Linga Purana· Liṅga Purāṇa
16
अध्याय 16 / 108

Book 1 - Adhyaya 16

39 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ39 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६

श्लोक 1

अथान्यो ब्रह्मणः कल्पो वर्तते मुनिपुङ्गवाः विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः

athānyo brahmaṇaḥ kalpo vartate munipuṅgavāḥ viśvarūpa iti khyāto nāmataḥ paramādbhutaḥ

हिन्दी अर्थ

महाभूतोंकी सृष्टि मैंने ही की है॥ ३० /२॥ यह वचन कहनेके अनन्तर रजोगुणकी वृद्धिसे परस्पर शत्रुता-भावको प्राप्त हम दोनोंमें उस प्रलय-सागरके मध्य भीषण रोमांचकारी संग्राम होने लगा

English

When the period of dissolution passed by, when again the universe of mobile and immobile beings came into existence Brahma began to meditate with a desire for sons. Then Sarasvati of universal form and loud sound manifested herself. The universe constituted her garlands, garments, sacred thread and turban. The mother of the universe with all universal scents and long lips manifested herself, Brahma meditated on lord Tirana resembling pure crystal and bedecked in all orna- ments. With concentrated mind, Brahmi paid homage to Isma, the omnipresent lord of all— Om O Ii$ana, O Mahadeva, obeisance be to you. O lord of all learning, obeisance be to you. O lord, with the bull as your conveyance, obeisance be to you. O lord of living beings, obeisance be to you.

अध्याय १६

श्लोक 2

विनिवृत्ते तु संहारे पुनः सृष्टे चराचरे ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः

vinivṛtte tu saṃhāre punaḥ sṛṣṭe carācare brahmaṇaḥ putrakāmasya dhyāyataḥ parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

इसी बीच हम दोनोंके कलहको दूर करने तथा पापापापापाधातरालापाधापापापापापाफाफफफफ फफ

English

O overlord of Brahma, obeisance be to you. Obeisance to Brahman in the form of Brahma. Obeisance to the overlord of Brahma. O Sadaiva, may auspiciousness befall me.

अध्याय १६

श्लोक 3

प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती विश्वमाल्यांबरधरा विश्वयज्ञोपवीतिनी

prādurbhūtā mahānādā viśvarūpā sarasvatī viśvamālyāṃbaradharā viśvayajñopavītinī

हिन्दी अर्थ

ज्वालामालासहस्त्राढ्यं कालानलशतोपमम्। तस्य ज्वालासहस्रेण मोहितो भगवान् हरिः

English

O lord representing oxhktrain a physical form, O lord of devas, O Sadyojata, obeisance be to you, I resort to you. I have resorted to SadyojSta. Obeisance to Sadyojata.

अध्याय १६

श्लोक 4

विश्वोष्णीषा विश्वगन्धा विश्वमाता महोष्ठिका तथाविधं स भगवान् ईशानं परमेश्वरम्

viśvoṣṇīṣā viśvagandhā viśvamātā mahoṣṭhikā tathāvidhaṃ sa bhagavān īśānaṃ parameśvaram

हिन्दी अर्थ

एवं व्याहृत्य विश्वात्मा स्वरूपमकरोत्तदा हंस हंसेति यो ब्रूयान्मां हंसः स भविष्यति। सुश्वेतो ह्यनलाक्षश्च विश्वतः पक्षसंयुतः

English

Obeisance to you, the unborn, the source of birth and who are not beyond the worldly existence. O Bhava, O IIna, O source of the worlds, O deity of great lustre, bless me.

