Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
17
अध्याय 17 / 95

Book 1 - Adhyaya 17

19 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १७

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षोडशो ऽध्याय बलेः पुत्रशतं त्वासीन्महाबलपराक्रमम् ।तेषां प्रधानो द्युतिमान् बाणो नाम महाबलः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge ṣoḍaśo 'dhyāya baleḥ putraśataṃ tvāsīnmahābalaparākramam / teṣāṃ pradhāno dyutimān bāṇo nāma mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

स्नात्वा संतर्प्य विधिवद् गड़ायां देवता: पितृन्। दृष्टा विश्वेश्वर लिङ्गं किल्बिषान्मोक्ष्यसेऽखिलात् वाराणस्यां हरं दृष्टा पापान्मुक्तोऽभवत् तत:

English

Hence, O Bull-bannered lord, we shall compose scriptures for deluding the sinners and for saving those who are out of the pale of the Vedas."

अध्याय १७

श्लोक 2

सो ऽतीव शङ्करे भक्तो राजा राज्यमपालयत् ।त्रैलोक्यं वशमानीय बाधयामास वासवम्

so 'tīva śaṅkare bhakto rājā rājyamapālayat / trailokyaṃ vaśamānīya bādhayāmāsa vāsavam

हिन्दी अर्थ

याजयामास तं कण्वो याचितो घृणया मुनिः बभूव जातमात्रं तं राजानमुपतस्थिरे

English

Thus addressed by Visnu, the slayer of Mura, Rudra composed, deluding Scriptures and Kesava too did the same, on being urged by Siva.

अध्याय १७

श्लोक 3

ततः शक्रादयो देवा गत्वोचुः कृत्तिवाससम् ।त्वदीयो बाधते ह्यस्मान् बाणो नाम महासुरः

tataḥ śakrādayo devā gatvocuḥ kṛttivāsasam / tvadīyo bādhate hyasmān bāṇo nāma mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

उर्वश्यां च महावीर्याः सप्त देवसुतोपमाः । कन्या जगृहिरे सर्वा गन्धर्वदयिता द्विजाः बंशः पापहरो नृणां क्रोष्टोरपि निबोधत

English

They were the treatises of the cults of Kapala, Nakula, Varna, Bhairava, both of Western and Eastern variety, Pancaratra, Pasupata and thousands of other cults as well.

अध्याय १७

श्लोक 4

व्याहृतो दैवदैः सर्वैर्देवदेवो महेश्वरः ।ददाह बाणस्य पुरं शरेणैकेन लीलया

vyāhṛto daivadaiḥ sarvairdevadevo maheśvaraḥ / dadāha bāṇasya puraṃ śareṇaikena līlayā

हिन्दी अर्थ

कण्व बोले--(राजन्! तुम) ईश्वर जहाँ विशेषरूपसे निवास करते हैं, उस दिव्य वाराणसीपुरीमें जाओ। संसारको मुक्त करनेके लिये महेश्वर देव वहाँ रहते हैं। गङ्गामें स्नानकर विधिपूर्वक देवताओं एवं पितरोंका तर्पणकर विश्वेश्वर लिङ्गका दर्शन करनेसे तुम सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो जाओगे

English

Only this Soul of the universe (Lord Siva), goddess Bhavani and Visnu know the Supreme Reality. I am verily desireless, quiescent, absolute and devoid of possession.

अध्याय १७

श्लोक 5

दह्यमाने पुरे तस्मिन् बाणो रुद्रं त्रिशूलिनम् ।ययौ शरणमीशानं गोपतिं नीललोहितम्

dahyamāne pure tasmin bāṇo rudraṃ triśūlinam / yayau śaraṇamīśānaṃ gopatiṃ nīlalohitam

हिन्दी अर्थ

इसके बाद कण्वको सिरसे प्रणामकर और उनकी आज्ञा प्रातकर वह दुर्जय वाराणसीमें गया और भगवान् शंकरका दर्शनकर पापसे मुक्त हो गया (तदनन्तर वह) अपनी सुन्दर पुरीमें जाकर पृथ्वीका पालन करने लगा। प्रार्थना करनेपर कण्व मुनिने कृपा करके उसका यज्ञ कराया। उसका बुद्धिमान् पुत्र 'सुप्रतीक' इस नामसे विख्यात हुआ। उत्पन्न होते ही

English

They call me Kesava and goddess Ambika as Laksmi. He is the creator and the dispenser of destiny. He is the cause as well as the effect.

