पदार्थभावना नाम षष्ठी भवति भूमिका

paraprayuktena ciraṃ prayatnenāvabodhanam | padārthabhāvanā nāma ṣaṣṭhī bhavati bhūmikā

हिन्दी अर्थ

दूसरे के प्रयोग से, दीर्घ प्रयत्न द्वारा जो अवबोधन होता है — ‘पदार्थभावना’ नामक छठी भूमिका होती है।

English

awakening by long effort directed by another — the sixth ground is called Contemplation of Things.

अध्याय ५

श्लोक 34

भूमिषट्कचिराभ्यासाद्भेदस्यानुपलम्बनात् ।यत्स्वभावैकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा गतिः

bhūmiṣaṭkacirābhyāsādbhedasyānupalambanāt | yatsvabhāvaikaniṣṭhatvaṃ sā jñeyā turyagā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

छह भूमिकाओं के दीर्घ अभ्यास से, भेद के अनुपलम्भ से, जो अपने स्वभाव में एकनिष्ठता है, उसे ‘तुर्यगा गति’ जानना चाहिए।

English

By long practice of the six grounds, by non-perception of difference, that steadfastness in one's own nature alone is to be known as the Turya-gati.

अध्याय ५

श्लोक 35

एषा हि जीवन्मुक्तेषु तुर्यावस्थेति विद्यते ।विदेहमुक्तिविषयं तुर्यातीतमतः परम्

eṣā hi jīvanmukteṣu turyāvastheti vidyate | videhamuktiviṣayaṃ turyātītamataḥ param

हिन्दी अर्थ

जीवन्मुक्तों में यही ‘तुरीय अवस्था’ कही जाती है; विदेह-मुक्ति का विषय इससे भी परे ‘तुर्यातीत’ है।

English

This is known among the liberated-while-living as the fourth state; the state beyond Turiya concerns bodiless liberation.

अध्याय ५

श्लोक 36

ये निदाघ महाभागाः साप्तमीं भूमिमाश्रिताः ।आत्मारामा महात्मानस्ते महत्पदमागताः

ye nidāgha mahābhāgāḥ sāptamīṃ bhūmimāśritāḥ | ātmārāmā mahātmānaste mahatpadamāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

हे निदाघ! जो महाभाग सातवीं भूमि का आश्रय लेते हैं, वे आत्माराम महात्मा महान पद को प्राप्त हुए हैं।

English

Nidagha, those fortunate ones who have taken refuge in the seventh ground, delighting in the Self, great-souled, have reached the great state.

अध्याय ५

श्लोक 37

जीवन्मुक्ता न मज्जन्ति सुखदुःखरसस्थिते ।प्रकृतेनाथ कार्येण किंचित्कुर्वन्ति वा न वा

jīvanmuktā na majjanti sukhaduḥkharasasthite | prakṛtenātha kāryeṇa kiṃcitkurvanti vā na vā

हिन्दी अर्थ

जीवन्मुक्त सुख-दुःख के रस में स्थित होकर भी उसमें डूबते नहीं; वे प्रकृति से प्राप्त कार्य के अनुसार कुछ करते हैं या नहीं करते।

English

The liberated-while-living do not sink in the taste of pleasure and pain; they do or do not do something according to the occasion.

अध्याय ५

श्लोक 38

पार्श्वस्थबोधिताः सन्तः पूर्वाचरक्रमागतम् ।आचारमाचरत्येव सुप्तबुद्धवदुत्थिताः

pārśvasthabodhitāḥ santaḥ pūrvācarakramāgatam | ācāramācaratyeva suptabuddhavadutthitāḥ

हिन्दी अर्थ

पास में स्थित लोगों द्वारा बोध कराए जाने पर, वे पूर्वाचार के क्रम से आए आचार का ही आचरण करते हैं, जैसे सोकर जागा हुआ मनुष्य।

English

Awakened by those at their side, they just follow the conduct handed down from earlier practice, like one risen from sleep.

अध्याय ५

श्लोक 39

भूमिकासप्तकं चैतद्धीमतामेव गोचरम् ।प्राप्य ज्ञानदशामेतां पशुम्लेच्छादयोऽपि ये

bhūmikāsaptakaṃ caitaddhīmatāmeva gocaram | prāpya jñānadaśāmetāṃ paśumlecchādayo'pi ye

हिन्दी अर्थ

ये सात भूमिकाएँ बुद्धिमानों का ही विषय हैं; पशु, म्लेच्छ आदि भी जो इस ज्ञान-दशा को पा लेते हैं,

English

These seven grounds are the domain of the wise alone; even animals and barbarians, having reached this state of knowledge,

अध्याय ५

श्लोक 40

सदेहा वाप्यदेहा वा ते मुक्ता नात्र संशयः ।ज्ञप्तिर्हि ग्रन्थिविच्छेदस्तस्मिन्सति विमुक्तता

sadehā vāpyadehā vā te muktā nātra saṃśayaḥ | jñaptirhi granthivicchedastasminsati vimuktatā

हिन्दी अर्थ

वे देह सहित हों या देह रहित, मुक्त ही हैं — इसमें संशय नहीं। ज्ञान ग्रन्थि का छेदन है; उसके होने पर विमुक्ति है।

English

whether embodied or bodiless, are liberated — there is no doubt. Knowledge is the cutting of the knot, and when it exists, there is freedom.

अध्याय ५

श्लोक 41

मृगतृष्णाम्बुबुद्ध्य्यादिशान्तिमात्रात्मकस्त्वसौ ।ये तु मोहार्णवात्तीर्णास्तैः प्राप्तं परमं पदम्

mṛgatṛṣṇāmbubuddhyyādiśāntimātrātmakastvasau | ye tu mohārṇavāttīrṇāstaiḥ prāptaṃ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

वह मृगतृष्णा में जल की बुद्धि आदि की केवल शान्ति-स्वरूप है। जो मोह-सागर से पार उतरे हैं, उन्होंने परम पद पाया है।

English

It is of the nature of mere cessation of mirage-water notions and the like. Those who have crossed the ocean of delusion have attained the supreme state.

अध्याय ५

श्लोक 42

ते स्थिता भूमिकास्वासु स्वात्मलाभपरायणाः ।मनःप्रशमनोपायो योग इत्यभिधीयते

te sthitā bhūmikāsvāsu svātmalābhaparāyaṇāḥ | manaḥpraśamanopāyo yoga ityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

वे इन भूमिकाओं में स्थित होकर आत्म-लाभ में तत्पर रहते हैं। मन के शमन का उपाय ‘योग’ कहा जाता है।

English

They abide in these grounds, devoted to attaining their own Self. The means of quieting the mind is called yoga.

अध्याय ५

श्लोक 43

सप्तभूमिः स विज्ञेयः कथितास्ताश्च भूमिकाः ।एतासां भूमिकानां तु गमं ब्रह्माभिधं पदम्

saptabhūmiḥ sa vijñeyaḥ kathitāstāśca bhūmikāḥ | etāsāṃ bhūmikānāṃ tu gamaṃ brahmābhidhaṃ padam

हिन्दी अर्थ

वह सात भूमिकाओं वाला जानना चाहिए; वे भूमिकाएँ कही जा चुकीं। इन भूमिकाओं की गम्य मंज़िल ‘ब्रह्म’ नामक पद है।

English

It is to be known as sevenfold, and those grounds have been told. The goal of these grounds is the state called Brahman.

अध्याय ५

श्लोक 44

त्वत्ताहन्तात्मता यत्र परता नास्ति काचन ।न क्वचिद्भावकलना न भावाभाव गोचरा

tvattāhantātmatā yatra paratā nāsti kācana | na kvacidbhāvakalanā na bhāvābhāva gocarā

हिन्दी अर्थ

जहाँ ‘तू-पन’ या ‘मैं-पन’ की कोई परता (अन्यता) नहीं है; कहीं भावों की कल्पना नहीं, भाव-अभाव का कोई क्षेत्र नहीं।

English

Where there is no "you-ness" or "I-ness," no otherness at all; no imagining of things anywhere, no domain of being and non-being.

अध्याय ५

श्लोक 45

सर्वं शान्तं निरालम्बं व्योमस्थं शाश्वतं शिवम् ।अनामयमनाभासमनामकमकारणम्

sarvaṃ śāntaṃ nirālambaṃ vyomasthaṃ śāśvataṃ śivam | anāmayamanābhāsamanāmakamakāraṇam

हिन्दी अर्थ

सब शान्त, निरालम्ब, आकाश में स्थित, शाश्वत, शिव, निरामय, अनाभास, अनाम और अकारण।

English

All quiet, without support, abiding in space, eternal, auspicious, free of disease, without appearance, nameless, causeless.

अध्याय ५

श्लोक 46

न सन्नसन्न मध्यान्तं न सर्वं सर्वमेव च ।मनोवचोभिरग्राह्यं पूर्णात्पूर्णं सुखात्सुखम्

na sannasanna madhyāntaṃ na sarvaṃ sarvameva ca | manovacobhiragrāhyaṃ pūrṇātpūrṇaṃ sukhātsukham

हिन्दी अर्थ

न सत्, न असत्, न मध्य-अन्त; न सब, न सब ही; मन-वाणी से अग्राह्य; पूर्ण से भी पूर्ण, सुख से भी सुख।

English

Neither existent nor non-existent, without middle or end, neither all nor not all; ungraspable by mind and speech; fuller than full, happier than happy.

अध्याय ५

श्लोक 47

असंवेदनमाशान्तमात्मवेदनमाततम् ।सत्ता सर्वपदार्थानां नान्या संवेदनादृते

asaṃvedanamāśāntamātmavedanamātatam | sattā sarvapadārthānāṃ nānyā saṃvedanādṛte

हिन्दी अर्थ

संवेदन-रहित, पूर्ण शान्त, आत्म-वेदन के रूप में फैला हुआ; सब पदार्थों की सत्ता संवेदन से भिन्न नहीं है।

English

Without cognition, wholly quiet, extended as self-awareness; the being of all things is nothing other than awareness.

अध्याय ५

श्लोक 48

संबन्धे द्रष्टृदृश्यानां मध्ये दृष्टिर्हि यद्वपुः ।द्रष्टृदर्शनदृश्यादिवर्जितं तदिदं पदम्

saṃbandhe draṣṭṛdṛśyānāṃ madhye dṛṣṭirhi yadvapuḥ | draṣṭṛdarśanadṛśyādivarjitaṃ tadidaṃ padam

हिन्दी अर्थ

द्रष्टा और दृश्य के सम्बन्ध में, बीच की दृष्टि जो रूप है — द्रष्टा, दर्शन और दृश्य आदि से रहित वही यह पद है।

English

In the relation of seer and seen, the vision in the middle is the form; this state is free of seer, seeing and seen.

अध्याय ५

श्लोक 49

देशाद्देशं गते चित्ते मध्ये यच्चेतसो वओउः ।अजाड्यसंविन्मननं तन्मयो भव सर्वदा

deśāddeśaṃ gate citte madhye yaccetaso vaouḥ | ajāḍyasaṃvinmananaṃ tanmayo bhava sarvadā

हिन्दी अर्थ

जब चित्त एक देश से दूसरे देश जाता है, तब बीच में चित्त का जो रूप है — उस अजड़ संवित् का मनन करो और सदा तन्मय रहो।

English

When the mind goes from place to place, the interval of the mind in the middle — contemplate the undull awareness, and be of that nature always.

अध्याय ५

श्लोक 50

अजाग्रत्स्वप्ननिद्रस्य यत्ते रूपं सनातनम् ।अचेतनं चाजडं च तन्मयो भव सर्वदा

ajāgratsvapnanidrasya yatte rūpaṃ sanātanam | acetanaṃ cājaḍaṃ ca tanmayo bhava sarvadā

हिन्दी अर्थ

जाग्रत्, स्वप्न और निद्रा से रहित तुम्हारा जो सनातन रूप है — अचेतन-सा होकर भी अजड़ — उसी में सदा तन्मय रहो।

English

For one not in waking, dream or sleep, whatever is your eternal form, insentient yet not dull — be of that nature always.

अध्याय ५

श्लोक 51

जडतां वर्जयित्वैकां शिलाया हृदयं हि तत् ।अमनस्कस्वरूपं यत्तन्मयो भव सर्वदा ।चित्तं दूरे परित्यज्य योऽसि सोऽसि स्थिरो भव

jaḍatāṃ varjayitvaikāṃ śilāyā hṛdayaṃ hi tat | amanaskasvarūpaṃ yattanmayo bhava sarvadā | cittaṃ dūre parityajya yo'si so'si sthiro bhava

हिन्दी अर्थ

केवल जड़ता को छोड़कर, जो शिला का हृदय है, जो अमनस्क स्वरूप है — उसी में सदा तन्मय रहो। चित्त को दूर त्यागकर जो तुम हो वही हो; स्थिर हो जाओ।

English

Setting aside only the dullness, that which is the heart of a rock, the nature of no-mind — be of that nature always. Abandoning the mind far away, whatever you are, you are; be steady.

