Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
4
अध्याय 4 / 95

Book 1 - Adhyaya 4

65 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ65 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच श्रुत्वाऽश्रमविधिं कृत्सनमृषयो हृष्टमानसाः ।नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge tṛtīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca śrutvā'śramavidhiṃ kṛtsanamṛṣayo hṛṣṭamānasāḥ / namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ punarvacanamabruvan

हिन्दी अर्थ

सांख्य-सिद्धान्तके अनुसार ब्रह्माण्डकी सृष्टिका क्रम, पञ्जीकरण- प्रक्रिया तथा परमेश्वरके विविध नामोंका निरूपण नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमन्रुवन्

English

Although Avyakta is translated here as 'The unmanifest', the verse indicates that the Bhdvands pertain to the Pauranika trinity Brahma, Visnu and 5iva. Here 'Siva* is implied by the word Avyakta. The v.l. tryaksa indicates the same. In the Kosas, Avyakta is the epithet of both Visnu and Siva as in the Aiedini Kosa though it also means Prakrti etc. (vide S.K,D. I. 135).

अध्याय ४

श्लोक 2

मुनय ऊचुः भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् ।इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्

munaya ūcuḥ bhāṣitaṃ bhavatā sarvaṃ cāturāśramyamuttamam / idānīṃ śrotumicchāmo yathā saṃbhavate jagat

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक् । अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

English

(1.1.49)— Sveta-dvipa is a. mythicaX land to the north of the Milk- ocean {Kfirabdhi). At the centre of this rfot/ia god Visnu sleeps on the couch of the serpent Sesa's body, his feet being kneaded by the goddess Laksmi born of that ocean. The details given infra (KP.I. 49.40-71) show that only the righteous can reach there. These persons are fair complexioned devotees of Narayana. They are free from sorrow, worry, fear of old age and death. King Indradyumna, after his death, attained to this region due to his extreme devotion to Visnu and in the company of Visnu, enjoyed all the pleasures special toHari's devotees, (m'i/c also Bh.P. VHI. 4.18, Mbh. Santi 322.8-10)

अध्याय ४

श्लोक 3

कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति ।नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम

kutaḥ sarvamidaṃ jātaṃ kasmiṃśca layameṣyati / niyantā kaśca sarveṣāṃ vadasva puruṣottama

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--आश्रमोंके सम्बन्धमें पूरे विधि- विधानको सुनकर प्रसन्न मनवाले ऋषियोंने भगवान् हषीकेशको नमस्कार करके पुनः इस प्रकारका वचन कहा मुनिजन बोले-- (भगवन्!) आपने श्रेष्ठ चारों आश्रमोंके विषयमें सब कुछ बतलाया, अब इस समय हमें यह सुननेको इच्छा है कि इस जगत्की सृष्टि कैसे होती है। है पुरुषोत्तम! यह सब (संसार) कहाँसे उत्पन्न

English

This is a standard definition repeated in a number of Pmdijas them¬ selves (eg. A 14, G 2.27, Mt. ,64, SVP. Vdyavijia Sam. 1.41, VP.

अध्याय ४

श्लोक 4

श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक् ।प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ

śrutvā nārāyaṇo vākyamṛṣīṇāṃ kūrmarūpadhṛk / prāha gambhīrayā vācā bhūtānāṃ prabhavāpyayau

हिन्दी अर्थ

हुआ, किसमें विलीन होगा और इन सबका नियामक कौन है? यह सब आप बतलायें। ऋषियोंका वचन सुनकर कूर्मरूप धारण करनेवाले तथा सभी भूत- प्राणियोंके उत्पत्ति और विनाशके स्थान भगवान् नारायण गम्भीर वाणीमें बोले ॥ २--४॥

English

You are called Romaharsana as all your hairs stood on their ends, thanks to the delight on hearing the words of Dvai- payana (Vyasa).

अध्याय ४

श्लोक 5

श्रीकूर्म उवाच महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः ।अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः

śrīkūrma uvāca maheśvaraḥ paro 'vyaktaścaturvyūhaḥ sanātanaḥ / anantaścāprameyaśca niyantā viśvatomukhaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकूर्मने कहा--सर्वत्र (चारों ओर) मुखवाले महेश्वर (प्रकृतिसे) पर, अव्यक्त, चतुर्व्यूह, सनातन, अनन्त, अप्रमेय तथा (समस्त जगत्के) नियन्ता हैं । तत्त्वचिन्तक जिसे प्रधान और प्रकृति कहते हैं और जो सत्-असत्- रूप हैँ, बही अव्यक्त नित्य कारण है

English

Formerly, it was your worship alone whom the holy sage Vyasa himself directed to narrate all the compilations of Puranas to the sages.

अध्याय ४

श्लोक 6

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् ।प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam / pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

गन्ध, वर्ण और रससे हीन, शब्द-स्पर्शसे रहित, जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम्। विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्

English

The Supreme Person (Lord Visnu) has incarnated himself in your form, with a ray of his own Self, at the time of the sacrificial session of god Svayambhu (the Self-born god Brahma)—a session which extended (over many days). It was on the day of the extraction of the Soma juice {sutyaha)' that you were born in order to recount the Samhita (the sacred text of Pur anas).

अध्याय ४

श्लोक 7

गन्धवर्णरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् ।अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

gandhavarṇarasairhenaṃ śabdasparśavivarjitam / ajaraṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam

हिन्दी अर्थ

असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः । स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वेऽपि च स्थितः

English

Hence, O holy Sir, proficient in the interpretation of Puranic lore, we request your worship to narrate the excellent Kurma Purdna. It behoves you to narrate it to us.