अध्याय १६

श्लोक 5

शुद्धस्फटिकसंकाशं सर्वाभरणभूषितम् अथ तं मनसा ध्यात्वा युक्तात्मा वै पितामहः

śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ sarvābharaṇabhūṣitam atha taṃ manasā dhyātvā yuktātmā vai pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

कालादित्यसमाभासं दीर्घघोणं महास्वनम्। हृस्वपादं विचित्राङ्गं जैत्र दृढमनौपमम् एवं वर्षसहस्त्रं तु त्वरन् विष्णुरधोगतः

English

O V&madeva, obeisance to you, the eldest being, the granter of boons. Obeisance to Rudra, Kala the reckoner of time*

अध्याय १६

श्लोक 6

ववन्दे देवमीशानं सर्वेशं सर्वगं प्रभुम् ओमीशान नमस्ते ऽस्तु महादेव नमो ऽस्तु ते

vavande devamīśānaṃ sarveśaṃ sarvagaṃ prabhum omīśāna namaste 'stu mahādeva namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिङ्गस्य सूकरः। तावत्कालं गतो : श्रान्तो ह्यदृष्ट्वा तस्यान्तमहङ्कारादधोगतः

English

Obeisance to the lord as the mind, to the lord black in colour, to the lord as a religious student, to the lord as the strength of the strong and to the lord devoid of organs and their function.

अध्याय १६

श्लोक 7

नमो ऽस्तु सर्वविद्यानाम् ईशान परमेश्वर नमो ऽस्तु सर्वभूतानाम् ईशान वृषवाहन

namo 'stu sarvavidyānām īśāna parameśvara namo 'stu sarvabhūtānām īśāna vṛṣavāhana

हिन्दी अर्थ

ज्ञान प्रदान करनेके निमित्त एक दीप्तिमान् लिङ्ग हमलोगोंके समक्ष प्रकट हुआ। वह लिङ्ग हजारों अग्नि-ज्चालाओंसे व्याप्त, सैकड़ों कालाग्निके सदृश, क्षय तथा वृद्धे रहित, आदि-मध्य-अन्तसे हीन, अतुलनीय, अवर्णनीय, अव्यक्त तथा विश्वका उत्पत्तिकर्तारूप था॥ ३३-३४/२॥

English

Obeisance to the suppressor of Bala, to the strong, of the form of Brahman. Obeisance to the overlord, the suppressor of living beings.

अध्याय १६

श्लोक 8

ब्रह्मणो ऽधिपते तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे नमो ब्रह्माधिपतये शिवं मे ऽस्तु सदाशिव

brahmaṇo 'dhipate tubhyaṃ brahmaṇe brahmarūpiṇe namo brahmādhipataye śivaṃ me 'stu sadāśiva

हिन्दी अर्थ

उस लिङ्गकी हजारों ज्चालाओंसे भगवान् विष्णु तथा मैं-दोनों लोग मोहित हो गये। फिर विष्णुने मुझसे कहा कि हमें अग्नि-उद्धत इस लिङ्गका पता लगाना चाहिए। एतदर्थ मैं इस अनृपम अग्नि-स्तम्भके नीचे जाता हूँ और आप प्रयत्नपूर्वक शीघ्र इसके ऊपर

English

Obeisance to the lord the impeller of the mind, obeisance to the lord of great lustre, obeisance to the refulgent Vamadeva and to the supreme soul.

अध्याय १६

श्लोक 9

ओङ्कारमूर्ते देवेश सद्योजात नमोनमः प्रपद्ये त्वां प्रपन्नो ऽस्मि सद्योजाताय वै नमः

oṅkāramūrte deveśa sadyojāta namonamaḥ prapadye tvāṃ prapanno 'smi sadyojātāya vai namaḥ

हिन्दी अर्थ

हे देवताओ! ऐसा कहकर विश्वात्मा भगवान् विष्णुने वाराहका रूप धारण कर लिया और मैं भी शीघ्र हंसके रूपको प्राप्त हो गया। उसी समयसे मुझ ब्रह्माकों विराट् रूपवाले भगवान् विष्णु 'हंस' कहने लगे। जो प्राणी 'हंस-हंस' नामसे मेरा कीर्तन करता है, वह हंसत्वको प्राप्त हो जाता है ॥ ३७-३८ /२॥

English

Obeisance to the eldest and the greatest; obeisance to Rudra the bestower of boons. Obeisance to you the slayer of Kala. Obeisance to you possessed of the noble soul.

