Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
5
अध्याय 5 / 95

Book 1 - Adhyaya 5

23 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ23 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे चतुर्थो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच स्वयंभुवो विवृत्तस्य कालसंख्या द्विजोत्तमाः ।न शक्यते समाख्यातुं बहुवर्षैरपि स्वयम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvaṃvibhāge caturtho 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca svayaṃbhuvo vivṛttasya kālasaṃkhyā dvijottamāḥ / na śakyate samākhyātuṃ bahuvarṣairapi svayam

हिन्दी अर्थ

एवं ब्रह्मा च भूतानि वासुदेवोऽपि शंकरः कालेनेव तु सृज्यन्ते स एव ग्रसते पुनः अनादिरेष भगवान् कालोऽनन्तोऽजरोऽमरः। सर्वगत्वात् स्वतन्त्रत्वात् सर्वात्मासौ महेश्वरः

English

After touching with both of her hands the sage who was bowing to her, she remembered the transcendental Lord Visnu and vanished at that very spot.

अध्याय ५

श्लोक 2

कालसंख्या समासेन परार्धद्वयकल्पिता ।स एव स्यात् परः कालः तदन्ते प्रतिसृज्यते

kālasaṃkhyā samāsena parārdhadvayakalpitā / sa eva syāt paraḥ kālaḥ tadante pratisṛjyate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणो बहवो रुद्रा ह्यन्ये नारायणादयः एको हि भगवानीशः कालः कविरिति श्रुतिः एकमत्र व्यतीतं तु परार्ध ब्रह्मणो द्विजाः । साम्प्रतं वर्तते तद्वत् तस्य कल्पोऽयमष्टमः

English

In order to visualize Narayana, he too propitiated by transcendental meditation Lord Hrsikesa (Visnu), the des¬ troyer of the distress of those who bow down to him.

अध्याय ५

श्लोक 3

निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् ।तत् पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिदीयते

nijena tasya mānena āyurvarṣaśataṃ smṛtam / tat parākhyaṃ tadardhaṃ ca parārdhamabhidīyate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो ! ब्रह्माके एक दिनमें चौदह मनु (मन्वन्तर) होते हैं। वे सभी स्वायम्भुव (प्रथम मनु) आदि तथा सावर्णिक के द्वारा सात द्वीपों एवं पर्वतोंवाली इस पृथ्वीका पूरे एक हजार युगोंतक पालन किया जाता है

English

Then after lapse of a pretty long period, Narayana the great Yogin, the wearer of yellow garments, the Deity who permeates the universe, manifested himself to him.

अध्याय ५

श्लोक 4

काष्ठा पञ्चदश ख्याता निमेषा द्विजसत्तमाः ।काष्ठास्त्रिंशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिकी गतिः

kāṣṭhā pañcadaśa khyātā nimeṣā dvijasattamāḥ / kāṣṭhāstriṃśat kalā triṃśat kalā mauhūrtikī gatiḥ

हिन्दी अर्थ

एक मन्वन्तरके वर्णनसे अन्य भी-सभी मन्वन्तरोंका वर्णन कर दिया गया है (ऐसा समझना चाहिए) । इसमें संदेह नहीं करना चाहिए। प्रत्येक कल्प (पूर्व) कल्पके समान ही होता है। ब्रह्माका एक दिन एक कल्पके बराबर और रात्रि भी उतनी (अर्थात् एक कल्पके बराबर) ही होती है। विद्वानोंने एक हजार चतुर्युगीका एक कल्प कहा है

English

On perceiving Lord Visnu, the imperishable Atman (of the universe), approaching him, he knelt on the ground

