Maha Upanishad· Mahopaniṣad
3
अध्याय 3 / 6

Adhyāya 3

58 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ58 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३

श्लोक 1

निदाघो नाम मुनिराट् प्राप्तविद्यश्च बालकः ।विहृतस्तीर्थयात्रार्थं पित्रानुज्ञातवान्स्वयम्

nidāgho nāma munirāṭ prāptavidyaśca bālakaḥ | vihṛtastīrthayātrārthaṃ pitrānujñātavānsvayam

हिन्दी अर्थ

निदाघ नामक एक बालक मुनिराज, जिसने विद्या पा ली थी, पिता की अनुमति से स्वयं ही तीर्थयात्रा के लिए निकल पड़ा।

English

A young sage named Nidagha, a king among sages who had attained knowledge, having been permitted by his father, set out of his own accord on a pilgrimage to holy places.

अध्याय ३

श्लोक 2

सार्धत्रिकोटितीर्थेषु स्नात्वा गृहमुपागतः ।स्वोदन्तं कथयामास ऋभुं नत्वा महायशाः

sārdhatrikoṭitīrtheṣu snātvā gṛhamupāgataḥ | svodantaṃ kathayāmāsa ṛbhuṃ natvā mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

साढ़े तीन करोड़ तीर्थों में स्नान करके घर लौटे हुए महायशस्वी निदाघ ने ऋभु को प्रणाम कर अपनी बात कही।

English

Having bathed at three and a half crore holy places, he returned home and, bowing to Ribhu, the illustrious one told his own story.

अध्याय ३

श्लोक 3

सार्धत्रिकोटितीर्थेषु स्नानपुण्यप्रभावतः ।प्रादुर्भूतोमनसि मे विचारः सोऽयमीदृशः

sārdhatrikoṭitīrtheṣu snānapuṇyaprabhāvataḥ | prādurbhūtomanasi me vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

‘साढ़े तीन करोड़ तीर्थों में स्नान के पुण्य-प्रभाव से मेरे मन में यह ऐसा विचार उत्पन्न हुआ —

English

"By the merit of bathing at three and a half crore holy places, this reflection arose in my mind:

अध्याय ३

श्लोक 4

जायते म्रियते लोको म्रियते जननाय च ।अस्थिरः सर्व एवेमे सचराचरचेष्टिताः ।सर्वापदां पदं पापा भावा विभवभूमयः

jāyate mriyate loko mriyate jananāya ca | asthiraḥ sarva eveme sacarācaraceṣṭitāḥ | sarvāpadāṃ padaṃ pāpā bhāvā vibhavabhūmayaḥ

हिन्दी अर्थ

लोक जन्म लेता है और मरता है, और मरता है फिर जन्म के लिए; ये सब चर-अचर चेष्टाएँ अस्थिर हैं; वैभव की भूमियाँ पापमय हैं और सब आपदाओं का स्थान हैं।

English

The world is born and dies, and dies only to be born; all these moving and unmoving activities are unstable; the glorious states of prosperity are the abodes of every calamity.

अध्याय ३

श्लोक 5

अयःशलाकासदृशाः परस्परमसङ्गिनः ।शुष्यन्ते केवला भावा मनःकल्पनयानया

ayaḥśalākāsadṛśāḥ parasparamasaṅginaḥ | śuṣyante kevalā bhāvā manaḥkalpanayānayā

हिन्दी अर्थ

लोहे की सलाइयों की तरह परस्पर असंग ये भाव मन की इस कल्पना से केवल सूखते जाते हैं।

English

Like iron rods, unconnected with one another, mere existences dry up through this imagination of the mind.

अध्याय ३

श्लोक 6

भावेष्वरतिरायाता पथिकस्य मरुष्विव ।शाम्यतीदं कथं दुःखमिति तप्तोऽस्मि चेतसा

bhāveṣvaratirāyātā pathikasya maruṣviva | śāmyatīdaṃ kathaṃ duḥkhamiti tapto'smi cetasā

हिन्दी अर्थ

जैसे मरुस्थल में पथिक को, वैसे ही मुझे भावों (विषयों) से अरुचि हो गई है; ‘यह दुःख कैसे शान्त होगा’ — इस चिन्ता से मेरा चित्त तप्त है।

English

Aversion to things has come upon me, like a traveler's in a desert; 'How will this sorrow be quenched?' — so my mind burns.

अध्याय ३

श्लोक 7

चिन्तानिचयचक्राणि नानन्दाय धनानि मे ।सम्प्रसूतकलत्राणि गृहाण्युग्रापदामिव

cintānicayacakrāṇi nānandāya dhanāni me | samprasūtakalatrāṇi gṛhāṇyugrāpadāmiva

हिन्दी अर्थ

चिन्ताओं के समूह के चक्र-रूप धन मुझे आनन्द नहीं देते; पत्नी-पुत्रों वाले घर उग्र आपदाओं के घर-जैसे हैं।

English

Riches, wheels of heaped-up anxieties, give me no joy; houses with wives and children are like homes of terrible calamities.