अध्याय ४

श्लोक 8

जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् ।विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्

jagadyonirmahābhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam / vigrahaḥ sarvabhūtānāmātmanādhiṣṭhitaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धः ख्यातिरीश्वरः । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः। त्रिविधोऽयमहंकारो महतः सम्बभूव ह

English

On hearing the words of the sages, Suta, the most excellent among the knowers of Purams, bowed mentally to his preceptor Vyasa, the son of Satyavati and said:

अध्याय ४

श्लोक 9

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् ।असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāpyayam / asāṃpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata

हिन्दी अर्थ

अह॑कारोऽभिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः। पञ्चभूतान्यहंकारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे। इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्व तस्यात्मजं जगत्

English

After bowing down to Hari who is the source (i.e. the Creator) of the universe and has assumed the form of the divine Tortoise, I shall narrate that divine story of the Kurma Parana that destroys sins.

अध्याय ४

श्लोक 10

गुणसाम्ये तदा तस्मिन् पुरुषे चात्मनि स्थिते ।प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः

guṇasāmye tadā tasmin puruṣe cātmani sthite / prākṛtaḥ pralayo jñeyo yāvad viśvasamudbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी आत्मामें स्थित संसारका बीजरूप, महाभूत, सनातन, परब्रह्म, सभी प्राणियोंको मूर्तिरूप, आत्मासे त्रिगुण, उत्पत्ति और प्रलयका स्थान, शाश्वत तथा अचिज्ञेय ब्रह्म ही आदिमें विद्यमान था

English

On hearing it (the divine story) even a sinner attains the highest state of existence. No one should recount this holy story at any time to an atheist or a non-believer.

अध्याय ४

श्लोक 11

ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिरुदाहृता ।अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः

brāhmī rātririyaṃ proktā ahaḥ sṛṣṭirudāhṛtā / aharna vidyate tasya na rātrirhyupacārataḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय गुणोंकी साम्यावस्थारूप उस पुरुषके आत्मस्वरूपमें स्थित होनेपर जबतक विश्वकी सृष्टि नहीं हो जाती, प्राकृत प्रलय (-का समय) जानना चाहिए । यह ब्रह्माकी रात्रि कही गयी है और सृष्टिको ब्रह्माका दिन कहा गया हे, (वास्तवमें) उसका न दिन होता है और न रात होती है

English

One should tell this story narrated by Narayana himself to a righteous twice-born (i.e. Brahmana, Ksattriya or a Vaisya) who is faithful and quiescent.

अध्याय ४

श्लोक 12

निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान् ।सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः

niśānte pratibuddho 'sau jagadādiranādimān / sarvabhūtamayo 'vyakto hyantaryāmīśvaraḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

आदिसे रहित वह जगतका आदि कारण, सर्वभूतमय, जाग्रत् हुआ। परमेश्वर महेश्वरने प्रकृति एवं पुरुषमें शीघ ही प्रविष्ट होकर परम योगके द्वारा (उनमें) क्षोभ (गति) उत्पन्न किया

English

A Purana has five characteristics viz. Sarga (Crea¬ tion), (Re-creation after deluge or destruction), Vcma

अध्याय ४

श्लोक 13

प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः ।क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśyāśu maheśvaraḥ / kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे वसन्त ऋतुकी वायु अथवा मद पुरुष एवं स्त्रियोंको (क्षुब्ध करता है) वैसे ही वह योगविग्रह (योगबलसे विविध शरीर-धारणमें समर्थ ईश्वर) प्रकृति एवं पुरुषमें अनृप्रविष्ट होकर क्षोभका कारण बनता है। हे ब्राह्मणो! वही परमेश्वर क्षोभ उत्पन्न करनेवाला है एवं स्वयं क्षुब्ध होनेवाला है, वह प्रलय एवं सृष्टि करनेके कारण प्रधान भी कहलाता है। प्रधान पुरातनपुरुषके क्षुब्ध होनेसे प्रधान (प्रकृति) पुरुषात्मक महद् बीजका

English

O Brahmanas, after hearing the eighteen Furanas other UpaPurdms have been briefly narrated by the sages.

अध्याय ४

श्लोक 14

यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः ।अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्

yathā mado narastrīṇāṃ yathā vā mādhavo 'nilaḥ / anupraviṣṭaḥ kṣobhāya tathāsau yogamūrtimān

हिन्दी अर्थ

आविर्भाव हुआ॥ १४--१६ ॥ इसी कारणसे (वह महद्वीज) महान् आत्मा, मति, ब्रह्मा, प्रबुद्ध, ख्याति, इश्वर, प्रज्ञा, धृति, स्मृति तथा संवित् कहलाता है

English

This Brdhmi Sarnhitd is on a par with the four Vedas. In it there are six thousand verses in number.

अध्याय ४

श्लोक 15

स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः ।स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः

sa eva kṣobhako viprāḥ kṣobhyaśca parameśvaraḥ / sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

महत्तत्त्वसे समस्त प्राणियोंको सृष्टिका आदि कारण वैकारिक, तैजस तथा तामस--यह तीन प्रकारका अहंकार उत्पन्न हुआ वह अहंकार अभिमान, कर्ता, मन्ता, आत्मा, पुद्गल तथा जीव (नामों)-से कहा गया है। उसी अहंकारसे सभी प्रवृत्तियाँ होती हैं। अहंकारसे पाँच महाभूत (पृथ्वी, जल, तेज, वायु तथा आकाश), पाँच

English

O great sages, the greatness of Dharma, Artha, Kama and Moksa is completely known from it. The Supreme Controller, the Brahman is also known from this.