अध्याय ५

श्लोक 52

पूर्वं मनः समुदितं परमात्मतत्त्वात्तेनाततं जगदिदं सविकल्पजालम् ।शून्येन शून्यमपि विप्र यथाम्बरेण नीलत्वमुल्लसति चारुतराभिधानम्

pūrvaṃ manaḥ samuditaṃ paramātmatattvāttenātataṃ jagadidaṃ savikalpajālam | śūnyena śūnyamapi vipra yathāmbareṇa nīlatvamullasati cārutarābhidhānam

हिन्दी अर्थ

पहले परमात्म-तत्त्व से मन उदित हुआ; उससे यह विकल्प-जाल वाला जगत फैला। हे विप्र! शून्य से शून्य में ही, जैसे आकाश में नीलिमा सुन्दर नाम के साथ चमकती है।

English

First the mind arose from the principle of the Supreme Self; by it this world, a net of conceptions, is spread. Even the void, with the void, O Brahmin, as with the sky, the blueness shines, a lovelier name.

अध्याय ५

श्लोक 53

संकल्पसंक्षयद्गलिते तु चित्ते संसारमोहमिहिका गलिता भवन्ति ।स्वच्छं विभाति शरदीव खमागतायां चिन्मात्रमेकमजमाद्यमनन्तमन्तः

saṃkalpasaṃkṣayadgalite tu citte saṃsāramohamihikā galitā bhavanti | svacchaṃ vibhāti śaradīva khamāgatāyāṃ cinmātramekamajamādyamanantamantaḥ

हिन्दी अर्थ

संकल्प के क्षय से चित्त के गल जाने पर संसार-मोह का कुहरा छँट जाता है। भीतर मात्र चिन्मात्र एक, अजन्मा, आद्य और अनन्त स्वच्छ रूप से चमकता है, जैसे शरद ऋतु में आकाश।

English

When the mind has melted by the destruction of intention, the mist of the world's delusion dissolves. Clear it shines, as the sky when autumn has come, mere consciousness, one, unborn, primal, infinite within.

अध्याय ५

श्लोक 54

अकर्तृकमरङ्गं च गगने चित्रमुत्थितम् ।अद्रष्टृकं स्वानुभवमनिद्रस्वप्नदर्शनम्

akartṛkamaraṅgaṃ ca gagane citramutthitam | adraṣṭṛkaṃ svānubhavamanidrasvapnadarśanam

हिन्दी अर्थ

आकाश में कर्ता-रहित और पट-रहित एक चित्र उठ खड़ा हुआ है; द्रष्टा-रहित स्वानुभव, निद्रा-स्वप्न के बिना दर्शन।

English

A picture without maker or canvas has arisen in the sky; the self-experience without seer, the sight without sleep or dream.

अध्याय ५

श्लोक 55

साक्षिभूते समे स्वच्छे निर्विकल्पे चिदात्मनि ।निरिच्छं प्रतिबिम्बन्ति जगन्ति मुकुरे यथा

sākṣibhūte same svacche nirvikalpe cidātmani | niricchaṃ pratibimbanti jaganti mukure yathā

हिन्दी अर्थ

साक्षी-स्वरूप, सम, स्वच्छ, निर्विकल्प चिदात्मा में जगत इच्छा-रहित रूप से प्रतिबिम्बित होते हैं, जैसे दर्पण में।

English

In the witness, even, clear, free of conceptions, the Self of consciousness, worlds are reflected without desire, as in a mirror.

अध्याय ५

श्लोक 56

एकं ब्रह्म चिदाकाशं सर्वात्मकमखण्डितम् ।इति भावय यत्नेन चेतश्चाञ्चल्यशान्तये

ekaṃ brahma cidākāśaṃ sarvātmakamakhaṇḍitam | iti bhāvaya yatnena cetaścāñcalyaśāntaye

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म एक है, चिदाकाश, सर्वात्मक और अखण्ड — चित्त की चंचलता की शान्ति के लिए यत्नपूर्वक यही भावना करो।

English

Contemplate with effort, for the quieting of the mind's restlessness: Brahman is one, the space of consciousness, the Self of all, unbroken.

अध्याय ५

श्लोक 57

रेखोपरेखावलिता यथैका पीवरी शिला ।तथा त्रैलोक्यवलितं ब्रह्मैकमिह दृश्यताम्

rekhoparekhāvalitā yathaikā pīvarī śilā | tathā trailokyavalitaṃ brahmaikamiha dṛśyatām

हिन्दी अर्थ

जैसे रेखाओं और उपरेखाओं से घिरी एक मोटी शिला होती है, वैसे ही यहाँ तीनों लोकों से घिरे एक ही ब्रह्म को देखो।

English

As a single thick rock is covered with lines and sublines, so see here one Brahman covered by the three worlds.

अध्याय ५

श्लोक 58

द्वितीयकारणाभावादनुत्पन्नमिदं जगत् ।ज्ञातं ज्ञातव्यमधुना दृष्टं द्रष्टव्यमद्भुतम्

dvitīyakāraṇābhāvādanutpannamidaṃ jagat | jñātaṃ jñātavyamadhunā dṛṣṭaṃ draṣṭavyamadbhutam

हिन्दी अर्थ

दूसरे कारण के अभाव से यह जगत उत्पन्न ही नहीं हुआ। जो जानने योग्य था, अब जान लिया; जो देखने योग्य अद्भुत था, देख लिया।

English

For lack of a second cause, this world is unborn; what was to be known is now known, the wonder to be seen has been seen.

अध्याय ५

श्लोक 59

विश्रान्तोऽस्मि चिरं श्रान्तश्चिन्मात्रान्नास्ति किंचन ।पश्य विश्रान्तसन्देहं विगताशेषकौतुकम्

viśrānto'smi ciraṃ śrāntaścinmātrānnāsti kiṃcana | paśya viśrāntasandehaṃ vigatāśeṣakautukam

हिन्दी अर्थ

मैं बहुत देर का थका हुआ अब विश्राम में हूँ; चिन्मात्र से अलग कुछ भी नहीं। मुझे देखो — संदेह शान्त हो गए, सारी उत्सुकता चली गई।

English

I am at rest, long tired; nothing exists apart from pure consciousness. See me with doubts at rest, with all curiosity gone.

अध्याय ५

श्लोक 60

निरस्तकल्पनाजालमचित्तत्वं परं पदम् ।त एव भूमतां प्राप्ताः संशान्ताशेषकिल्बिषाः

nirastakalpanājālamacittatvaṃ paraṃ padam | ta eva bhūmatāṃ prāptāḥ saṃśāntāśeṣakilbiṣāḥ

हिन्दी अर्थ

कल्पना-जाल से रहित अचित्तता ही परम पद है; वे ही महानता को प्राप्त हुए हैं जिनके सारे पाप शान्त हो गए।

English

The state of no-mind, the supreme state, with the net of imagination cast away; those alone have reached greatness, with all sins quieted.

अध्याय ५

श्लोक 61

महाधियः शान्तधियो ये याता विमनस्कताम् ।जन्तोः कृतविचारस्य विगलद्वृत्तिचेतसः

mahādhiyaḥ śāntadhiyo ye yātā vimanaskatām | jantoḥ kṛtavicārasya vigaladvṛtticetasaḥ

हिन्दी अर्थ

जो महाबुद्धि, शान्त-बुद्धि वाले विमनस्कता (मन से परे अवस्था) को प्राप्त हुए हैं; जिस प्राणी ने विचार कर लिया है और जिसके चित्त की वृत्तियाँ गल गई हैं;

English

The great-minded, of quiet mind, who have attained mindlessness; of the creature who has inquired, whose mind's modifications have melted away;

अध्याय ५

श्लोक 62

मननं त्यजतो नित्यं किंचित्परिणतं मनः ।दृश्यं सन्त्यजतो हेयमुपादेयमुपेयुषः

mananaṃ tyajato nityaṃ kiṃcitpariṇataṃ manaḥ | dṛśyaṃ santyajato heyamupādeyamupeyuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

जो नित्य मनन छोड़ देता है, जिसका मन कुछ परिपक्व हो गया है; जो दृश्य का त्याग करता है, जो हेय और उपादेय को पा चुका है;

English

who ever gives up thinking, whose mind has somehow matured, who abandons the seen, who has reached what is to be given up and what to be accepted;

अध्याय ५

श्लोक 63

द्रष्टारं पश्यतो नित्यमद्रष्टारमपश्यतः ।विज्ञातव्ये परे तत्त्वे जागरूकस्य जीवतः

draṣṭāraṃ paśyato nityamadraṣṭāramapaśyataḥ | vijñātavye pare tattve jāgarūkasya jīvataḥ

हिन्दी अर्थ

जो द्रष्टा को सदा देखता है और अद्रष्टा को नहीं देखता; जो जानने योग्य परम तत्त्व में जाग्रत् रहकर जीता है;

English

who ever sees the seer, who does not see the non-seer, who is wakeful in the supreme principle to be known, while alive;

अध्याय ५

श्लोक 64

सुप्तस्य धनसंमोहमये संसारवर्त्मनि ।अत्यन्तपक्ववैराग्यादरसेषु रसेष्वपि

suptasya dhanasaṃmohamaye saṃsāravartmani | atyantapakvavairāgyādaraseṣu raseṣvapi

हिन्दी अर्थ

धन के मोह से भरे संसार-मार्ग में सोए हुए के लिए, अत्यन्त परिपक्व वैराग्य से, रस-रहित और रसयुक्त वस्तुओं में भी;

English

for the sleeper on the path of the world, made of delusion by wealth, through utterly ripe dispassion, even in tasteless and tasty things;

अध्याय ५

श्लोक 65

संसारवासनाजाले खगजाल इवाधुना ।त्रोटिते हृदयग्रन्थौ श्लथे वैराग्यरंहसा

saṃsāravāsanājāle khagajāla ivādhunā | troṭite hṛdayagranthau ślathe vairāgyaraṃhasā

हिन्दी अर्थ

अब जब संसार-वासना का जाल पक्षी-जाल की तरह टूट गया, वैराग्य के वेग से हृदय की ग्रन्थि शिथिल हो गई;

English

now that the net of worldly impressions, like a bird-net, is broken, the knot of the heart loosened by the force of dispassion;

अध्याय ५

श्लोक 66

कातकं फलमासाद्य यथा वारि प्रसीदति ।तथा विज्ञानवशतः स्वभावः सम्प्रसीदति

kātakaṃ phalamāsādya yathā vāri prasīdati | tathā vijñānavaśataḥ svabhāvaḥ samprasīdati

हिन्दी अर्थ

जैसे कतक (निर्मली) फल के मिलने पर जल निर्मल हो जाता है, वैसे ही विज्ञान के वश से स्वभाव प्रसन्न हो जाता है।

English

as water becomes clear on getting the Katakā fruit, so by virtue of knowledge one's nature becomes serene.

अध्याय ५

श्लोक 67

नीरागं निरुपासङ्गं निर्द्वन्द्वं निरुपाश्रयम् ।विनिर्याति मनो मोहाद्विहङ्गः पञ्जरादिव

nīrāgaṃ nirupāsaṅgaṃ nirdvandvaṃ nirupāśrayam | viniryāti mano mohādvihaṅgaḥ pañjarādiva

हिन्दी अर्थ

राग-रहित, संग-रहित, द्वन्द्व-रहित, आश्रय-रहित होकर मन मोह से वैसे निकल जाता है जैसे पक्षी पिंजरे से।

English

Without attachment, without contact, without duality, without support, the mind goes forth from delusion like a bird from a cage.

अध्याय ५

श्लोक 68

शान्तसन्देहदौरात्म्यं गतकौतुकविभ्रमम् ।परिपूर्णान्तरं चेतः पूर्णेन्दुरिव राजते

śāntasandehadaurātmyaṃ gatakautukavibhramam | paripūrṇāntaraṃ cetaḥ pūrṇenduriva rājate

हिन्दी अर्थ

जिसके संदेह और दुर्भाव शान्त हो गए, कौतुक और भ्रम चले गए, ऐसा भीतर से पूर्ण चित्त पूर्ण चन्द्रमा की तरह शोभित होता है।

English

With doubts and evil nature quieted, with curiosity and confusion gone, the mind, filled within, shines like the full moon.

अध्याय ५

श्लोक 69

नाहं न चान्यदस्तीह ब्रह्मैवास्मि निरामयम् ।इत्थं सदस्तोर्मध्याद्यः पश्यति स पश्यति

nāhaṃ na cānyadastīha brahmaivāsmi nirāmayam | itthaṃ sadastormadhyādyaḥ paśyati sa paśyati

हिन्दी अर्थ

‘न मैं हूँ, न यहाँ कुछ और है; मैं निरामय ब्रह्म ही हूँ’ — इस प्रकार जो सत् और असत् के मध्य से देखता है, वही देखता है।

English

"I am not, nor is there anything else here; I am only Brahman, free of disease" — thus whoever sees from the middle of being and non-being, he sees.

अध्याय ५

श्लोक 70

अयत्नोपतेष्वक्षिदृग्दृश्येषु यथा मनः ।नीरागमेव पतति तद्वत्कार्येषु धीरधीः

ayatnopateṣvakṣidṛgdṛśyeṣu yathā manaḥ | nīrāgameva patati tadvatkāryeṣu dhīradhīḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे बिना प्रयत्न मन आँख से देखे हुए दृश्यों पर बिना राग के गिरता है, वैसे ही धीर-बुद्धि कार्यों में प्रवृत्त होते हैं।

English

As the mind falls without effort on what the eye sees, without attachment, so the steady-minded act in their works.