अध्याय ५

श्लोक 5

तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् ।अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः

tāvatsaṃkhyairahorātraṃ muhūrtairmānuṣaṃ smṛtam / ahorātrāṇi tāvanti māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ ब्राह्मणो ! तीन सौ साठ कल्पोंका ब्रह्माका एक वर्ष कहा गया है, उसके सौ गुने (अर्थात् ३६०५१००= ३६,००० कल्पों या १०० वर्षोके) कालको 'पर' इस नामसे जानना चाहिए। ('पर' नामक) उस कालके बीतनेपर सभी तत्त्वोंका अपने मूल कारण प्रकृतिमें लय हो जाता है। इसीलिये विद्वानोंने इसे प्राकृत प्रतिसञ्चर (प्राकृत प्रलय) कहा है। ब्रह्मा, विष्णु एवं महेश तीनोंका प्रकृतिमें लय हो जाता है। पुनः कालयोगसे

English

O Lord of sacrifices, O imperishable Lord, O Govinda, O consort of Goddess Laksmi, O Kesava the Infinite, O Krsna, O Visnu, O Hrsikesa, obeisance to you, the soul of the universe.

अध्याय ५

श्लोक 6

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे ।अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्

taiḥ ṣaḍbhirayanaṃ varṣaṃ dve 'yane dakṣiṇottare / ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrirdevānāmuttaraṃ dinam

हिन्दी अर्थ

उनका आविर्भाव होना कहा जाता है इस प्रकार ब्रह्मा, जीव, वासुदेव तथा शंकरकी कालके द्वारा ही सर्जना होती है, पुनः वही काल इनका संहार भी करता है। यह काल भगवान् है, अनन्त है, अजर है, अमर है एवं अनादि है। सर्वव्यापी होनेसे,

English

Salute to you, the ancient one, to Hari the embodi¬ ment of the universe, to the Cause of creation, maintenance and dissolution of the universe, to the Deity of infinite powers.

अध्याय ५

श्लोक 7

दिव्यैर्वर्षसहस्त्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् ।चतुर्युगं द्वादशभिः तद्विभागं निबोधत

divyairvarṣasahastraistu kṛtatretādisaṃjñitam / caturyugaṃ dvādaśabhiḥ tadvibhāgaṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

स्वतन्त्र होनेसे तथा सबका आत्मस्वरूप होनेसे यह महेश्वर कहलाता है ब्रह्मा, रुद्र तथा नारायण आदि बहुत होते हैं, किंतु भगवान् एक ही है, जो ईश, काल तथा कवि कहलाता है--ऐसा वेदका अभिमत है

English

Bow to you who are devoid of the gunas (viz. Sattva, Rajas?Lnd Tamas). I bow again and again to the purest

अध्याय ५

श्लोक 8

चत्वार्याहुः सहस्त्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च कृतस्य तु

catvāryāhuḥ sahastrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam / tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca kṛtasya tu

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो ! इस समय ब्रह्माजीका एक परार्ध बीत चुका है, अब उनका दूसरा परार्ध चल रहा है, उस (द्वितीय परार्ध)-का यह आठवाँ कल्प चल रहा है। ब्रह्माजीका जो सातवाँ कल्प व्यतीत हो चुका है, विद्वानोंद्वारा वह 'पाद्म' (कल्प) कहा गया है। वर्तमानमें वाराह कल्प चल रहा है, इसके विस्तारका मैं वर्णन करूँगा

English

Salute to you the son of Vasudeva (or the Principle immanent in the universe); bow to Visnu, the Cause of the universe. Obeisance to you who are devoid of beginning, xniddle and end. I bow to you who are knowable only through perfect knowledge.

अध्याय ५

श्लोक 9

त्रिशती द्विशती सन्ध्या तथा चैकशती क्रमात् ।अंशकं षट्शतं तस्मात् कृसन्ध्यांशकं विना

triśatī dviśatī sandhyā tathā caikaśatī kramāt / aṃśakaṃ ṣaṭśataṃ tasmāt kṛsandhyāṃśakaṃ vinā

हिन्दी अर्थ

“नारायण' नामका निर्वचन, वराहरूपधारी नारायणद्वारा पृथ्वीका उद्धार, सनकादि ऋषियोंद्वारा वराहकी स्तुति आसीदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम्। शान्तवातादिकं सर्व न प्रज्ञायत किञ्चन

English

Bow to you, who are devoid of modifications; salute to you who are without diversity. Obeisance be to the Deity devoid of difference and non-difference and who are the very embodiment of spiritual bliss.

