Linga Purana· Liṅga Purāṇa
17
अध्याय 17 / 108

Book 1 - Adhyaya 17

92 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ92 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १७

श्लोक 1

एवं संक्षेपतः प्रोक्तः सह्यादीनां समुद्भवः यः पठेच्छृणुयाद्वापि श्रावयेद्वा द्विजोत्तमान्

evaṃ saṃkṣepataḥ proktaḥ sahyādīnāṃ samudbhavaḥ yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi śrāvayedvā dvijottamān

हिन्दी अर्थ

अमस्तु तालुनी तस्य देवदेवस्य धीमतः। कादिपञ्चाक्षराण्यस्य पञ्च हस्तानि दक्षिणे पकारमुदरं तस्य फकारः पार्श्वमुच्यते । बकारो वामपार्श्वं वै भकारं स्कन्धमस्य तत्

English

Thus the origin of Sadyojata has been succinctly narrated. He who reads or listens to or narrates this to excel- lent brahmins attains identity with brahman by the grace of the supreme lord.

अध्याय १७

श्लोक 2

स याति ब्रह्मसायुज्यं प्रसादात्परमेष्ठिनः कथं लिङ्गमभूल्लिङ्गे समभ्यर्च्यः स शङ्करः

sa yāti brahmasāyujyaṃ prasādātparameṣṭhinaḥ kathaṃ liṅgamabhūlliṅge samabhyarcyaḥ sa śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

मकारं हृद्यं शम्भोर्महादेवस्य योगिनः। यकारादिसकारान्ता विभोर्वै सप्तधातवः॥ हकार आत्मरूपं वै क्षकारः क्रोध उच्यते। तं 0 (दता उपया साज धावत पस ता त ता रा व । सार्ल्ठ॑ भगवन्तं महेश्वरम्

English

O excellent Devas, it was for us both — Vi?u and myself that Xihga manifested itself in the ocean. It was when the aerial charioteers had gone to the Janaloka together with the Sages and when the period of sustenance being over the creation was withdrawn and when at the end of a thousand sets of four yugas, they had gone to Satyaloka and in the end, except their overlords, had attained identity with me, then all

अध्याय १७

श्लोक 3

किं लिङ्गं कस् तथा लिङ्गी सूत वक्तुमिहार्हसि एवं देवाश् च ऋषयः प्रणिपत्य पितामहम्

kiṃ liṅgaṃ kas tathā liṅgī sūta vaktumihārhasi evaṃ devāś ca ṛṣayaḥ praṇipatya pitāmaham

हिन्दी अर्थ

ज्योतिर्मय महालिङ्गका प्राकट्य “शिवरूपोंकी उत्पत्ति फफ कक कक कफ कक काक काक फ फफ काजक कक कफ कफ फ कफ फ्र फ कफ के

English

On seeing the lotus-eyed deity lying thus, I was deluded by his mdyd. I asked him angrily:

अध्याय १७

श्लोक 4

अपृच्छन् भगवंल्लिङ्गं कथमासीदिति स्वयम् लिङ्गे महेश्वरो रुद्रः समभ्यर्च्यः कथं त्विति

apṛcchan bhagavaṃlliṅgaṃ kathamāsīditi svayam liṅge maheśvaro rudraḥ samabhyarcyaḥ kathaṃ tviti

हिन्दी अर्थ

उसी अण्डसे अकारसंज्ञक चतुर्मुख ब्रह्मा प्रादुर्भूत हुए। अतएव वही लिङ्गरूप प्रणव सभी लोकोंको सृष्टि करनेवाला है तथा वही प्रणव अकार-उकार-मकाररूप तीन प्रकारका ईश्वर है इस प्रकार वह प्रणव ओम्-ओम्रूप ब्रह्म कहा गया है--ऐसा यजुर्वेदके ज्ञाताओंमें श्रेष्ठ मनीषियोंने कहा है और उन यजुर्वेद-ज्ञाताओंके वचन सुनकर उसे ऋग्वेदकी ऋचाओं तथा साममन्त्रोंने भी आदरपूर्वक स्वीकार किया

English

Who arc you? Tell me. Then with my hand I raised up the eternal lord. Due to the severe and firm blow of, my hands he woke up from sleep and sat in his serpent couch. Within a moment he regained control of himself and with his lotus-like bleary eyes he looked at me.

अध्याय १७

श्लोक 5

किं लिङ्गं कस् तथा लिङ्गी सो ऽप्याह च पितामहः प्रधानं लिङ्गमाख्यातं लिङ्गी च परमेश्वरः

kiṃ liṅgaṃ kas tathā liṅgī so 'pyāha ca pitāmahaḥ pradhānaṃ liṅgamākhyātaṃ liṅgī ca parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

है और इसी तरह सभी श्रुतियोंने उसी 'ओम्' को सदा हे हरे! है ब्रह्मन्! के रूपमें सम्बोधित किया है ॥ ७०/२॥ इस वेद-वाक्य आदिसे शिवको यथावत् जानकर हम दोनों वैदिक मन्त्रोंसे महोदय देवेश्वर महादेवको स्तुति करने लगे॥ ७१/२॥

English

"I welcome you, O dear Brahma of great bril- liance." O leading Devas, when I heard his words uttered smilingly my arrogance was provoked by rajas and I spoke to him thus; ''With smiles within, you call me by the appellation 'Dear' ( as if I were inferior to you). But know that I am the cause of creation and annihilation of the universe. O sinless one, you address me as a preceptor would address his disciple. But I am the creator of the universe, the promptor of Prakrti, the eternal, unborn Brahma, the origin and soul of the universe. I am the lotus-eyed lord. Now tell me quickly why you speak thus in utter delusion.

अध्याय १७

श्लोक 6

रक्षार्थमंबुधौ मह्यं विष्णोस्त्वासीत् सुरोत्तमाः वैमानिके गते सर्गे जनलोकं सहर्षिभिः

rakṣārthamaṃbudhau mahyaṃ viṣṇostvāsīt surottamāḥ vaimānike gate sarge janalokaṃ saharṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

हम दोनोंके स्तवनसे प्रसन्न होकर मायाके आवरणसे रहित महेश्वर दिव्य शब्दमय रूप धारणकर हँसते हुए उस लिङ्गमें प्रकट हुए॥ ७२/२॥ अकार उनका मस्तक तथा दीर्घ (आकार) उनका ललाट कहा जाता है। इकार दाहिना नेत्र, ईकार बायाँ नेत्र, उकार दाहिना कान, ऊकार बायाँ कान, ऋकार उन परमेष्ठी महेश्वरका दायाँ कपोल, ऋकार उनका बायाँ

English

?.V. X. 90. 1.

अध्याय १७

श्लोक 7

स्थितिकाले तदा पूर्णे ततः प्रत्याहृते तथा चतुर्युगसहस्रान्ते सत्यलोकं गते सुराः

sthitikāle tadā pūrṇe tataḥ pratyāhṛte tathā caturyugasahasrānte satyalokaṃ gate surāḥ

हिन्दी अर्थ

कपोल, लू तथा लू क्रमशः उनके दाहिने तथा बायें- दोनों नासापुट, एकार ऊपरी ओष्ठ, ऐकार उन प्रभुका नीचेका ओष्ठ, ओकार तथा औकार क्रमशः ऊपर तथा नीचेकी दन्त-पंक्तियाँ, अं तथा अः उन धीमान् देवदेवके क्रमशः ऊपर तथा नीचेके तालु, ककार आदि पाँच अक्षर (क, ख, ग, घ, ङ) उनके दाहिनी ओरके पाँच हाथ, इसी प्रकार चकार आदि पाँच अक्षर बायीं ओरके पाँच हाथ, टकार आदि पाँच अक्षर दायाँ पैर, तकार आदि

English

In Hindu Mythology Viou is represented as reclining on the

अध्याय १७

श्लोक 8

विनाधिपत्यं समतां गते ऽन्ते ब्रह्मणो मम शुष्के च स्थावरे सर्वे त्व् अनावृष्ट्या च सर्वशः

vinādhipatyaṃ samatāṃ gate 'nte brahmaṇo mama śuṣke ca sthāvare sarve tv anāvṛṣṭyā ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

पाँच अक्षर बायाँ पैर, पकार उन परमेश्वरका उदर, 'फकार दाहिना पार्श्व, बकार बायाँ पार्श्व, भकार उनका स्कन्ध, मकार परम योगी महादेव शंकरका हृदय, यकारसे लेकर सकारपर्यन्त सात वर्ण (य, र, ल, व, श, ष, स) उन प्रभुके सातों धातु, हकार उनको आत्मा तथा क्षकार उनका क्रोध कहा गया है

English

In the meantime a brilliant Linga appeared in front of us in order to suppress our dispute and enlighten us.

अध्याय १७

श्लोक 9

पशवो मानुषा वृक्षाः पिशाचाः पिशिताशनाः गन्धर्वाद्याः क्रमेणैव निर्दग्धा भानुभानुभिः

paśavo mānuṣā vṛkṣāḥ piśācāḥ piśitāśanāḥ gandharvādyāḥ krameṇaiva nirdagdhā bhānubhānubhiḥ

हिन्दी अर्थ

» रस, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा और शुक्रम ये सात शरीरस्थ धातुएँ हैं। श्रीलिड्रमहापुराण

English

It had thousands of clusters of flames. It was comparable to hundreds of ( all-consuming fires). It was stable, with no decline or increase. It had neither a beginning nor an end nor a middle.