अध्याय ५

श्लोक 71

परिज्ञायोपभुक्तो हि भोगो भवति तुष्टये ।विज्ञाय सेवितश्चोरो मैत्रीमेति न चोरताम्

parijñāyopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye | vijñāya sevitaścoro maitrīmeti na coratām

हिन्दी अर्थ

जाना-समझा हुआ भोग सन्तोष के लिए होता है; जाना हुआ और सेवित चोर मित्रता को प्राप्त होता है, चोरी को नहीं।

English

Enjoyment, after being understood, brings contentment; a thief, known and served, becomes a friend, not a thief.

अध्याय ५

श्लोक 72

अशङ्कितापि सम्प्राप्ता ग्रामयात्रा यथाध्वगैः ।प्रेक्ष्यते तद्वदेव ज्ञैर्भोगश्रीरवलोक्यते

aśaṅkitāpi samprāptā grāmayātrā yathādhvagaiḥ | prekṣyate tadvadeva jñairbhogaśrīravalokyate

हिन्दी अर्थ

जैसे बिना आशंका के अचानक आई ग्राम-यात्रा को राही देखते हैं, वैसे ही ज्ञानी भोगों की शोभा को देखते हैं।

English

As a village-journey met without expectation is looked at by travelers, so the wise regard the splendor of pleasures.

अध्याय ५

श्लोक 73

मनसो निगृहीतस्य लीलाभोगोऽल्पकोऽपि यः ।तमेवालब्धविस्तारं क्लिष्टत्वाद्बहु मन्यते

manaso nigṛhītasya līlābhogo'lpako'pi yaḥ | tamevālabdhavistāraṃ kliṣṭatvādbahu manyate

हिन्दी अर्थ

निगृहीत मन का जो थोड़ा-सा भी लीला-भोग है, विस्तार न पाने और क्लेश के कारण वह उसी को बहुत मानता है।

English

Of the restrained mind, even a slight playful enjoyment, as it has no extension, he esteems greatly because of its pain.

अध्याय ५

श्लोक 74

बद्धमुक्तो महीपालो ग्रासमात्रेण तुष्यति ।परैरबद्धो नाक्रान्तो न राष्ट्रं बहु मन्यते

baddhamukto mahīpālo grāsamātreṇa tuṣyati | parairabaddho nākrānto na rāṣṭraṃ bahu manyate

हिन्दी अर्थ

बन्धन से मुक्त राजा केवल एक कौर से तृप्त हो जाता है; दूसरों से अबद्ध और अनाक्रान्त वह राष्ट्र को बहुत नहीं मानता।

English

A king freed from bondage is satisfied with a mouthful; not bound by others, not attacked, he does not value a kingdom much.

अध्याय ५

श्लोक 75

हस्तं हतेन सम्पीड्य दन्तैर्दन्तान्विचूर्ण्य च ।अङ्गान्यङ्गैरिवाक्रम्य जयेदादौ स्वकं मनः

hastaṃ hatena sampīḍya dantairdantānvicūrṇya ca | aṅgānyaṅgairivākramya jayedādau svakaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

हाथ को हाथ से दबाकर, दाँतों को दाँतों से पीसकर और अंगों को अंगों से जकड़कर पहले अपने मन को जीतना चाहिए।

English

Pressing hand with hand, crushing teeth with teeth, overcoming limbs with limbs, one should first conquer one's own mind.

अध्याय ५

श्लोक 76

मनसो विजयान्नान्या गतिरस्ति भवार्णवे ।महानरकसाम्राज्ये मत्तदुष्कृतवारणाः

manaso vijayānnānyā gatirasti bhavārṇave | mahānarakasāmrājye mattaduṣkṛtavāraṇāḥ

हिन्दी अर्थ

भव-सागर में मन की विजय के सिवा दूसरा कोई मार्ग नहीं है; महान नरक के साम्राज्य में दुष्कर्म-रूपी हाथी मदमत्त हैं।

English

There is no other way across the ocean of existence than the conquest of the mind; in the empire of great hell, elephants of wrong-doing are in rut.

अध्याय ५

श्लोक 77

आशाशरशलाकाढ्या दुर्जया हीन्द्रियारयः ।प्रक्षीणचित्तदर्पस्य निगृहीतेन्द्रियद्विषः

āśāśaraśalākāḍhyā durjayā hīndriyārayaḥ | prakṣīṇacittadarpasya nigṛhītendriyadviṣaḥ

हिन्दी अर्थ

आशा-रूपी बाणों और सलाखों से भरे इन्द्रिय-शत्रु अत्यन्त दुर्जेय हैं; किन्तु जिसके चित्त का दर्प क्षीण हो गया और जिसने इन्द्रिय-शत्रुओं को वश में कर लिया,

English

Rich in arrows and spikes of hope, the enemies of the senses are hard to conquer; for one whose mind's pride has been wasted, who has restrained the foes of the senses,

अध्याय ५

श्लोक 78

पद्मिन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते भोगवासनाः ।तावन्निशीव वेताला वसन्ति हृदि वासनाः ।एकतत्त्वदृढाभ्यासाद्यावन्न विजितं मनः

padminya iva hemante kṣīyante bhogavāsanāḥ | tāvanniśīva vetālā vasanti hṛdi vāsanāḥ | ekatattvadṛḍhābhyāsādyāvanna vijitaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

उसकी भोग-वासनाएँ हेमन्त में कमलिनियों की तरह क्षीण हो जाती हैं। जब तक एक तत्त्व के दृढ़ अभ्यास से मन जीता नहीं जाता, तब तक वासनाएँ रात में वेतालों की तरह हृदय में बसती हैं।

English

impressions of enjoyment fade like lotuses in winter. As long as the mind is not conquered by firm practice of the one truth, impressions dwell in the heart like ghouls in the night.

अध्याय ५

श्लोक 79

भृत्योऽभिमतकर्तृत्वान्मन्त्री सर्वार्थकारणात् ।सामन्तश्चेन्द्रियाक्रान्तेर्मनो मन्ये विवेकिनः

bhṛtyo'bhimatakartṛtvānmantrī sarvārthakāraṇāt | sāmantaścendriyākrāntermano manye vivekinaḥ

हिन्दी अर्थ

विवेकी का मन मैं ऐसा मानता हूँ: इच्छित कार्य करने से भृत्य, सब प्रयोजन सिद्ध करने से मन्त्री, इन्द्रियों को आक्रान्त करने से सामन्त।

English

I regard the mind of the discerning as a servant for doing what is wished, a minister for accomplishing all aims, a vassal for the senses' conquests.

अध्याय ५

श्लोक 80

लालनात्स्निग्धललना पालानात्पालकः पिता ।सुहृदुत्तमविन्यासान्मनो मन्ये मनीषिणः

lālanātsnigdhalalanā pālānātpālakaḥ pitā | suhṛduttamavinyāsānmano manye manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मनीषी का मन मैं ऐसा मानता हूँ: लाड़ करने से स्नेहमयी स्त्री, पालन करने से पिता, उत्तम सलाह देने से सुहृद्।

English

I regard the mind of the wise as a loving woman for caressing, a father for protecting, a friend for best counsel.

अध्याय ५

श्लोक 81

स्वालोकतः शास्त्रदृशा स्वबुद्ध्या स्वानुभावतः ।प्रयच्छति परां सिद्धिं त्यक्त्वात्मानं मनःपिता

svālokataḥ śāstradṛśā svabuddhyā svānubhāvataḥ | prayacchati parāṃ siddhiṃ tyaktvātmānaṃ manaḥpitā

हिन्दी अर्थ

अपने प्रकाश, शास्त्र-दृष्टि, अपनी बुद्धि और अपने अनुभव से मन-रूपी पिता, अपने को त्यागकर परम सिद्धि प्रदान करता है।

English

By one's own light, by the vision of scripture, by one's own intellect, by one's own experience, the mind-father gives the supreme accomplishment, abandoning himself.

अध्याय ५

श्लोक 82

सुहृष्टः सुदृढः स्वच्छः सुक्रान्तः सुप्रबोधितः ।स्वगुणेनोर्जितो भाति हृदि हृद्यो मनोमणिः

suhṛṣṭaḥ sudṛḍhaḥ svacchaḥ sukrāntaḥ suprabodhitaḥ | svaguṇenorjito bhāti hṛdi hṛdyo manomaṇiḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त हर्षित, सुदृढ़, स्वच्छ, सुगति वाला और भली-भाँति प्रबुद्ध मन-रूपी मणि अपने गुण से बलवान होकर हृदय में मनोहर चमकती है।

English

Very glad, very firm, clear, well-advanced, well awakened, the jewel of the mind shines pleasing in the heart, strong by its own quality.

अध्याय ५

श्लोक 83

एनं मनोमणिं ब्रह्मन्बहुपङ्ककलङ्कितम् ।विवेकवारिणा सिद्ध्यै प्रक्षाल्यालोकवान्भव

enaṃ manomaṇiṃ brahmanbahupaṅkakalaṅkitam | vivekavāriṇā siddhyai prakṣālyālokavānbhava

हिन्दी अर्थ

हे ब्रह्मन्! बहुत-से कीचड़ के कलंक से लिप्त इस मन-रूपी मणि को सिद्धि के लिए विवेक-जल से धोकर प्रकाशवान हो जाओ।

English

O Brahmin, this jewel of the mind, stained by much mud — wash it with the water of discrimination for success, and be one who sees light.

अध्याय ५

श्लोक 84

विवेकं परमाश्रित्य बुद्ध्या सत्यमवेक्ष्य च ।इन्द्रियारीनलं छित्त्वा तीर्णो भव भवार्णवात्

vivekaṃ paramāśritya buddhyā satyamavekṣya ca | indriyārīnalaṃ chittvā tīrṇo bhava bhavārṇavāt

हिन्दी अर्थ

परम विवेक का आश्रय लेकर और बुद्धि से सत्य को देखकर इन्द्रिय-शत्रुओं को पूरी तरह काटकर भव-सागर से पार हो जाओ।

English

Relying on the highest discrimination and seeing truth by intellect, cut down the enemies of the senses, and cross the ocean of becoming.

अध्याय ५

श्लोक 85

आस्थामात्रमनन्तानां दुःखानामाकरं विदुः ।अनास्थामात्रमभितः सुखानामालयं विदुः

āsthāmātramanantānāṃ duḥkhānāmākaraṃ viduḥ | anāsthāmātramabhitaḥ sukhānāmālayaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

आस्था-मात्र को ही अनन्त दुःखों की खान जानते हैं; अनास्था-मात्र को चारों ओर सब सुखों का घर जानते हैं।

English

They know mere reliance as the mine of endless sorrows; they know mere non-reliance as the abode of all happiness.

अध्याय ५

श्लोक 86

वासनातन्तुबद्धोऽयं लोको विपरिवर्तते ।सा प्रसिद्धातिदुःखाय सुखायोच्छेदमागता

vāsanātantubaddho'yaṃ loko viparivartate | sā prasiddhātiduḥkhāya sukhāyocchedamāgatā

हिन्दी अर्थ

यह लोक वासना के तन्तु से बँधा हुआ घूमता रहता है; वह अत्यन्त दुःख के लिए प्रसिद्ध है और कट जाने पर सुख के लिए होता है।

English

This world turns round bound by the thread of impressions; that, famed for great sorrow, becomes happiness when it is cut off.

अध्याय ५

श्लोक 87

धीरोऽप्यतिबहुज्ञोऽपि कुलजोऽपि महानपि ।तृष्णया बध्यते जन्तुः सिंहः शृङ्खलया यथा

dhīro'pyatibahujño'pi kulajo'pi mahānapi | tṛṣṇayā badhyate jantuḥ siṃhaḥ śṛṅkhalayā yathā

हिन्दी अर्थ

धीर, बहुश्रुत, कुलीन और महान होने पर भी प्राणी तृष्णा से वैसे बँधता है जैसे सिंह साँकल से।

English

Even the steady, even the very learned, even the high-born, even the great, a creature is bound by craving, as a lion by a chain.

अध्याय ५

श्लोक 88

परमं पौरुषं यत्नमास्थादाय सृद्यमम् ।यथाशास्त्रमनुद्वेगमाचरन्को न सिद्धिभाक्

paramaṃ pauruṣaṃ yatnamāsthādāya sṛdyamam | yathāśāstramanudvegamācaranko na siddhibhāk

हिन्दी अर्थ

परम पुरुषार्थ, प्रयत्न और उत्साह लेकर शास्त्र के अनुसार बिना उद्वेग आचरण करता हुआ कौन सिद्धि का भागी नहीं होता?

English

Taking up supreme human effort and ready exertion, acting according to scripture without agitation, who would not reach success?