अध्याय ४

श्लोक 16

प्रधानात् क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात् ।प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्

pradhānāt kṣobhyamāṇācca tathā puṃsaḥ purātanāt / prādurāsīnmahad bījaṃ pradhānapuruṣātmakam

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियाँ तथा उन इन्द्रियोंके अधिष्ठातृ देवता उत्पन्न हुए। यह सम्पूर्ण जगत् उससे ही उत्पन्न हुआ है मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः । येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्रानृपश्यति

English

This divine sanctifying story consisting of Sarga (crea¬ tion), Fra/fwj( secondary creation), Varhsa (dynasties), Alanvan- tara (Manu-Ages), and Varhsdmicarita (accounts of the dynasties and the meritorious accounts relating to gods) ® was narrated on a certain occasion.

अध्याय ४

श्लोक 17

महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः ।प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम्

mahānātmā matirbrahmā prabuddhiḥ khyātirīśvaraḥ / prajñādhṛtiḥ smṛtiḥ saṃvidetasmāditi tat smṛtam

हिन्दी अर्थ

बैकारिकादहंकारात् सर्गो वैकारिकोऽभवत्। तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम्। भूततन्मात्रसर्गोऽयं भूतादेरभवन् प्रजा:

English

This story should be retained in memory by virtuous Brahmanas and others who have mastered the Vedas. I shall tell in details that story which had been formerly narrated by Vyasa.

अध्याय ४

श्लोक 18

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः ।त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह

vaikārikastaijasaśca bhūtādiścaiva tāmasaḥ / trividho 'yamahaṅkāro mahataḥ saṃbabhūva ha

हिन्दी अर्थ

आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम् आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह। वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मत:

English

In days of yore, the gods in co-operation with Dai- tyas and Danavas, made the mountain Mandara their churning rod and churned the milk-ocean, Tor obtaining the nectar.

अध्याय ४

श्लोक 19

अहङ्कारो ऽबिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः ।आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः

ahaṅkāro 'bimānaśca kartā mantā ca sa smṛtaḥ / ātmā ca pudgalo jīvo yataḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशं शब्दमात्रं यत् स्पर्शमात्रं समावृणोत् । द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मकोऽभवत् त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्

English

While it was being churned. Lord Janardana assumed the form of a divine Tortoise and bore the mountain Mandara on his back with the desire for the welfare of the gods.

अध्याय ४

श्लोक 20

पञ्चभूतान्यहङ्कारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे ।इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्

pañcabhūtānyahaṅkārāt tanmātrāṇi ca jajñire / indriyāṇi tathā devāḥ sarvaṃ tasyātmajaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः अव्यक्तसे उत्पन्न मनको प्रथम विकार माना गया है। इस कारण यह कर्ता एवं भूतादिकोंको देखनेवाला है। वैकारिक अहंकारसे वैकारिक सृष्टि उत्पन्न हुई। इन्द्रियाँ तैजस हैं और (उन इन्द्रियोंके अधिष्ठाता) दस

English

On seeing the imperishable Visnu, the cosmic witness (Saksin) assuming the form of a Tortoise, Narada and other great sages along with the gods eulogised the Lord.

अध्याय ४

श्लोक 21

मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः ।येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति

manastvavyaktajaṃ proktaṃ vikāraḥ prathamaḥ smṛtaḥ / yenāsau jāyate kartā bhūtādīṃścānupaśyati

हिन्दी अर्थ

उनमें (ग्यारहवाँ) इन्द्रिय मन अपने गुणके कारण उभयात्मक है। यह भूततन्मात्राओंकी सृष्टि है। भूतादिकोंसे ही प्रजा उत्पन्न हुई। विकारप्रा्त भूतोंने शब्दतन्मात्राको उत्पन्न किया। उस (शब्द तन्मात्रा)-से शब्द लक्षण- वाले तथा अवकाशस्वरूप आकाशको उत्पत्ति हुई। वैकारिक आकाशने स्पर्श तन्मात्राको उत्पन्न किया। उससे वायु उत्पन्न हुआ और वायुका गुण स्पर्श कहा गया है

English

In the mean time, goddess Sri, the beloved of Nara- yana, emerged (out of the sea ) there while churning. Lord Visnu, the Supreme Person, took possession of her (as his consort).

अध्याय ४

श्लोक 22

वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वैकारिको ऽभवत् ।तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश

vaikārikādahaṅkārāt sargo vaikāriko 'bhavat / taijasānīndriyāṇi syurdevā vaikārikā daśa

हिन्दी अर्थ

विकारप्राप्त वायुने रूप तन्मात्राको उत्पन्न किया, वायुसे तेज उत्पन्न हुआ और इसका 'रूप' गुण कहा जाता है। विकारको प्राप्त हुए तेजने भी रस तन्मात्राकी सृष्टि की और उससे फिर जलकी उत्पत्ति हुई, वह जल इस 'रस' गुणका आधार है। विकारको प्राप्त हो रहे जलने गन्ध तन्मात्राको उत्पन्न किया, उससे संघात (पृथ्वीतत्त्व) उत्पन्न हुआ और उसका गुण ' गन्ध' माना गया है

English

Accompanied by Indra, Narada and other great sages who were fascinated by the brilliance ofVisnu addressed these words conducive to their welfare to Visnu, the unmanifest.