अध्याय १७

श्लोक 10

एकार्णवे महाघोरे तमोभूते समन्ततः सुष्वापांभसि योगात्मा निर्मलो निरुपप्लवः

ekārṇave mahāghore tamobhūte samantataḥ suṣvāpāṃbhasi yogātmā nirmalo nirupaplavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणम्य भगवान् विष्णु: पुनश्चापश्यदूर्ध्वतः। ॐकारप्रभवं मन्त्रं कलापञ्चकसंयुतम् शुद्धस्फटिकसङ्काशं सर्वधर्मार्थसाधकम्

English

It was incomparable, inexplicable, and indistinct. It was

अध्याय १७

श्लोक 11

सहस्रशीर्षा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् सहस्रबाहुः सर्वज्ञः सर्वदेवभवोद्भवः

sahasraśīrṣā viśvātmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt sahasrabāhuḥ sarvajñaḥ sarvadevabhavodbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

गायत्रीप्रभवं मन्त्रं हरितं वश्यकारकम्। चतुर्विंशति वर्णाढ्यं चतुष्कलमनुत्तमम् सामोद्भवं जगत्याद्यं वृद्धिसंहारकारणम्

English

Brahmfi is four-faced (Gaturmukha) • It is stated that origally he had five heads but one was cut off by Siva for telling a lie. According to another version, the fifth head was burnt off by the fire of Siva's eye for speaking disrespectfully of Siva. We read in the Satarudra samhitk that it was Kklabhairava, a terrible form of Siva who cut off the fifth head. Vi9ou Purina (ch.8) however gives a different version. It states that Bhairava attempted to cut off the fifth head of Brahmi at the instance of Siva but gave up the attempt when Siva intervened at the behest of Vlfou.

अध्याय १७

श्लोक 12

हिरण्यगर्भो रजसा तमसा शङ्करः स्वयम् सत्त्वेन सर्वगो विष्णुः सर्वात्मत्वे महेश्वरः

hiraṇyagarbho rajasā tamasā śaṅkaraḥ svayam sattvena sarvago viṣṇuḥ sarvātmatve maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णाः षडधिकाः षष्टिरस्य मन्त्रवरस्य तु। पञ्चमनतरांस्तथा लब्ध्वा जजाप भगवान् हरिः अघोरहृदयं हृद्यं वामगुह्यं सदाशिवम्। सद्यः पादं महादेवं महाभोगीन्द्रभूषणम्

English

too was deluded. Then Vi§nu said to me — "Let us test this fiery Being. I shall go to the root of this incomparable column of fire.

अध्याय १७

श्लोक 13

कालात्मा कालनाभस्तु शुक्लः कृष्णस्तु निर्गुणः नारायणो महाबाहुः सर्वात्मा सदसन्मयः

kālātmā kālanābhastu śuklaḥ kṛṣṇastu nirguṇaḥ nārāyaṇo mahābāhuḥ sarvātmā sadasanmayaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वतः पादवदनं विश्वतोऽक्षिकरं शिवम्। ब्रह्मणोऽधिपतिं सर्गस्थितिसंहारकारणम् उमाके साथ उन भगवान् महेश्वरको देखकर पुन: उन्हें प्रणाम करके जब भगवान् विष्णुने ऊपरकी ओर देखा तब उन्हें ३कारसे उत्पन्न, पाँच कलाओंसे युक्त, बुद्धिविवर्धक तथा सभी धर्म-अर्थको सिद्ध करनेवाला शुद्ध स्फटिक-

English

You should go up assiduously". After saying this, Visnu assumed the form of a boar. O Devas, I assumed the form of a swan. Ever since they call me haihsa (swan) or Virat hamsa (cosmic swan).

अध्याय १७

श्लोक 14

तथाभूतमहं दृष्ट्वा शयानं पङ्कजेक्षणम् मायया मोहितस्तस्य तमवोचममर्षितः

tathābhūtamahaṃ dṛṣṭvā śayānaṃ paṅkajekṣaṇam māyayā mohitastasya tamavocamamarṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

ही गायत्रीसे उत्पन्न, चार कलाओंवाला, चौबीस अक्षरोंसे युक्त तथा वश्यकारक हरित वर्ण अत्युत्तम मन्त्र ( तत्पुरुषाय विदाहे० )'; अथर्ववेदसे उत्पन्न आठ कलाओंसे युक्त तैंतीस कलाओंवाला, श्वेतवर्णवाला, शान्तिकारक पैंतीस अक्षरोंसे

English

He who repeatedly calls me swan shall himself become a swan of bright and white colour, with fiery eyes and feathers. O gods 1 I assumed the speed of the wind and the mind and went higher and higher. Visnu tbe ali-pervading soul assumed the form of a black boar and went lower and lower. The boar looked like a heap of blue collyrium. It was a hund- red Yojanas in length, ten Yojanas in girth. Its body was huge as the mount Mem. It had white and curved teeth. It had the refulgence of all-consuming sun with long snout and loud grunt. Its legs were short and its body of diverse colours. It was victorious, firm and incomparable. Assuming this form of a black boar, Vi§nu went lower and lower, hurriedly, for a period of one thousand years.

अध्याय १७

श्लोक 15

कस्त्वं वदेति हस्तेन समुत्थाप्य सनातनम् तदा हस्तप्रहारेण तीव्रेण स दृढेन तु

kastvaṃ vadeti hastena samutthāpya sanātanam tadā hastaprahāreṇa tīvreṇa sa dṛḍhena tu

हिन्दी अर्थ

सामवेदसे उत्पन्न, रक्तवर्ण, बाल आदि तेरह कलाओंसे युक्त, जगतूका आदि स्वरूप तथा वृद्धि-संहारका कारणरूप छाछठ अक्षरोंवाला उत्तम मन्त्र ( वामदेवाय नमो० )५ दृष्टिगत हुए। इन पाँचों मन्त्रोंको प्राप्तकर भगवान् विष्णुने इनका जप करना आरम्भ कर दिया॥ ८१--८८ ॥

English

Still he could not reach the root of the Linga. O des- troyer of enemies, throughout that period of time I was going higher and higher.

अध्याय १७

श्लोक 16

प्रबुद्धो ऽहीयशयनात् समासीनः क्षणं वशी ददर्श निद्राविक्लिन्ननीरजामललोचनः

prabuddho 'hīyaśayanāt samāsīnaḥ kṣaṇaṃ vaśī dadarśa nidrāviklinnanīrajāmalalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् समस्त कलाओंको कान्तिसे युक्त, तत्पुरुष मन्त्ररूप मुखवाले, अघोर मन्त्ररूप करुणामय हदयवाले, वामदेव मन्त्र-रूप सदा कल्याणकर गुह्यस्थान- वाले तथा सद्योजात मन्त्ररूप चरणोंवाले, विशाल सपाँका आभूषण धारण करनेवाले, चारों ओर पैर-मुख-आँख

English

I hurried up my efforts to sec the end of that Linga.

अध्याय १७

श्लोक 17

मामग्रे संस्थितं भासाध्यासितो भगवान् हरिः आह चोत्थाय भगवान् हसन्मां मधुरं सकृत्

māmagre saṃsthitaṃ bhāsādhyāsito bhagavān hariḥ āha cotthāya bhagavān hasanmāṃ madhuraṃ sakṛt

हिन्दी अर्थ

धारण किये हुए, सृष्टि-पालन-संहारके कारणस्वरूप, पुरातन पुरुष महादेव ब्रह्माधिपति शिवको देखकर भगवान् विष्णु अभीष्ट स्तुतियोंसे उन वरदाता परमेश्वर ईशानका पुनः स्तवन करने लगे॥ ८९--९२॥ २. इशानः सर्वविद्यानामोरवर; सवभतान ब्ह्मधङ्र्ेऽ््र रनमा ईशान: सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधितिब्रमणोऽधिपतित्रह्या शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् ॥ (नारायणोपनिषद्)

English

Similarly, Lord Vinu was also tired. His fear was evident in his eyes. He, the origin of all Devas, immediately came up there.

अध्याय १७

श्लोक 18

स्वागतंस्वागतं वत्स पितामह महाद्युते तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्मितपूर्वं सुरर्षभाः

svāgataṃsvāgataṃ vatsa pitāmaha mahādyute tasya tadvacanaṃ śrutvā smitapūrvaṃ surarṣabhāḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुद्वार की गयी भगवान् महेश्वरकी स्तुति तथा उसका माहात्म्य फफफ A काका कक काक पाका काका फाक फ फफक आक फ कका फम फफ फफक क फाक Ei

English

We bowed to lord Siva. The noble-minded Vi§nu was deluded by Siva's Mfiya and he stood there in mental dejection.

अध्याय १७

श्लोक 19

रजसा बद्धवैरश् च तमवोचं जनार्दनम् भाषसे वत्स वत्सेति सर्गसंहारकारणम्

rajasā baddhavairaś ca tamavocaṃ janārdanam bhāṣase vatsa vatseti sargasaṃhārakāraṇam

हिन्दी अर्थ

विष्णुद्दारा की गयी भगवान् महेश्वरकी स्तुति तथा उसका माहात्म्य एकाक्षराय रुद्राय अकारायात्मरूपिणे। उकारायादिदेवाय विद्यादेहाय वै नम:

English

We bowed to lord Siva at the sides, behind and in front and wondered what that was.

अध्याय १७

श्लोक 20

माम् इहान्तःस्मितं कृत्वा गुरुः शिष्यमिवानघ कर्तारं जगतां साक्षात् प्रकृतेश् च प्रवर्तकम्

mām ihāntaḥsmitaṃ kṛtvā guruḥ śiṣyamivānagha kartāraṃ jagatāṃ sākṣāt prakṛteś ca pravartakam

हिन्दी अर्थ

तृतीयाय मकाराय शिवाय परमात्मने। सूर्याग्निसोमवर्णाय यजमानाय वै नमः अग्नये रुद्ररूपाय रूद्राणां पतये नमः। शिवाय शिवमन्त्राय सद्योजाताय वेधसे

English

O great Devas! then a loud sound Om issued ( out of the column). It was clearly a prolated sound.