अध्याय ५

श्लोक 10

त्रिद्व्येकसाहस्त्रमतो विना सन्ध्यांशकेन तु ।त्रेताद्वापरतिष्याणां कालज्ञाने प्रकीर्तितम्

tridvyekasāhastramato vinā sandhyāṃśakena tu / tretādvāparatiṣyāṇāṃ kālajñāne prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्घमे । तदा समभवद् ब्रह्मा सहस्त्राक्ष: सहस्त्रपात् ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा॥

English

I bow to the saviour, the quiescent. Salute to the ■obstructionless Atman. Obeisance to you, O God of infinite forms, I bow again and again to the unembodied one.

अध्याय ५

श्लोक 11

एतद् द्वादशसाहस्त्रं साधिकं परिकल्पितम् ।तदेकसप्ततिगुणं मनोरन्तरमुच्यते

etad dvādaśasāhastraṃ sādhikaṃ parikalpitam / tadekasaptatiguṇaṃ manorantaramucyate

हिन्दी अर्थ

इमं चोदाहरन्त्यत्र शलोकं नारायणम्प्रति। ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् अयनं तस्य ता यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः

English

Obeisance to you the highest Reality; bow to you who transcend the Maya. Obeisance to the highest Ruler, the Brahman, the Supreme Self.

अध्याय ५

श्लोक 12

ब्रह्मणो दिवसे विप्रा मनवः स्युश्चतुर्दश ।स्वायंभुवादयः सर्वे ततः सावर्णिकादयः

brahmaṇo divase viprā manavaḥ syuścaturdaśa / svāyaṃbhuvādayaḥ sarve tataḥ sāvarṇikādayaḥ

हिन्दी अर्थ

तुल्यं युगसहस्त्रस्य नेशं कालमुपास्य सः। शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात्॥ अनुमानात् तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः

English

Obeisance be to you the subtlest one; salute to you the great God. Obeisance to §iva the auspicious one, to Buddha (the Pure one). I bow to You, the Supreme Being {Parame- sfhin).

अध्याय ५

श्लोक 13

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता ।पूर्णं युगसहस्त्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā / pūrṇaṃ yugasahastraṃ vai paripālyā nareśvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

अधृष्यं मनसाप्यन्यैर्वाइसयं ब्रह्मसंज्ञितम् अस्तुवञ्जनलोकस्थाः सिद्धा ब्रह्मर्षयो हरिम्

English

It was by you that all these worlds were created. You alone are the highest goal. You are both the father and the mother unto all living beings, O Purusottama.

अध्याय ५

श्लोक 14

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै ।व्याख्यातानि न संदेहः कल्पं कल्पेन चैव हि

manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai / vyākhyātāni na saṃdehaḥ kalpaṃ kalpena caiva hi

हिन्दी अर्थ

श्रीकूर्मने कहा-- (सृष्टिके पूर्व) केवल एकमात्र समुद्र ही था अर्थात् सर्वत्र जल-ही-जल था और कुछ नहीं । कोई विभाग नहीं था, घोर अन्धकारमय था। उस समय वायु आदि सभी शान्त थे। कुछ भी जाना नहीं जाता था। स्थावर तथा जंगम (सम्पूर्ण सृष्टि)-के उस एकार्णवमें नष्ट हो जानेपर (विलीन हो जानेपर) उस समय हजार नेत्रों तथा हजार चरणोंवाले ब्रह्मा प्रादुर्भूत हुए। हजार सिरवाले, सोनेके समान वर्णवाले, अतीन्द्रिय,

English

You are the imperishable highest abode. You are the pure consciousness unsullied like the firmament. You are the support of all. You are the unmanifest, the infinite, beyond the darkness of ignorance.