अध्याय ४

श्लोक 23

एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् ।भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः

ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam / bhūtatanmātrasargo 'yaṃ bhūtāderabhavan prajāḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशको शब्द नामक तन्मात्रा है, उसने स्पर्श नामक तन्मात्राको आवृत किया है, इसलिये वायु शब्द तथा स्पर्श-इन दो गुणोंवाला है। उसी प्रकार रूप (नामक) गुण, शब्द एबं स्पर्श दो गुणोंसे आविष्ट है, गुणोंवाला है। शब्द, स्पर्श तथा रूप एवं रस तन्मात्रामें प्रविष्ट हुए, इसलिये रसात्मक जल-तत्त्वको चार गुणों (शब्द, स्पर्श, रूप तथा रस)-से युक्त समझना चाहिए। शब्द, स्पर्श, रूप तथा रस--ये चार गुण गन्ध तन्मात्रामें

English

O Lord Narayana, Lord of the Lords of Devas, who have assumed the form of the Universe, be pleased to tell us, the suppliant enquirers, who is this goddess of wide eyes. Be pleased to explain this precisely to us.

अध्याय ४

श्लोक 24

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह ।आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्

bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha / ākāśaṃ śuṣiraṃ tasmādutpannaṃ śabdalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

प्रविष्ट हुए, इसलिये पञ्च स्थूल महाभूतसे युक्त पृथ्वी तत्त्व पाँच गुणोंवाला कहा गया है इसी कारण ये शान्त, घोर, मूढ तथा विशेष कहलाते हैं। ये परस्पर एक-दूसरेमें प्रविष्ट होनेके कारण आपसमें एक दूसरेको धारण किये रहते हैं

English

On hearing their words, Visnu, the suppressor of the Danavas, spoke thus to the sinless Narada and others after cast¬ ing a glance at the goddess.

अध्याय ४

श्लोक 25

आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह ।वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः

ākāśastu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha / vāyurutpadyate tasmāt tasya sparśo guṇo mataḥ

हिन्दी अर्थ

हस्त आदि पाँच कर्मेन्द्रिय हैं तथा चक्षु आदि पाँच ज्ञानेन्द्रिय हैं। 'मन” उभयात्मक है अर्थात् संकल्प-विकल्प-रूप कर्म भी करता है तथा उसे सुख-दुःखका ज्ञान भी होता है।

English

This is that great Sakti (potency) of my form and the embodiment of Brahman. She is my beloved Maya, the Infinite, by whom this Universe is sustained.

अध्याय ४

श्लोक 26

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह ।ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते

vāyuścāpi vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha / jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate

हिन्दी अर्थ

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत्। विशेषेभ्योऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम् तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः । प्राकृतेऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

English

O excellent Brahmanas, it is through her that I fascinate this entire Universe including gods, Asuras and human beings. I withdraw them within me and create them again.

अध्याय ४

श्लोक 27

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ।संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु

jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha / saṃbhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni tu

हिन्दी अर्थ

आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत तस्मिन्नण्डेऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

English

Those who, through their spiritual wisdom com¬ prehend the evolution and dissolution of the living beings as well as their arrival i.e. birth and departure i.e. death, realise their Atman and cross this vast Maya.

अध्याय ४

श्लोक 28

आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे ।संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः

āpaścāpi vikurvantyo gandhamātraṃ sasarjire / saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम् एते लोका महात्मानः सर्वतत्त्वाभिमानिनः

English

It is by basing themselves for their support on a particle or a ray of hers that gods Brahma, Isana and all other gods become powerful. She is my entire Sakti.

अध्याय ४

श्लोक 29

आकाशं शब्दमात्रं यत् स्पर्शमात्रं समावृणोत् ।द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

ākāśaṃ śabdamātraṃ yat sparśamātraṃ samāvṛṇot / dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśātmako 'bhavat

हिन्दी अर्थ

ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः ये सातों महात्मा (महत्, अहंकार आदि तत्त्व) एक-दूसरेके आश्रित होनेके कारण बिना सम्पूर्ण रूपसे मिले सृष्टि करनेमें समर्थ नहीं हो सके॥ ३४॥ पुरुषसे अधिष्ठित और अव्यक्तसे अनुगृहीत होनेके कारण

English

She is the mother of all the Universe. She is Prakrit consisting of three Gums (viz. Saliva, Rajas and Tamas). Even in the previous Kalpa, she is born of me already. She is Sri, the lotus-dweller.

अध्याय ४

श्लोक 30

रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ ।त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्

rūpaṃ tathaivāviśataḥ śabdasparśau guṇāvubhau / triguṇaḥ syāt tato vahniḥ sa śabdasparśarūpavān

हिन्दी अर्थ

महत्तत्त्वसे लेकर विशेष (पञ्चभूत)-पर्यन्त वे सभी (तत्त्व) अण्डको उत्पन्न करते हें विशेषों (महाभूतों)-से एक बारमें ही जलके बुल- बुलेके समान तथा जलमें स्थित वह बृहत् अण्ड उत्पन्न हुआ। उसी (बृहत् अण्ड)-में परमेष्ठीके (सृष्टिस्वरूप) कार्यका करण सिद्ध (निष्पन्न) हुआ। प्राकृत अण्डमें

English

She is endowed with four arms bearing in each of her hands the conch, the discus and the lotus. She wears a gar¬ land. She is brilliant like a crore of suns and she deludes all embodied beings.

अध्याय ४

श्लोक 31

शब्द स्पर्शश्च रूपं च रसमात्रं समाविशन् ।तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

śabda sparśaśca rūpaṃ ca rasamātraṃ samāviśan / tasmāccaturguṇā āpo vijñeyāstu rasātmikāḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रज्ञ आविर्भूत हुआ जो ब्रह्मा नामसे कहलाया। वे प्रथम शरीर धारण करनेवाले हैं। वे पुरुष कहलाते हैं और समस्त प्राणियोंके आदिकर्ता वे ब्रह्मा सर्वप्रथम उत्पन्न हुए। प्रधानसे परमें स्थित उस पुरुषको हंस, हिरण्यगर्भ, कपिल, छन्दोमूर्ति तथा सनातन कहा जाता है

English

Neither the gods nor the manes (Pilrs) nor human beings nor even Indra, the king of gods, nor any other embodied being in the world, is capable of crossing (surmounting) this Maya.