अध्याय ५

श्लोक 89

अहं सर्वमिदं विश्वं परमात्माहमच्युतः ।नान्यदस्तीति संवित्त्या परमा सा ह्यहङ्कृतिः

ahaṃ sarvamidaṃ viśvaṃ paramātmāhamacyutaḥ | nānyadastīti saṃvittyā paramā sā hyahaṅkṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

‘मैं यह सब विश्व हूँ, मैं अच्युत परमात्मा हूँ; दूसरा कुछ नहीं’ — यह संवित् परम अहंकृति (अहं-भाव) है।

English

"I am all this universe, I am the Supreme Self, the undying; there is nothing else" — that awareness is the supreme I-sense.

अध्याय ५

श्लोक 90

सर्वस्माद्व्यतिरिक्तोऽहं वालाग्रादप्यहं तनुः ।इति या संविदो ब्रह्मन्द्वितीयाहङ्कृतिः शुभा

sarvasmādvyatirikto'haṃ vālāgrādapyahaṃ tanuḥ | iti yā saṃvido brahmandvitīyāhaṅkṛtiḥ śubhā

हिन्दी अर्थ

‘मैं सबसे अलग हूँ, मैं बाल की नोक से भी सूक्ष्म हूँ’ — हे ब्रह्मन्! यह संवित् की दूसरी शुभ अहंकृति है।

English

"I am distinct from all; I am subtler than a hair's tip" — that second I-sense of awareness, O Brahmin, is auspicious.

अध्याय ५

श्लोक 91

मोक्षायैषा न बन्धाय जीवन्मुक्तस्य विद्यते

mokṣāyaiṣā na bandhāya jīvanmuktasya vidyate

हिन्दी अर्थ

जीवन्मुक्त के लिए यह मोक्ष के लिए है, बन्धन के लिए नहीं।

English

This is for liberation, not for bondage, for the liberated-while-living.

अध्याय ५

श्लोक 92

पाणिपादादिमात्रोऽयमहमित्येष निश्चयः ।अहंकारस्तृतीयोऽसौ लैकिकस्तुच्छ एव सः

pāṇipādādimātro'yamahamityeṣa niścayaḥ | ahaṃkārastṛtīyo'sau laikikastuccha eva saḥ

हिन्दी अर्थ

‘मैं केवल हाथ-पैर आदि हूँ’ — ऐसा जो निश्चय है, वह तीसरा अहंकार है, लौकिक और तुच्छ ही।

English

"I am only hands, feet and the like" — this conviction is egoism, the third, worldly and petty.

अध्याय ५

श्लोक 93

जीव एव दुरात्मासौ कन्दः संसारदुस्तरोः ।अनेनाभिहतो जन्तुरधोऽधः परिधावति

jīva eva durātmāsau kandaḥ saṃsāradustaroḥ | anenābhihato janturadho'dhaḥ paridhāvati

हिन्दी अर्थ

यही दुरात्मा जीव है, संसार-वृक्ष का दुस्तर कन्द; इससे आहत प्राणी नीचे-नीचे दौड़ता जाता है।

English

This is the individual, the evil-natured, the bulb of the hard-to-cross tree of the world; struck by it a creature runs ever lower.

अध्याय ५

श्लोक 94

अनया दुरहंकृत्या भावात्संत्यक्तया चिरम् ।शिष्टाहंकारवाञ्जन्तुः शमवान्याति मुक्तताम्

anayā durahaṃkṛtyā bhāvātsaṃtyaktayā ciram | śiṣṭāhaṃkāravāñjantuḥ śamavānyāti muktatām

हिन्दी अर्थ

इस दुष्ट अहंकृति के चिरकाल तक भाव से त्याग देने पर, शेष अहंकार वाला शान्त प्राणी मुक्ति को प्राप्त होता है।

English

By this evil egoism long abandoned in its being, the creature with the remaining egoism and peace goes to liberation.

अध्याय ५

श्लोक 95

प्रथमौ द्वावहंकारावङ्गीकृत्य त्वलौकिकौ ।तृतीयाहंकृतिस्त्याज्या लौकिकी दुःखदायिनी

prathamau dvāvahaṃkārāvaṅgīkṛtya tvalaukikau | tṛtīyāhaṃkṛtistyājyā laukikī duḥkhadāyinī

हिन्दी अर्थ

पहले दोनों अहंकारों को अलौकिक मानकर स्वीकार करके तीसरी अहंकृति — लौकिक और दुःखदायी — को त्याग देना चाहिए।

English

Accepting the first two egoisms as unworldly, the third egoism, worldly and giving pain, is to be abandoned.

अध्याय ५

श्लोक 96

अथ ते अपि संत्यज्य सर्वाहंकृतिवर्जितः ।स तिष्ठति तथात्युच्चैः परमेवाधिरोहति

atha te api saṃtyajya sarvāhaṃkṛtivarjitaḥ | sa tiṣṭhati tathātyuccaiḥ paramevādhirohati

हिन्दी अर्थ

फिर उन दोनों को भी छोड़कर सब अहंकृतियों से रहित हुआ वह इसी प्रकार अत्यन्त ऊँचे स्थित रहता है और परम पर ही आरूढ़ होता है।

English

Then, abandoning those too, free of all ego-sense, he stays thus most high and ascends to the supreme.

अध्याय ५

श्लोक 97

भोगेच्छामात्रको बन्धस्तत्त्यागो मोक्ष उच्यते ।मनसोऽभ्युदयो नाशो मनोनाशो महोदयः

bhogecchāmātrako bandhastattyāgo mokṣa ucyate | manaso'bhyudayo nāśo manonāśo mahodayaḥ

हिन्दी अर्थ

भोग की इच्छा-मात्र ही बन्धन है; उसका त्याग मोक्ष कहा जाता है। मन का उदय नाश है; मन का नाश महान उदय है।

English

Bondage is mere desire for enjoyment; its renunciation is called liberation. The rise of the mind is destruction; the destruction of the mind is a great rise.

अध्याय ५

श्लोक 98

ज्ञमनो नाशमभ्येति मनोऽज्ञस्य हि शृङ्खला ।नानन्दं न निरानन्दं न चलं नाचलं स्थिरम् ।न सन्नासन्न चैतेषां मध्यं ज्ञानिमनो विदुः

jñamano nāśamabhyeti mano'jñasya hi śṛṅkhalā | nānandaṃ na nirānandaṃ na calaṃ nācalaṃ sthiram | na sannāsanna caiteṣāṃ madhyaṃ jñānimano viduḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानी का मन नाश को प्राप्त होता है; अज्ञानी का मन शृंखला है। ज्ञानी का मन न आनन्द है न निरानन्द, न चल न अचल, स्थिर; न सत् न असत्, न इनका मध्य — ऐसा जानते हैं।

English

The mind of the knower goes to destruction; the mind of the ignorant is a chain. Neither bliss nor non-bliss, neither moving nor unmoving, steady, neither existent nor non-existent, nor the middle of these — thus they know the mind of the wise.

अध्याय ५

श्लोक 99

यथा सौक्ष्म्याच्चिदाभास्य आकाशो नोपलक्ष्यते ।तथा निरंशश्चिद्भावः सर्वगोऽपि न लक्ष्यते

yathā saukṣmyāccidābhāsya ākāśo nopalakṣyate | tathā niraṃśaścidbhāvaḥ sarvago'pi na lakṣyate

हिन्दी अर्थ

जैसे सूक्ष्म होने से चिदाभास आकाश दिखाई नहीं देता, वैसे ही निरंश चिद्भाव सर्वगत होकर भी दिखाई नहीं देता।

English

As the sky, being subtle, is not noticed as a reflection of consciousness, so the partless state of consciousness, though all-pervading, is not noticed.

अध्याय ५

श्लोक 100

सर्वसंकल्परहिता सर्वसंज्ञाविवर्जिता ।सैषा चिदविनाशात्मा स्वात्मेत्यादिकृताभिधा

sarvasaṃkalparahitā sarvasaṃjñāvivarjitā | saiṣā cidavināśātmā svātmetyādikṛtābhidhā

हिन्दी अर्थ

सब संकल्पों से रहित, सब संज्ञाओं से रहित यह अविनाशी चेतना है, जिसे ‘स्वात्मा’ आदि नाम दिए गए हैं।

English

Free of all intention, devoid of all names, this indestructible consciousness is given names such as "Self" and the like.

अध्याय ५

श्लोक 101

आकाशशतभागाण्छा ज्ञेषु निष्कलरूपिणी ।सकलामलसंसारस्वरूपैकात्मदर्शिनी

ākāśaśatabhāgāṇchā jñeṣu niṣkalarūpiṇī | sakalāmalasaṃsārasvarūpaikātmadarśinī

हिन्दी अर्थ

आकाश के सौवें भाग के समान, ज्ञानियों में निष्कल रूप वाली, सम्पूर्ण निर्मल संसार-स्वरूप एक आत्मा को देखने वाली।

English

A hundredth part of space, in the knowers of a partless form, seeing the one Self as the whole nature of the pure world.

अध्याय ५

श्लोक 102

नास्तमेति न चोदेति नोत्तिष्ठति न तिष्ठति ।न च याति न चायाति न च नेह न चेह चित्

nāstameti na codeti nottiṣṭhati na tiṣṭhati | na ca yāti na cāyāti na ca neha na ceha cit

हिन्दी अर्थ

वह न अस्त होती है, न उदित; न उठती है, न ठहरती है; न जाती है, न आती है; वह चेतना न यहाँ है, न यहाँ नहीं है।

English

It neither sets nor rises, neither stands up nor stays; neither goes nor comes; consciousness is neither here nor not here.

अध्याय ५

श्लोक 103

सैषा चियमलाकारा निर्विकल्पा निरास्पदा

saiṣā ciyamalākārā nirvikalpā nirāspadā

हिन्दी अर्थ

यही यह निर्मल आकार वाली, निर्विकल्प और आश्रय-रहित चेतना है।

English

This consciousness has a spotless form, free of conceptions, without support.

अध्याय ५

श्लोक 104

आदौ शमदमप्रायैर्गुणैः शिष्यं विशोधयेत् ।पश्चात्सर्वमिदं ब्रह्म शुद्धस्त्वमिति बोधयेत्

ādau śamadamaprāyairguṇaiḥ śiṣyaṃ viśodhayet | paścātsarvamidaṃ brahma śuddhastvamiti bodhayet

हिन्दी अर्थ

पहले शम-दम आदि गुणों से शिष्य को शुद्ध करना चाहिए; उसके बाद उसे बोध कराना चाहिए कि ‘यह सब ब्रह्म है, तुम शुद्ध हो।’

English

At first one should purify the disciple by qualities such as calm and self-control; afterward one should teach: "All this is Brahman, you are pure."

अध्याय ५

श्लोक 105

अज्ञस्यार्धप्रबुद्धस्य सर्वं ब्रह्मेति यो वदेत् ।महानरकजालेषु स तेन विनियोजितः

ajñasyārdhaprabuddhasya sarvaṃ brahmeti yo vadet | mahānarakajāleṣu sa tena viniyojitaḥ

हिन्दी अर्थ

जो अज्ञ या अर्ध-प्रबुद्ध से ‘सब ब्रह्म है’ कहता है, वह उसके द्वारा महान नरक के जालों में डाल दिया जाता है।

English

Whoever says "all is Brahman" to the ignorant or half-awakened is thereby bound to nets of great hell.

अध्याय ५

श्लोक 106

प्रबुद्धबुद्धेः प्रक्षीणभोगेच्छस्य निराशिषः ।नास्त्यविद्यामलमिति प्राज्ञस्तूपदिशेद्गुरुः

prabuddhabuddheḥ prakṣīṇabhogecchasya nirāśiṣaḥ | nāstyavidyāmalamiti prājñastūpadiśedguruḥ

हिन्दी अर्थ

जिसकी बुद्धि प्रबुद्ध है, जिसकी भोग-इच्छा क्षीण हो गई और जो निराश है, उसे बुद्धिमान गुरु उपदेश दे कि ‘अविद्या का मल नहीं है।’

English

To one of awakened intellect, whose desire for pleasure is exhausted, without hope, the wise teacher should teach: "There is no stain of ignorance."

अध्याय ५

श्लोक 107

सति दीप इवालोकः सत्यर्क इव वासरः ।सति पुष्प इवामोदश्चिति सत्यं जगत्तथा

sati dīpa ivālokaḥ satyarka iva vāsaraḥ | sati puṣpa ivāmodaściti satyaṃ jagattathā

हिन्दी अर्थ

जैसे दीपक के होने पर प्रकाश, सूर्य के होने पर दिन, पुष्प के होने पर सुगन्ध होती है, वैसे ही चेतना के होने पर जगत सत्य-सा है।

English

As light exists when there is a lamp, day when there is a sun, fragrance when there is a flower, so the world exists as truth in consciousness.

