Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
16
अध्याय 16 / 95

Book 1 - Adhyaya 16

69 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ69 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच अन्दके निगृहीते वै प्रह्लादस्य महात्मनः ।विरोचनो नाम सुतो बभूव नृपतिः पुरा

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge pañcadaśo 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca andake nigṛhīte vai prahlādasya mahātmanaḥ / virocano nāma suto babhūva nṛpatiḥ purā

हिन्दी अर्थ

जयध्वज बलवान् तथा नारायणका भक्त था। शूरसेन आदि चार पुत्र महात्मा एवं अति तेजस्वी और रुद्रके भक्त थे। वे सभी शंकरको पूजा करते थे। धर्मपरायण एवं बुद्धिमान् जयध्वज नारायण देव हरि विष्णु देवताकी शरणमें गया। अन्य पुत्रों (उसके चार भाइयों)-ने उससे कहा--अनघ ! यह तुम्हारा धर्म नहीं है। हमारे पिता शंकरको आराधना करते थे

English

Observing that all Devas and sages were antagonistic to Rudra, the holy sage Dadhica spoke thus to Daksa:

अध्याय १६

श्लोक 2

देवाञ्जित्वा सदेवेन्द्रान बहून् वर्षान् महासुरः ।पालयामास धर्मेण त्रैलोक्यं सचराचरम्

devāñjitvā sadevendrāna bahūn varṣān mahāsuraḥ / pālayāmāsa dharmeṇa trailokyaṃ sacarācaram

हिन्दी अर्थ

इसपर महातेजस्वी (जयध्वज)-ने उनसे कहा यही मेरा श्रेष्ठ धर्म है। पृथ्वीपर जो भी राजा हुए हैं, वे सभी विष्णुके अंशसे उत्पन्न हुए हैं। राज्यका परिपालन करनेवालोंको चाहिए कि भगवान् पुरुषोत्तमकी अवश्य आराधना करें। क्योंकि हरिं विष्णु संसारके पालनकर्ता हैं। स्वयम्भू (विष्णु)-की सात्तिवको, राजसी तथा तामसी ये तीन मूर्तियाँ कही गयी हैं, जो क्रमशः सृष्टि, पालन तथा संहार करनेवाली हैं । सत्त्वगुणसम्पन्न भगवान् विष्णु

English

"There is no doubt in this that a man incurs great sin in worshipping one who is not worthy of worship and in not worshipping those who deserve worship.

अध्याय १६

श्लोक 3

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचिद् विष्णुचोदितः ।सनत्कुमारो भगवान् पुरं प्राप महामुनिः

tasyaivaṃ vartamānasya kadācid viṣṇucoditaḥ / sanatkumāro bhagavān puraṃ prāpa mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

नित्य पालन करते हैं । रजोमूर्ति ब्रह्मा सृष्टि करते हैं और तमोगुणात्मक हर संहार करते हैं। अतएव राज्यका पालन करनेवाले राजाओंके लिये केशीका मर्दन करनेवाले केशव भगवान् विष्णु आराधनीय हैं उस (जयध्वज)-का वचन सुनकर उसके दूसरे मनस्वी भाइयोंने कहा--मुक्तिप्राप्तिकी इच्छा करनेवालोंके लिये संहार करनेवाले रुद्र ही पूजनीय हैं। ये ही कल्याणकारी प्रभु भगवान् रुद्र कल्पान्तमें तमोगुणका

English

The terrible punishment meted out by divine interces¬ sion is sudden and terrible in that place where bad men are received well and good men are slighted."

अध्याय १६

श्लोक 4

दृष्ट्वा सिहासनगतो ब्रह्मपुत्रं महासुरः ।ननामोत्थाय शिरसा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्

dṛṣṭvā sihāsanagato brahmaputraṃ mahāsuraḥ / nanāmotthāya śirasā prāñjalirvākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

आश्रय लेकर इस सम्पूर्ण जगतूका संहार करते हैं। इनकी जो अति घोर तेजोमयी परा मूर्ति है, वही विद्या (ज्ञान-विवेक)-स्वरूप है। शक्ति-रूपमें उसीके द्वारा त्रिशूल धारण करनेवाले शंकर सम्पूर्ण संसारका संहार तब वह राजा जयध्वज कुछ विचार करके उनसे बोला-सत्त्वगुणद्वारा ही प्राणी मुक्त होता है और वे भगवान् सत्त्वात्मक हैं

English

After saying thus, the Brahmana sage cursed those Brahmanas who were antagonistic to Isvara (Siva) and who had come there to render assistance to Daksa.

अध्याय १६

श्लोक 5

धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि संप्राप्तो मे पुरातनः ।योगीश्वरो ऽद्य भगवान् यतो ऽसौ ब्रह्मवित् स्वयम्

dhanyo 'smyanugṛhīto 'smi saṃprāpto me purātanaḥ / yogīśvaro 'dya bhagavān yato 'sau brahmavit svayam

हिन्दी अर्थ

इसपर भाइयोंने उससे कहा--सात्त्विकजनोंके द्वारा सेवित रुद्र सत्त्वगुणसे सम्पन्न होकर मुक्त करते हैं, अत: ईश्वर हरकी पूजा करो। तब राजपुत्र जयध्वजने हँसते हुए कहा-मुक्तिके लिये स्वधर्म-पालन ही एकमात्र मार्ग है। मुनिलोग अन्य (धर्म)-की इच्छा नहीं करते

English

After saying thus, the Brahmana sage, the storehouse of penance ceased (to speak). He mentally thought of Rudra, the destroyer of all sins.