अध्याय १७

श्लोक 6

मूर्धन्याधाय तल्लिङ्गं शांभवं भीतवर्जितः ।निर्गत्य तु पुरात् तस्मात् तुष्टाव परमेश्वरम्

mūrdhanyādhāya talliṅgaṃ śāṃbhavaṃ bhītavarjitaḥ / nirgatya tu purāt tasmāt tuṣṭāva parameśvaram

हिन्दी अर्थ

उसे (लोगोंने) राजा मान लिया। ब्राह्मणो! उर्वशीसे देवपुत्रोंके समान महान् वीर्यवान् सात पुत्र हुए। उन्होंने गन्धर्वोको कन्याओंको अपनी पत्नी बनाया॥ ४४--४६॥ आप लोगोंसे (मैंने) यह मनुष्योंके पापको नष्ट करनेवाला सहस्रजित्का उत्तम वंश भलीभाँति बतलाया। अब क्रोष्टुके वंशको भी सुनें

English

Visnu does himself and makes others do. He is the bestower of worldly pleasures and liberation as the fruits (of actions). He is the enjoyer and the incomprehensible and unmeasurable Purusa. He is the annihilator, assuming the form of Kala.

अध्याय १७

श्लोक 7

संस्तुतो भगवानीशः शङ्करो नीललोहितः ।गाणपत्येन बाणं तं योजयामास भावतः

saṃstuto bhagavānīśaḥ śaṅkaro nīlalohitaḥ / gāṇapatyena bāṇaṃ taṃ yojayāmāsa bhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

यदुवंश-वर्णनमें क्रोष्ट्रवंशी राजाओंका वृत्तान्त, राजा नवरथकी कथा, सात्त्वतवंश- वर्णनमें अक्रूरकी उत्पत्ति, राजा आनकदुन्दुभिका आख्यान, कंस एवं वसुदेब-देवकीकी उत्पत्ति, वसुदेवका बंश-वर्णन, देबकीके अन्य पुत्रोंकी उत्पत्ति, रोहिणीसे संकर्षण-बलराम तथा देवकीसे श्रीकृष्णका आविर्भाव,वासुदेव कृष्णका वंश-वर्णन

English

He is the creator, protector, the pervading God, the soul of the universe, with faces in all directions. He is the indwelling soul of all, the immutable, all-pervader Yogin, Narayana, the undecaying Being.

अध्याय १७

श्लोक 8

अथाभवन् दनोः पुत्रास्ताराद्या ह्यतिभीषणाः ।तारस्तथा शम्बरश्च कपिलः शङ्करस्तथा ।स्वर्भानुर्वृषपर्वा च प्राधान्येन प्रकीर्तिताः

athābhavan danoḥ putrāstārādyā hyatibhīṣaṇāḥ / tārastathā śambaraśca kapilaḥ śaṅkarastathā / svarbhānurvṛṣaparvā ca prādhānyena prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

क्रोष्टोरेको ऽभवत् पुत्रो वृजिनीवानिति श्रुतिः । तस्य पुत्रो महान् स्वातिरुशदगुस्तत्सुतोऽभवत् अथ चैत्ररथिरलोके शशबिन्दुरिति स्मृतः

English

Lord Visnu by his side and accompanied by the Chief leaders of Ganas, the son of Silada (i.e. Nandisvara) and the mothers, Lord Isa, Kala-Rudra went to fight.

अध्याय १७

श्लोक 9

सुरसायाः सहस्त्रं तु सर्पाणामभवद् द्विजाः ।अनेकशिरसां तद्वत् खेचराणां महात्मनाम्

surasāyāḥ sahastraṃ tu sarpāṇāmabhavad dvijāḥ / anekaśirasāṃ tadvat khecarāṇāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

तस्य पुत्रः पृथुयशा राजाभूद् धर्मतत्परः। पृथुकर्मा च तत्पुत्रस्तस्मात् पृथुजयोऽभवत् सूतजीने कहा--क्रोष्टुका एक पुत्र हुआ जो वृजिनीवान् नामसे प्रसिद्ध हुआ। उसका महान् पुत्र स्वाति हुआ और उसका पुत्र उशद्गु हुआ। उशद्गुका चित्ररथ नामका बलवान् पुत्र हुआ। चित्ररथका पुत्र लोकमें शशबिन्दु

English

* Seeing that the king of the chiefs of Ganas sur¬ rounded by the Lords of Ganas, had arrived, the enemy of gods (Andhaka) fought with god Indra, the 'mothers' and with the whole of army of Ganas as well as prominent immortals.