अध्याय १६

श्लोक 10

अभवे च भवे तुभ्यं तथा नातिभवे नमः भवोद्भव भवेशान मां भजस्व महाद्युते

abhave ca bhave tubhyaṃ tathā nātibhave namaḥ bhavodbhava bhaveśāna māṃ bhajasva mahādyute

हिन्दी अर्थ

हे देवताओ! उस समय मैं अत्यन्त श्वेत वर्णका था, मेरे नेत्र अग्निके समान थे और मैं सभी ओरसे पंखोंसे युक्त था--इस प्रकार हंसरूपमें मैं मनरूपी वायुके वेगसे उड़कर ऊपरकी ओर गया॥ ३९ १/॥ उधर विश्वात्मा नारायण विष्णु भी दस योजन चौड़े तथा शत योजन लम्बे और नीले अंजनके

English

With this prayer he bowed to the lord of Devas, to the God with the Bull as his emblem. He who reads this narrative even once becomes entitled to the world of Brahma.

अध्याय १६

श्लोक 11

वामदेव नमस्तुभ्यं ज्येष्ठाय वरदाय च नमो रुद्राय कालाय कलनाय नमो नमः

vāmadeva namastubhyaṃ jyeṣṭhāya varadāya ca namo rudrāya kālāya kalanāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

विचित्र अंगोंवाले, प्रलयकालीन सूर्यके समान प्रकाशमान, कृष्णवाराहका रूप धारण करके उस अग्नि-स्तम्भ (लिङ्ग)-के नीचेकी ओर गये॥ ४०--४२१/, ॥

English

Listen to a great secret. As in the first creation, the Jkalpa that is current now is known as Vivariipa. O lord (Brahmfi) there Is the region of Brahma which you have attained. O lord! beyond that region there is an auspicious region occupied by Vifnu bom of my left limb. Since that time, this the thirtythird kalpa has begun.

अध्याय १६

श्लोक 12

नमो विकरणायैव कालवर्णाय वर्णिने बलाय बलिनां नित्यं सदा विकरणाय ते

namo vikaraṇāyaiva kālavarṇāya varṇine balāya balināṃ nityaṃ sadā vikaraṇāya te

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार विष्णुभगवान् एक हजार वर्षतक वेगपूर्वक नीचेको ओर जाते रहे, किंतु बाराहरूप विष्णु इस लिङ्गके मूलका अल्पांश भी नहीं देख सके शत्रुओंका दमन करनेवाला मैं ब्रह्मा भी उस लिङ्गका अन्त जाननेकी इच्छासे पूरे प्रयासके साथ शीघ्रतापूर्वक ऊपरकी ओर जाता रहा॥ ४४/२ ॥

English

O lord of Devas possessed of great intellect, before you, hundreds and hundred thousands of Brahmis have passed away. Now listen.

अध्याय १६

श्लोक 13

बलप्रमथनायैव बलिने ब्रह्मरूपिणे सर्वभूतेश्वरेशाय भूतानां दमनाय च

balapramathanāyaiva baline brahmarūpiṇe sarvabhūteśvareśāya bhūtānāṃ damanāya ca

हिन्दी अर्थ

१७ ब्रह्मा तथा विष्णुके समक्ष ज्योतिर्मय महालिङ्गका प्राकट्यशिवरूपोंकी उत्पत्ति तथैव भगवान् विष्णुः श्रान्तः सन्त्रस्तलोचन: । सर्वदेवभवस्तूर्णमुत्थिः स महावपु:

English

You who are a devotee of the spiritual lineage of Mandavya have attained the state of my son by practising penance. Stabilised in bliss you can realize the supreme bliss,

अध्याय १६

श्लोक 14

मनोन्मनाय देवाय नमस्तुभ्यं महाद्युते वामदेवाय वामाय नमस्तुभ्यं महात्मने

manonmanāya devāya namastubhyaṃ mahādyute vāmadevāya vāmāya namastubhyaṃ mahātmane