अध्याय ५

श्लोक 108

प्रतिभासत एवेदं न जगत्परमार्थतः ।ज्ञानदृष्टौ प्रसन्नायां प्रबोधविततोदये

pratibhāsata evedaṃ na jagatparamārthataḥ | jñānadṛṣṭau prasannāyāṃ prabodhavitatodaye

हिन्दी अर्थ

यह केवल प्रतीत होता है; जगत परमार्थ से नहीं है। जब ज्ञान-दृष्टि प्रसन्न हो और बोध का उदय फैल जाए,

English

This appears only; the world is not ultimately real. When the eye of knowledge is clear and the arising of awakening spreads,

अध्याय ५

श्लोक 109

यथावज्ज्ञास्यसि स्वस्थो मद्वाग्वृष्टिबलाबलम् ।अविद्ययैवोत्तमया स्वार्थनाशोद्यमार्थया

yathāvajjñāsyasi svastho madvāgvṛṣṭibalābalam | avidyayaivottamayā svārthanāśodyamārthayā

हिन्दी अर्थ

तब तुम स्वस्थ होकर मेरी वाक्-वृष्टि के बल और अबल को यथावत् जान लोगे; उसी उत्तम अविद्या से, जो स्वार्थ-नाश के उद्यम के लिए है,

English

You will rightly know, in your own nature, the strength and weakness of my rain of words; by that supreme ignorance itself, whose purpose is the destruction of self-interest,

अध्याय ५

श्लोक 110

विद्या सम्प्राप्यते ब्रह्मन्सर्वदोषापहारिणी ।शाम्यति ह्यस्त्रमस्त्रेण मलेन क्षाल्यते मलम्

vidyā samprāpyate brahmansarvadoṣāpahāriṇī | śāmyati hyastramastreṇa malena kṣālyate malam

हिन्दी अर्थ

हे ब्रह्मन्! सब दोषों को हरने वाली विद्या प्राप्त होती है; अस्त्र अस्त्र से शान्त होता है और मल मल से धोया जाता है।

English

knowledge is attained, O Brahmin, which removes all faults; a weapon is quelled by a weapon, a stain is washed by a stain.

अध्याय ५

श्लोक 111

शमं विषं विषेणैति रिपुणा हन्यते रिपुः ।ईदृशी भूतमायेयं या स्वनाशेन हर्षदा

śamaṃ viṣaṃ viṣeṇaiti ripuṇā hanyate ripuḥ | īdṛśī bhūtamāyeyaṃ yā svanāśena harṣadā

हिन्दी अर्थ

विष विष से शान्त होता है और शत्रु शत्रु से मारा जाता है; ऐसी ही यह भूत-माया है जो अपने नाश से हर्ष देती है।

English

Poison is neutralized by poison, an enemy is slain by an enemy; such is this illusion of beings, which gives joy by its own destruction.

अध्याय ५

श्लोक 112

न लक्ष्यते स्वभावोऽस्या वीक्ष्यमाणैव नश्यति ।नास्त्येषा परमार्थेनेत्येवं भावनयेद्धया

na lakṣyate svabhāvo'syā vīkṣyamāṇaiva naśyati | nāstyeṣā paramārthenetyevaṃ bhāvanayeddhayā

हिन्दी अर्थ

इसका स्वभाव दिखाई नहीं देता; देखे जाते ही यह नष्ट हो जाती है; ‘परमार्थ में यह है ही नहीं’ — ऐसी बुद्धि से भावना करो।

English

Its nature is not perceived; it perishes just when looked at; "it does not exist in ultimate truth" — contemplate thus with intelligence.

अध्याय ५

श्लोक 113

सर्वं ब्रह्मेति यस्यान्तर्भावना सा हि मुक्तिदा ।भेददृष्टिरविद्येयं सर्वथा तां विसर्जयेत्

sarvaṃ brahmeti yasyāntarbhāvanā sā hi muktidā | bhedadṛṣṭiravidyeyaṃ sarvathā tāṃ visarjayet

हिन्दी अर्थ

जिसके भीतर ‘सब ब्रह्म है’ की भावना है, वही मुक्ति देने वाली है; भेद-दृष्टि यह अविद्या है; उसे सर्वथा त्याग दो।

English

The inner contemplation "all is Brahman" gives liberation; the vision of difference is this ignorance; abandon it wholly.

अध्याय ५

श्लोक 114

मुने नासाद्यते तद्धि पदमक्षयमुच्यते ।कुतो जातेयमिति ते द्विज मास्तु विचारणा

mune nāsādyate taddhi padamakṣayamucyate | kuto jāteyamiti te dvija māstu vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

हे मुने! वह पद अक्षय कहा जाता है, प्राप्त नहीं किया जाता; हे द्विज! ‘यह कहाँ से उत्पन्न हुई’ — ऐसा विचार तुम्हारे लिए न हो।

English

That state, O sage, is called imperishable, not obtained; let there be no inquiry on your part, O twice-born, "from where was this born?"

अध्याय ५

श्लोक 115

इमां कथमहं हन्मीत्येषा तेऽस्तु विचारणा ।अस्तं गतायां क्षीणायामस्यां ज्ञास्यसि तत्पदम्

imāṃ kathamahaṃ hanmītyeṣā te'stu vicāraṇā | astaṃ gatāyāṃ kṣīṇāyāmasyāṃ jñāsyasi tatpadam

हिन्दी अर्थ

तुम्हारा विचार यह हो कि ‘मैं इसे कैसे मारूँ?’ इसके अस्त और क्षीण हो जाने पर तुम उस पद को जान लोगे।

English

Let your inquiry be "how shall I kill it?" When it has set and dwindled, you will know that state.

अध्याय ५

श्लोक 116

यत एषा यथा चैषा यथा नष्टेत्यखण्डितम् ।तदस्या रोगशालाया यत्नं कुरु चिकित्सने

yata eṣā yathā caiṣā yathā naṣṭetyakhaṇḍitam | tadasyā rogaśālāyā yatnaṃ kuru cikitsane

हिन्दी अर्थ

‘यह कहाँ से, कैसी और कैसे नष्ट होती है’ — इस अखण्ड रूप से, इस रोगशाला की चिकित्सा का प्रयत्न करो।

English

"Whence is this, how is this, how is it destroyed?" — in unbroken fashion, make effort for the cure of this house of disease.

अध्याय ५

श्लोक 117

यथैषा जन्मदुःखेषु न भूयस्त्वां नियोक्ष्यति ।स्वात्मनि स्वपरिस्पन्दैः स्फुरत्यच्छैश्चिदर्णवः

yathaiṣā janmaduḥkheṣu na bhūyastvāṃ niyokṣyati | svātmani svaparispandaiḥ sphuratyacchaiścidarṇavaḥ

हिन्दी अर्थ

ताकि यह फिर तुम्हें जन्म-दुःखों में न लगाए। अपने ही आत्मा में अपने स्पन्दनों से चिद्-सागर निर्मल रूप से चमकता है।

English

So that it will not again bind you in the sorrows of birth. In its own self, by its own vibrations, the clear ocean of consciousness shines.

अध्याय ५

श्लोक 118

एकात्मकमखण्डं तदित्यन्तर्भाव्यतां दृढम् ।किंचित्क्षुभितरूपा सा चिच्छक्तिश्चिन्मयार्णवे

ekātmakamakhaṇḍaṃ tadityantarbhāvyatāṃ dṛḍham | kiṃcitkṣubhitarūpā sā cicchaktiścinmayārṇave

हिन्दी अर्थ

‘वह एकात्मक और अखण्ड है’ — ऐसा भीतर दृढ़ता से भावित करो। चिन्मय-सागर में चेतना की वह शक्ति कुछ क्षुब्ध रूप वाली हो जाती है,

English

Contemplate firmly within: "that is one-natured and undivided." The power of consciousness, slightly stirred in the ocean of consciousness,

अध्याय ५

श्लोक 119

तन्मयैव स्फुरत्यच्छा तत्रैवोर्मिरिवार्णवे ।आत्मन्येवात्मना व्योम्नि यथा सरसि मारुतः

tanmayaiva sphuratyacchā tatraivormirivārṇave | ātmanyevātmanā vyomni yathā sarasi mārutaḥ

हिन्दी अर्थ

और उसी से बनी हुई निर्मल रूप से वहीं चमकती है, जैसे समुद्र में लहर; अपने ही आत्मा में, अपने आप, आकाश में, जैसे सरोवर में वायु,

English

shines clear, made of it alone, there as a wave in the ocean; in itself, by itself, in space, as the wind in a lake;

अध्याय ५

श्लोक 120

तथैवात्मात्मशक्त्यैव स्वात्मन्येवैति लोलताम् ।क्षणं स्फुरति सा देवी सर्वशक्तितया तथा

tathaivātmātmaśaktyaiva svātmanyevaiti lolatām | kṣaṇaṃ sphurati sā devī sarvaśaktitayā tathā

हिन्दी अर्थ

वैसे ही आत्मा अपनी ही शक्ति से अपने ही आत्मा में चंचलता को प्राप्त होता है; क्षण-भर के लिए वह देवी सर्वशक्ति रूप में चमकती है।

English

so the Self by its own power alone moves about in its own Self; for a moment that goddess shines in the form of all powers.

अध्याय ५

श्लोक 121

देशकालक्रियाशक्तिर्न यस्याः सम्प्रकर्षणे ।स्वस्वभावं विदित्वोच्चैरप्यनन्तपदे स्थिता

deśakālakriyāśaktirna yasyāḥ samprakarṣaṇe | svasvabhāvaṃ viditvoccairapyanantapade sthitā

हिन्दी अर्थ

जिसकी प्राप्ति में देश, काल और क्रिया की शक्ति का कोई प्रयोजन नहीं, अपने स्वभाव को जानकर अनन्त पद में स्थित होते हुए भी,

English

In whose attainment there is no power of place, time or action, knowing her own nature, though established in the endless state,

अध्याय ५

श्लोक 122

रूपं परिमितेनासौ भावयत्यविभाविता ।यदैवं भावितं रूपं तया परमकान्तया

rūpaṃ parimitenāsau bhāvayatyavibhāvitā | yadaivaṃ bhāvitaṃ rūpaṃ tayā paramakāntayā

हिन्दी अर्थ

वह अलक्षित रहकर अपने रूप की परिमित-रूप से भावना करती है; जब उस परम कान्ता द्वारा इस प्रकार रूप भावित होता है,

English

she, unperceived, imagines her form as limited; when thus the form is imagined by that supreme beloved,

अध्याय ५

श्लोक 123

तदैवैनामनुगता नामसंख्यादिका दृशः ।विकल्पकलिताकारं देशकालक्रियास्पदम्

tadaivaināmanugatā nāmasaṃkhyādikā dṛśaḥ | vikalpakalitākāraṃ deśakālakriyāspadam

हिन्दी अर्थ

तभी उसके पीछे नाम, संख्या आदि की दृष्टियाँ आती हैं — विकल्पों से रचा हुआ आकार, देश, काल और क्रिया का आधार।

English

then follow after her the views of name, number and the like; a form shaped by conceptions, the seat of place, time and action.

अध्याय ५

श्लोक 124

चितो रूपमिदं ब्रह्मन्क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते ।वासनाः कल्पयन्सोऽपि यात्यहंकारतां पुनः

cito rūpamidaṃ brahmankṣetrajña iti kathyate | vāsanāḥ kalpayanso'pi yātyahaṃkāratāṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

हे ब्रह्मन्! चेतना का यही रूप ‘क्षेत्रज्ञ’ कहलाता है; वासनाओं की कल्पना करता हुआ वही फिर अहंकार-भाव को प्राप्त होता है।

English

This form of consciousness, O Brahmin, is called the knower of the field; he, imagining impressions, again becomes ego.

अध्याय ५

श्लोक 125

अहङ्कारो विनिर्णेता कलङ्की बुद्धिरुच्यते ।बुद्धिः संकल्पिताकारा प्रयाति मननास्पदम्

ahaṅkāro vinirṇetā kalaṅkī buddhirucyate | buddhiḥ saṃkalpitākārā prayāti mananāspadam

हिन्दी अर्थ

निर्णय करने वाला अहंकार है; कलंकित बुद्धि ‘बुद्धि’ कही जाती है; संकल्प से आकार पाई बुद्धि मनन के आश्रय को जाती है।

English

Egoism is the decider, the stained intellect is called buddhi; the intellect, shaped by intention, goes to the seat of thought.

अध्याय ५

श्लोक 126

मनो घनविकल्पं तु गच्छतीन्द्रियतां शनैः ।पाणिपादमयं देहमिन्द्रियाणि विदुर्बुधाः

mano ghanavikalpaṃ tu gacchatīndriyatāṃ śanaiḥ | pāṇipādamayaṃ dehamindriyāṇi vidurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

घने विकल्पों वाला मन धीरे-धीरे इन्द्रिय-भाव को प्राप्त होता है; हाथ-पैर आदि से बने देह और इन्द्रियों को ज्ञानी इसी रूप में जानते हैं।

English

The mind, dense with conceptions, slowly becomes the senses; the wise know the body, made of hands and feet, and the senses.

अध्याय ५

श्लोक 127

एवं जीवो हि संकल्पवासनारज्जुवेष्टितः ।दुःखजालपरीतात्मा क्रमादायाति नीचताम्

evaṃ jīvo hi saṃkalpavāsanārajjuveṣṭitaḥ | duḥkhajālaparītātmā kramādāyāti nīcatām

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार जीव संकल्प और वासना की रस्सी में लिपटा हुआ, दुःख-जाल से घिरा हुआ, क्रमशः नीचता को प्राप्त होता है।

English

Thus the individual, wrapped in the rope of intention and impressions, with a self enveloped in nets of sorrow, gradually comes to lowness.