अध्याय ४

श्लोक 32

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन् ।तसमात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaṃ samāviśan / tasamāt pañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu śabdyate

हिन्दी अर्थ

उस परमात्माका गर्भवेष्टन था मेरु, पर्वत थे गर्भके उस अण्डमें देवताओं, असुरों तथा मनुष्योंसहित सम्पूर्ण विश्व उत्पन्न हुआ तथा ग्रहों, नक्षत्रोंसहित वायु, सूर्य एवं चन्द्रमा भी उत्पन्न हुए

English

The sages who were thus addressed by Vasudeva spoke to god Visnu: "O lotus-eyed God, say what is it that exists when even the time is terminated {v.L survives in the past, present and future)."

अध्याय ४

श्लोक 33

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः ।परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम्

śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ / parasparānupraveśād dhārayanti parasparam

हिन्दी अर्थ

अण्ड (ब्रह्माण्ड) बाहरकी ओर अपनेसे दस गुने अधिक जलसे घिरा हुआ है और जल बाहरसे अपनेसे दस गुने अधिक तेजसे आवृत है। तेज बाहरसे अपनेसे दस गुने अधिक वायुसे आवृत है! इसी प्रकार वायु आकाशसे आवृत है और आकाश भूतादि अर्थात् अहंकारसे घिरा हुआ है। जैसे अहंकार महत्तत््वसे आवृत है, वैसे ही महत्तत्त्व अव्यक्तसे आवृत है। ये लोक सर्वतत्त्वाभिमानी महान् स्वरूप-

English

Thereupon Hrsikesa (God Visnu), worshipped by the groups of sages, spoke unto them: "There is the most pro¬ minent twice-born well known by the name Indradyumna.

अध्याय ४

श्लोक 34

एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात् ।नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः

ete sapta mahātmāno hyanyonyasya samāśrayāt / nāśaknuvan prajāḥ straṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

उन (लोकों)-में उन्हींके आत्मरूप ऐश्वर्यसम्पन्न तथा योगधर्मा (योगधर्मसे युक्त) पुरुष निवास करते हैं और अन्य भी जो तत्त्वचिन्तक हैं, वे भी निवास करते हैं। (वे सभी पुरुष) सर्वज्ञ, शान्त रजोगुणवाले अर्थात् सत्त्वसम्पन्न तथा नित्य ही अत्यन्त प्रसन्न मनवाले हैं। ब्रह्माण्ड इन्हीं प्राकृत सात आवरणोंसे आवृत है

English

Continue to survive on this earth with another par¬ ticle of yours, in your highly blissful state. When the Vaivasvata Manvantard}- elapses, you will enter into me for the sake of creation."

अध्याय ४

श्लोक 35

पुरुषाधिष्ठितात्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च ।महादादयो विशेषान्ता ह्मण्डमुत्पादयन्ति ते

puruṣādhiṣṭhitātvācca avyaktānugraheṇa ca / mahādādayo viśeṣāntā hmaṇḍamutpādayanti te

हिन्दी अर्थ

एतत् प्राधानिकं कार्य यन्मया बीजमीरितम्। प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम्। द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिन:

English

He realised that I am the deity called Vasudeva in whom the two eternals Vidya and Avidya are lying unmanifest

अध्याय ४

श्लोक 36

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् ।विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम्

ekakālasamutpannaṃ jalabudbudavacca tat / viśeṣebhyo 'ṇḍamabhavad bṛhat tadudakeśayam

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भा भगवान् ब्रह्मा वै कनकाण्डजः । तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते

English

He worshipped the Supreme Lord, the support of all living beings, by means of the observance of sacred vows, fasts, rules of spiritual discipline, worship of sacrificial fires and pro¬ pitiation of Brahmanas.

अध्याय ४

श्लोक 37

तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः ।प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

tasmin kāryasya karaṇaṃ saṃsiddhiḥ parameṣṭhinaḥ / prākṛte 'ṇḍe vivṛttaḥ sa kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम् अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः । तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्

English

He worshipped the great God abiding in the hearts of Yogins, turning to him for benediction, making obeisance to him remaining exclusively attached to him and realising him as the greatest goal.

अध्याय ४

श्लोक 38

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ।आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate / ādikartā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavartata

हिन्दी अर्थ

एकोऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः । योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च। नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया

English

As he was practising this (course of observance) the Supreme digit (ray) of the Lord once manifested herself to him in the divine form belonging to Visnu.

अध्याय ४

श्लोक 39

यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् ।हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्ति सनातनम्

yamāhuḥ puruṣaṃ haṃsaṃ pradhānāt parataḥ sthitam / hiraṇyagarbhaṃ kapilaṃ chandomūrti sanātanam

हिन्दी अर्थ

त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये सम्प्रवर्तते । सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते

English

On seeing the beloved of Lord Visnu, he bowed down his head. He eulogised her with various hymns. With palms folded in reverence, he addressed her as follows:

अध्याय ४

श्लोक 40

मेरुरुल्बमभूत् तस्य जरायुश्चापि पर्वताः ।गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन् परमात्मनः

merurulbamabhūt tasya jarāyuścāpi parvatāḥ / garbhodakaṃ samudrāśca tasyāsan paramātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

आदित्यादादिदेवोऽसौ अजातत्वादजः स्मृतः ब्राह्मणो! (इस विषयमे) केवल इतना ही कहा जा सकता है कि “यह माया बहुत ही गहन है'। बीजरूपसे मैँने जिसका वर्णन किया वह सब प्रधान अर्थात् प्रकृतिका कार्य (व्यापार) है। यह (प्रकृति या

English

O goddess of wide eyes, who are you? O auspi¬ cious lady characterised by emblems of Visnu, be pleased to explain precisely the reality about you now.