अध्याय ३

श्लोक 8

इयमस्मि स्थितोदारा संसारे परिपेलवा ।श्रीर्मुने परिमोहाय सापि नूनं न शर्मदा

iyamasmi sthitodārā saṃsāre paripelavā | śrīrmune parimohāya sāpi nūnaṃ na śarmadā

हिन्दी अर्थ

हे मुने! मैं संसार में इस प्रकार अत्यन्त क्षीण होकर खड़ा हूँ; श्री केवल मोह के लिए है, और वह भी निश्चय ही शान्ति देने वाली नहीं।

English

Here I stand, in the world, so fragile; O sage, fortune is for delusion, and surely it too gives no peace.

अध्याय ३

श्लोक 9

आयुः पल्लवकोणाग्रलम्बाम्बुकणभङ्गुरम् ।उन्मत्त इव संत्यज्य याम्यकाण्डे शरीरकम्

āyuḥ pallavakoṇāgralambāmbukaṇabhaṅguram | unmatta iva saṃtyajya yāmyakāṇḍe śarīrakam

हिन्दी अर्थ

आयु पत्ते की नोक पर लटकी जल-बूँद की तरह भंगुर है; मैं उन्मत्त की तरह इस शरीर को मृत्यु के समय छोड़ दूँगा।

English

Life is as frail as a drop of water hanging on the tip of a sprout; I would abandon this body like a madman, at the hour of death.

अध्याय ३

श्लोक 10

विषयाशी विषासङ्गपरिजर्जरचेतसाम् ।अप्रौढात्मविवेकानामायुरायासकारणम्

viṣayāśī viṣāsaṅgaparijarjaracetasām | aprauḍhātmavivekānāmāyurāyāsakāraṇam

हिन्दी अर्थ

जो विषयों को खाने वाले हैं, विष-जैसी आसक्ति से जिनके चित्त जर्जर हैं और जिनमें आत्म-विवेक परिपक्व नहीं है, उनके लिए आयु केवल क्लेश का कारण है।

English

For those who feed on objects, whose minds are worn out by attachment to poison, who lack mature discrimination of the Self, life is a cause of toil.

अध्याय ३

श्लोक 11

युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् ।ग्रन्थनं च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते

yujyate veṣṭanaṃ vāyorākāśasya ca khaṇḍanam | granthanaṃ ca taraṅgāṇāmāsthā nāyuṣi yujyate

हिन्दी अर्थ

वायु को लपेटना, आकाश को काटना, लहरों में गाँठ लगाना सम्भव है; आयु पर भरोसा करना सम्भव नहीं।

English

It is possible to wrap up the wind, to cut the sky, to knot the waves; reliance on life is not possible.

अध्याय ३

श्लोक 12

प्राप्यं सम्प्राप्यते येन भूयो येन न शोच्यते ।पराया निर्वृतेः स्थानं यत्तज्जीवितमुच्यते

prāpyaṃ samprāpyate yena bhūyo yena na śocyate | parāyā nirvṛteḥ sthānaṃ yattajjīvitamucyate

हिन्दी अर्थ

जिससे प्राप्त करने योग्य प्राप्त हो जाता है और फिर शोक नहीं होता, परम शान्ति का वह स्थान ही ‘जीवन’ कहा जाता है।

English

That by which the attainable is attained and one grieves no more, the place of supreme peace — that is called life.

अध्याय ३

श्लोक 13

तरवोऽपि हि जीवन्ति जीवन्ति मृगपक्षिणः ।स जीवति मनो यस्य मननेनोपजीवति

taravo'pi hi jīvanti jīvanti mṛgapakṣiṇaḥ | sa jīvati mano yasya mananenopajīvati

हिन्दी अर्थ

वृक्ष भी जीते हैं, पशु-पक्षी भी जीते हैं; पर वही जीता है जिसका मन मनन से जीवित रहता है।

English

Even trees live, and animals and birds live; but he truly lives whose mind lives by reflection.

अध्याय ३

श्लोक 14

जातास्त एव जगति जन्तवः साधुजीविताः ।ये पुनर्नेह जायन्ते शेषा जरठगर्दभाः

jātāsta eva jagati jantavaḥ sādhujīvitāḥ | ye punarneha jāyante śeṣā jaraṭhagardabhāḥ

हिन्दी अर्थ

जगत में वे ही प्राणी जन्मे हैं जो अच्छा जीवन जीते हैं और यहाँ फिर जन्म नहीं लेते; शेष तो बूढ़े गधे हैं।

English

Only those creatures in the world have been born who live good lives and are not born here again; the rest are old donkeys.

अध्याय ३

श्लोक 15

भारो विवेकिनः शास्त्रं भारो ज्ञानं च रागिणः ।अशान्तस्य मनो भारो भारोऽनात्मविदो वपुः

bhāro vivekinaḥ śāstraṃ bhāro jñānaṃ ca rāgiṇaḥ | aśāntasya mano bhāro bhāro'nātmavido vapuḥ

हिन्दी अर्थ

विवेकी के लिए शास्त्र भार है; रागी के लिए ज्ञान भार है; अशान्त के लिए मन भार है; आत्मा को न जानने वाले के लिए शरीर भार है।

English

For the discriminating, scripture is a burden; for the passionate, knowledge is a burden; for the restless, the mind is a burden; for one who does not know the Self, the body is a burden.