अध्याय ५

श्लोक 128

इति शक्तिमयं चेतो घनाहंकारतां गतम् ।कोशकारक्रिमिरिव स्वेच्छया याति बन्धनम्

iti śaktimayaṃ ceto ghanāhaṃkāratāṃ gatam | kośakārakrimiriva svecchayā yāti bandhanam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार शक्तिमय चित्त घन अहंकार को प्राप्त होकर, रेशम के कीड़े की तरह कोश में, अपनी इच्छा से बन्धन में चला जाता है।

English

Thus the mind of the nature of power, having become dense egoism, enters bondage by its own will, like a silkworm in its cocoon.

अध्याय ५

श्लोक 129

स्वयं कल्पित तन्मात्राजालभ्यन्तरवर्ति च ।परां विवशतामेति शृङ्खलाबद्धसिंहवत्

svayaṃ kalpita tanmātrājālabhyantaravarti ca | parāṃ vivaśatāmeti śṛṅkhalābaddhasiṃhavat

हिन्दी अर्थ

अपने द्वारा कल्पित तन्मात्राओं के जाल के भीतर रहता हुआ, वह साँकल में बँधे सिंह की तरह परम विवशता को प्राप्त होता है।

English

Dwelling within the net of subtle elements imagined by itself, it falls into utter helplessness like a lion bound in chains.

अध्याय ५

श्लोक 130

क्वचिन्मनः क्वचिद्बुद्धिः क्वचिज्ज्ञानं क्वचित्क्रिया ।क्वचिदेतदहंकारः क्वचिच्चित्तमिति स्मृतम्

kvacinmanaḥ kvacidbuddhiḥ kvacijjñānaṃ kvacitkriyā | kvacidetadahaṃkāraḥ kvaciccittamiti smṛtam

हिन्दी अर्थ

कहीं उसे मन कहा गया है, कहीं बुद्धि, कहीं ज्ञान, कहीं क्रिया, कहीं अहंकार और कहीं चित्त।

English

In one place it is called mind, in another intellect, in another knowledge, in another action, in another egoism, in another thought.

अध्याय ५

श्लोक 131

क्वचित्प्रकृतिरित्युक्तं क्वचिन्मायेति कल्पितम् ।क्वचिन्मलमिति प्रोक्तं क्वचित्कर्मेति संस्मृतम्

kvacitprakṛtirityuktaṃ kvacinmāyeti kalpitam | kvacinmalamiti proktaṃ kvacitkarmeti saṃsmṛtam

हिन्दी अर्थ

कहीं प्रकृति कहा गया, कहीं माया कल्पित की गई; कहीं मल कहा गया और कहीं कर्म।

English

In one place it is called nature, in another imagined as illusion, in another it is called stain, in another remembered as karma.

अध्याय ५

श्लोक 132

क्वचिद्बन्ध इति ख्यातं क्वचित्पुर्यष्टकं स्मृतम् ।प्रोक्तं क्वचिदविद्येति क्वचिदिच्छेति संमतम्

kvacidbandha iti khyātaṃ kvacitpuryaṣṭakaṃ smṛtam | proktaṃ kvacidavidyeti kvacidiccheti saṃmatam

हिन्दी अर्थ

कहीं बन्धन के रूप में प्रसिद्ध है, कहीं पुर्यष्टक (सूक्ष्म शरीर) माना गया; कहीं अविद्या कहा गया और कहीं इच्छा।

English

In one place it is known as bondage, in another recalled as the subtle body of eight, in another called ignorance, in another accepted as desire.

अध्याय ५

श्लोक 133

इअमं संसारमखिलमाशापाशविधायकम् ।दधदन्तःफलैर्हीनं वटधाना वटं यथा

iamaṃ saṃsāramakhilamāśāpāśavidhāyakam | dadhadantaḥphalairhīnaṃ vaṭadhānā vaṭaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

आशा-पाश बनाने वाले इस सारे संसार को, जो भीतर के फल से रहित है, वह उस बरगद की तरह धारण करता है जिसके बीज निकाल लिए गए हों —

English

Bearing this whole world that makes the noose of hope, empty of inner fruit like a banyan stripped of seed,

अध्याय ५

श्लोक 134

चिन्तानलशिखादग्धं कोपाजगरचर्वितम् ।कामाब्धिकल्लोलरतं विस्मृतात्मपितामहम्

cintānalaśikhādagdhaṃ kopājagaracarvitam | kāmābdhikallolarataṃ vismṛtātmapitāmaham

हिन्दी अर्थ

चिन्ता-अग्नि की ज्वाला से जला हुआ, क्रोध-रूपी अजगर से चबाया हुआ, काम-सागर की लहरों में रमा हुआ, आत्मा रूपी पितामह को भूला हुआ —

English

burnt by the flames of the fire of anxiety, chewed by the python of anger, delighting in the waves of the ocean of desire, forgetful of its Self, the grandfather —

अध्याय ५

श्लोक 135

समुद्धर मनो ब्रह्मन्मातङ्गमिव कर्दमात् ।एवं जीवाश्रिता भावा भवभावनयाहिताः

samuddhara mano brahmanmātaṅgamiva kardamāt | evaṃ jīvāśritā bhāvā bhavabhāvanayāhitāḥ

हिन्दी अर्थ

हे ब्रह्मन्! मन को कीचड़ से हाथी की तरह ऊपर उठा लो। इस प्रकार जीव के आश्रित भाव, भव-भावना द्वारा रचे हुए,

English

lift up the mind, O Brahmin, like an elephant from mud. Thus states resting on the individual, set by contemplation of becoming,

अध्याय ५

श्लोक 136

ब्रह्मणा कल्पिताकारा लक्षशोऽप्यथ कोटिशः ।संख्यातीताः पुरा जाता जायन्तेऽद्यापि चाभितः

brahmaṇā kalpitākārā lakṣaśo'pyatha koṭiśaḥ | saṃkhyātītāḥ purā jātā jāyante'dyāpi cābhitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा द्वारा कल्पित आकार वाले, लाखों और करोड़ों, असंख्य पहले उत्पन्न हुए और आज भी चारों ओर उत्पन्न होते हैं;

English

fashioned by Brahma, by the lakh and by the crore, countless, were born before and are still born all around.

अध्याय ५

श्लोक 137

उत्पत्स्यन्तेऽपि चैवान्ये कणौघा इव निर्झरात् ।केचित्प्रथमजन्मानः केचिज्जन्मशताधिकाः

utpatsyante'pi caivānye kaṇaughā iva nirjharāt | kecitprathamajanmānaḥ kecijjanmaśatādhikāḥ

हिन्दी अर्थ

और आगे भी झरने की बूँदों की धारा की तरह दूसरे उत्पन्न होंगे; कुछ पहले जन्म वाले, कुछ सौ से अधिक जन्मों वाले,

English

And others will be born, like streams of drops from a waterfall; some in their first birth, some beyond a hundred births,

अध्याय ५

श्लोक 138

केचिच्चासंख्यजन्मानः केचिद्द्वित्रिभवान्तराः ।केचित्किन्नरगन्धर्वविद्याधरमहोरगाः

keciccāsaṃkhyajanmānaḥ keciddvitribhavāntarāḥ | kecitkinnaragandharvavidyādharamahoragāḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ असंख्य जन्मों वाले, कुछ दो-तीन भवों के अन्तर पर; कुछ किन्नर, गन्धर्व, विद्याधर और महानाग;

English

some of countless births, some two or three lives apart; some Kinnaras, Gandharvas, Vidyadharas and great serpents;

अध्याय ५

श्लोक 139

केचिदर्केन्दुवरुणास्त्र्यक्षाधोक्षजपद्मजाः ।केचिद्ब्रह्मणभूपालवैश्यशूद्रगणाः स्थिताः

kecidarkenduvaruṇāstryakṣādhokṣajapadmajāḥ | kecidbrahmaṇabhūpālavaiśyaśūdragaṇāḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ सूर्य, चन्द्र, वरुण, शिव, विष्णु और ब्रह्मा; कुछ ब्राह्मण, राजा, वैश्य और शूद्रों के समूह के रूप में स्थित हैं;

English

some suns, moons, Varunas, Shiva, Vishnu, Brahma; some stand as hosts of Brahmins, kings, merchants and servants;

अध्याय ५

श्लोक 140

केचित्तृणौषधीवृक्षफलमूलपतङ्गकाः ।केचित्कदम्बजम्बीरसालतालतमालकाः

kecittṛṇauṣadhīvṛkṣaphalamūlapataṅgakāḥ | kecitkadambajambīrasālatālatamālakāḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ तृण, ओषधि, वृक्ष, फल, मूल और कीट-पतंग; कुछ कदम्ब, जम्बीर, साल, ताल और तमाल;

English

some grasses, herbs, trees, fruits, roots and insects; some Kadamba, Jambira, Sala, Tala and Tamala trees;

अध्याय ५

श्लोक 141

केचिन्महेन्द्रमलयसह्यमन्दरमेरवः ।केचित्क्षारोदधिक्षीरघृतेक्षुजलराशयः

kecinmahendramalayasahyamandarameravaḥ | kecitkṣārodadhikṣīraghṛtekṣujalarāśayaḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ महेन्द्र, मलय, सह्य, मन्दर और मेरु; कुछ खारे, दूध, घी, ईख के रस और जल के समुद्र;

English

some Mahendra, Malaya, Sahya, Mandara and Meru mountains; some oceans of salt, milk, ghee, sugarcane juice;

अध्याय ५

श्लोक 142

केचिद्विशालाः कुकुभः केचिन्नद्यो महारयाः ।विहायस्युच्चकैः केचिन्निपतन्त्युत्पतन्ति च

kecidviśālāḥ kukubhaḥ kecinnadyo mahārayāḥ | vihāyasyuccakaiḥ kecinnipatantyutpatanti ca

हिन्दी अर्थ

कुछ विशाल दिशाएँ, कुछ वेगवान नदियाँ; कुछ आकाश में ऊँचे गिरते और उठते हैं,

English

some vast quarters, some mighty rivers; some in the sky fall and rise high up,

अध्याय ५

श्लोक 143

कन्तुका इव हस्तेन मृत्युनाऽविरतं हताः ।भुक्त्वा जन्मसहस्राणि भूयः संसारसंकटे

kantukā iva hastena mṛtyunā'virataṃ hatāḥ | bhuktvā janmasahasrāṇi bhūyaḥ saṃsārasaṃkaṭe

हिन्दी अर्थ

हाथ की गेंदों की तरह मृत्यु द्वारा निरन्तर पीटे जाते हुए; हज़ारों जन्म भोगकर फिर संसार के संकट में,

English

struck unceasingly by death like balls by a hand; having enjoyed thousands of births, again in the strait of the world,

अध्याय ५

श्लोक 144

पतन्ति केचिदबुधाः सम्प्राप्यापि विवेकताम् ।दिक्कालाद्यनवच्छिन्नमात्मतत्त्वं स्वशक्तितः

patanti kecidabudhāḥ samprāpyāpi vivekatām | dikkālādyanavacchinnamātmatattvaṃ svaśaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ अज्ञानी विवेक पाकर भी गिर जाते हैं। देश-काल आदि से अपरिच्छिन्न आत्म-तत्त्व अपनी शक्ति से

English

some ignorant fall even after attaining discrimination. The principle of the Self, unlimited by place and time, by its own power

अध्याय ५

श्लोक 145

लीलयैव यदादत्ते दिक्कालकलितं वपुः ।तदेव जीवपर्यायवासनावेशतः परम्

līlayaiva yadādatte dikkālakalitaṃ vapuḥ | tadeva jīvaparyāyavāsanāveśataḥ param

हिन्दी अर्थ

लीला से ही जब देश-काल से युक्त शरीर ग्रहण करता है, तब वही जीव-रूप की वासना में आविष्ट होकर

English

playfully takes a body marked by place and time; that same, through absorption in the impression of individuality, afterwards

अध्याय ५

श्लोक 146

मनः सम्पद्यते लोलं कलनाकलनोन्मुखम् ।कलयन्ती मनःशक्तिरादौ भावयति क्षणात्

manaḥ sampadyate lolaṃ kalanākalanonmukham | kalayantī manaḥśaktirādau bhāvayati kṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

चंचल मन बन जाता है, जो कल्पना की ओर उन्मुख है; कल्पना करती हुई मन-शक्ति पहले क्षण-भर में भावना करती है

English

becomes the mind, restless, turned toward imagining; the mind-power, imagining, first contemplates in a moment

अध्याय ५

श्लोक 147

आकाशभावनामच्छां शब्दबीजरसोन्मुखीम् ।ततस्तद्घनतां यातं घनस्पन्दक्रमान्मनः

ākāśabhāvanāmacchāṃ śabdabījarasonmukhīm | tatastadghanatāṃ yātaṃ ghanaspandakramānmanaḥ

हिन्दी अर्थ

शब्द-बीज और रस की ओर उन्मुख निर्मल आकाश-भावना की; फिर उसके घनीभूत होने पर घन-स्पन्द के क्रम से मन

English

the pure notion of space, inclined toward the seed and taste of sound; then, gone to density, the mind in the order of dense vibration

अध्याय ५

श्लोक 148

भावयत्यनिलस्पन्दं स्पर्शबीजरसोन्मुखम् ।ताभ्यामाकाशवाताभ्यां दृढाभ्यासवशात्ततः

bhāvayatyanilaspandaṃ sparśabījarasonmukham | tābhyāmākāśavātābhyāṃ dṛḍhābhyāsavaśāttataḥ

हिन्दी अर्थ

स्पर्श-बीज और रस की ओर उन्मुख वायु-स्पन्द की भावना करता है; उन दोनों — आकाश और वायु — से दृढ़ अभ्यास के वश,

English

contemplates the vibration of air, inclined to the seed and taste of touch; from these two, space and wind, by firm practice,

अध्याय ५

श्लोक 149

शब्दस्पर्शस्वरूपाभ्यां संघर्षाज्जन्यतेऽनलः ।रूपतन्मात्रसहितं त्रिभिस्तैः सह संमितम्

śabdasparśasvarūpābhyāṃ saṃgharṣājjanyate'nalaḥ | rūpatanmātrasahitaṃ tribhistaiḥ saha saṃmitam

हिन्दी अर्थ

शब्द और स्पर्श के स्वरूपों के संघर्ष से अग्नि उत्पन्न होती है, रूप-तन्मात्रा सहित, उन तीनों के साथ मापी गई।

English

from the friction of the natures of sound and touch fire is born, together with the subtle element of form, measured with those three.