हिन्दी अर्थ

लिङ्गस्य दक्षिणे भागे तदापश्यत्सनातनम् आद्यवर्णमकारं तु उकारं चोत्तरे ततः। मकारं मध्यतश्चैव नादान्तं तस्य चोमिति

English

O lord, you are characterized by the following qualities: (1) Yoga, (2) Sankhya, (3) penance, (4) learning (5) Sastric injunctions, (6) holy rites (7) pleasant speech, (8) truth, (9) mercifulness, (10) Vcdic knowledge, (11) non- violence, (12) wisdom, (13) forbearance, (14) meditation, (15) proximity with the lord, (16)control of the senses, (17) quiescence, (18) intelligence, (19) illusion, (20) intellect, (21) fortitude, (22) splendour, (23) ethics, (24) fame, (25) intelli- gence, (26) modesty, (27) vision, (28) auspicious speech, (29) satisfaction, (30) skill in the exercise of sense-organs, (31) performance of Vedic rites, and (32) pleasure. While she, the goddess, has these thirtytwo qualities recognizable in her appellation of thirtytwo syllables.

अध्याय १६

श्लोक 15

ज्येष्ठाय चैव श्रेष्ठाय रुद्राय वरदाय च कालहन्त्रे नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं महात्मने

jyeṣṭhāya caiva śreṣṭhāya rudrāya varadāya ca kālahantre namastubhyaṃ namastubhyaṃ mahātmane

हिन्दी अर्थ

उत्तरे पावकप्रख्यमुकारं पुरुषर्षभः शीतांशुमण्डलप्रख्यं मकारं मध्यमं तथा। तस्योपरि तदापश्यच्छुद्धस्फटिकवत्प्रभुम्

English

O Brahma, the goddess Prakfti, the source of your origin has been created by me. She is the overlord of Vi§nu and other gods. She is my progeny. Philosophers call her by various names, the four-faced deity, the origin of the universe, primordial nature, cow or speech, Gauri, Maya, Vidya, Krsna, Haimavati, Pradhana or Prakrti.

अध्याय १६

श्लोक 16

इति स्तवेन देवेशं ननाम वृषभध्वजम् यः पठेत् सकृदेवेह ब्रह्मलोकं गमिष्यति

iti stavena deveśaṃ nanāma vṛṣabhadhvajam yaḥ paṭhet sakṛdeveha brahmalokaṃ gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

निर्हनद्रं केवलं शून्यं बाह्याभ्यन्तरवजितम् आदिमध्यान्तरहितमानन्दस्यापि कारणम्

English

She alone is unborn.'® She is red, white and black in colour; She creates subjects in the universe that arc of the form as she herself. I am unborn, know me to be omnipresent and know her to be Gayatri of universal form.

अध्याय १६

श्लोक 17

श्रावयेद्वा द्विजान् श्राद्धे स याति परमां गतिम् एवं ध्यानगतं तत्र प्रणमन्तं पितामहम्

śrāvayedvā dvijān śrāddhe sa yāti paramāṃ gatim evaṃ dhyānagataṃ tatra praṇamantaṃ pitāmaham

हिन्दी अर्थ

मात्रास्तिस्त्रस्त्वर्धमात्रं नादाख्यं ब्रह्मसंज्ञितम्। TO कक का प का फ फ काका क आक का फफ काका का फ काका कफ कफ फ कफ कक पापाफाफफफफफफफफफफफ फफफफफफ फफ फफ फ फ फ फ फ फ़ फ फ फ़ फ़ फ फ़ फ़ फ फ फ़ फ फ़ फ़ फ फ फ़ फा फ़ फ फ फ फा छ