अध्याय १७

श्लोक 21

सनातनमजं विष्णुं विरिञ्चिं विश्वसंभवम् विश्वात्मानं विधातारं धातारं पङ्कजेक्षणम्

sanātanamajaṃ viṣṇuṃ viriñciṃ viśvasaṃbhavam viśvātmānaṃ vidhātāraṃ dhātāraṃ paṅkajekṣaṇam

हिन्दी अर्थ

वामाय वामदेवाय वरदायामृताय ते। अघोरायातिघोराय सद्योजाताय रंहसे नमोऽस्तु श्रुतिपादाय ऊर्ध्वलिङ्काय लिङ्गनh

English

Vifu saw the first syllable 'a' in the south, like the disc of the sun, the second syllable 'u* as refulgent as fire in the north, the third *m* in the middle as refulgent as the sphere of the moon; above it, he saw the lord like the pure crystal. It was the fourth entity, devoid of attributes, nectarine, unsullied, undisturbed, devoid of mutually clashing opposites, unique, void, without an exterior or interior but still endowed with exterior and interior, as it was stationed both without and within. It was devoid of beginning, middle and end, it was the cause of bliss.

अध्याय १७

श्लोक 22

किमर्थं भाषसे मोहाद् वक्तुमर्हसि सत्वरम् सो ऽपि मामाह जगतां कर्ताहमिति लोकय

kimarthaṃ bhāṣase mohād vaktumarhasi satvaram so 'pi māmāha jagatāṃ kartāhamiti lokaya

हिन्दी अर्थ

हेमलिङ्गाय हेमाय वारिलिङ्गाय चाम्भसे। शिवाय शिवलिङ्गाय व्यापिने व्योमव्यापिने तेजसे तेजसां भत्रे नमस्तेजोऽधिव्यापिने

English

The three matras and half a matra called nada, together constitute Brahman. The three Vedas Rk, Yajus and Saman are in the form of the three matr. Vision contemplat- ed on Siva, the universal soul, through the words of the Vedas. The Vedas became a sage. Visnu understood the glorious essence of the Vedas — the supreme lord through that sage alone.

अध्याय १७

श्लोक 23

भर्ता हर्ता भवान् अङ्गाद् अवतीर्णो ममाव्ययात् विस्मृतो ऽसि जगन्नाथं नारायणमनामयम्

bhartā hartā bhavān aṅgād avatīrṇo mamāvyayāt vismṛto 'si jagannāthaṃ nārāyaṇamanāmayam

हिन्दी अर्थ

संस्थितायाम्भसां मध्ये आवयोर्मध्यवर्चसे । गोप्त्रे हत्रै सदा कर्त्रे निधनायेश्वराय च भगवान् विष्णु बोले-- अद्वितीय तथा नाशरहित प्रणवरूप रुद्रको नमस्कार है । अकाररूप परमात्मा तथा उकाररूप आदिदेव विद्यादेहको नमस्कार है

English

The syllable 'm* is the sower, 'a' is the seed and 'u* is the womb. The three symbolise the lord, Pradhanaand Purua. Thus the sower, the seed and the womb, together with ntda,

अध्याय १७

श्लोक 24

पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् विष्णुमच्युतमीशानं विश्वस्य प्रभवोद्भवम्

puruṣaṃ paramātmānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam viṣṇumacyutamīśānaṃ viśvasya prabhavodbhavam

हिन्दी अर्थ

तीसरे मकाररूप परमात्मा शिव और सूर्य-अग्नि- चन्द्रवर्णवाले रुद्र तथा यजमानरूपवाले महादेवको नमस्कार है रुद्ररूप अग्निको तथा रुद्रोके पतिको नमस्कार है। शिवको, शिवमन्त्रको, सद्योजात-रूप वेधाको नमस्कार है

English

It turned into a golden egg enveloping the first letter a*. This divine egg was ensconced in the water for many years.

अध्याय १७

श्लोक 25

तवापराधो नास्त्यत्र मम मायाकृतं त्विदम् शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्ययम्

tavāparādho nāstyatra mama māyākṛtaṃ tvidam śṛṇu satyaṃ caturvaktra sarvadeveśvaro hyayam

हिन्दी अर्थ

सुन्दर वामदेवको, वरदाताको तथा अमूतरूप आप शिवको नमस्कार है। अघोरको, अतिघोरको तथा वेगरूप सद्योजातको नमस्कार है ईशानको, श्मशान (काशीक्षेत्र) -को, अतिवेगशालीको, वेगवानूको, श्रुतिपाद (वेदोंसे ज्ञेय)-को, ऊर्ध्व लिङ्गको तथा लिङ्गीको नमस्कार है

English

Then at the end of a thousand years the egg that had evolved out of the unborn and stationed in the waters was split into two by the primeval lord himself. The splendid golden skull of the egg became heaven and the base became the earth.

अध्याय १७

श्लोक 26

कर्ता नेता च हर्ता च न मयास्ति समो विभुः अहमेव परं ब्रह्म परं तत्त्वं पितामह

kartā netā ca hartā ca na mayāsti samo vibhuḥ ahameva paraṃ brahma paraṃ tattvaṃ pitāmaha

हिन्दी अर्थ

हेमलिङ्गको, हेमको, जललिङ्गको, जलको, शिवको, शिवलिङ्गको, व्यापीको तथा व्योममें व्याप्त रहनेवाले रुद्रको नमस्कार है वायुको, वायुवेगको तथा वायुव्यापीको नमस्कार है। तेजोंके भी तेज तथा तेजको पूर्णतः व्याप्त करनेवाले भरणकर्ता आप रुद्रको नमस्कार है

English

From the egg the four-faced Brahma was born. He is the creator of the universe, the lord of three forms.

अध्याय १७

श्लोक 27

अहमेव परं ज्योतिः परमात्मा त्वहं विभुः यद्यद्दृष्टं श्रुतं सर्वं जगत्यस्मिंश्चराचरम्

ahameva paraṃ jyotiḥ paramātmā tvahaṃ vibhuḥ yadyaddṛṣṭaṃ śrutaṃ sarvaṃ jagatyasmiṃścarācaram

हिन्दी अर्थ

जलको, जलभूत तथा जलमें व्याप्त रहनेवाले आप शिवको नमस्कार है। पृथ्वीको, अन्तरिक्षको तथा पृथ्वीमें व्याप्त रहनेवाले महेश्वरको नमस्कार है शब्द तथा स्पर्शस्वरूपको, रस तथा गन्धस्वरूपको, गन्धीको, गणोंके अधिपतिको तथा गुह्यसे भी गुह्यतम आप रुद्रको नमस्कार है

English

The wise exponents of Yajus say that Om is Brah- man. Thellk and Saman lirutis too have declared similarly. On the lord of Devas precisely we meditated and we eulogised him by reciting the Vedic mantras. Delighted by our eulogy the unsullied lord delightfully stationed himself into the divine Lihga after assuming the form of sound.

अध्याय १७

श्लोक 28

तत्तद्विद्धि चतुर्वक्त्र सर्वं मन्मयमित्यथ मया सृष्टं पुराव्यक्तं चतुर्विंशतिकं स्वयम्

tattadviddhi caturvaktra sarvaṃ manmayamityatha mayā sṛṣṭaṃ purāvyaktaṃ caturviṃśatikaṃ svayam

हिन्दी अर्थ

शेषरूप अनन्तको, गरुड्रूप विरूपको, रोग- विकारशून्य अनन्त शिवको, शाश्वत, वरिष्ठ, वारिगर्भको तथा महायोगी महेश्वरको नमस्कार है जलके मध्य स्थित रहनेवाले, हम दोनों (विष्णु तथा ब्रह्मा) -के मध्य प्रकाशमान, सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता,

English

The letter 'a* was his head; *a* the forehead; 'i' the right eye; 'i' the left eye; V the right ear; u the left ear; the right cheek; r the left cheek, and '1? the pairs of his nostrils; *e' the upper lip, 'ai' the lower lip; *o' and 'au' the two rows of teeth; aih' and 'ah' the palates; the five letters beginning with k' his five hands on the right side; the five letters beginning with "c" his five hands on the left side; the five letters begin- ning with 't' his right leg; the five letters beginning with 't' his left leg; the letter *p' his belly; 'ph' his right side, 'b' his left side; 'bh' hi t shoulder, 'm' his heart; the letters *y' to 's' the seven dhatus; 'h' his soul and 'k$' his anger. On seeing the great lord along with Uma, Vi$t3m bowed and then looked up at him. He saw a mantra emerging from 'Om' with five digits. Resembling pure crystal it contained thirty eight syllables. It was conducive to the increase of knowledge, and it was the means of achievement of all righteous matters. He saw the of twenty four syllables and four digits in G&yatn metre and in green colour, with the efiScacy for gaining control. He saw the Atharvan mantra of thirty three syllables, eight digits, black in

अध्याय १७

श्लोक 29

नित्यान्ता ह्यणवो बद्धाः सृष्टाः क्रोधोद्भवादयः प्रसादाद्धि भवानण्डान्य् अनेकानीह लीलया

nityāntā hyaṇavo baddhāḥ sṛṣṭāḥ krodhodbhavādayaḥ prasādāddhi bhavānaṇḍāny anekānīha līlayā

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण 5७ कफ कक फफफ कफ कक ककककक कफ कक कक करमकीअकेके क क

English

Obeisance to lord Siva, the supreme soul in the form of the third syllable *m'. Obeisance to the lord who is as lustrous as the sun or the fire or the moon. Obeisance to him in the form of yajamana who performs sacrifice.

अध्याय १७

श्लोक 30

सृष्टा बुद्धिर्मया तस्याम् अहङ्कारस्त्रिधा ततः तन्मात्रापञ्चकं तस्मान् मनः षष्ठेन्द्रियाणि च

sṛṣṭā buddhirmayā tasyām ahaṅkārastridhā tataḥ tanmātrāpañcakaṃ tasmān manaḥ ṣaṣṭhendriyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

फफ फम फ का फी की फी फी भी फी क फा मा फा फ फ फ फ फ फक अरूपाय सुरूपाय अनङ्कायाङ्गहारिणे

English

Obeisance to fire in the form of Rudra. Obeisance to the lord of Rudras. Obeisance to Siva of auspicious mantra. Obei- sance to Sadyojata. Obeisance to Vedhas, the creator.