अध्याय ३

श्लोक 16

अहंकारवशादापदहंकाराद्दुराधयः ।अहंकारवशादीहा नाहंकारात्परो रिपुः

ahaṃkāravaśādāpadahaṃkārāddurādhayaḥ | ahaṃkāravaśādīhā nāhaṃkārātparo ripuḥ

हिन्दी अर्थ

अहंकार के वश से आपदाएँ आती हैं; अहंकार से मानसिक पीड़ा होती है; अहंकार के वश से चेष्टा होती है; अहंकार से बड़ा कोई शत्रु नहीं।

English

Under the sway of egoism come calamities; from egoism, mental anguish; under the sway of egoism comes striving; there is no greater enemy than egoism.

अध्याय ३

श्लोक 17

अहंकारवशाद्यद्यन्मया भुक्तं चराचरम् ।तत्तत्सर्वमवस्त्वेव वस्त्वहंकाररिक्तता

ahaṃkāravaśādyadyanmayā bhuktaṃ carācaram | tattatsarvamavastveva vastvahaṃkārariktatā

हिन्दी अर्थ

अहंकार के वश मैंने जो-जो चर-अचर भोगा, वह सब असत् है; अहंकार से रिक्त होना ही वास्तविकता है।

English

Whatever moving or unmoving thing I have enjoyed through egoism, all that is unreal; the real is emptiness of egoism.

अध्याय ३

श्लोक 18

इतश्चेतश्च सुव्यग्रं व्यर्थमेवाभिधावति ।मनो दूरतरं याति ग्रामे कौलेयको यथा

itaścetaśca suvyagraṃ vyarthamevābhidhāvati | mano dūrataraṃ yāti grāme kauleyako yathā

हिन्दी अर्थ

मन इधर-उधर अत्यन्त व्याकुल होकर व्यर्थ ही दौड़ता है और दूर-दूर चला जाता है, जैसे गाँव में कुत्ता।

English

The mind runs here and there, agitated and in vain, going ever farther, like a dog in a village.

अध्याय ३

श्लोक 19

क्रूरेण जडतां याता तृष्णाभार्यानुगामिना ।वशः कौलेयकेनेव ब्रह्मन्मुक्तोऽस्मि चेतसा

krūreṇa jaḍatāṃ yātā tṛṣṇābhāryānugāminā | vaśaḥ kauleyakeneva brahmanmukto'smi cetasā

हिन्दी अर्थ

क्रूर तृष्णा रूपी पत्नी के पीछे चलने से मैं जड़ता को प्राप्त हुआ, कुत्ते के वश जैसा; हे ब्रह्मन्! अब मैं चित्त से मुक्त हूँ।

English

By cruel craving, my wife, who follows, I was rendered dull, like one ruled by a dog; O Brahmin, I am free in mind.

अध्याय ३

श्लोक 20

अप्यब्धिपानान्महतः सुमेरून्मूलनादपि ।अपि वह्न्यशनाद्ब्रह्मन्विषमश्चित्तनिग्रहः

apyabdhipānānmahataḥ sumerūnmūlanādapi | api vahnyaśanādbrahmanviṣamaścittanigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

समुद्र को पी जाना, सुमेरु को उखाड़ना और अग्नि को खा जाना भी सम्भव है; हे ब्रह्मन्! उनसे भी कठिन चित्त का निग्रह है।

English

Even drinking the ocean, uprooting great Sumeru, or eating fire — O Brahmin, more difficult is the restraint of the mind.

अध्याय ३

श्लोक 21

चित्तं कारणमर्थानां तस्मिन्सति जगत्त्रयम् ।तस्मिन्क्षीणे जगत्क्षीणं तच्चिकित्स्यं प्रयत्नतः

cittaṃ kāraṇamarthānāṃ tasminsati jagattrayam | tasminkṣīṇe jagatkṣīṇaṃ taccikitsyaṃ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

चित्त ही पदार्थों का कारण है; उसके होने पर तीनों लोक हैं; उसके क्षीण होने पर जगत क्षीण होता है; इसलिए प्रयत्नपूर्वक उसकी चिकित्सा करनी चाहिए।

English

The mind is the cause of things; when it exists the three worlds exist; when it is destroyed the world is destroyed; it must be treated with effort.

अध्याय ३

श्लोक 22

यां यामहं मुनिश्रेष्ठ संश्रयामि गुणश्रियम् ।तां तां कृन्तति मे तृष्णा तन्त्रीमिव कुमूषिका

yāṃ yāmahaṃ muniśreṣṭha saṃśrayāmi guṇaśriyam | tāṃ tāṃ kṛntati me tṛṣṇā tantrīmiva kumūṣikā

हिन्दी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठ! मैं जिस-जिस गुण-श्री का आश्रय लेता हूँ, तृष्णा उसे वैसे ही काट देती है जैसे चुहिया तार को।

English

Whatever glory of virtue I take refuge in, O best of sages, craving cuts it like a mouse cutting a string.