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 18

उवाच भगवानीशः प्रीतो ऽहं ते किमिच्छसि ततस्तु प्रणतो भूत्वा वाग्विशुद्धं महेश्वरम्

uvāca bhagavānīśaḥ prīto 'haṃ te kimicchasi tatastu praṇato bhūtvā vāgviśuddhaṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् अहंकारपूर्वक ऊपर गया हुआ मैं उस लिङ्गका अन्त न देखकर अत्यन्त थका हुआ नीचे लौट आया और उसी प्रकार सभी देवताओंके उद्धवकर्ता तथा महान् शरीरवाले वे भगवान् विष्णु भी थकान एवं सन्त्रासभरे नेत्रोंक साथ लिङ्गका मूल न पाकर नीचेसे ऊपर आ गये

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 19

उवाच भगवान् रुद्रं प्रीतं प्रीतेन चेतसा यदिदं विश्वरूपं ते विश्वगौः श्रेयसीश्वरी

uvāca bhagavān rudraṃ prītaṃ prītena cetasā yadidaṃ viśvarūpaṃ te viśvagauḥ śreyasīśvarī

हिन्दी अर्थ

शंकरकी मायासे मोहको प्राप्त वे महामना विष्णु मेरे साथ आकर परमेश्वरको प्रणाम करके व्याकुल मनसे खड़े हो गये। इसके बाद मेरे साथ पुनः परमेश्वरको पीछेसे, बगलसे तथा आगेसे प्रणाम करके वे विचार करने लगे कि आदि-अन्तहीन यह क्या है ?

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 20

एतद्वेदितुमिच्छामि यथेयं परमेश्वर कैषा भगवती देवी चतुष्पादा चतुर्मुखी

etadveditumicchāmi yatheyaṃ parameśvara kaiṣā bhagavatī devī catuṣpādā caturmukhī

हिन्दी अर्थ

हे श्रेष्ठ देवताओ! उसी समय वहाँ प्लुत स्वरसे यह तीव्र शब्द क्या है-- ऐसा मेरे साथ विचार करते हुए वे विष्णु खडे रहे। तभी उन्होंने उस ' ओम्' नादके अन्तमें लिङ्गके दक्षिण भागमें सनातन आदि वर्ण अकार, उसके उत्तर भागमें उकार तथा उसके मध्यमें

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 21

चतुःशृङ्गी चतुर्वक्त्रा चतुर्दंष्ट्रा चतुःस्तनी चतुर्हस्ता चतुर्नेत्रा विश्वरूपा कथं स्मृता

catuḥśṛṅgī caturvaktrā caturdaṃṣṭrā catuḥstanī caturhastā caturnetrā viśvarūpā kathaṃ smṛtā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सूर्यमण्डलके समान आदि वर्ण अकारको लिङ्गके दक्षिणमें, अग्निके सदृश प्रतीत होनेवाले उकारको उत्तरमें तथा चन्द्रमण्डलके तुल्य मकारको मध्यमें देखनेके बाद उन पुरुषश्रेष्ठ विष्णुने उसके ऊपर तुरीयातीत, अमृतरूप, कलारहित, विकारशून्य, नि्ठन्, अद्वितीय, शून्यस्वरूप, बाह्य तथा आभ्यन्तरसे रहित, बाह्य तथा आभ्यन्तरसे युक्त, बाह्य तथा आभ्यन्तर दोनों रूपोंमें स्थित, आदि-मध्य-अन्तसे रहित तथा आनन्दके

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 22

किंनामगोत्रा कस्येयं किंवीर्या चापि कर्मतः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो वृषध्वजः

kiṃnāmagotrā kasyeyaṃ kiṃvīryā cāpi karmataḥ tasya tadvacanaṃ śrutvā devadevo vṛṣadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

भी कारणस्वरूप शुद्ध स्फटिकके सदृश प्रकाशमान प्रभुको देखा अकार, उकार और मकाररूप तीन मात्राएँ तथा

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 23

प्राह देववृषं ब्रह्मा ब्रह्माणं चात्मसंभवम् रहस्यं सर्वमन्त्राणां पावनं पुष्टिवर्धनम्

prāha devavṛṣaṃ brahmā brahmāṇaṃ cātmasaṃbhavam rahasyaṃ sarvamantrāṇāṃ pāvanaṃ puṣṭivardhanam