अध्याय १७

श्लोक 31

आकाशादीनि भूतानि भौतिकानि च लीलया इत्युक्तवति तस्मिंश् च मयि चापि वचस् तथा

ākāśādīni bhūtāni bhautikāni ca līlayā ityuktavati tasmiṃś ca mayi cāpi vacas tathā

हिन्दी अर्थ

शतरूपविरूपाय नमः केतुमते सदा ऋद्धिशोकविशोकाय पिनाकाय कप र्दिने। विपाशाय सुपाशाय नमस्ते पाशनाशिने

English

Obeisance to the illustrious Vamadeva, the granter of ooons and the unmortal lord. Obeisance to Aghora, Atighora, SadyojSLta and the deity of vehemence and impetuosity.

अध्याय १७

श्लोक 32

आवयोश्चाभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् प्रलयार्णवमध्ये तु रजसा बद्धवैरयोः

āvayoścābhavadyuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam pralayārṇavamadhye tu rajasā baddhavairayoḥ

हिन्दी अर्थ

सुहोत्राय हविष्याय सुब्रह्मण्याय सूरिणे। सुमुखाय सुवक्त्राय दुर्दमाय दमाय च कङ्काय कङ्करूपाय कङ्कणीकृतपन्नग। सनकाय नमस्तुभ्यं सनातन सनन्दन

English

Obeisance to liana, Smalfina (i.e. the lord of crema- tion ground); obeisance to one of high velocity. Obeisance to the speedy lord whose foot is the Vedas, who has an upward lifiga and who is Lifiga himself.

अध्याय १७

श्लोक 33

एतस्मिन्नन्तरे लिङ्गम् अभवच्चावयोः पुरः विवादशमनार्थं हि प्रबोधार्थं च भास्वरम्

etasminnantare liṅgam abhavaccāvayoḥ puraḥ vivādaśamanārthaṃ hi prabodhārthaṃ ca bhāsvaram

हिन्दी अर्थ

लोकाक्षिणे त्रिधामाय नमो विरजसे सदा शङ्कपालाय शङ्काय रजसे तमसे नम:। सारस्वताय मेघाय मेघवाहन ते नम:

English

Obeisance to him who has a golden Lihgaor who is gold himself or who is of watery Lihga or who is water himself. Obei- sance to Siva, the Lihga of Siva. Obeisance to one who per- vades all, including the firmament itself.

अध्याय १७

श्लोक 34

ज्वालामालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम् क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तम् आदिमध्यान्तवर्जितम्

jvālāmālāsahasrāḍhyaṃ kālānalaśatopamam kṣayavṛddhivinirmuktam ādimadhyāntavarjitam

हिन्दी अर्थ

नमः शिवाय रूद्राय प्रधानाय नमो नम: संहारकर्ता तथा मृत्युस्वरूप ईश्वरको नमस्कार है

English

Obeisance to the wind or to one who has the velocity of the wind, and who pervades the wind. Obeisance to the fire, the lord of all fiery articles and who pervades the fire.

अध्याय १७

श्लोक 35

अनौपम्यमनिर्देश्यम् अव्यक्तं विश्वसंभवम् तस्य ज्वालासहस्रेण मोहितो भगवान् हरिः

anaupamyamanirdeśyam avyaktaṃ viśvasaṃbhavam tasya jvālāsahasreṇa mohito bhagavān hariḥ

हिन्दी अर्थ

चित्तजन्य ज्ञानसे रहित, चिन्तनके योग्य, जीवोंके जन्म-मरणरूप कष्टोंका हरण करनेवाले, रूपरहित तथा सुन्दर रूपवाले, अंगोंसे रहित कामदेवरूप तथा अंगोंका नाश करनेवाले रुद्रको नमस्कार है भस्मसे भूषित शरीरवाले, सूर्य-चन्द्र-अग्निके कारणरूप, श्वेतरूप, श्वेत वर्णवाले, हिमाद्रिपर विचरण करनेवाले, अति शवेतरूपसम्मन्न, सुन्दर वक्त्रवाले तथा

English

Obeisance to the water and to one who has become water. Obeisance to one who pervades water. Obeisance to the earth or the atmosphere. Obeisance to one who pervades the earth.

अध्याय १७

श्लोक 36

मोहितं प्राह मामत्र परीक्षावो ऽग्निसंभवम् अधोगमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च

mohitaṃ prāha māmatra parīkṣāvo 'gnisaṃbhavam adhogamiṣyāmyanalastaṃbhasyānupamasya ca

हिन्दी अर्थ

श्वेतलोहित! आपको नमस्कार है सुन्दर कान्तिवाले, विशिष्टतासम्पन्न तथा दुन्दुभि धारण करनेवाले, सैकड़ों रूपोंवाले, विशिष्ट रूपवाले तथा केतुमान् है हर! आपको सर्वदा नमस्कार है

English

Obeisance to one, of the form of sound and touch, taste and smell and to one who has smell. Obeisance to the lord of Ganas, and to one who is the most secretive.

अध्याय १७

श्लोक 37

भवानूर्ध्वं प्रयत्नेन गन्तुमर्हसि सत्वरम् एवं व्याहृत्य विश्वात्मा स्वरूपमकरोत्तदा

bhavānūrdhvaṃ prayatnena gantumarhasi satvaram evaṃ vyāhṛtya viśvātmā svarūpamakarottadā

हिन्दी अर्थ

ऋद्धि-शोक-विशोकस्वरूप, पिनाक धारण करनेवाले, जटाजूट धारण करनेवाले, बन्धनमुक्त, सुन्दर पाश धारण करनेवाले तथा पाशहर आप रुद्रको नमस्कार है हे भुजंगरूप कंकण (कंगन) धारण करनेवाले! आप श्रेष्ठ यजनकर्ता, हविष्यरूप, सुब्रह्मण्य, महाविद्या-

English

Obeisance to the infinite, devoid of forms, obeisance to the infinite, devoid of ailments; obeisance to the permanent, the most excellent, who is in the womb of waters, and who is the Yogin.

अध्याय १७

श्लोक 38

वाराहमहमप्याशु हंसत्वं प्राप्तवान्सुराः तदाप्रभृति मामाहुर्ह् अंसं हंसो विराडिति

vārāhamahamapyāśu haṃsatvaṃ prāptavānsurāḥ tadāprabhṛti māmāhurh aṃsaṃ haṃso virāḍiti

हिन्दी अर्थ

दमन करनेवाले, कंक (कपटद्विजरूप), कंकरूप (यम- स्वरूप)-को नमस्कार है। आप सनकको नमस्कार है। हे सनातनरूप! है सनन्दनरूप! है सनत्कुमाररूप ! पशु- पक्षियोंको मारनेके लिये किरातरूप! महात्मा, संसारके नेत्ररूप, तीन धामोंवाले तथा आप विरजको सदा नमस्कार है

English

Obeisance to the insentient, worthy of contemplation who removes the stress and strain of the sentient, who is form- less or of good forms, who has no limbs or who is attractive with limbs.

अध्याय १७

श्लोक 39

हंसहंसेति यो ब्रूयान् मां हंसः स भविष्यति सुश्वेतो ह्यनलाक्षश् च विश्वतः पक्षसंयुतः

haṃsahaṃseti yo brūyān māṃ haṃsaḥ sa bhaviṣyati suśveto hyanalākṣaś ca viśvataḥ pakṣasaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

शंखपाल, शंखरूप, रज तथा तम गुणोंसे युक्त शिवको नमस्कार है। है मेघवाहन! आप मेघरूप तथा सारस्वतको नमस्कार है भलीभाँति सबको वहन करनेवाले, विशिष्ट वाहनवाले, वाद (तर्क-वितर्क)-से रहित भक्तोंको वर देनेवाले, प्रधानरूप, कल्याणप्रद रुद्रको नमस्कार है, नमस्कार है

English

Obeisance to one who has smeared ashes all over the body; obeisance to the cause of the sun, moon and fire; obei- sance to the white, of white colour; and to one moving about on the mountain of snows.

अध्याय १७

श्लोक 40

मनो ऽनिलजवो भूत्वा गतो ऽहं चोर्ध्वतः सुराः नारायणो ऽपि विश्वात्मा नीलाञ्जनचयोपमम्

mano 'nilajavo bhūtvā gato 'haṃ cordhvataḥ surāḥ nārāyaṇo 'pi viśvātmā nīlāñjanacayopamam

हिन्दी अर्थ

तीन गुणोंबाले आपको नमस्कार है । चतुर्व्यूहरूप आपको नमस्कार है । संसारस्वरूप तथा संसारके कारण- रूप आपको बार-बार नमस्कार है मोक्षाय मोक्षरूपाय मोक्षकर्त्रे नमो नमः। आत्मने ऋषये तुभ्यं स्वामिने विष्णवे नम:

English

Obeisance to one of excessively white complexion, white face, white tuft, and white blood.

अध्याय १७

श्लोक 41

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् मेरुपर्वतवर्ष्माणं गौरतीक्ष्णाग्रदंष्ट्रिणम्

daśayojanavistīrṇaṃ śatayojanamāyatam meruparvatavarṣmāṇaṃ gauratīkṣṇāgradaṃṣṭriṇam

हिन्दी अर्थ

ओङ्काराय नमस्तुभ्यं सर्वज्ञाय नमो नमः नमो हिरण्यगर्भाय आदिदेवाय ते नम:

English

Obeisance to one who facilitates easy crossing (of the ocean of mundane existence), obeisance to the splendid one, obeisance to one having two forms, to one of hundred forms, to one devoid of forms and to one holding a banner.

अध्याय १७

श्लोक 42

कालादित्यसमाभासं दीर्घघोणं महास्वरम् ह्रस्वपादं विचित्राङ्गं जैत्रं दृढम् अनौपमम्

kālādityasamābhāsaṃ dīrghaghoṇaṃ mahāsvaram hrasvapādaṃ vicitrāṅgaṃ jaitraṃ dṛḍham anaupamam

हिन्दी अर्थ

महादेवाय देवानामीशवराय नमो नमः ब्रह्मणे चैव भूतानां सर्वज्ञाय नमो नमः

English

Obeisance to one who has prosperity, grief and absence of grief; obeisance to the Pinaka-bearing lord, with matted hairs, devoid of noose, holding a noose, the destroyer of noose.