अध्याय ५

श्लोक 15

ब्राह्ममेकमहः कल्पस्तावती रात्रिरिष्यते ।चतुर्युगसहस्त्रं तु कल्पमाहुर्मनीषिणः

brāhmamekamahaḥ kalpastāvatī rātririṣyate / caturyugasahastraṃ tu kalpamāhurmanīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा जो नारायण नामवाले पुरुष कहलाते हैं, उस समय जलमें (एकार्णवमें) सोये हुए थे सम्पूर्ण संसारके सृष्टि एवं विनाशके कारण, ब्रह्मस्वरूप नारायणदेवके विषयमें यह श्लोक कहा जाता है--

English

People perceive the great Atman only in the light of the lamp of knowledge. I resort unto your form—a form which is the highest abode of Visnu.

अध्याय ५

श्लोक 16

त्रीणि कल्पशतानि स्युः तथा षष्टिर्द्विजोत्तमाः ।ब्रह्मणः कथितं वर्षं पराख्यं तच्छतं विदुः

trīṇi kalpaśatāni syuḥ tathā ṣaṣṭirdvijottamāḥ / brahmaṇaḥ kathitaṃ varṣaṃ parākhyaṃ tacchataṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

वेदमें ' अप्' अर्थात् 'जल' को 'नार' इस नामसे पहले कहा गया है और वह नार (जल) नरका अयन अर्थात् आश्रय-स्थान है, इस कारण वे 'नारायण' कहे जाते हैं। हजार युगोंके बराबर रात्रिका उपभोग करके वे नारायण (उस प्रलयकालीन) रात्रिके बीत जानेपर सृष्टि करनेके लिये ब्रह्मत्व ग्रहण करते हैं। तदनन्तर उस जल (एकार्णव)-में प्रलीन पृथ्वीको अनुमानद्वारा जानकर प्रजापतिने उसके उद्धारको कामना की

English

The Lord, the Atman of all living beings and the creator of them all, smilingly touched (Indradyumna) with both o h if hands while he was eulogising him thus.

अध्याय ५

श्लोक 17

तस्यान्ते सर्वतत्त्वानां स्वहेतौ प्रकृतौ लयः ।तेनायं प्रोच्यते सद्भिः प्राकृतः प्रतिसंचरः

tasyānte sarvatattvānāṃ svahetau prakṛtau layaḥ / tenāyaṃ procyate sadbhiḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ

हिन्दी अर्थ

जलमें क्रीडा करते समय (वे) अत्यन्त सुन्दर वराहरूपमें अवस्थित हो गये। (भगवानूका वह स्वरूप) अन्य लोगोंके द्वारा मनसे भी न जाना जा सकने योग्य, वाक्स्वरूप तथा ब्रह्मसंज्ञक है। धराको धारण करनेवाले (उन) धराधर एवं आत्माधारने पृथ्वीका उद्धार करनेके लिये रसातलमें प्रवेश करके अपनी दाढ (द्रष्टा) -द्वारा इसे (रसातलमें डूबी पृथ्वीको) ऊपर निकाला। (नारायणको) दंष्टाके अग्रभागमें अवस्थित

English

Even as he was touched by the glorious Lord Visnu the prominent sage realised properly and precisely the Supreme Reality, thanks to his Grace.

अध्याय ५

श्लोक 18

ब्रह्मनारायणेशानां त्रयाणां प्रकृतौ लयः ।प्रोच्यते कालयोगेन पुनरेव च संभवः

brahmanārāyaṇeśānāṃ trayāṇāṃ prakṛtau layaḥ / procyate kālayogena punareva ca saṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीको देखकर जनलोकमें रहनेवाले सिंद्धों तथा ब्रह्मर्षियोने अपने पौरुषको व्यक्त करनेवाले हरिकी (इस प्रकार) स्तुति की॥८--१०॥ नमस्ते देवदेवाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने। पुरुषाय पुराणाय शाश्वताय जयाय च

English

Even as he was touched by the glorious Lord Visnu the prominent sage realised properly and precisely the Supreme Reality, thanks to his Grace.