अध्याय ३

श्लोक 23

पदं करोत्यलङ्घ्येऽपि तृप्ता विफलमीहते ।चिरं तिष्ठति नैकत्र तृष्णा चपलमर्कटी

padaṃ karotyalaṅghye'pi tṛptā viphalamīhate | ciraṃ tiṣṭhati naikatra tṛṣṇā capalamarkaṭī

हिन्दी अर्थ

तृप्त होकर भी वह दुर्लंघ्य स्थान पर घर बनाती है और व्यर्थ चेष्टा करती है; चंचल बंदरी तृष्णा बहुत देर एक जगह नहीं ठहरती।

English

Satisfied, she makes a nest even on the unscalable; she strives in vain; craving, a restless monkey, does not stay long in one place.

अध्याय ३

श्लोक 24

क्षणमायाति पातालं क्षणं याति नभस्थलम् ।क्षणं भ्रमति दिक्कुञ्जे तृष्णा हृत्पद्मषट्पदी

kṣaṇamāyāti pātālaṃ kṣaṇaṃ yāti nabhasthalam | kṣaṇaṃ bhramati dikkuñje tṛṣṇā hṛtpadmaṣaṭpadī

हिन्दी अर्थ

क्षण में वह पाताल जाती है, क्षण में आकाश, क्षण में दिशाओं के कुंजों में भटकती है — हृदय-कमल की भ्रमरी तृष्णा।

English

In a moment she goes to the underworld, in a moment to the sky, in a moment wanders in the thickets of the quarters — craving, the bee in the lotus of the heart.

अध्याय ३

श्लोक 25

सर्वसंसारदुःखानां तृष्णैका दीर्घदुःखदा ।अन्तःपुरस्थमपि या योजयत्यतिसंकटे

sarvasaṃsāraduḥkhānāṃ tṛṣṇaikā dīrghaduḥkhadā | antaḥpurasthamapi yā yojayatyatisaṃkaṭe

हिन्दी अर्थ

संसार के सब दुःखों में अकेली तृष्णा ही दीर्घ दुःख देने वाली है, जो अन्तःपुर में रहने वाले को भी अत्यन्त संकट में डाल देती है।

English

Of all the sorrows of the world, craving alone gives long sorrow, who involves even one in the inner palace in the greatest distress.

अध्याय ३

श्लोक 26

तृष्णाविषूचिकामन्त्रश्चिन्तात्यागो हि स द्विज ।स्तोकेनानन्दमायाति स्तोकेनायाति खेदताम्

tṛṣṇāviṣūcikāmantraścintātyāgo hi sa dvija | stokenānandamāyāti stokenāyāti khedatām

हिन्दी अर्थ

हे द्विज! तृष्णा-रूपी विषूचिका (हैज़ा) का मन्त्र चिन्ता का त्याग है; थोड़े से आनन्द आता है, थोड़े से खेद आता है।

English

The charm against the cholera of craving is the giving up of anxiety, O twice-born; a little brings joy, a little brings weariness.

अध्याय ३

श्लोक 27

नास्ति देहसमः शोच्यो नीचो गुणविवर्जितः

nāsti dehasamaḥ śocyo nīco guṇavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

देह के समान शोचनीय, नीच और गुणहीन कोई नहीं।

English

There is none so pitiable as the body, low and devoid of virtues.

अध्याय ३

श्लोक 28

कलेवरमहंकारगृहस्थस्य महागृहम् ।लुठत्वभ्येतु वा स्थैर्यं किमनेन गुरो मम

kalevaramahaṃkāragṛhasthasya mahāgṛham | luṭhatvabhyetu vā sthairyaṃ kimanena guro mama

हिन्दी अर्थ

यह शरीर गृहस्थ अहंकार का बड़ा घर है; यह लुढ़के या स्थिर रहे — हे गुरो! मुझे इससे क्या?

English

The body is the great house of the householder egoism; let it tumble or become steady — what is that to me, O teacher?

अध्याय ३

श्लोक 29

पङ्क्तिबद्धेन्द्रियपशुं वल्गत्तृष्णागृहाङ्गणम् ।चित्तभृत्यजनाकीर्णं नेष्टं देहगृहं मम

paṅktibaddhendriyapaśuṃ valgattṛṣṇāgṛhāṅgaṇam | cittabhṛtyajanākīrṇaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

हिन्दी अर्थ

जिसमें इन्द्रिय-पशु पंक्तिबद्ध हैं, जिसके आँगन में तृष्णा उछलती है, जो चित्त के सेवकों से भरा है — यह देह-रूपी घर मुझे नहीं चाहिए।

English

The house of the body, with its row of sense-animals, the courtyard where craving prances, crowded with the mind's servants, I do not want.