अध्याय ५

श्लोक 150

मनस्ताद्दृग्गुणगतं रसतन्मात्रवेदनम् ।क्षणाच्चेतत्यपां शैत्यं जलसंवित्ततो भवेत्

manastāddṛgguṇagataṃ rasatanmātravedanam | kṣaṇāccetatyapāṃ śaityaṃ jalasaṃvittato bhavet

हिन्दी अर्थ

वैसे गुणों में गया मन रस-तन्मात्रा का अनुभव करता है; क्षण में जलों की शीतलता का बोध करता है, जिससे जल-संवित् होती है।

English

The mind, gone to such qualities, perceives the subtle element of taste; in a moment it perceives the coolness of waters, from which arises the awareness of water.

अध्याय ५

श्लोक 151

ततस्तादृग्गुणगतं मनो भावयति क्षणात् ।गन्धतन्मात्रमेतस्माद्भूमिसंवित्ततो भवेत्

tatastādṛgguṇagataṃ mano bhāvayati kṣaṇāt | gandhatanmātrametasmādbhūmisaṃvittato bhavet

हिन्दी अर्थ

फिर वैसे गुणों में गया मन क्षण में गन्ध-तन्मात्रा की भावना करता है; इससे भूमि-संवित् होती है।

English

Then the mind gone to such qualities contemplates in a moment the subtle element of smell; from this arises the awareness of earth.

अध्याय ५

श्लोक 152

अथेत्थंभूततन्मात्रवेष्टितं तनुतां जहत् ।वपुर्वह्निकणाकारं स्फुरितं व्योम्नि पश्यति

athetthaṃbhūtatanmātraveṣṭitaṃ tanutāṃ jahat | vapurvahnikaṇākāraṃ sphuritaṃ vyomni paśyati

हिन्दी अर्थ

फिर इस प्रकार की तन्मात्राओं से घिरा हुआ, सूक्ष्मता को छोड़ता हुआ, वह आकाश में अग्नि-कण के आकार का चमकता शरीर देखता है।

English

Then, enveloped by such subtle elements, giving up thinness, it sees in space a body like a spark of fire, shining.

अध्याय ५

श्लोक 153

अहंकारकलायुक्तं बुद्धिबीजसमन्वितम् ।तत्पुर्यष्टकमित्युक्तं भूतहृत्पद्मषट्पदम्

ahaṃkārakalāyuktaṃ buddhibījasamanvitam | tatpuryaṣṭakamityuktaṃ bhūtahṛtpadmaṣaṭpadam

हिन्दी अर्थ

अहंकार की कला से युक्त, बुद्धि-बीज से सम्पन्न, उसे ‘पुर्यष्टक’ कहा गया है — प्राणियों के हृदय-कमल का भ्रमर।

English

Joined with a part of egoism, endowed with the seed of intellect, it is called the city of eight, the bee in the lotus of the heart of beings.

अध्याय ५

श्लोक 154

तस्मिंस्तु तीव्रसंवेगाद्भावयद्भासुरं वपुः ।स्थूलतामेति पाकेन मनो बिल्वफलं यथा

tasmiṃstu tīvrasaṃvegādbhāvayadbhāsuraṃ vapuḥ | sthūlatāmeti pākena mano bilvaphalaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

उसमें तीव्र आवेग से भासमान शरीर की भावना करता हुआ मन पकने से बिल्व-फल की तरह स्थूलता को प्राप्त होता है।

English

In it, by intense emotion, the mind contemplates a radiant body and becomes gross by ripening, like a bilva fruit.

अध्याय ५

श्लोक 155

मूषास्थद्रुतहेमाभं स्फुरितं विमलाम्बरे ।संनिवेशमथादत्ते तत्तेजः स्वस्वभावतः

mūṣāsthadrutahemābhaṃ sphuritaṃ vimalāmbare | saṃniveśamathādatte tattejaḥ svasvabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

मूषा (कुठाली) में पिघले सोने की आभा वाला, निर्मल आकाश में चमकता वह तेज अपने स्वभाव से फिर आकार धारण करता है।

English

Shining in the clear sky like melted gold in a crucible, that radiance then takes on a form by its own nature.

अध्याय ५

श्लोक 156

ऊर्ध्वं शिरःपिण्डमयमधः पादमयं तथा ।पार्श्वयोर्हस्तसंस्थानं मध्ये चोदरधर्मिणम्

ūrdhvaṃ śiraḥpiṇḍamayamadhaḥ pādamayaṃ tathā | pārśvayorhastasaṃsthānaṃ madhye codaradharmiṇam

हिन्दी अर्थ

ऊपर सिर-पिण्डमय, नीचे पाँवमय, पार्श्वों में हाथों की स्थिति वाला और बीच में उदर-धर्म वाला —

English

Above, made of a mass of head; below, made of feet; at the sides arranged with hands; in the middle bearing a belly,

अध्याय ५

श्लोक 157

कालेन स्फुटतामेत्य भवत्यमलविग्रहम् ।बुद्धिसत्त्वबलोत्साहविज्ञानैश्वर्यसंस्थितः

kālena sphuṭatāmetya bhavatyamalavigraham | buddhisattvabalotsāhavijñānaiśvaryasaṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

समय पाकर स्पष्ट होकर वह निर्मल शरीर वाला हो जाता है — बुद्धि, सत्त्व, बल, उत्साह, विज्ञान और ऐश्वर्य में स्थित।

English

in time becoming distinct, it takes a stainless body, established in intellect, sattva, strength, energy, knowledge and lordship.

अध्याय ५

श्लोक 158

स एव भगवान्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।अवलोक्य वपुर्ब्रह्मा कान्तमात्मीयमुत्तमम्

sa eva bhagavānbrahmā sarvalokapitāmahaḥ | avalokya vapurbrahmā kāntamātmīyamuttamam

हिन्दी अर्थ

वही सब लोकों के पितामह भगवान ब्रह्मा हैं। ब्रह्मा अपने इस सुन्दर, उत्तम शरीर को देखकर

English

He himself is the Lord Brahma, grandfather of all worlds; Brahma, beholding his own lovely excellent body,

अध्याय ५

श्लोक 159

चिन्तामभ्येत्य भगवांस्त्रिकालामलदर्शनः ।एतस्मिन्परमाकाशे चिन्मात्रैकात्मरूपिणी

cintāmabhyetya bhagavāṃstrikālāmaladarśanaḥ | etasminparamākāśe cinmātraikātmarūpiṇī

हिन्दी अर्थ

त्रिकाल को निर्मल दृष्टि से देखने वाले भगवान चिन्ता में पड़े — ‘इस परम आकाश में, चिन्मात्र एकात्म रूप में,

English

the Lord, with spotless sight of the three times, falls to thought: "In this supreme space, in the form of the one Self of pure consciousness,

अध्याय ५

श्लोक 160

अदृष्टपारपर्यन्ते प्रथमं किं भवेदिति ।इति चिन्तितवान्ब्रह्मा सद्यो जातामलात्मदृक्

adṛṣṭapāraparyante prathamaṃ kiṃ bhavediti | iti cintitavānbrahmā sadyo jātāmalātmadṛk

हिन्दी अर्थ

अदृष्ट पार के अन्त में पहले क्या होगा?’ — ऐसा ब्रह्मा ने सोचा; तुरन्त उन्हें निर्मल आत्म-दृष्टि हो गई।

English

at the unseen far end, what would be first?" Thus Brahma thought, immediately having the vision of the spotless Self.

अध्याय ५

श्लोक 161

अपश्यत्सर्गवृन्दानि समतीतान्यनेकशः ।स्मरत्यथो स सकलान्सर्वधर्मगुणक्रमात्

apaśyatsargavṛndāni samatītānyanekaśaḥ | smaratyatho sa sakalānsarvadharmaguṇakramāt

हिन्दी अर्थ

उन्होंने अनेक बार बीत चुकी सृष्टियों के समूह देखे; फिर सब धर्म-गुणों के क्रम से सबको स्मरण किया।

English

He saw groups of creations gone by, many times; then he remembered all, in order of all laws and qualities.

अध्याय ५

श्लोक 162

लीलया कल्पयामास चित्राः संकल्पतः प्रजाः ।नानाचारसमारम्भा गन्धर्वनगरं यथा

līlayā kalpayāmāsa citrāḥ saṃkalpataḥ prajāḥ | nānācārasamārambhā gandharvanagaraṃ yathā

हिन्दी अर्थ

उन्होंने लीला से संकल्प द्वारा विचित्र प्रजाओं की कल्पना की — गन्धर्व-नगर की तरह नाना आचार और आरम्भ वाली।

English

Playfully he imagined by intention various creatures, with varied conduct and undertakings, like a city of Gandharvas.

अध्याय ५

श्लोक 163

तासां स्वर्गापवर्गार्थं धर्मकामार्थसिद्धये ।अनन्तानि विचित्राणि शास्त्राणि समकल्पयत्

tāsāṃ svargāpavargārthaṃ dharmakāmārthasiddhaye | anantāni vicitrāṇi śāstrāṇi samakalpayat

हिन्दी अर्थ

उनके स्वर्ग और अपवर्ग के लिए, धर्म, काम और अर्थ की सिद्धि के लिए उन्होंने अनन्त और विचित्र शास्त्रों की रचना की।

English

For them, for heaven and liberation, for the accomplishment of dharma, desire and wealth, he arranged endless varied scriptures.

अध्याय ५

श्लोक 164

विरञ्चिरूपान्मनसः कल्पितत्वाज्जगत्स्थितेः ।तावत्स्थितिरियं प्रोक्ता तन्नाशे नाशमाप्नुयात्

virañcirūpānmanasaḥ kalpitatvājjagatsthiteḥ | tāvatsthitiriyaṃ proktā tannāśe nāśamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा-रूप मन द्वारा कल्पित होने से जगत की स्थिति उतने ही समय तक कही गई है; उसके नाश होने पर वह नष्ट हो जाएगी।

English

Because it is imagined by the mind in the form of Virinchi, the world's continuance is declared to last that long; when that is destroyed, it would be destroyed.

अध्याय ५

श्लोक 165

न जायते न म्रियते क्वचित्किंचित्कदाचन ।परमार्थेन विप्रेन्द्र मिथ्या सर्वं तु दृश्यते

na jāyate na mriyate kvacitkiṃcitkadācana | paramārthena viprendra mithyā sarvaṃ tu dṛśyate

हिन्दी अर्थ

कहीं कुछ कभी जन्म नहीं लेता, न मरता है; हे विप्रेन्द्र! परमार्थ से जो कुछ दिखाई देता है वह सब मिथ्या है।

English

Nothing is ever born or dies anywhere at any time; in ultimate truth, O best of Brahmins, all that is seen is false.

अध्याय ५

श्लोक 166

कोशमाशाभुजङ्गानां संसाराडंबरं त्यज ।असदेतदिति ज्ञात्वा मातृभावं निवेशय

kośamāśābhujaṅgānāṃ saṃsārāḍaṃbaraṃ tyaja | asadetaditi jñātvā mātṛbhāvaṃ niveśaya

हिन्दी अर्थ

आशा-रूपी सर्पों के कोश — संसार के आडम्बर — को त्याग दो; ‘यह असत् है’ — ऐसा जानकर मातृभाव में स्थित हो जाओ।

English

Abandon the sheath of the serpents of hope, the pomp of the world; knowing "this is unreal," settle in the attitude of a mother.

अध्याय ५

श्लोक 167

गन्धर्वनगरस्यार्थे भूषितेऽभूषिते तथा ।अविद्यांशे सुतादौ वा कः क्रमः सुखदुःखयोः

gandharvanagarasyārthe bhūṣite'bhūṣite tathā | avidyāṃśe sutādau vā kaḥ kramaḥ sukhaduḥkhayoḥ

हिन्दी अर्थ

गन्धर्व-नगर के लिए, सजा हो या न सजा हो; अविद्या के अंश में, पुत्र आदि में — सुख-दुःख का क्रम क्या है?