हिन्दी अर्थ

है और वही ब्रह्मसंज्ञावाला है। ऋकू-यजुः तथा सामवेद उन तीनों मात्राओंके रूपमें विष्णु ही हैं उसी वेदरूप शब्दके द्वारा विष्णुने विश्वात्मा

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 24

शृणुष्वैतत्परं गुह्यम् आदिसर्गे यथा तथा एवं यो वर्तते कल्पो विश्वरूपस्त्वसौ मतः

śṛṇuṣvaitatparaṃ guhyam ādisarge yathā tathā evaṃ yo vartate kalpo viśvarūpastvasau mataḥ

हिन्दी अर्थ

क श्रीलिड्रमहापुराण पूर्वभाग फफफफकफ़फाफफफफफफफफफाफाफफाफपाफाफफाफफाफफाफपाफापापापाथापापारपीाफचीचीफीचीफीकी फणी णस पीसापापापा फफफ फफ फफफ फ फ फ फ फ फ फ़ फ फ़ फ फ़ फ़ फ़ फ फ फ़ फ फ़ फ फ फ़ फ फ़ फ फ फ़ फ फ फ का फ फ फ फा फी फी फ्रफाफफ्रफफफ्रफफ्फ्फ्््कफ्रफ्रक्क्फक्रफकफ्रफक्फ्फ्फफफ फ़

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 25

ब्रह्मस्थानमिदं चापि यत्र प्राप्तं त्वया प्रभो त्वत्तः परतरं देव विष्णुना तत्पदं शुभम्

brahmasthānamidaṃ cāpi yatra prāptaṃ tvayā prabho tvattaḥ parataraṃ deva viṣṇunā tatpadaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

किया । उसी समयसे अतीन्द्रिय- ऋषिणा विष्णुर्ज़ातवान् परमेश्वरम्। ईश्वर शिवका चिन्तन Ee Si दर्शक, परम-तत्त्वरूप कल्याणकारी वेद हुआ और उसी ऋषि (वेद)-से विष्णुने परमेश्वर शिवको

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 26

वैकुण्ठेन विशुद्धेन मम वामाङ्गजेन वा तदाप्रभृति कल्पश् च त्रयस्त्रिंशत्तमो ह्ययम्

vaikuṇṭhena viśuddhena mama vāmāṅgajena vā tadāprabhṛti kalpaś ca trayastriṃśattamo hyayam

हिन्दी अर्थ

देव (ब्रह्मा) बोले--वाणी भी मनके साथ जिन्हें प्राप्त न करके लौट आती है, उन चिन्तारहित भगवान् रुद्रका वाचक एकाक्षर प्रणव ही है और यही एकाक्षर प्रणव उस सृष्टिके परम कारणरूप, सत्य- आनन्द तथा अमृतरूप परात्पर परम ब्रह्मका भी वाचक है॥ ५८-५९१/२॥

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 27

शतं शतसहस्राणाम् अतीता ये स्वयंभुवः पुरस्तात्तव देवेश तच्छृणुष्व महामते

śataṃ śatasahasrāṇām atītā ye svayaṃbhuvaḥ purastāttava deveśa tacchṛṇuṣva mahāmate

हिन्दी अर्थ

उसी एकाक्षर प्रणवसे अकारसंज्ञक भगवान् ब्रह्मा, उकारसंज्ञक परमकारणस्वरूप विष्णु तथा मकारसंज्ञक परमेश्वर नीललोहितका प्रादुर्भाव हुआ है अकारसंज्ञक ब्रह्मा सृष्टिके निर्माता, उकारसंज्ञक विष्णु मोह करनेवाले तथा मकारसंज्ञक शिव उन दोनों तथा विष्णुपर सदा अनुग्रह करनेवाले हैं

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 28

आनन्दस्तु स विज्ञेय आनन्दत्वे व्यवस्थितः माण्डव्यगोत्रस्तपसा मम पुत्रत्वमागतः

ānandastu sa vijñeya ānandatve vyavasthitaḥ māṇḍavyagotrastapasā mama putratvamāgataḥ