अध्याय १७

श्लोक 10

अरिष्टा जनयामास गन्धर्वाणां सहस्त्रकम् ।अनन्ताद्या महानागाः काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः

ariṣṭā janayāmāsa gandharvāṇāṃ sahastrakam / anantādyā mahānāgāḥ kādraveyāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

नामसे विख्यात हुआ। उसका पृथुयशा नामवाला पुत्र धर्मपरायण राजा हुआ। उसका पुत्र पृथुकर्मा और उससे पृथुजय हुआ॥ १--३॥ पृथुकीर्तिरभूत् तस्मात् प॒थुदानस्ततोऽभवत्।

English

After defeating all by means of the prowess of his arms in the battle, he (i.e. Andhaka), riding his own aerial car, came to the place where Siva of infinite splendour and Kalarudra

अध्याय १७

श्लोक 11

ताम्रा च जनयामास षट् कन्या द्विजपुङ्गवाः ।शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवाङ्गृध्रिकां शुचिम्

tāmrā ca janayāmāsa ṣaṭ kanyā dvijapuṅgavāḥ / śukīṃ śyenīṃ ca bhāsīṃ ca sugrīvāṅgṛdhrikāṃ śucim

हिन्दी अर्थ

उससे पृथुकीर्ति और उससे पृथुदान हुआ। उसका पृथुश्रवास्तस्य पुत्रस्तस्यासीत् पृथुसत्तम:॥ ४ ॥ पुत्र पृथुश्रवा और उसका पुत्र था--पृथुसत्तम

English

On seeing Andhaka approaching, the Garuda-ban- nered Lord spoke to Bhairava, the great Lord besmeared with ashes as adornment.

अध्याय १७

श्लोक 12

गास्तथा जनयामास सुरभिर्महिषीस्तथा ।इरा वृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः

gāstathā janayāmāsa surabhirmahiṣīstathā / irā vṛkṣalatāvallīstṛṇajātīśca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

परावृतः सुतो जज्ञे ज्यामघो लोकविश्रुतः । तस्माद् विदर्भः संजज्ञे विदर्भात् क्रथकैशिकौ वपुष्मतो बृहन्मेधा श्रीदेवस्तत्सुतोऽभवत्। तस्य वीतरथो विप्रा रुद्रभक्तो महाबल:

English

"O Lord, it behoves you to slay Andhaka the lord of Daityas and a thorn unto the worlds. Excepting you there is no one else who can kill him.

अध्याय १७

श्लोक 13

खसा वै यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा ।रक्षोगणं क्रोधवशा जनयामास सत्तमाः

khasā vai yakṣarakṣāṃsi munirapsarasastathā / rakṣogaṇaṃ krodhavaśā janayāmāsa sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

दानधर्मरतो नित्यं सम्यकृशीलपरायणः दुद्राव महताविष्टो भयेन मुनिपुंगवाः

English

You are the annihilator of all worlds, the lordly person, the embodiment of Kala. You are being eulogised by means of various Mantras by those persons who know the Vedas."

अध्याय १७

श्लोक 14

विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ प्रख्यातौ गरुडारुणौ ।तयोश्च गरुडो धीमान् तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ।प्रसादाच्छूनिलः प्राप्तो वाहनत्वं हरेः स्वयम्

vinatāyāśca putrau dvau prakhyātau garuḍāruṇau / tayośca garuḍo dhīmān tapastaptvā suduścaram / prasādācchūnilaḥ prāpto vāhanatvaṃ hareḥ svayam

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनोऽग्रिसंकाशः शूलासक्तमहाकरः राजा नवरथो भीत्या नातिदूरादनुत्तमम्। अपश्यत् परमं स्थानं सरस्वत्या सुगोपितम्

English

On hearing the words of Vasudeva, Lord Siva looked meaningfully at Visnu and determined in his mind to kill the lord of Daityas.

अध्याय १७

श्लोक 15

आराध्य तपसा रुद्रं मह्देवं तथारुणः ।सारथ्ये कल्पितः पूर्वं प्रीतेनार्कस्य शंभुना

ārādhya tapasā rudraṃ mahdevaṃ tathāruṇaḥ / sārathye kalpitaḥ pūrvaṃ prītenārkasya śaṃbhunā

हिन्दी अर्थ

ववन्दे शिरसा दृष्टा साक्षाद देवी सरस्वतीम् हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! उस (पृथुसत्तम)-का पुत्र उशना हुआ और उसका सितेषु पुत्र हुआ। फिर उसका रुक्मकवच और उस (रुक्मकवच)-का परावृत् हुआ

English

On hearing the words of Vasudeva, Lord Siva looked meaningfully at Visnu and determined in his mind to kill the lord of Daityas.