अध्याय ३

श्लोक 30

जिह्वामर्कटिकाक्रान्तवदनद्वारभीषणम् ।दृष्टदन्तास्थिशकलं नेष्टं देहगृहं मम

jihvāmarkaṭikākrāntavadanadvārabhīṣaṇam | dṛṣṭadantāsthiśakalaṃ neṣṭaṃ dehagṛhaṃ mama

हिन्दी अर्थ

जिसका मुख-द्वार जिह्वा-रूपी वानरी से आक्रान्त होकर भयंकर है और दाँत हड्डी के टुकड़े दिखते हैं — यह देह-रूपी घर मुझे नहीं चाहिए।

English

The house of the body, fearful at the door of the mouth seized by the monkey of the tongue, with shards of bones for teeth, I do not want.

अध्याय ३

श्लोक 31

रक्तमांसमयस्यास्य सबाह्याभ्यन्तरे मुने ।नाशैकधर्मिणो ब्रूहि कैव कायस्य रम्यता

raktamāṃsamayasyāsya sabāhyābhyantare mune | nāśaikadharmiṇo brūhi kaiva kāyasya ramyatā

हिन्दी अर्थ

हे मुने! भीतर-बाहर रक्त-मांसमय और नाश ही जिसका एकमात्र धर्म है, ऐसे इस शरीर में क्या रमणीयता है — बताइए।

English

Of this body made of blood and flesh, outside and inside, whose only nature is destruction — tell me, O sage, what charm does it have?

अध्याय ३

श्लोक 32

तडित्सु शरदभ्रेषु गन्धर्वनगरेषु च ।स्थैर्यं येन विनिर्णीतं स विश्वसितु विग्रहे

taḍitsu śaradabhreṣu gandharvanagareṣu ca | sthairyaṃ yena vinirṇītaṃ sa viśvasitu vigrahe

हिन्दी अर्थ

जिसने बिजली में, शरद के बादलों में और गन्धर्व-नगरों में स्थिरता का निश्चय किया हो, वही शरीर पर विश्वास करे।

English

Whoever has determined permanence in lightning, in autumn clouds, and in cities of gandharvas, may put his trust in the body.

अध्याय ३

श्लोक 33

शैशवे गुरुतो भीतिर्मातृतः पितृतस्तथा ।जनतो ज्येष्ठबालाच्च शैशवं भयमन्दिरम्

śaiśave guruto bhītirmātṛtaḥ pitṛtastathā | janato jyeṣṭhabālācca śaiśavaṃ bhayamandiram

हिन्दी अर्थ

शैशव में गुरु से, माता और पिता से, लोगों से, बड़े बालकों से भय रहता है; शैशव भय का मन्दिर है।

English

In infancy there is fear of the teacher, of the mother and the father, of people, of elder children; infancy is a house of fear.

अध्याय ३

श्लोक 34

स्वचित्तबिलसंस्थेन नानाविभ्रमकारिणा ।बलात्कामपिशाचेन विवशः परिभूयते

svacittabilasaṃsthena nānāvibhramakāriṇā | balātkāmapiśācena vivaśaḥ paribhūyate

हिन्दी अर्थ

अपने ही चित्त की गुफा में बैठा हुआ, अनेक भ्रम उत्पन्न करने वाला काम-रूपी पिशाच विवश मनुष्य को बलपूर्वक परास्त कर देता है।

English

The helpless man is overcome by force by the demon of desire, who dwells in the cave of his own mind and makes many delusions.

अध्याय ३

श्लोक 35

दासाः पुत्राः स्त्रियश्चैव बान्धवाः सुहृदस्तथा ।हसन्त्युन्मत्तकमिव नरं वार्धककम्पितम्

dāsāḥ putrāḥ striyaścaiva bāndhavāḥ suhṛdastathā | hasantyunmattakamiva naraṃ vārdhakakampitam

हिन्दी अर्थ

बुढ़ापे से काँपते हुए मनुष्य पर दास, पुत्र, स्त्रियाँ, बन्धु और मित्र उन्मत्त की तरह हँसते हैं।

English

Servants, sons, wives, kinsmen and friends laugh at the old man trembling with age as at a madman.

अध्याय ३

श्लोक 36

दैन्यदोषमयी दीर्घा वर्धते वार्धके स्पृहा ।सर्वापदामेकसखी हृदि दाहप्रदायिनी

dainyadoṣamayī dīrghā vardhate vārdhake spṛhā | sarvāpadāmekasakhī hṛdi dāhapradāyinī

हिन्दी अर्थ

दीनता और दोषों से भरी लम्बी स्पृहा बुढ़ापे में बढ़ती है; सब आपदाओं की अकेली सखी, हृदय में दाह देने वाली।

English

Longing, made of misery and fault, grows long in old age, the one companion of all calamities, giving burning in the heart.