अध्याय १७

श्लोक 43

वाराहमसितं रूपम् आस्थाय गतवानधः एवं वर्षसहस्रं तु त्वरन्विष्णुरधोगतः

vārāhamasitaṃ rūpam āsthāya gatavānadhaḥ evaṃ varṣasahasraṃ tu tvaranviṣṇuradhogataḥ

हिन्दी अर्थ

एकादशविभेदाय स्थाणवे ते नमः सदा नमः सोमाय सूर्याय भवाय भवहारिणे। यशस्कराय देवाय शङ्करायेशवराय च

English

Obeisance to one of good sacrifice, to one having sacri- ficial offering, to one favourably disposed to the Brahmins. Obeisance to one who is a poet. Obeisance to one having good face and good mouth; who is difiSicult to be suppressed and who is of good mental control.

अध्याय १७

श्लोक 44

नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिङ्गस्य सूकरः तावत्कालं गतो ह्यूर्ध्वम् अहमप्यरिसूदनः

nāpaśyadalpamapyasya mūlaṃ liṅgasya sūkaraḥ tāvatkālaṃ gato hyūrdhvam ahamapyarisūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

नमोऽम्बिकाधिपतये उमायाः पतये नमः। हिरण्यबाहवे तुभ्यं नमस्ते हेमरेतसे नीलकेशाय वित्ताय शितिकण्ठाय वै नमः। कपर्दिने नमस्तुभ्यं नागाङ्गाभरणाय च

English

Obeisance to one who assumed the form of a Brahmin,® who is Yama** and who has made serpent his bangle. Obeisance to one who is Sanaka, Sanatana, Sanandana and Sanat.

अध्याय १७

श्लोक 45

सत्वरं सर्वयत्नेन तस्यान्तं ज्ञातुमिच्छया श्रान्तो ह्यदृष्ट्वा तस्यान्तम् अहङ्कारादधोगतः

satvaraṃ sarvayatnena tasyāntaṃ jñātumicchayā śrānto hyadṛṣṭvā tasyāntam ahaṅkārādadhogataḥ

हिन्दी अर्थ

नमो राजाधिराजाय राज्ञामधिगताय ते। नम: पालाधिपतये पालाशाकृन्तते नमः विष्णुद्वारा वष्णुद्वारा की गयी भगवान् महेश्वरकी स्तुति तथा उसका माहात्म्य

English

Obeisance to one who hunts the deer, who is the great atman, and the eye of the world. Obeisance to one who has three abodes and to one who is devoid of rajas.

अध्याय १७

श्लोक 46

तथैव भगवान् विष्णुः श्रान्तः संत्रस्तलोचनः सर्वदेवभवस्तूर्णम् उत्थितः सः महावपुः

tathaiva bhagavān viṣṇuḥ śrāntaḥ saṃtrastalocanaḥ sarvadevabhavastūrṇam utthitaḥ saḥ mahāvapuḥ

हिन्दी अर्थ

मोक्ष, मोक्षरूप तथा मोक्ष प्रदान करनेवाले आपको नमस्कार है, नमस्कार है । आत्मास्वरूप, ऋषि, स्वामी तथा व्यापक शिवको नमस्कार है आप भगवानूको नमस्कार है । आप सर्पोके पतिको नमस्कार है। आप ओंकारको नमस्कार है । सर्वज्ञको बार-बार नमस्कार है

English

Obeisance to Sarikhapala, Sankha, rajas and tamas. Obeisance to Sarasvata, the cloud and the cloud- vehicled. Obeisance be to you.

अध्याय १७

श्लोक 47

समागतो मया सार्धं प्रणिपत्य महामनाः मायया मोहितः शंभोस् तस्थौ संविग्नमानसः

samāgato mayā sārdhaṃ praṇipatya mahāmanāḥ māyayā mohitaḥ śaṃbhos tasthau saṃvignamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

आप सर्व (पूर्णस्वरूप)-को नमस्कार है और नारायणको नमस्कार है । हिरण्यगर्भको नमस्कार है। आप आदिदेवको नमस्कार है अज, प्रजापति, व्यूहहेतु, महादेव तथा देवताओंके ईश्वरको नमस्कार है, नमस्कार है

English

Obeisance to one of good vehicle, devoid of vehicle, the bestower of boons to the devotee, to Siva, Rudra and pradhana.

अध्याय १७

श्लोक 48

पृष्ठतः पार्श्वतश्चैव चाग्रतः परमेश्वरम् प्रणिपत्य मया सार्धं सस्मार किमिदं त्विति

pṛṣṭhataḥ pārśvataścaiva cāgrataḥ parameśvaram praṇipatya mayā sārdhaṃ sasmāra kimidaṃ tviti

हिन्दी अर्थ

आप शर्वको नमस्कार है। सत्यरूप, शान्तिरूप, ब्रह्मस्वरूप तथा सर्वज्ञाताको नमस्कार है, नमस्कार है आप महात्माको नमस्कार है। आप प्रज्ञारूपको नमस्कार है। चिति, चितिरूप तथा स्मृतिरूप आपको नमस्कार है

English

Obeisance to you, possessed of three gunas, having the nature of the four vyuhas, the cause of existence and dissolution.

अध्याय १७

श्लोक 49

तदा समभवत्तत्र नादो वै शब्दलक्षणः ओमोमिति सुरश्रेष्ठाः सुव्यक्तः प्लुतलक्षणः

tadā samabhavattatra nādo vai śabdalakṣaṇaḥ omomiti suraśreṣṭhāḥ suvyaktaḥ plutalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

आप ज्ञानरूप, ज्ञानगम्य तथा चैतन्यरूपको सर्वदा नमस्कार है । आप शिखरको नमस्कार है तथा नीलकण्ठको नमस्कार है अर्धनारीका शरीर धारण करनेवाले तथा अव्यक्तको बार-बार नमस्कार है । ग्यारह रूपोंमें परिवर्तित होनेवाले आप स्थाणुको सदा नमस्कार है

English

Obeisance to you of the form of salvation, the granter of liberation, the supreme soul, the sage and the all-pervader.

अध्याय १७

श्लोक 50

किमिदं त्विति संचिन्त्य मया तिष्ठन्महास्वनम् लिङ्गस्य दक्षिणे भागे तदापश्यत्सनातनम्

kimidaṃ tviti saṃcintya mayā tiṣṭhanmahāsvanam liṅgasya dakṣiṇe bhāge tadāpaśyatsanātanam

हिन्दी अर्थ

सोम, सूर्य, भव, भवहारी, यशस्कर, देव, शंकर तथा ईश्वरको नमस्कार है पार्वतीपतिको नमस्कार है। उमापतिको नमस्कार है। आप हिरण्यबाहु तथा सुवर्णवीर्यको नमस्कार है

English

Obeisance to you the holy lord, the lord of serpents, of the form of 'Om' and the omnipresent lord.

अध्याय १७

श्लोक 51

आद्यवर्णमकारं तु उकारं चोत्तरे ततः मकारं मध्यतश्चैव नादान्तं तस्य चौमिति

ādyavarṇamakāraṃ tu ukāraṃ cottare tataḥ makāraṃ madhyataścaiva nādāntaṃ tasya caumiti

हिन्दी अर्थ

नीलकेश, वित्त तथा शितिकण्ठको नमस्कार है। कपदी (जटाजूट धारण करनेवाले) तथा अंगोंके आभूषण- रूपमें सपोंको धारण करनेवाले आपको नमस्कार है वृषारूढ़ (बैलपर सवार होनेवाले) तथा सभीके कर्ता और हर्ताको बार-बार नमस्कार है। है विभो! आप वीरराम, अतिराम तथा रामनाथको नमस्कार है

English

Obeisance to you identical with all,®® all-pervader, and the primordial lord.

अध्याय १७

श्लोक 52

सूर्यमण्डलवद्दृष्ट्वा वर्णमाद्यं तु दक्षिणे उत्तरे पावकप्रख्यम् उकारं पुरुषर्षभः

sūryamaṇḍalavaddṛṣṭvā varṇamādyaṃ tu dakṣiṇe uttare pāvakaprakhyam ukāraṃ puruṣarṣabhaḥ

हिन्दी अर्थ

राजाओंके भी अधिराज तथा राजाओंके द्वारा प्राप्त नमः केयूरभूषाय गोपते ते नमो नमः।

English

Obeisance to the unborn, the lord of subjects, the cause of vyuhas and the great lord of Devas.

अध्याय १७

श्लोक 53

शीतांशुमण्डलप्रख्यं मकारं मध्यमं तथा तस्योपरि तदापश्यच् छुद्धस्फटिकवत् प्रभुम्

śītāṃśumaṇḍalaprakhyaṃ makāraṃ madhyamaṃ tathā tasyopari tadāpaśyac chuddhasphaṭikavat prabhum

हिन्दी अर्थ

भुवनेशाय देवाय वेदशास्त्र नमोऽस्तु ते। सारङ्काय नमस्तुभ्यं राजहंसाय ते नमः कनकाङ्गदहाराय नमः सर्पोपवीतिने। सर्पकुण्डलमालाय करटिसूत्रीकृताहिने

English

Obeisance to Sarva, Satya, (truth) and Saniana (the subduer) and Brahma. Obeisance to the omniscient deity of living beings.

अध्याय १७

श्लोक 54

तुरीयातीतम् अमृतं निष्कलं निरुपप्लवम् निर्द्वन्द्वं केवलं शून्यं बाह्याभ्यन्तरवर्जितम्

turīyātītam amṛtaṃ niṣkalaṃ nirupaplavam nirdvandvaṃ kevalaṃ śūnyaṃ bāhyābhyantaravarjitam

हिन्दी अर्थ

वेदगर्भाय गर्भाय विशवगर्भाय ते शिव। विररामेति संस्तुत्वा ब्रह्मणा सहितो हरिः

English

Obeisance to you, the supreme soul. Obeisance to one invested with the form of intellect, consciousness, memory and knowledge. Obeisance to one comprehensible through know- ledge. Obeisance to one in the form of concord and summit. Obeisance to one whose neck is blue.