अध्याय १७

श्लोक 16

एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः ।वैवस्वते ऽन्ते ह्यस्मिञ्छृण्वतां पापनाशनाः

ete kaśyapadāyādāḥ kīrtitāḥ sthāṇujaṅgamāḥ / vaivasvate 'nte hyasmiñchṛṇvatāṃ pāpanāśanāḥ

हिन्दी अर्थ

परावृत्ने संसारमें विख्यात ज्यामघ नामक पुत्र उत्पन्न किया। उससे विदर्भ उत्पन्न हुआ और विदर्भसे क्रथ, कैशिक और तीसरा रोमपाद नामक पुत्र हुआ। उस (रोमपाद)-का पुत्र बभ्रु राजा था। धृति उसका पुत्र हुआ और उसका भी संस्त नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। संस्तका विश्वसह नामवाला बलवान् पुत्र था। उसका पुत्र महान् पराक्रमी प्रजावान् और उसका पुत्र कौशिक हुआ। उस (कौशिक)-का बुद्धिमान् सुमन्तु नामक पुत्र

English

On hearing the words of Vasudeva, Lord Siva looked meaningfully at Visnu and determined in his mind to kill the lord of Daityas.

अध्याय १७

श्लोक 17

सप्तविंशत् सुताः प्रोक्ताः सोमपत्न्यश्च सुव्रताः ।अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश

saptaviṃśat sutāḥ proktāḥ somapatnyaśca suvratāḥ / ariṣṭanemipatnīnāmapatyānīha ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

था और उसका पुत्र अनल था। कैशिकका पुत्र चेदि था और उस चेदिके पुत्र चैद्य हुए। उन चैद्योंमें ज्योतिष्मान् प्रधान था और वपुष्मान् उसका पुत्र हुआ। वपुष्मान्से बृहन्मेधा और श्रीदेव उसका पुत्र हुआ। ब्राह्मणो! उसका वीतरथ नामक पुत्र महान् बलशाली और रुद्रका भक्त था

English

On hearing the words of Vasudeva, Lord Siva looked meaningfully at Visnu and determined in his mind to kill the lord of Daityas.

अध्याय १७

श्लोक 18

बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः स्मृताः ।तद्वदङ्गिरसः पुत्रा ऋषयो ब्रह्मसत्कृताः

bahuputrasya viduṣaścatastro vidyutaḥ smṛtāḥ / tadvadaṅgirasaḥ putrā ṛṣayo brahmasatkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो ! क्रथका पुत्र कुन्ति और उसका पुत्र वृष्ण हुआ। वृष्णिसे निवृत्ति उत्पन्न हुआ और दशार्ह उसका पुत्र हुआ। दशार्हका पुत्र आरोह था और उसका जीमूत पुत्र हुआ। जीमूतका विकृति नामक बलवान् पुत्र शत्रु- वीरोंका नाशक था! उसका भीमरथ नामक पुत्र हुआ, उससे नवरथ हुआ, जो नित्य दानधर्ममें परायण तथा पूर्णरूपसे शील-सम्पन्न था॥ ११--१३॥

English

On hearing the words of Vasudeva, Lord Siva looked meaningfully at Visnu and determined in his mind to kill the lord of Daityas.

अध्याय १७

श्लोक 19

कुशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः सुताः ।एते युगसहस्त्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि ।मन्वन्तरेषु नियतं तुल्यैः कार्यैः स्वनामभिः

kuśāśvasya tu devarṣerdevapraharaṇāḥ sutāḥ / ete yugasahastrānte jāyante punareva hi / manvantareṣu niyataṃ tulyaiḥ kāryaiḥ svanāmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! किसी समय आखेटके लिये जाते हुए वह (नवरथ) एक बलवान् राक्षसको देखकर अत्यन्त भयभीत होकर भागने लगा। अग्निके समान प्रज्वलित वह महाबलवान् दुर्योधन नामक राक्षस क्रुद्ध होकर अपने विशाल हाथमें शूल लेकर उसके पीछे दौड़ा

English

On hearing the words of Vasudeva, Lord Siva looked meaningfully at Visnu and determined in his mind to kill the lord of Daityas.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Kurma Purana — Chapter 17

कूर्मपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.