अध्याय ४

श्लोक 41

तस्मिन्नण्डे ऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् ।चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

tasminnaṇḍe 'bhavad viśvaṃ sadevāsuramānuṣam / candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā

हिन्दी अर्थ

माया अन्य और कोई नहीं) प्रजापतिको (ही) परा मूर्ति है--ऐसा वेदोंका अभिमत है सात लोकोंके तलसे युक्त यह सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड उन परमेष्ठी देवका दूसरा शरीर हैं। वेदोंके अर्थको ठीक-ठीक जाननेवाले बतलाते हैं कि सोनेके समान वर्णवाले पीत अण्डसे प्रादुर्भूत हिरण्यगर्भ भगवान् ब्रह्मा

English

On hearing his speech, the auspicious lady was delighted. She smilingly remembered Visnu and spoke the following pleasing words to the Brahmana.

अध्याय ४

श्लोक 42

अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् ।आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः

adbhirdaśaguṇābhiśca bāhyato 'ṇḍaṃ samāvṛtam / āpo daśaguṇenaiva tejasā bāhyato vṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवानूके तीसरे रूप (शरीर) हैं उन्हीं धीमानूका जो रजोगुणयुक्त अन्य रूप है, वे ही चतुर्मुख भगवान् ब्रह्मा हैं तथा संसारको सृष्टि करते हैं। स्वयं विश्वेश्वर विश्वतोमुख विश्वात्मा भगवान् विष्णु सत्त्वगुणका आश्रय ग्रहणकर उत्पन्न हुए सम्पूर्ण

English

Neither the sages nor the gods with Indra as their leader, can see me who am the same as Narayana. I am the Supreme Maya and I am absolutely identical with him.

अध्याय ४

श्लोक 43

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् ।आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम्

tejo daśaguṇenaiva bāhyato vāyunāvṛtam / ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ tu bhūtādināvṛtam

हिन्दी अर्थ

(संसार)-का पालन-पोषण करते हैं । अन्तकालमें स्वयं परमेश्वर सर्वात्मा रुद्रदेव तमोगुणका समाश्रयणकर संसारका संहार करते हैं॥५०--५२॥ एक होनेपर भी वे निर्गुण-निरञ्जन महादेव सृष्टि, पालन और संहाररूपी तीन गुणोंके कारण तीन रूपोंमें स्थित हैं। वे कभी एक, कभी दो, कभी तीन तथा कभी अनन्त रूप धारण कर लेते हैं। वे योगेश्वर

English

I am not different from Narayana. If pondered pro¬ perly, (you will find that) there is no difference between us. I am identical with Visnu, the Supreme Brahman. He is the highest Lord and Controller.

अध्याय ४

श्लोक 44

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् ।एते लोका महात्मनः सर्वतत्त्वाभिमानिनः

bhūtādirmahatā tadvadavyaktenāvṛto mahān / ete lokā mahātmanaḥ sarvatattvābhimāninaḥ

हिन्दी अर्थ

(परमात्मा) अपनी लीलासे अनेक आकार, क्रिया, रूप तथा नामवाले शरीरोंका निर्माण करते हैं और फिर संहार कर डालते हैं भक्तोंके कल्याणके लिये ही वे पुनः संहार करते हैं। अपनेको तीन रूपोंमें विभक्तकर तीनों कालोंमें प्रवृत्त होते हैं। इस प्रकार (वे) विशेष रूपसे सृष्टि, संहार और पालनका कार्य करते हैं

English

I have no power over those persons who worship the Supreme Person {Puru?ottama), the support of all living beings, by means of perfect knowledge and the path of (disin¬ terested) Karman.

अध्याय ४

श्लोक 45

वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः ।ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः

vasanti tatra puruṣāstadātmāno vyavasthitāḥ / īśvarā yogadharmāṇo ye cānye tattvacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

चूँकि वे (स्वयं ही) प्रजाकी सृष्टि करते हैं, उसका पालन करते हैं और (स्वयं उसका) पुनः संहार करते हैं, इसलिये तीनों कालोंमें (सत्त्व, रज तथा तमरूप) त्रिगुणात्मक होनेसे वे (परमात्मा) एक (अद्वैत) कहलाते हैं। प्रारम्भमें वे सनातन हिरण्यगर्भ प्रादुर्भूत हुए। आदिमें उत्पन्न होनेसे वे आदिदेव तथा अजन्मा होनेसे अज कहलाते हैं

English

Hence, you worship the infinite Lord who has neither beginning nor end. By means of the path of disinterested action

अध्याय ४

श्लोक 46

सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः ।एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

sarvajñāḥ śāntarajaso nityaṃ muditamānasāḥ / etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam

हिन्दी अर्थ

देवेषु च महादेवो महादेव इति स्मृतः बृहत्त्वाच्य स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वर: ।

English

On being addressed thus, Indradyumna the promi¬ nent sage of great intellect, bowed down his head to the goddess. With palms folded in reverence, he submitted to her again.