हिन्दी अर्थ

मकाररूप भगवान् शिव बीजवान्, अकाररूप ब्रह्मा बीज तथा उकाररूप प्रधानपुरुषेश्वर विष्णु योनि कहे जाते हैं नादरूप महेश्वर शिव ही स्वयं बीजी, बीज तथा योनि-तीनों हैं । वे बीजीरूप महेश्वर स्वेच्छासे अपनेको विभाजित करके प्रतिष्ठित हैं

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 29

त्वयि योगं च सांख्यं च तपोविद्याविधिक्रियाः ऋतं सत्यं दया ब्रह्म अहिंसा सन्मतिः क्षमा

tvayi yogaṃ ca sāṃkhyaṃ ca tapovidyāvidhikriyāḥ ṛtaṃ satyaṃ dayā brahma ahiṃsā sanmatiḥ kṣamā

हिन्दी अर्थ

इन बौजीरूप परमेश्वर शिवके लिङ्गसे अकाररूप बीज (ब्रह्मा), उकाररूप योनि (विष्णु) -में गिरकर चारों ओर वृद्धिको प्राप्त होने लगा और वह फिर स्वर्णका अण्ड हो गया। इसके बाद एकाक्षर प्रणबको आदि-अन्तसे आवेष्टित करके वह दिव्य अण्ड बहुत वर्षांतक जलमें स्थित रहा

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 30

ध्यानं ध्येयं दमः शान्तिर् विद्याविद्या मतिर्धृतिः कान्तिर्नीतिः प्रथा मेधा लज्जा दृष्टिः सरस्वती

dhyānaṃ dhyeyaṃ damaḥ śāntir vidyāvidyā matirdhṛtiḥ kāntirnītiḥ prathā medhā lajjā dṛṣṭiḥ sarasvatī

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर हजार वर्षोके बाद साक्षात् आदिरूप परमेश्वरने जलमें स्थित उस अजोद्धूत अण्डको दो भागोंमें कर दिया उस अण्डके ऊर्ध्वस्थित हेममय पवित्र कपालसे

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 31

तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव प्रसादश् च प्रतिष्ठिताः द्वात्रिंशत्सुगुणा ह्येषा द्वात्रिंशाक्षरसंज्ञया

tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kriyā caiva prasādaś ca pratiṣṭhitāḥ dvātriṃśatsuguṇā hyeṣā dvātriṃśākṣarasaṃjñayā

हिन्दी अर्थ

चिन्तया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह अप्राप्य तं निवर्तन्ते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः। एकाक्षरेण तद्वाच्यमृतं परमकारणम्

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 32

प्रकृतिर्विहिता ब्रह्मंस् त्वत्प्रसूतिर्महेश्वरी विष्णोर्भगवतश्चापि तथान्येषामपि प्रभो

prakṛtirvihitā brahmaṃs tvatprasūtirmaheśvarī viṣṇorbhagavataścāpi tathānyeṣāmapi prabho

हिन्दी अर्थ

सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्म परात्परम्। एकाक्षरादकाराख्यो भगवान् कनकाण्डजः एकाक्षरादुकाराख्यो हरिः परमकारणम्। एकाक्षरान्मकाराख्यो भगवान्नीललोहितः

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 33

सैषा भगवती देवी मत्प्रसूतिः प्रतिष्ठिता चतुर्मुखी जगद्योनिः प्रकृतिर् गौः प्रतिष्ठिता

saiṣā bhagavatī devī matprasūtiḥ pratiṣṭhitā caturmukhī jagadyoniḥ prakṛtir gauḥ pratiṣṭhitā

हिन्दी अर्थ

सर्गकर्ता त्वकाराख्यो ह्युकाराख्यस्तु मोहकः। मकाराख्यस्तयोर्नित्यमनुग्रहकरोऽभवत् मकाराख्यो विभुरबीजी ह्यकारो बीजमुच्यते। उकाराख्यो हरियाँनिः प्रधानपुरुषेश्वरः