अध्याय ५

श्लोक 19

एवं ब्रह्मा च भूतानि वासुदेवो ऽपि शङ्करः ।कालेनैव तु सृज्यन्ते स एव ग्रसते पुनः

evaṃ brahmā ca bhūtāni vāsudevo 'pi śaṅkaraḥ / kālenaiva tu sṛjyante sa eva grasate punaḥ

हिन्दी अर्थ

नमो हिरण्यगर्भाय वेधसे परमात्मने नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये। नारायणाय देवाय देवानां हितकारिणे

English

Even as he was touched by the glorious Lord Visnu the prominent sage realised properly and precisely the Supreme Reality, thanks to his Grace.

अध्याय ५

श्लोक 20

अनादिरेष भगवान् कालो ऽनन्तो ऽजरो ऽमरः ।सर्वगत्वात् स्वतन्त्रत्वात् सर्वात्मासौ महेश्वरः

anādireṣa bhagavān kālo 'nanto 'jaro 'maraḥ / sarvagatvāt svatantratvāt sarvātmāsau maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्तायाप्रमेयाय कार्याय करणाय च नमो योगाधिगम्याय नमः संकर्षणाय ते

English

Even as he was touched by the glorious Lord Visnu the prominent sage realised properly and precisely the Supreme Reality, thanks to his Grace.

अध्याय ५

श्लोक 21

ब्रह्माणो बहवो रुद्रा ह्यन्ये नारायणादयः ।एको हि भगवानीशः कालः कविरिति श्रुति

brahmāṇo bahavo rudrā hyanye nārāyaṇādayaḥ / eko hi bhagavānīśaḥ kālaḥ kaviriti śruti

हिन्दी अर्थ

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं त्रिधाम्ने दिव्यतेजसे। नमः सिद्धाय पूज्याय गुणत्रयविभाविने इत्थं स भगवान् विष्णुः सनकाद्यैरभिष्टुतः । प्रसादमकरोत् तेषां वराहवपुरीश्वरः

English

Even as he was touched by the glorious Lord Visnu the prominent sage realised properly and precisely the Supreme Reality, thanks to his Grace.

अध्याय ५

श्लोक 22

एकमत्र व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो द्विजाः ।सांप्रतं वर्तते तद्वत् तस्य कल्पो ऽयमष्टमः

ekamatra vyatītaṃ tu parārdhaṃ brahmaṇo dvijāḥ / sāṃprataṃ vartate tadvat tasya kalpo 'yamaṣṭamaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि बोले--देवाधिदेव, पुराणपुरुष, सनातन, जयस्वरूप परमेष्ठी ब्रह्मको नमस्कार है। सृष्टि करनेवाले तथा सभी अर्थोके ज्ञाता स्वयम्भू! आपको नमस्कार है। हिरण्यगर्भ, वेधा परमात्माको नमस्कार है। विश्वके उत्पत्ति-स्थान, देवोंके हितकारी, वासुदेव, नारायणदेव विष्णुको नमस्कार है । शार्ङ्ग (धनुष), चक्र (सुदर्शन) तथा तलवार (नन्दक) आदि धारण करनेवाले चतुर्मुख! आपको नमस्कार है सभी प्राणियोंके आत्मरूप, कूरस्थको

English

Even as he was touched by the glorious Lord Visnu the prominent sage realised properly and precisely the Supreme Reality, thanks to his Grace.

अध्याय ५

श्लोक 23

यो ऽतीतः सप्तमः कल्पः पाद्म इत्युच्यते बुधैः ।वाराहो वर्तते कल्पः तस्य वक्ष्यामि विस्तरम्

yo 'tītaḥ saptamaḥ kalpaḥ pādma ityucyate budhaiḥ / vārāho vartate kalpaḥ tasya vakṣyāmi vistaram

हिन्दी अर्थ

बार-बार नमस्कार है॥ ११--१४॥ वेदके रहस्यरूपको नमस्कार है। वेद-योनिको नमस्कार है। शुद्ध-बुद्धको नमस्कार है। ज्ञानरूपको नमस्कार है। आनन्दस्वरूपको नमस्कार है। जगत्के साक्षी, अनन्त, अप्रमेय तथा कार्य एवं कारणरूपको

English

Even as he was touched by the glorious Lord Visnu the prominent sage realised properly and precisely the Supreme Reality, thanks to his Grace.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 5
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.