अध्याय १७

श्लोक 55

सबाह्याभ्यन्तरं चैव सबाह्याभ्यन्तरस्थितम् आदिमध्यान्तरहितम् आनन्दस्यापि कारणम्

sabāhyābhyantaraṃ caiva sabāhyābhyantarasthitam ādimadhyāntarahitam ānandasyāpi kāraṇam

हिन्दी अर्थ

एतत्स्तोत्रवरं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्। यः पठेच्छावयेद्वापि ब्राह्मणान् वेदपारगान् स याति ब्रह्मणो लोके पापकर्मरतोऽपि वै। तस्माजपेत्पठेनित्यं श्रावयेद् ब्राह्मणाञ्छुभान्

English

It refers to Siva disguised as a Br&hmaiia. ST.

अध्याय १७

श्लोक 56

मात्रास्तिस्रस्त्वर्धमात्रं नादाख्यं ब्रह्मसंज्ञितम् ऋग्यजुःसामवेदा वै मात्रारूपेण माधवः

mātrāstisrastvardhamātraṃ nādākhyaṃ brahmasaṃjñitam ṛgyajuḥsāmavedā vai mātrārūpeṇa mādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविशुद्धयर्थ विष्णुना परिभाषितम् किये जानेयोग्य आपको नमस्कार है। पालाशाकृन्त एवं पालाधिपतिको नमस्कार है

English

i.e. Yama, the god death and destruction. ST.

अध्याय १७

श्लोक 57

वेदशब्देभ्य एवेशं विश्वात्मानमचिन्तयत् तदाभवदृषिर्वेद ऋषेः सारतमं शुभम्

vedaśabdebhya eveśaṃ viśvātmānamacintayat tadābhavadṛṣirveda ṛṣeḥ sāratamaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

आभूषणके रूपमें सर्पका बाजूबन्द धारण करनेवाले शिवको नमस्कार है । है गोपते! आपको नमस्कार है, नमस्कार है । श्रीकंठनाथको नमस्कार है । श्रीदण्डपाणिको नमस्कार है हे वेदशास्त्ररूप! आप भुवनेशदेवको नमस्कार है। आप सारंग तथा राजहंसको नमस्कार है

English

as a himter kills the birds and animals. ST.

अध्याय १७

श्लोक 58

तेनैव ऋषिणा विष्णुर् ज्ञातवान् परमेश्वरम् चिन्तया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह

tenaiva ṛṣiṇā viṣṇur jñātavān parameśvaram cintayā rahito rudro vāco yanmanasā saha

हिन्दी अर्थ

धतूरेका बाजूबन्द तथा हार धारण करनेवाले एवं सर्पका जनेऊ धारण करनेवाले, सर्पोंका कुण्डल तथा माला पहननेवाले, सर्पका कटिसूत्र (करधनी) धारण करनेवाले, वेदगर्भ, गर्भरूप तथा विश्वगर्भ हे शिव! आपको नमस्कार है॥ ३८/२ ॥

English

The epithet is applied to Vispu because the waters (nra) were his first place of motion (ayana), (Gf. Manu: &po n&r& iti prakt&), but here, as applied to Siva tt means *one who lives among the people:

अध्याय १७

श्लोक 59

अप्राप्य तं निवर्तन्ते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः एकाक्षरेण तद्वाच्यम् ऋतं परमकारणम्

aprāpya taṃ nivartante vācyastvekākṣareṇa saḥ ekākṣareṇa tadvācyam ṛtaṃ paramakāraṇam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले-इस प्रकार मुझ ब्रह्माके साथ विष्णुभगवान् स्तुति करके शान्त हो गये। पुण्य प्रदान करनेवाले तथा सभी पापोंका नाश करनेवाले इस उत्तम स्तोत्रका जो प्राणी पाठ करता है अथवा इसे वेदके पारगामी ब्राह्मणोंको सुनाता है, वह पापकर्ममें लिप्त रहनेपर भी ब्रह्मलोकको प्राप्त करता है। अतएव सभी पापोंकी शुद्धिहेतु मनुष्यको विष्णुद्वारा कहे गये इस स्तोत्रका नित्य जप करना चाहिए, पाठ करना चाहिए तथा

English

Obeisance to one whose half body is female®, who though unmanifest has eleven forms. Obeisance to one who is immovable.

अध्याय १७

श्लोक 60

सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्म परात्परम् एकाक्षरादकाराख्यो भगवान्कनकाण्डजः

satyamānandamamṛtaṃ paraṃ brahma parātparam ekākṣarādakārākhyo bhagavānkanakāṇḍajaḥ

हिन्दी अर्थ

इसे धर्मनिष्ठ ब्राह्मणोंको सुनाना चाहिए॥ ३९--४२॥ ष्णुस्तवो नामाष्टादशोऽध्यायः 'विष्णुस्तव ' नामक अठारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Obeisance to the sun, the moon, who establishes and destroys the universe. Obeisance to one who is the cause of fame, who brings on peace and is the lord of all.

अध्याय १७

श्लोक 61

एकाक्षरादुकाराख्यो हरिः परमकारणम् एकाक्षरान्मकाराख्यो भगवान्नीललोहितः

ekākṣarādukārākhyo hariḥ paramakāraṇam ekākṣarānmakārākhyo bhagavānnīlalohitaḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवजीद्वारा ब्रह्मा एवं विष्णुको वर प्रदान करना तथा उमामहेशवर-पूजनके

English

Obeisance to the lord of Ambika, and the lord of Uma. Obeisance to one of golden arms and of golden semen.

अध्याय १७

श्लोक 62

सर्गकर्ता त्वकाराख्यो ह्य् उकाराख्यस्तु मोहकः मकाराख्यस् तयोर् नित्यम् अनुग्रहकरो ऽभवत्

sargakartā tvakārākhyo hy ukārākhyastu mohakaḥ makārākhyas tayor nityam anugrahakaro 'bhavat

हिन्दी अर्थ

रूपमे लिङ्गपूजनकी परम्पराका प्रारम्भ अथोवाच महादेवः प्रीतोऽहं सुरसत्तमौ। पश्यतां मां महादेवं भयं सर्व विमुच्यताम्

English

Obeisance to the blue- tressed one who is wealth. Obeis- ance to the black-necked deity with matted hairs Obeisance to one with the serpent for his ornament.

अध्याय १७

श्लोक 63

मकाराख्यो विभुर्बीजी ह्य् अकारो बीजमुच्यते उकाराख्यो हरिर्योनिः प्रधानपुरुषेश्वरः

makārākhyo vibhurbījī hy akāro bījamucyate ukārākhyo hariryoniḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

अयं मे दक्षिणे पाएवें ब्रह्मा लोकपितामहः सूतजी बोले तदनन्तर महादेवजीने कहा-हे श्रेष्ठ देवद्वय (ब्रह्मा, विष्णु)! मैं आप दोनोंपर प्रसन्न हूँ। मुझ महादेवका दर्शन करो और सभी प्रकारके भयका त्याग कर दो

English

Obeisance to one riding the bull; obeisance to the creator and destroyer of all; obeisance to one who excelled even the heroic Rama in prowess; obeisance to you, the lord of Rama.

अध्याय १७

श्लोक 64

बीजी च बीजं तद्योनिर् नादाख्यश् च महेश्वरः बीजी विभज्य चात्मानं स्वेच्छया तु व्यवस्थितः

bījī ca bījaṃ tadyonir nādākhyaś ca maheśvaraḥ bījī vibhajya cātmānaṃ svecchayā tu vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

आप दोनों महाबली देवता पूर्वकालमें मेरे शरीरसे उत्पन्न हुए थे। सम्पूर्ण लोकोंके पितामह ये ब्रह्मा मेरे दक्षिण (दायें) अंगसे तथा विश्वात्मा और हृदयोद्धव अध्याय १९ महादेवजीद्वारा मु अहा एवं विष्णुको वरप्रदान तथा लिङ्गपूजनकी परम्पराका प्रारम्भ

English

Obeisance to the Emperor of kings, to one attained by kings, to the overlord of protectors; obeisance to you, O Destroyer of demons.

अध्याय १७

श्लोक 65

अस्य लिङ्गादभूद्बीजम् अकारो बीजिनः प्रभोः उकारयोनौ निक्षिप्तम् अवर्धत समन्ततः

asya liṅgādabhūdbījam akāro bījinaḥ prabhoḥ ukārayonau nikṣiptam avardhata samantataḥ

हिन्दी अर्थ

फजिकाकाझफकफफफफझफफफफफफफफफाफफफफफफफफफफाफाफफाफफफफफफझफफफफफफफफफफ वामे पार्श्वे च मे विष्णुर्विश्वात्मा हृदयोद्धव: । एवमुक्त्वा तु तं विष्णुं कराभ्यां परमेश्वर: । पस्पर्श सुभगाभ्यां तु कृपया तु कृपानिधि:

English

Obeisance to one bedecked in keyuras (armlets). O lord of cows, obeisance be to you. Obeisance to lord Srikantha holding a likuca fruit in the hand.

अध्याय १७

श्लोक 66

सौवर्णमभवच्चाण्डम् आवेष्ट्याद्यं तदक्षरम् अनेकाब्दं तथा चाप्सु दिव्यमण्डं व्यवस्थितम्

sauvarṇamabhavaccāṇḍam āveṣṭyādyaṃ tadakṣaram anekābdaṃ tathā cāpsu divyamaṇḍaṃ vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

प्राह नारायणो नाथं लिङ्गस्थं लिङ्गवर्जितम् देवः प्रदत्तवान् देवाः स्वात्मन्यव्यभिचारिणीम्। ब्रह्मणे विष्णवे चैव श्रद्धां शीतांशुभूषणः

English

Obeisance to the lord, the chief of the worlds; and to one whose Scripture is the Veda; obeisance to you, to Sarahga the Royal Swan.