अध्याय ३

श्लोक 37

क्वचिद्वा विद्यते यैषा संसारे सुखभावना ।आयुः स्तम्बमिवासाद्य कालस्तामपि कृन्तति

kvacidvā vidyate yaiṣā saṃsāre sukhabhāvanā | āyuḥ stambamivāsādya kālastāmapi kṛntati

हिन्दी अर्थ

संसार में जो कहीं सुख की भावना है, उसे भी काल आयु-रूपी डंठल को पकड़कर काट देता है।

English

Whatever notion of happiness there is in the world, Time, taking it like a stalk of grain, cuts even that.

अध्याय ३

श्लोक 38

तृणं पांसुं महेन्द्रं च सुवर्णं मेरुसर्षपम् ।आत्मंभरितया सर्वमात्मसात्कर्तुमुद्यतः ।कालोऽयं सर्वसंहारी तेनाक्रान्तं जगत्त्रयम्

tṛṇaṃ pāṃsuṃ mahendraṃ ca suvarṇaṃ merusarṣapam | ātmaṃbharitayā sarvamātmasātkartumudyataḥ | kālo'yaṃ sarvasaṃhārī tenākrāntaṃ jagattrayam

हिन्दी अर्थ

सर्व-संहारक यह काल, आत्म-पूर्ति के लिए तिनका, धूल, महेन्द्र, सोना, मेरु और सरसों — सबको अपने में समेटने को उद्यत है; उससे तीनों लोक आक्रान्त हैं।

English

Time the destroyer of all, bent on making all its own, being self-filling, seizes straw, dust, great Indra, gold, Meru and mustard seed; by it the three worlds are overcome.

अध्याय ३

श्लोक 39

मांसपाञ्चालिकायास्तु यन्त्रलोलेअङ्गपञ्जरे ।स्नाय्वस्थिग्रन्थिशालिन्याः स्त्रियः किमिव शोभनम्

māṃsapāñcālikāyāstu yantraloleaṅgapañjare | snāyvasthigranthiśālinyāḥ striyaḥ kimiva śobhanam

हिन्दी अर्थ

मांस की पुतली, यन्त्र से चलने वाले अंगों के पिंजरे, नसों-हड्डियों-गाँठों से भरी स्त्री में क्या शोभन है?

English

What is beautiful in a woman, a doll of flesh, a cage of limbs moving by mechanism, full of sinews, bones and joints?

अध्याय ३

श्लोक 40

त्वङ्मांसरक्तबाष्पाम्बु पृथक्कृत्वा विलोचने ।समालोकय रम्यं चेत्किं मुधा परिमुह्यसि

tvaṅmāṃsaraktabāṣpāmbu pṛthakkṛtvā vilocane | samālokaya ramyaṃ cetkiṃ mudhā parimuhyasi

हिन्दी अर्थ

त्वचा, मांस, रक्त, आँसू और जल को अलग करके नेत्रों को देखो; यदि तब भी रमणीय लगे तो व्यर्थ क्यों मोहित होते हो?

English

Separate the skin, flesh, blood, tears and water, and look at the eyes; if you then find it lovely, why are you vainly deluded?

अध्याय ३

श्लोक 41

मेरुशृङ्गतटोल्लासिगङ्गाचलरयोपमा ।दृष्टा यस्मिन्मुने मुक्ताहारस्योल्लासशालिता

meruśṛṅgataṭollāsigaṅgācalarayopamā | dṛṣṭā yasminmune muktāhārasyollāsaśālitā

हिन्दी अर्थ

हे मुने! जिसके वक्ष पर शोभित मोतियों का हार मेरु-शिखर के किनारे से उमड़ने वाली गंगा के वेग-सा दिखा,

English

The jewelled necklace, O sage, seen shining on her breast, resembles the rush of the Ganga from the slopes of Meru's peak.

अध्याय ३

श्लोक 42

श्मशानेषु दिगन्तेषु स एव ललनास्तनः ।श्वभिरास्वाद्यते काले लघुपिण्ड इवान्धसः

śmaśāneṣu diganteṣu sa eva lalanāstanaḥ | śvabhirāsvādyate kāle laghupiṇḍa ivāndhasaḥ

हिन्दी अर्थ

वही स्त्री का स्तन श्मशानों में और दिशाओं के अन्त में समय आने पर कुत्तों द्वारा छोटे अन्न-पिण्ड की तरह चखा जाता है।

English

That very breast of a woman, in the cremation grounds and at the ends of the quarters, is in time tasted by dogs like a small ball of rice.

अध्याय ३

श्लोक 43

केशकज्जलधारिण्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः ।दुष्कृताग्निशिखा नार्यो दहन्ति तृणवन्नरम्

keśakajjaladhāriṇyo duḥsparśā locanapriyāḥ | duṣkṛtāgniśikhā nāryo dahanti tṛṇavannaram

हिन्दी अर्थ

केशों में काजल धारण करने वाली, दुःस्पर्श, नेत्रों को प्रिय स्त्रियाँ दुष्कर्म की अग्नि-शिखाएँ हैं, जो मनुष्य को तिनके की तरह जलाती हैं।

English

Women with hair like black collyrium, hard to touch, dear to the eye, are flames of the fire of wrong-doing, burning a man like straw.