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 34

गौरी माया च विद्या च कृष्णा हैमवतीति च प्रधानं प्रकृतिश्चैव यामाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

gaurī māyā ca vidyā ca kṛṣṇā haimavatīti ca pradhānaṃ prakṛtiścaiva yāmāhustattvacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

अस्य लिङ्गादभूद्बीजमकारो बीजिनः प्रभोः। उकारयोनौ निक्षिप्तमवर्धत समन्ततः अनेकाब्दं तथा चाप्सु दिव्यमण्डं व्यवस्थितम्

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 35

अजामेकां लोहितां शुक्लकृष्णां विश्वप्रजां सृजमानां सरूपाम् अजो ऽहं मां विद्धि तां विश्वरूपं गायत्रीं गां विश्वरूपां हि बुद्ध्या

ajāmekāṃ lohitāṃ śuklakṛṣṇāṃ viśvaprajāṃ sṛjamānāṃ sarūpām ajo 'haṃ māṃ viddhi tāṃ viśvarūpaṃ gāyatrīṃ gāṃ viśvarūpāṃ hi buddhyā

हिन्दी अर्थ

तस्याण्डस्य शुभं हैमं कपालं चोर्ध्वसंस्थितम्। आकाश तथा नीचेके भागसे पाँच लक्षणोंसे सम्पन्न जज्ञे यद् द्यौस्तदपरं पृथिवी पञ्चलक्षणा॥ ६८ = 3 ६८ पथ्तीकीहातिहुई॥।६८।॥॥) ७००५ 8 उत्पत्ति हुई यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह। आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्। (तैत्तिश २।४। १)

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 36

एवमुक्त्वा महादेवः ससर्ज परमेश्वरः ततश् च पार्श्वगा देव्याः सर्वरूपकुमारकाः

evamuktvā mahādevaḥ sasarja parameśvaraḥ tataś ca pārśvagā devyāḥ sarvarūpakumārakāḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय १७ ब्रह्मा तथा विष्णुके समक्ष स स्त्रष्टा सर्वलोकानां स एव त्रिविध: प्रभुः

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 37

जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्धमुण्डश् च जज्ञिरे ततस्तेन यथोक्तेन योगेन सुमहौजसः

jaṭī muṇḍī śikhaṇḍī ca ardhamuṇḍaś ca jajñire tatastena yathoktena yogena sumahaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो विज्ञाय देवेशं यथावच्छतिसम्भवैः मनतरर्महेश्वरं देवं तुष्टाव सुमहोदयम्। आवयोः स्तुतिसन्तुष्टो लिङ्गे तस्मिन्निरञ्जनः

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 38

दिव्यवर्षसहस्रान्ते उपासित्वा महेश्वरम् धर्मोपदेशमखिलं कृत्वा योगमयं दृढम्

divyavarṣasahasrānte upāsitvā maheśvaram dharmopadeśamakhilaṃ kṛtvā yogamayaṃ dṛḍham

हिन्दी अर्थ

अकारस्तस्य मूर्द्धा तु ललाटं दीर्घमुच्यते इकारो दक्षिणं नेत्रमीकारो वामलोचनम्। उकारो दक्षिणं श्रोत्रमूकारो वाममुच्यते

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

अध्याय १६

श्लोक 39

शिष्टाश् च नियतात्मानः प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम्

śiṣṭāś ca niyatātmānaḥ praviṣṭā rudramīśvaram

हिन्दी अर्थ

ऋकारो दक्षिणं तस्य कपोलं परमेष्ठिनः। वामं कपोलमृकारो लूलू नासापुटे उभे एकारमोष्ठमूर्ध्वश्च ऐकारस्त्वधरो विभोः। ओकारश्च तथौकारो दन्तपड्किद्वयं क्रमात्

English

TA.io.i; Mah&n. U. 9.2, Svet. U 4.5,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 16
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.