अध्याय १७

श्लोक 67

ततो वर्षसहस्रान्ते द्विधा कृतमजोद्भवम् अण्डम् अप्सु स्थितं साक्षाद् आद्याख्येनेश्वरेण तु

tato varṣasahasrānte dvidhā kṛtamajodbhavam aṇḍam apsu sthitaṃ sākṣād ādyākhyeneśvareṇa tu

हिन्दी अर्थ

आवयोर्देवदेवेश विवादमतिशोभनम्। इहागतो भवान् यस्माद्विवादशमनाय नौ श्रीमहादेव उवाच प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ता त्वं धरणीपते। वत्स वत्स हरे विष्णो पालयैतच्चराचरम्

English

Obeisance to one with golden necklaces and shoulder- lets; to one with serpents for sacred thread, ear-rings and garlands; obeisance to one who has made a serpent his waist- band.

अध्याय १७

श्लोक 68

तस्याण्डस्य शुभं हैमं कपालं चोर्ध्वसंस्थितम् जज्ञे यद्द्यौस्तदपरं पृथिवी पञ्चलक्षणा

tasyāṇḍasya śubhaṃ haimaṃ kapālaṃ cordhvasaṃsthitam jajñe yaddyaustadaparaṃ pṛthivī pañcalakṣaṇā

हिन्दी अर्थ

त्रिधा भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुभवाख्यया। सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलः परमेश्वर: ये विष्णु मेरे बायें अंगसे उत्पन्न हुए हैं । मैं आप दोनोंपर अत्यन्त प्रसन्न हूँ। अतएव यथेच्छ वर माँगो; मैं उसे अभी दूँगा

English

O Siva, obeisance to you, having the Vedas in the womb. Obeisance to the foetus containing the entire universe.

अध्याय १७

श्लोक 69

तस्मादण्डोद्भवो जज्ञे त्व् अकाराख्यश्चतुर्मुखः स स्रष्टा सर्वलोकानां स एव त्रिविधः प्रभुः

tasmādaṇḍodbhavo jajñe tv akārākhyaścaturmukhaḥ sa sraṣṭā sarvalokānāṃ sa eva trividhaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

इतना कहकर कृपानिधि परमेश्वर महादेवने अपने दोनों सुन्दर हाथोंसे प्रीतिपूर्वक उन विष्णुका स्पर्श किया तब लिङ्गमें विराजित तथा लिङ्गदेहशून्य स्वेच्छासे विग्रह धारण करनेवाले महेश्वरको प्रणाम करके प्रसन्न मनसे नारायण विष्णुने कहा

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 70

एवमोमोमिति प्रोक्तम् इत्याहुर्यजुषां वराः यजुषां वचनं श्रुत्वा ऋचः सामानि सादरम्

evamomomiti proktam ityāhuryajuṣāṃ varāḥ yajuṣāṃ vacanaṃ śrutvā ṛcaḥ sāmāni sādaram

हिन्दी अर्थ

यदि आपके हृदयमें हमारे प्रति प्रीति-भाव उत्पन्न हुआ है और यदि हमें वरदान देना चाहते हैं, तो यही वर दीजिये कि आपके प्रति हम दोनोंकी सदा दृढ़ भक्ति बनी रहे हे देवताओ! चन्द्रमाको आभूषणस्वरूप धारण करनेवाले महादेवने ब्रह्मा तथा विष्णुको अपनी अचल श्रद्धा-भक्ति प्रदान की

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 71

एवमेव हरे ब्रह्मन्न् इत्याहुः श्रुतयस्तदा ततो विज्ञाय देवेशं यथावच्छ्रुतिसंभवैः

evameva hare brahmann ityāhuḥ śrutayastadā tato vijñāya deveśaṃ yathāvacchrutisaṃbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

पुन: जमीनपर घुटना टेककर प्रणाम करते हुए इन्द्रियजित् नारायण विष्णुने साक्षात् विश्वेश्वर महादेवसे अत्यन्त मधुरतासे कहा हे देवदेवेश! हम दोनोंका यह विवाद तो अत्यन्त मङ्गलकारी सिद्ध हुआ; क्योंकि हम दोनोंके इसी विवादको समाप्त करनेके निमित्त आप यहाँ प्रकट हुए हैं

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 72

मन्त्रैर्महेश्वरं देवं तुष्टाव सुमहोदयम् आवयोः स्तुतिसंतुष्टो लिङ्गे तस्मिन्निरञ्जनः

mantrairmaheśvaraṃ devaṃ tuṣṭāva sumahodayam āvayoḥ stutisaṃtuṣṭo liṅge tasminnirañjanaḥ

हिन्दी अर्थ

उनका यह वचन सुनकर भगवान् शम्भुने दोनों हाथ जोड़े तथा सिर झुकाकर प्रणाम करते हुए वहाँ स्थित विष्णुसे मुसकराकर पुन: कहा श्रीमहादेवजी बोले--हे पुथ्वीपते! उत्पत्ति, स्थिति तथा संहारके कर्ता आप हैं। है वत्स! है वत्स! है हरे! हे विष्णो! आप इस चराचर जगतूका पालन कीजिये

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 73

दिव्यं शब्दमयं रूपम् आस्थाय प्रहसन् स्थितः अकारस्तस्य मूर्धा तु ललाटं दीर्घमुच्यते

divyaṃ śabdamayaṃ rūpam āsthāya prahasan sthitaḥ akārastasya mūrdhā tu lalāṭaṃ dīrghamucyate

हिन्दी अर्थ

हे विष्णो! मैं निष्कल परमेश्वर ही ब्रह्मा, विष्णु तथा भव (रुद्र) नामोंसे अलग-अलग तीन प्रकारके रूपोंमें सृजन, पालन तथा संहारके गुणोंसे युक्त हूँ हे विष्णो! आप मोहका त्याग करें और इन पितामहका पालन करें। ये पितामह पाद कल्पमें आपके पुत्र होंगे। उस समय आप तथा आपके पुत्ररूप वे कमलोद्भव ब्रह्मा-दोनों लोग मेरा दर्शन प्राप्त करेंगे।

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 74

इकारो दक्षिणं नेत्रम् ईकारो वामलोचनम् उकारो दक्षिणं श्रोत्रम् ऊकारो वाममुच्यते

ikāro dakṣiṇaṃ netram īkāro vāmalocanam ukāro dakṣiṇaṃ śrotram ūkāro vāmamucyate

हिन्दी अर्थ

श्रीलिड्रमहापुराण फकाफफफफाफाफफफफफफफफाफफफफफफाफफफफफफाफाफाफीफफाफाफफाफाफ कक फक कक कक क Ei फफफ फक्फफफफफ्रफफफफफ्फफफफ्फ्फफफफफक््फफफ कामम Ei फ्फफ्रफ्फफ्रफ्फ्रफाफफफफफ

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 75

ऋकारो दक्षिणं तस्य कपोलं परमेष्ठिनः वामं कपोलम् ॠकारो ऌ ॡ नासापुटे उभे

ṛkāro dakṣiṇaṃ tasya kapolaṃ parameṣṭhinaḥ vāmaṃ kapolam ṝkāro ḷ ḹ nāsāpuṭe ubhe

हिन्दी अर्थ

तदाप्रभृति लोकेषु लिङ्गार्चा सुप्रतिष्ठिता। लिङ्गवेदी महादेवी लिङ्गं साक्षान्महेश्वरः लयनाल्लिङ्गमित्युक्तं तत्रैव निखिलं सुराः। यस्तु लैङ्गं पठेनित्यमाख्यानं लिङ्गसन्निधौ

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 76

एकारम् ओष्ठमूर्द्ध्वश् च ऐकारस्त्वधरो विभोः ओकारश् च तथौकारो दन्तपङ्क्तिद्वयं क्रमात्

ekāram oṣṭhamūrddhvaś ca aikārastvadharo vibhoḥ okāraś ca tathaukāro dantapaṅktidvayaṃ kramāt

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर वे भगवान् महादेव वहीं अन्तर्धान हो गये उसी समयसे लोकोंमें शिवलिङ्गके पूजनकी प्रसिद्धि व्याप्त हो गयी। लिङ्गवेदीके रूपमें महादेवी पार्वती तथा लिङ्गरूपमें साक्षात् महेश्वर प्रतिष्ठित रहते हैं

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 77

अमस्तु तालुनी तस्य देवदेवस्य धीमतः कादिपञ्चाक्षराण्यस्य पञ्च हस्तानि दक्षिणे

amastu tālunī tasya devadevasya dhīmataḥ kādipañcākṣarāṇyasya pañca hastāni dakṣiṇe

हिन्दी अर्थ

हे देवताओ! समग्र जगतको अपनेमें लय करनेके कारण यह लिङ्ग कहा गया है। जो विप्र शिवलिङ्गके समक्ष लिङ्ग-आख्यानका प्रतिदिन पाठ करता है, बह शिवत्वको प्राप्त हो जाता है, इसमें किसी भी प्रकारका स याति शिवतां विप्रो नात्र कार्या विचारणा॥ १७ सन्देह नहीं करना चाहिए

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 78

चादिपञ्चाक्षराण्येवं पञ्च हस्तानि वामतः टादिपञ्चाक्षरं पादस् तादिपञ्चाक्षरं तथा

cādipañcākṣarāṇyevaṃ pañca hastāni vāmataḥ ṭādipañcākṣaraṃ pādas tādipañcākṣaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

शेषशय्यापर आसीन भगवान् विष्णुके नाभिकमलसे ब्रह्माजीका प्रादुर्भाव, भगवान् शिवको मायासे दोनोंका विमोहित होना, विष्णुद्वारा ब्रह्माके प्रति शिवमाहात्म्यका कथन कथं पादे पुरा कल्पे ब्रह्मा पद्योद्भवोऽभवत्। भवं च दृष्टवांस्तेन ब्रह्मणा पुरुषोत्तमः