अध्याय ४

श्लोक 47

एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः ।एतत् प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम् ।प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः

etāvacchakyate vaktuṃ māyaiṣā gahanā dvijāḥ / etat prādhānikaṃ kāryaṃ yanmayā bījamīritam / prajāpateḥ parā mūrtiritīyaṃ vaidikī śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि: सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः। अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात् स्वयम्भूरिति स स्मृतः नराणामयनो यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः। हरः संसारहरणाद् विभुत्वाद् विष्णुरु च्यते

English

O Goddess, the Supreme Ruler of the Universe, tell me how Lord Acyuta, the unsullied eternal Ruler of the universe, can be realised.

अध्याय ४

श्लोक 48

ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम् ।द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः

brahmāṇḍametat sakalaṃ saptalokatalānvitam / dvitīyaṃ tasya devasya śarīraṃ parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः। शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्वगतो यतः। तारणात् सर्वदुःखानां तारकः परिंगीयते

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 49

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा वै कनकाण्डजः ।तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

hiraṇyagarbho bhagavān brahmā vai kanakāṇḍajaḥ / tṛtīyaṃ bhagavadrūpaṃ prāhurvedārthavedinaḥ

हिन्दी अर्थ

बहुनात्र किमुक्तेन सर्व ब्रह्ममयं जगत्। अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः अबुद्द्रिपूर्वको विप्रा ब्राह्मी सृष्टि निबोधत

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 50

रजोगुणमयं चान्यद् रूपं तस्यैव धीमतः ।चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते

rajoguṇamayaṃ cānyad rūpaṃ tasyaiva dhīmataḥ / caturmukhaḥ sa bhagavān jagatsṛṣṭau pravartate

हिन्दी अर्थ

वे समस्त प्रजाओंका पालन करते हैं, इसलिये ' प्रजापति ' इस नामसे कहे जाते हैं और देवताओंमें सबसे बड़े देव हैं, इसलिये ' महादेव' कहलाते हैं बृहत् होनेसे वे ब्रह्मा तथा परम (श्रेष्ठ) होनेके कारण परमेश्वर कहे जाते हैं। सबको अपने वशमें रखनेवाले, परंतु स्वयं किसीके वशमें न रहनेके कारण वे ईश्वर (नामसे) परिभाषित किये जाते हैं।

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 51

सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः ।सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम्

sṛṣṭaṃ ca pāti sakalaṃ viśvātmā viśvatomukhaḥ / sattvaṃ guṇamupāśritya viṣṇurviśveśvaraḥ svayam

हिन्दी अर्थ

उनकी सर्वत्र गति होनेके कारण वे ऋषि और (प्रलयकालमें) सब कुछ हरण करनेके कारण हरि कहलाते हैं । किसीके द्वारा उत्पन्न न होने तथा सर्वप्रथम होनेके कारण 'स्वयम्भू' इस नामसे कहे जाते हैं। सभी मनुष्योंके वे अयन (आश्रय-स्थान) हैं, इसलिये नारायण कहे जाते हैं, संसारका संहार करनेसे हर तथा सर्वत्र व्यापक होनेसे विष्णु कहलाते हैं

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 52

अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः ।तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्

antakāle svayaṃ devaḥ sarvātmā parameśvaraḥ / tamoguṇaṃ samāśritya rudraḥ saṃharate jagat

हिन्दी अर्थ

(वे) सब कुछ जाननेके कारण भगवान् तथा रक्षा-कार्य करनेसे ३० कहलाते हैं। सभीका विशिष्ट ज्ञान होनेसे सर्वज्ञ तथा सभीके आत्मस्वरूप होनेके कारण वे सर्व कहे जाते हैं। वे मलशून्य हैं, इसलिये शिव और सर्वत्र व्याप्त होनेसे विभु तथा सभी प्रकारके कष्टोंका निवारण करनेसे 'तारक' कहलाते हैं

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 53

एको ऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः ।सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः ।एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः

eko 'pi sanmahādevastridhāsau samavasthitaḥ / sargarakṣālayaguṇairnirguṇo 'pi nirañjanaḥ / ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ

हिन्दी अर्थ

और अधिक कहनेसे क्या लाभ! यह सारा जगत् ब्रह्ममय ही है और वे परमेश्वर अनेक रूपोंमें विभक्त होकर अनेक क्रीड़ाएँ (लीलाएँ) करते रहते हैं हे ब्राह्मणो! मैंने संक्षेपमें इस अबुद्धिपूर्वक हुए प्राकृत सर्ग (प्राकृत सृष्टि)-का वर्णन किया है। अब आप लोग ब्रह्माकी सृष्टिके सम्बन्धमें सुनें

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 54

योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च ।नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया

yogeśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca / nānākṛtikriyārūpanāmavanti svalīlayā

हिन्दी अर्थ

शर कूर्मपुराण मं ब्रद्याजीकी आयुका वर्णन, युग, मन्वन्तर तथा कल्प आदि कालको गणना, प्राकृत प्रलय तथा कालको महिमाका वर्णन

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 55

हिताय चैव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः ।त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये संप्रवर्तते ।सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः

hitāya caiva bhaktānāṃ sa eva grasate punaḥ / tridhā vibhajya cātmānaṃ traikālye saṃpravartate / sṛjate grasate caiva vīkṣate ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयम्भुवो विवृत्तस्य कालसंख्या द्विजोत्तमाः । न शक्यते समाख्यातुं बहुवर्षेरपि स्वयम् कालसंख्या समासेन परार्धद्यकल्पिता। स एव स्यात् परः कालः तदन्ते प्रतिसृज्यते

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 56

यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः ।गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते

yasmāt sṛṣṭvānugṛhṇāti grasate ca punaḥ prajāḥ / guṇātmakatvāt traikālye tasmādekaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