अध्याय ३

श्लोक 44

ज्वलतामतिदूरेऽपि सरसा अपि नीरसाः ।स्त्रियो हि नरकाग्नीनामिन्धनं चारु दारुणम्

jvalatāmatidūre'pi sarasā api nīrasāḥ | striyo hi narakāgnīnāmindhanaṃ cāru dāruṇam

हिन्दी अर्थ

बहुत दूर से भी वे जलाती हैं; रसवती होकर भी नीरस हैं; स्त्रियाँ नरक की अग्नियों का सुन्दर और भयंकर ईंधन हैं।

English

Even from far away they burn; though juicy they are dry; women are the lovely, terrible fuel of the fires of hell.

अध्याय ३

श्लोक 45

कामनाम्ना किरातेन विकीर्णा मुग्धचेतसः ।नार्यो नरविहङ्गानामङ्गबन्धनवागुराः

kāmanāmnā kirātena vikīrṇā mugdhacetasaḥ | nāryo naravihaṅgānāmaṅgabandhanavāgurāḥ

हिन्दी अर्थ

काम नामक व्याध द्वारा बिखेरे गए मोहित चित्त वाले मनुष्य-पक्षियों के अंगों को बाँधने वाले जाल स्त्रियाँ हैं।

English

Women are the nets, scattered by the hunter named Desire, binding the limbs of the birds who are men with deluded minds.

अध्याय ३

श्लोक 46

जन्मपल्वलमत्स्यानां चित्तकर्दमचारिणाम् ।पुंसां दुर्वासनारज्जुर्नारी बडिशपिण्डिका

janmapalvalamatsyānāṃ cittakardamacāriṇām | puṃsāṃ durvāsanārajjurnārī baḍiśapiṇḍikā

हिन्दी अर्थ

जन्म के तालाब की मछलियों के लिए, जो चित्त के कीचड़ में विचरती हैं, पुरुषों के लिए स्त्री कुवासना की रस्सी पर टँगा चारे का पिण्ड है।

English

For the fish of the pond of birth that move in the mud of the mind, woman is the baited hook on the rope of evil impressions.

अध्याय ३

श्लोक 47

सर्वेषां दोषरत्नानां सुसमुद्गिकयानया ।दुःखशृङ्खलया नित्यमलमस्तु मम स्त्रिया

sarveṣāṃ doṣaratnānāṃ susamudgikayānayā | duḥkhaśṛṅkhalayā nityamalamastu mama striyā

हिन्दी अर्थ

सब दोष-रत्नों की पिटारी और दुःख की निरन्तर शृंखला रूपी स्त्री से मुझे बस है।

English

Enough for me of woman, the casket of all jewels of faults, the ever-chain of sorrow.

अध्याय ३

श्लोक 48

यस्य स्त्री तस्य भोगेच्छा निःस्त्रीकस्य क्व भोगभूः ।स्त्रियं त्यक्त्वा जगत्त्यक्तं जगत्त्यक्त्वा सुखी भवेत्

yasya strī tasya bhogecchā niḥstrīkasya kva bhogabhūḥ | striyaṃ tyaktvā jagattyaktaṃ jagattyaktvā sukhī bhavet

हिन्दी अर्थ

जिसके स्त्री है उसे भोग की इच्छा है; जिसके स्त्री नहीं, उसके लिए भोग की भूमि कहाँ? स्त्री को त्यागने से जगत त्यागा जाता है; जगत त्यागकर मनुष्य सुखी होता है।

English

He who has a wife has desire for pleasure; for the wifeless, where is the ground of pleasure? Having abandoned woman he has abandoned the world; having abandoned the world he would be happy.

अध्याय ३

श्लोक 49

दिशोऽपि न हि दृश्यन्ते देशोऽप्यन्योपदेशकृत् ।शैला अपि विशीर्यन्ते शीर्यन्ते तारका अपि

diśo'pi na hi dṛśyante deśo'pyanyopadeśakṛt | śailā api viśīryante śīryante tārakā api

हिन्दी अर्थ

दिशाएँ भी दिखाई नहीं देतीं; देश भी दूसरी शिक्षा देता है; पर्वत भी टूटते हैं और तारे भी झड़ते हैं।

English

Even the directions are not seen; even the region gives other teaching; mountains crumble and stars decay.

अध्याय ३

श्लोक 50

शुष्यन्त्यपि समुद्राश्च ध्रुवोऽप्यध्रुवजीवनः ।सिद्धा अपि विनश्यन्ति जीर्यन्ते दानवादयः

śuṣyantyapi samudrāśca dhruvo'pyadhruvajīvanaḥ | siddhā api vinaśyanti jīryante dānavādayaḥ

हिन्दी अर्थ

समुद्र भी सूख जाते हैं; ध्रुव का भी जीवन अध्रुव है; सिद्ध भी नष्ट होते हैं और दानव आदि जीर्ण हो जाते हैं।

English

Oceans dry up; even the fixed has an unfixed life; even the perfected perish, and demons and others wear out.