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 79

पकारमुदरं तस्य फकारः पार्श्वमुच्यते बकारो वामपार्श्वं वै भकारं स्कन्धमस्य तत्

pakāramudaraṃ tasya phakāraḥ pārśvamucyate bakāro vāmapārśvaṃ vai bhakāraṃ skandhamasya tat

हिन्दी अर्थ

आसीदेकार्णवं घोरमविभागं मध्ये चैकार्णवे तस्मिन् शङ्खचक्रगदाधरः । जीमूताम्भोऽम्बुजाक्षश्च किरीटी श्रीपतिर्हरिः

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 80

मकारं हृदयं शंभोर् महादेवस्य योगिनः यकारादिसकारान्तं विभोर्वै सप्त धातवः

makāraṃ hṛdayaṃ śaṃbhor mahādevasya yoginaḥ yakārādisakārāntaṃ vibhorvai sapta dhātavaḥ

हिन्दी अर्थ

अष्टबाहुर्महावक्षा लोकानां योनिरुच्यते तस्मिन् महति पर्यङ्के शेते चैकार्णवे प्रभु:

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 81

हकार आत्मरूपं वै क्षकारः क्रोध उच्यते तं दृष्ट्वा उमया सार्धं भगवन्तं महेश्वरम्

hakāra ātmarūpaṃ vai kṣakāraḥ krodha ucyate taṃ dṛṣṭvā umayā sārdhaṃ bhagavantaṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

ऋषिगण बोले--हे सूतजी! प्राचीनकालमें पाद्य कल्पमें ब्रह्माजी कमलसे किस प्रकार जायमान हुए और पुरुषोत्तम विष्णुने उन ब्रह्माके साथ शिवका दर्शन कैसे किया? कृपया अब इन सब वृत्तान्तोंका आप विस्तारपूर्वक वर्णन करें ॥ ११/, ॥

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 82

प्रणम्य भगवान् विष्णुः पुनश्चापश्यदूर्द्ध्वतः ओङ्कारप्रभवं मन्त्रं कलापञ्चकसंयुतम्

praṇamya bhagavān viṣṇuḥ punaścāpaśyadūrddhvataḥ oṅkāraprabhavaṃ mantraṃ kalāpañcakasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--प्रलयके समय चारों ओर जल- ही-जल तथा घोर, घनीभूत अन्धकार व्याप्त था। उस प्रलयसागरके मध्य शंख-चक्र-गदा धारण किये, नील मेघके सदृश वर्णवाले, कमलके समान नेत्रवाले, वक्षःस्थलवाले, लोकोंकी योनि कहे जानेवाले, सभी जीवात्माएँ जिनके मुखसे निकली हैं--ऐसे योगात्मा

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 83

शुद्धस्फटिकसंकाशं सुभाष्टत्रिंशदक्षरम् मेधाकरम् अभूद्भूयः सर्वधर्मार्थसाधकम्

śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ subhāṣṭatriṃśadakṣaram medhākaram abhūdbhūyaḥ sarvadharmārthasādhakam

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णु किसी अनिर्वचनीय योगमें स्थित होकर, हजार फणोंसे सुशोभित शेषनागके अप्रतिम ओजसम्पन्न, अति उन्नत तथा छायायुक्त फणरूप शय्याको भलीभाँति बिछाकर प्रलय-सागर-स्थित उस महान् पर्यक (शेषशय्या)-पर शयन कर रहे थे॥२--६॥

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 84

गायत्रीप्रभवं मन्त्रं हरितं वश्यकारकम् चतुर्विंशतिवर्णाढ्यं चतुष्कलमनुत्तमम्

gāyatrīprabhavaṃ mantraṃ haritaṃ vaśyakārakam caturviṃśativarṇāḍhyaṃ catuṣkalamanuttamam

हिन्दी अर्थ

शेषशय्यापर आसीन भगवान् एवं तत्र शयानेन विष्णुना प्रभविष्णुना । आत्मारामेण क्रीडार्थं लीलयाक्लिष्टकर्मणा

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 85

अथर्वमसितं मन्त्रं कलाष्टकसमायुतम् अभिचारिकमत्यर्थं त्रयस्त्रिंशच्छुभाक्षरम्

atharvamasitaṃ mantraṃ kalāṣṭakasamāyutam abhicārikamatyarthaṃ trayastriṃśacchubhākṣaram

हिन्दी अर्थ

वज्रदण्डं महोत्सेधं नाभ्यां सुष्ट तु पुष्क्रम् तस्यैवं क्रोडमानस्य समीपं देवमीढुषः। हेमगर्भाण्डजो ब्रह्मा रुक्मवणों ह्यतीन्द्रिय:

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 86

यजुर्वेदसमायुक्तं पञ्चत्रिंशच्छुभाक्षरम् कलाष्टकसमायुक्तं सुश्वेतं शान्तिकं तथा

yajurvedasamāyuktaṃ pañcatriṃśacchubhākṣaram kalāṣṭakasamāyuktaṃ suśvetaṃ śāntikaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

क्रीडमानं च पद्येन दृष्ट्वा ब्रह्मा शुभेक्षणम्। सविस्मयमथागम्य सौम्यसम्पन्नया गिरा प्रोवाच को भवाज्छेते ह्याश्रितो मध्यमम्भसाम्। अथ तस्याच्युतः श्रुत्वा ब्रह्मणस्तु शुभं वचः

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 87

त्रयोदशकलायुक्तं बालाद्यैः सह लोहितम् सामोद्भवं जगत्याद्यं वृद्धिसंहारकारणम्

trayodaśakalāyuktaṃ bālādyaiḥ saha lohitam sāmodbhavaṃ jagatyādyaṃ vṛddhisaṃhārakāraṇam

हिन्दी अर्थ

उदतिष्ठत पर्यङ्काद्विस्मयोत्फुल्ललोचनः। प्रत्युवाचोत्तरं चैव कल्पे कल्पे प्रतिश्रयः कर्तव्यं च कृतं चैव क्रियते यच्च किञ्चन। द्यौरन्तरिक्षं भूश्चैव परं पदमहं भुवः

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 88

वर्णाः षडधिकाः षष्टिर् अस्य मन्त्रवरस्य तु पञ्च मन्त्रांस् तथा लब्ध्वा जजाप भगवान् हरिः

varṇāḥ ṣaḍadhikāḥ ṣaṣṭir asya mantravarasya tu pañca mantrāṃs tathā labdhvā jajāpa bhagavān hariḥ

हिन्दी अर्थ

तमेवमुक्त्वा भगवान् विष्णुः पुनरथाब्रवीत्। कस्त्वं खलु समायातः समीपं भगवान् कुतः को भवान् विशवमूर्तिवै कर्तव्यं किं च ते मया

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 89

अथ दृष्ट्वा कलावर्णम् ऋग्यजुःसामरूपिणम् ईशानमीशमुकुटं पुरुषास्यं पुरातनम्

atha dṛṣṭvā kalāvarṇam ṛgyajuḥsāmarūpiṇam īśānamīśamukuṭaṃ puruṣāsyaṃ purātanam

हिन्दी अर्थ

मायया मोहितं देवमविज्ञातं महात्मन: । यथा भवांस्तथैवाहमादिकर्ता प्रजापतिः सविस्मयं वचः श्रुत्वा ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः। अनुज्ञातश्च ते नाथ वैकुण्ठो विश्वसम्भवः

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 90

अघोरहृदयं हृद्यं वामगुह्यं सदाशिवम् सद्यः पादं महादेवं महाभोगीन्द्रभूषणम्

aghorahṛdayaṃ hṛdyaṃ vāmaguhyaṃ sadāśivam sadyaḥ pādaṃ mahādevaṃ mahābhogīndrabhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

कौतूहलान्महायोगी प्रविष्टो ब्रह्मणो मुखम्। इमानष्टादश द्वीपान् ससमुद्रान् सपर्वतान् ब्रह्मणस्तम्बपर्यन्तं सप्तलोकान् सनातनान्

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 91

विश्वतः पादवदनं विश्वतो ऽक्षिकरं शिवम् ब्रह्मणो ऽधिपतिं सर्गस्थितिसंहारकारणम्

viśvataḥ pādavadanaṃ viśvato 'kṣikaraṃ śivam brahmaṇo 'dhipatiṃ sargasthitisaṃhārakāraṇam

हिन्दी अर्थ

न् विष्णुके नाभिकमलसे ब्रह्माजीका प्रादुर्भाव इस प्रकार वहाँ शयन कर रहे गूढ़ रहस्योंवाले आत्माराम विष्णुने अपनी क्रीडाके निमित्त अत्यन्त ऊँचे वज्रदण्डसे युक्त एक कमल, जो शतयोजन विस्तीर्ण तथा प्रखर सूर्यके समान था, अपनी नाभिसे

English

Gf. note 37. on p.

अध्याय १७

श्लोक 92

तुष्टाव पुनरिष्टाभिर् वाग्भिर् वरदमीश्वरम्

tuṣṭāva punariṣṭābhir vāgbhir varadamīśvaram

हिन्दी अर्थ

कमलके साथ क्रीडारत उन देवश्रेष्ठ विष्णुके पास आकर हिरण्यगर्भ, अण्डज, सोनेके वर्णवाले, अतीन्द्रिय, चार मुखवाले तथा विशाल नेत्रोंवाले ब्रह्माने शोभासम्पन्न, दिव्य, सुन्दर तथा सुगन्धित कमलके साथ सुन्दर नयनोंवाले विष्णुको खेलते हुए देखा। तत्पश्चात् उनके सन्निकट पहुँचकर ब्रह्माजीने विस्मयपूर्ण भावसे विनप्रतायुक्त वाणीमें उनसे पूछा-आप कौन हैं और इस समुद्रके मध्य आश्रय लेकर क्यों सो रहे हैं?॥ ९-११ /२॥

English

Gf. note 37. on p.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 17
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.