English

For a city of Gandharvas, adorned or unadorned, or in a portion of ignorance, sons and the like — what order is there of pleasure and pain?

अध्याय ५

श्लोक 168

धनदारेषु वृद्धेषु दुःखयुक्तं न तुष्टता ।वृद्धायां मोहमायायां कः समाश्वासवानिह

dhanadāreṣu vṛddheṣu duḥkhayuktaṃ na tuṣṭatā | vṛddhāyāṃ mohamāyāyāṃ kaḥ samāśvāsavāniha

हिन्दी अर्थ

धन और पत्नियों के बढ़ने पर दुःख-युक्त ही रहता है, सन्तोष नहीं; मोह-माया के बढ़ने पर यहाँ कौन आश्वस्त है?

English

When wealth and wives increase there is pain, not contentment; when the illusion of delusion grows, who here has comfort?

अध्याय ५

श्लोक 169

यैरेव जायते रागो मूर्खस्याधिकतां गतैः ।तैरेव भागैः प्राज्ञस्य विराग उपजायते

yaireva jāyate rāgo mūrkhasyādhikatāṃ gataiḥ | taireva bhāgaiḥ prājñasya virāga upajāyate

हिन्दी अर्थ

जिन्हीं भागों से मूर्ख में बढ़ा हुआ राग उत्पन्न होता है, उन्हीं से बुद्धिमान में वैराग्य उत्पन्न होता है।

English

By the same things by which attachment arises in the fool, grown strong, by those same portions dispassion arises in the wise.

अध्याय ५

श्लोक 170

अतो निदाघ तत्त्वज्ञ व्यवहारेषु संसृतेः ।नष्टं नष्टमुपेक्षस्व प्राप्तं प्राप्तमुपाहर

ato nidāgha tattvajña vyavahāreṣu saṃsṛteḥ | naṣṭaṃ naṣṭamupekṣasva prāptaṃ prāptamupāhara

हिन्दी अर्थ

इसलिए हे तत्त्वज्ञ निदाघ! संसार के व्यवहारों में जो नष्ट हो गया उसकी उपेक्षा करो और जो प्राप्त हुआ उसे ग्रहण करो।

English

Therefore, Nidagha, knower of truth, in the dealings of the world, ignore what is lost, lost; take what is obtained, obtained.

अध्याय ५

श्लोक 171

अनागतानां भोगानामवाञ्छनमकृत्रिमम् ।आगतानां च संभोग

anāgatānāṃ bhogānāmavāñchanamakṛtrimam | āgatānāṃ ca saṃbhoga

हिन्दी अर्थ

जो भोग आए नहीं उनकी स्वाभाविक अनिच्छा और जो आ गए उनका भोग —

English

Natural non-wishing for pleasures not yet come, and for those that come, enjoyment —

अध्याय ५

श्लोक 172

शुद्धं सदसतोर्मध्यं पदं बुद्ध्वावलंब्य च ।सबाह्याभ्यन्तरं दृश्यं मा गृहाण विमुञ्च मा

śuddhaṃ sadasatormadhyaṃ padaṃ buddhvāvalaṃbya ca | sabāhyābhyantaraṃ dṛśyaṃ mā gṛhāṇa vimuñca mā

हिन्दी अर्थ

सत् और असत् के बीच के शुद्ध पद को समझकर और उसका आश्रय लेकर, बाहर और भीतर के दृश्य को न पकड़ो और न छोड़ो।

English

having understood and relying on the pure state between existence and non-existence, do not grasp the seen, outer and inner, and do not reject it.

अध्याय ५

श्लोक 173

यस्य चेच्छा तथानिच्छा ज्ञस्य कर्मणि तिष्ठतः ।न तस्य लिप्यते प्रज्ञा पद्मपत्रमिवाम्बुभिः

yasya cecchā tathānicchā jñasya karmaṇi tiṣṭhataḥ | na tasya lipyate prajñā padmapatramivāmbubhiḥ

हिन्दी अर्थ

जिस ज्ञानी की इच्छा और अनिच्छा समान है और जो कर्म में स्थित है, उसकी प्रज्ञा लिप्त नहीं होती, जैसे कमल-पत्र जल से।

English

He whose desire and non-desire are alike, the knower abiding in action — his insight is not tainted, like a lotus leaf by water.

अध्याय ५

श्लोक 174

यदि ते नेन्द्रियार्थश्रीः स्पन्दते हृदि वै द्विज ।तदा विज्ञातविज्ञेया समुत्तीर्णो भवार्णवात्

yadi te nendriyārthaśrīḥ spandate hṛdi vai dvija | tadā vijñātavijñeyā samuttīrṇo bhavārṇavāt

हिन्दी अर्थ

हे द्विज! यदि इन्द्रिय-विषयों की शोभा तुम्हारे हृदय में नहीं हिलती, तो जानने योग्य को जानकर तुम भव-सागर से पार हो गए हो।

English

If the splendor of sense-objects does not stir in your heart, O twice-born, then, having known the knowable, you have crossed the ocean of becoming.

अध्याय ५

श्लोक 175

उच्चैःपदाय परया प्रज्ञया वासनागणात् ।पुष्पाद्गन्धमपोह्यारं चेतोवृत्तिं पृथक्कुरु

uccaiḥpadāya parayā prajñayā vāsanāgaṇāt | puṣpādgandhamapohyāraṃ cetovṛttiṃ pṛthakkuru

हिन्दी अर्थ

ऊँचे पद के लिए परम प्रज्ञा से वासनाओं के समूह से चित्त की वृत्ति को ऐसे अलग करो जैसे फूल से गन्ध को।

English

For the high state, by supreme insight separate the mind's modification from the host of impressions, as one removes scent from a flower.

अध्याय ५

श्लोक 176

संसाराम्बुनिधावस्मिन्वासनाम्बुपरिप्लुते ।ये प्रज्ञानावमारूढास्ते तीर्णाः पण्डिताः परे

saṃsārāmbunidhāvasminvāsanāmbupariplute | ye prajñānāvamārūḍhāste tīrṇāḥ paṇḍitāḥ pare

हिन्दी अर्थ

वासना के जल से भरे इस संसार-सागर में जो प्रज्ञान की नाव पर चढ़े हैं, वे पार उतरे हैं — परम पण्डित हैं।

English

In this ocean of the world flooded with the water of impressions, those who have climbed the boat of knowledge are crossed over — the supreme wise.

अध्याय ५

श्लोक 177

न त्यजन्ति न वाञ्छन्ति व्यवहारं जगद्गतम् ।सर्वमेवानुवर्तन्ते पारावारविदो जनाः

na tyajanti na vāñchanti vyavahāraṃ jagadgatam | sarvamevānuvartante pārāvāravido janāḥ

हिन्दी अर्थ

दोनों किनारों को जानने वाले लोग जगत के व्यवहार को न त्यागते हैं न चाहते हैं; वे सबका अनुसरण करते हैं।

English

Those who know both shores neither abandon nor wish for dealings in the world; they follow all of it.

अध्याय ५

श्लोक 178

अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य सत्तासामान्यरूपिणः ।चितश्चेत्योन्मुखत्वं यत्तत्संकल्पाङ्कुरं विदुः

anantasyātmatattvasya sattāsāmānyarūpiṇaḥ | citaścetyonmukhatvaṃ yattatsaṃkalpāṅkuraṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्त आत्म-तत्त्व का, जो सामान्य सत्ता-रूप है, चेतना का चैत्य (दृश्य) की ओर जो झुकाव है, उसे संकल्प का अंकुर जानते हैं।

English

Of the infinite principle of the Self, of the form of common being, the turning of consciousness toward the perceived is known as the sprout of intention.

अध्याय ५

श्लोक 179

लेशतः प्राप्तसत्ताकः स एव घनतां शनैः ।याति चित्तत्वमापूर्य दृढं जाड्याय मेघवत्

leśataḥ prāptasattākaḥ sa eva ghanatāṃ śanaiḥ | yāti cittatvamāpūrya dṛḍhaṃ jāḍyāya meghavat

हिन्दी अर्थ

जिसने लेश मात्र सत्ता पाई है वही धीरे-धीरे घन हो जाता है; चित्तत्व को भरकर जड़ता के लिए दृढ़ रूप से, बादल की तरह।

English

That which has obtained a trace of being slowly becomes dense, filling out mindhood firmly, for dullness, like a cloud.

अध्याय ५

श्लोक 180

भावयन्ति चितिश्चैत्यं व्यतिरिक्तमिवात्मनः ।संकल्पतामिवायाति बीजमङ्कुरतामिव

bhāvayanti citiścaityaṃ vyatiriktamivātmanaḥ | saṃkalpatāmivāyāti bījamaṅkuratāmiva

हिन्दी अर्थ

वे चेतना को चैत्य के रूप में मानो आत्मा से अलग समझते हैं; बीज जैसे अंकुर बनता है, वैसे वह संकल्प बन जाता है।

English

They contemplate the perceived as if separate from consciousness itself; it becomes like intention, like a seed becoming a sprout.

अध्याय ५

श्लोक 181

संकल्पनं हि संकल्पः स्वयमेव प्रजायते ।वर्धते स्वयमेवाशु दुःखाय न सुखाय यत्

saṃkalpanaṃ hi saṃkalpaḥ svayameva prajāyate | vardhate svayamevāśu duḥkhāya na sukhāya yat

हिन्दी अर्थ

संकल्पन ही संकल्प है, जो स्वयं उत्पन्न होता है; अपने आप शीघ्र बढ़ता है — दुःख के लिए, सुख के लिए नहीं।

English

Intention itself is born of itself and grows quickly of itself, for sorrow and not for happiness.

अध्याय ५

श्लोक 182

मा संकल्पय संकल्पं मा भावं भावय स्थितौ ।संकल्पनाशने यत्तो न भूयोऽननुगच्छति

mā saṃkalpaya saṃkalpaṃ mā bhāvaṃ bhāvaya sthitau | saṃkalpanāśane yatto na bhūyo'nanugacchati

हिन्दी अर्थ

संकल्प मत करो; स्थित वस्तु में भाव की भावना मत करो; संकल्प के नाश के लिए यत्न करो, जिसके बाद वह फिर पीछा नहीं करता।

English

Do not form intentions; do not contemplate a notion in what stands; strive for the destruction of intention, after which it does not follow again.

अध्याय ५

श्लोक 183

भावनाभावमात्रेण संकल्पः क्षीयते स्वयम् ।संकल्पेनैव संकल्पं मनसैव मनो मुने

bhāvanābhāvamātreṇa saṃkalpaḥ kṣīyate svayam | saṃkalpenaiva saṃkalpaṃ manasaiva mano mune

हिन्दी अर्थ

भावना न करने मात्र से संकल्प स्वयं क्षीण हो जाता है। हे मुने! संकल्प को संकल्प से और मन को मन से

English

By mere non-contemplation, intention dwindles of itself; cutting intention with intention itself, O sage, the mind with the mind,

अध्याय ५

श्लोक 184

छित्त्वा स्वात्मनि तिष्ठ त्वं किमेतावति दुष्करम् ।यथैवेदं नभः शून्यं जगच्छून्यं तथैव हि

chittvā svātmani tiṣṭha tvaṃ kimetāvati duṣkaram | yathaivedaṃ nabhaḥ śūnyaṃ jagacchūnyaṃ tathaiva hi

हिन्दी अर्थ

काटकर अपने आत्मा में स्थित रहो; इतने में कठिन क्या है? जैसे यह आकाश शून्य है, वैसे ही जगत भी शून्य है।

English

stay in your own Self; what is difficult in this? As this sky is void, so indeed is the world void.

अध्याय ५

श्लोक 185

तण्डुलस्य यथा चर्म यथा ताम्रस्य कालिमा ।नश्यति क्रियया विप्र पुरुषस्य तथा मलम्

taṇḍulasya yathā carma yathā tāmrasya kālimā | naśyati kriyayā vipra puruṣasya tathā malam

हिन्दी अर्थ

जैसे चावल का छिलका और ताँबे की कालिमा क्रिया से नष्ट होती है, हे विप्र! वैसे ही पुरुष का मल नष्ट होता है।

English

As the husk of rice and the blackness of copper are destroyed by action, O Brahmin, so is the stain of a person.

अध्याय ५

श्लोक 186

जीवस्य तण्डुलस्येव मलं सहजमप्यलम् ।नश्यत्येव न सन्देहस्तस्मादुद्योगवान्भवेत्

jīvasya taṇḍulasyeva malaṃ sahajamapyalam | naśyatyeva na sandehastasmādudyogavānbhavet

हिन्दी अर्थ

चावल की तरह जीव का मल सहज होने पर भी निश्चय ही नष्ट होता है — इसमें संशय नहीं; इसलिए उद्योगी बनो।

English

The stain of the individual, like that of rice, though innate, is also destroyed without doubt; therefore be energetic.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/maha.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Maha Upanishad — Chapter 5
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.