अध्याय ३

श्लोक 51

परमेष्ठ्यपि निष्ठावान्हीयते हरिरप्यजः ।भावोऽप्यभावमायाति जीर्यन्ते वै दिगीश्वराः

parameṣṭhyapi niṣṭhāvānhīyate harirapyajaḥ | bhāvo'pyabhāvamāyāti jīryante vai digīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

निष्ठावान परमेष्ठी भी क्षीण होते हैं; हरि और अज भी; भाव भी अभाव को प्राप्त होता है; दिशाओं के ईश्वर भी जीर्ण होते हैं।

English

Even the supreme, the steadfast, declines; Hari and the Unborn too; being goes to non-being; the lords of the quarters decay.

अध्याय ३

श्लोक 52

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सर्वा वा भूतजातयः ।नाशमेवानुधावन्ति सलिलानीव वाडवम्

brahmā viṣṇuśca rudraśca sarvā vā bhūtajātayaḥ | nāśamevānudhāvanti salilānīva vāḍavam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र तथा सब प्राणी-जातियाँ नाश की ओर ही दौड़ते हैं, जैसे जल वडवाग्नि की ओर।

English

Brahma, Vishnu and Rudra, and all classes of beings run only toward destruction, as waters toward the submarine fire.

अध्याय ३

श्लोक 53

आपदः क्षणमायान्ति क्षणमायान्ति सम्पदः ।क्षणं जन्माथ मरणं सर्वं नश्वरमेव तत्

āpadaḥ kṣaṇamāyānti kṣaṇamāyānti sampadaḥ | kṣaṇaṃ janmātha maraṇaṃ sarvaṃ naśvarameva tat

हिन्दी अर्थ

आपदाएँ क्षण में आती हैं, सम्पदाएँ क्षण में आती हैं; जन्म और मरण क्षण में; यह सब नश्वर ही है।

English

Calamities come in a moment, prosperity comes in a moment; birth and death in a moment — all that is perishable.

अध्याय ३

श्लोक 54

अशूरेण हताः शूरा एकेनापि शतं हतम् ।विषं विषयवैषम्यं न विषं विषमुच्यते

aśūreṇa hatāḥ śūrā ekenāpi śataṃ hatam | viṣaṃ viṣayavaiṣamyaṃ na viṣaṃ viṣamucyate

हिन्दी अर्थ

अशूर के द्वारा शूर मारे जाते हैं, एक से भी सौ मारे जाते हैं; विषयों की विषमता ही विष है, जिसे विष कहा जाता है वह विष नहीं।

English

The brave are slain by the unbrave, a hundred by one; poison is the unevenness of sense-objects, what is called poison is not poison.

अध्याय ३

श्लोक 55

जन्मान्तरघ्ना विषया एकजन्महरं विषम् ।इति मे दोषदावाग्निदग्धे सम्प्रति चेतसि

janmāntaraghnā viṣayā ekajanmaharaṃ viṣam | iti me doṣadāvāgnidagdhe samprati cetasi

हिन्दी अर्थ

विषय जन्म-जन्मान्तर का नाश करते हैं; विष एक जन्म का हरण करता है। इस प्रकार दोषों की दावाग्नि से जले हुए मेरे चित्त में अब

English

Objects destroy across births; poison destroys one birth. Thus now in my mind, burnt by the forest-fire of faults,

अध्याय ३

श्लोक 56

स्फुरन्ति हि न भोगाशा मृगतृष्णासरःस्वपि ।अतो मां बोधयाशु त्वं तत्त्वज्ञानेन वै गुरो

sphuranti hi na bhogāśā mṛgatṛṣṇāsaraḥsvapi | ato māṃ bodhayāśu tvaṃ tattvajñānena vai guro

हिन्दी अर्थ

भोगों की आशा मृगतृष्णा के सरोवरों में भी नहीं फूटती। इसलिए हे गुरो! तत्त्वज्ञान से मुझे शीघ्र बोध दीजिए।

English

the hope of pleasures does not stir even in the mirage-lakes. Therefore, O teacher, awaken me quickly with knowledge of truth.

अध्याय ३

श्लोक 57

नो चेन्मौनं समास्थाय निर्मानो गतमत्सरः ।भावयन्मनसा विष्णुं लिपिकर्मार्पितोपमः

no cenmaunaṃ samāsthāya nirmāno gatamatsaraḥ | bhāvayanmanasā viṣṇuṃ lipikarmārpitopamaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं तो मैं मौन धारण करके, मान-रहित और मत्सर-रहित होकर, मन से विष्णु का ध्यान करता हुआ चित्र में लिखे जैसा हो जाऊँगा।’

English

Otherwise I shall take to silence, humble, free of envy, contemplating Vishnu in my mind, like a figure painted in a picture.

अध्याय ३

श्लोक 58

इति महोपनिषत्

iti mahopaniṣat

हिन्दी अर्थ

ऐसा यह महोपनिषद् है।

English

Thus the Mahopanishad.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/maha.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Maha Upanishad — Chapter 3
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.