काष्ठा पञ्चदश ख्याता निमेषा द्विजसत्तमाः । काष्टास्त्रिशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिकी गति: आयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 57

अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः ।आदित्वादादिदेवो ऽसौ अजातत्वादजः स्मृतः

agre hiraṇyagarbhaḥ sa prādurbhūtaḥ sanātanaḥ / āditvādādidevo 'sau ajātatvādajaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिद्ययेकसाहस्त्रमतो विना संध्यांशकेन तु। त्रेताद्वापरतिष्याणां कालज्ञाने प्रकीर्तितम् श्रीकूर्मने कहा-- श्रेष्ठ ब्राह्मणो! स्वयम्भू-ब्रह्माके बीते हुए कालकी गणनाका वर्णन बहुत वर्षोमें भी नहीं किया जा सकता। संक्षेपमें कालकी गणना दो परार्ध कही गयी है। वही परम काल है और उसके बीत

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 58

पातियस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः ।देवेषु च महादेवो माहदेव इति स्मृतः

pātiyasmāt prajāḥ sarvāḥ prajāpatiriti smṛtaḥ / deveṣu ca mahādevo māhadeva iti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

जानेपर प्रलय होता है अपने मानसे ब्रह्माकी एक सौ वर्षकी आयु कही गयी है। उसी (ब्रह्माकी एक सौ वर्षकी आयु)-को 'पर' नामसे कहा जाता है और उस परका आधा 'परार्ध' कहलाता है

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 59

बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वरः ।वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः

bṛhattvācca smṛto brahmā paratvāt parameśvaraḥ / vaśitvādapyavaśyatvādīśvaraḥ paribhāṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजोत्तमो ! पंद्रह निमेषकी एक काष्ठा कही गयी है। तीस काष्ठाकी एक कला और तीस कलाका समय एक मुहूर्त-काल होता है । उतनी ही संख्या अर्थात् तीस मुहूर्तोका एक मानवीय अहोरात्र (दिन-रात) होता है, उतने ही अर्थात् तीस अहोरात्रोंका एक मास होता है जो दो पक्षवाला है। छः मासोंका एक अयन तथा उत्तर एवं दक्षिण नामसे दो अयनोंका एक वर्ष होता है। दक्षिण अयन अर्थात् दक्षिणायन

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 60

ऋषिः सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः ।अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति स स्मृतः

ṛṣiḥ sarvatragatvena hariḥ sarvaharo yataḥ / anutpādācca pūrvatvāt svayaṃbhūriti sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

(देवताओंका) दिन होता है ॥ ४--६॥ (श्रीकूर्मने ब्राह्मणोंसे कहा--) दिव्य बारह हजार वर्षाका सत्य, त्रेता इत्यादि नामसे एक चतुर्युग होता है। उसके विभागोंका वर्णन सुनें

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 61

नराणामयनो यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः ।हरः संसारहरणाद् विभुत्वाद् विष्णुरुच्यते

narāṇāmayano yasmāt tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ / haraḥ saṃsāraharaṇād vibhutvād viṣṇurucyate

हिन्दी अर्थ

चार हजार दिव्य वर्षाका सत्ययुग होता हे! सत्ययुगको उतने ही सौ वर्षाको अर्थात् चार सौ वर्षांकी संध्या तथा संध्यांश (त्रेतायुगका संधिकाल) होता है। सत्ययुगके संध्यांशको छोड़कर क्रमशः तीन सौ, दो सौ तथा एक सौ--इस प्रकार कुल मिलाकर दिव्य छः सौ वर्षोके द्वापर तथा कलियुगके संध्या तथा संध्यांश होते हैं

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 62

भगवान् सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः ।सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः

bhagavān sarvavijñānādavanādomiti smṛtaḥ / sarvajñaḥ sarvavijñānāt sarvaḥ sarvamayo yataḥ

हिन्दी अर्थ

कालका ज्ञान करनेके लिये संध्यांशोंसे रहित त्रेता, (दिव्य) वर्षोके कहे गये हैं। कुछ अधिकता लिये यही (दिव्य) बारह हजार वर्षाका कालपरिमाण कहा गया है। इसके इकहत्तर गुना कालको एक मनुका अन्तर अर्थात् एक मन्वन्तरका समय कहा गया है

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 63

शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्वगतो यतः ।तारणात् सर्वदुः खानां तारकः परिगीयते

śivaḥ sa nirmalo yasmād vibhuḥ sarvagato yataḥ / tāraṇāt sarvaduḥ khānāṃ tārakaḥ parigīyate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणो दिवसे विप्रा मनवः स्युश्चतुर्दश । स्वायम्भुवादयः सर्वे ततः सावर्णिकादयः मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै। व्याख्यातानि न संदेहः कल्पं कल्पेन चैव हि

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 64

बहुनात्र किमुक्तेन सर्वं ब्रह्ममयं जगत् ।अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः

bahunātra kimuktena sarvaṃ brahmamayaṃ jagat / anekabhedabhinnastu krīḍate parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणः कथितं वर्ष पराख्यं तच्छतं विदुः तस्यान्ते सर्वतत्त्वानां स्वहेतौ प्रकृतौ लयः

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

अध्याय ४

श्लोक 65

इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात् कथितो मया ।अबुद्धिपूर्वको विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत

ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃkṣepāt kathito mayā / abuddhipūrvako viprā brāhmīṃ sṛṣṭiṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मनारायणेशानां त्रयाणां प्रकृतौ लयः । प्रोच्यते कालयोगेन पुनरेव च सम्भवः

English

Thus requested by the Brahmana, the lotus-wearing goddess told that sage that Narayana himself would impart to him that spiritual knowledge.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 4
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.