अध्याय १६

श्लोक 6

किमर्थमागतो ब्रह्मन् स्वयं देवः पितामहः ।ब्रूहि मे ब्रह्मणः पुत्र किं कार्यं करवाण्यहम्

kimarthamāgato brahman svayaṃ devaḥ pitāmahaḥ / brūhi me brahmaṇaḥ putra kiṃ kāryaṃ karavāṇyaham

हिन्दी अर्थ

तथा च वैष्णवी शक्तिर्नृपाणां देवता सदा। आराधनं परो धर्मो मुरारेरमितौजसः यदर्जुनोऽस्मज्जनकः स्वधर्म कृतवानिति

English

In the meantime, the all-knowing goddess learnt this and spoke to the great god, Mahesvara, her husband as the lord of Pasus.

अध्याय १६

श्लोक 7

सो ऽब्रवीद् भगवान् देवो धर्मयुक्तं महासुरम् ।द्रष्टुमभ्यागतो ऽहं वै भवन्तं भाग्यवानसि

so 'bravīd bhagavān devo dharmayuktaṃ mahāsuram / draṣṭumabhyāgato 'haṃ vai bhavantaṃ bhāgyavānasi

हिन्दी अर्थ

एवं विवादे वितते शूरसेनोऽब्रवीद् बच: । प्रमाणमृषयो ह्यत्र ब्रूयुस्ते यत् तथैव तत् या यस्याभिमता पुंसः सा हि तस्यैव देवता

English

O Sankara, Daksa who had been my father in the previous birth is performing a Tajna after censuring your status and your own self

अध्याय १६

श्लोक 8

सुदुर्लभा नीतिरेषा दैत्यानां दैत्यसत्तम ।त्रिलोके धार्मिको नूनं त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते

sudurlabhā nītireṣā daityānāṃ daityasattama / triloke dhārmiko nūnaṃ tvādṛśo 'nyo na vidyate

हिन्दी अर्थ

किन्तु कार्यविशेषेण पूजिताश्चेष्टदा नृणाम्। विशेषात् सर्वदा नायं नियमो ह्यन्यथा नृपाः नृपाणां हैवतं विष्णुस्तथैव च पुरंदरः। विप्राणामग्निरादित्यो ब्रह्मा चैव पिनाकधृक्

English

The gods and the great sages are assembled there rendering him assistance. Please destroy that sacrifice immediaely. I am choosing this boon.

अध्याय १६

श्लोक 9

इत्युक्तो ऽसुरराजस्तं पुनः प्राह महामुनिम् ।धर्माणां परमं धर्मं ब्रूहि मे ब्रह्मवित्तम

ityukto 'surarājastaṃ punaḥ prāha mahāmunim / dharmāṇāṃ paramaṃ dharmaṃ brūhi me brahmavittama

हिन्दी अर्थ

देवानां हैवतं विष्णुर्दानवानां त्रिशूलभृत्। गन्धर्वाणां तथा सोमो यक्षाणामपि कथ्यते विद्याधराणां वाग्देवी साध्यानां भगवान् रविः। रक्षसां शंकरो रुद्रः किंनराणां च पार्वती

English

Thus implored by the goddess, the great Lord, the Lord of Devas, created Rudra immediately with a desire to destroy the Yajha of Daksa.

अध्याय १६

श्लोक 10

सो ऽब्रवीद् भगवान् योगी दैत्येन्द्राय महात्मने ।सर्वगुह्यतमं धर्ममात्मज्ञानमनुत्तमम्

so 'bravīd bhagavān yogī daityendrāya mahātmane / sarvaguhyatamaṃ dharmamātmajñānamanuttamam

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां हैवतं ब्रह्मा महादेवश्च शूलभृत्। मनूनां स्यादुमा देवी तथा विष्णुः सभास्करः गृहस्थानां च सर्वे स्युर्तब्रह्मा वै ब्रह्मचारिणाम्।

English

Siva spoke to him thus: "O Ganesvara (leader of the attendants). Blessings unto you. After censuring me, Daksa is performing a Tajna, at Gahgadvara, (near the source of the river Gahga). Destroy that sacrifice of Daksa."

अध्याय १६

श्लोक 11

स लब्ध्वा परमं ज्ञानं दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् ।निधाय पुत्रे तद्राज्यं योगाभ्यासरतो ऽभवत्

sa labdhvā paramaṃ jñānaṃ dattvā ca gurudakṣiṇām / nidhāya putre tadrājyaṃ yogābhyāsarato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

भूतानां भगवान् रुद्रः कूष्माण्डानां विनायकः। सर्वेषां भगवान् ब्रह्मा देवदेवः प्रजापतिः इत्येवं भगवान् ब्रह्मा स्वयं देवोऽभ्यभाषत। तस्माजयध्वजो नूनं विष्णवाराधनमरहति

English

Then the sacrifice of Daksa was destroyed by Vira¬ bhadra playfully like a single lion released from bondage.

अध्याय १६

श्लोक 12

स तस्य पुत्रो मतिमान् बलिर्नाम महासुरः ।ब्रह्मण्यो धार्मिको ऽत्यर्थं विजिग्ये ऽथ पुरन्दरम्

sa tasya putro matimān balirnāma mahāsuraḥ / brahmaṇyo dhārmiko 'tyarthaṃ vijigye 'tha purandaram

हिन्दी अर्थ

साथ ही राजाओंके लिये वैष्णवी शक्ति ही सदा करना परम धर्म है

English

Bhadrakali, Mahesvari was created angrily by Uma. Gana (the attendant Virabhadra) rode on the bull and went along with her.

अध्याय १६

श्लोक 13

कृत्वा तेन महद् युद्धं शक्रः सर्वामरैर्वृतः ।जगाम निर्जितो विष्णुं देवं शरणमच्युतम्

kṛtvā tena mahad yuddhaṃ śakraḥ sarvāmarairvṛtaḥ / jagāma nirjito viṣṇuṃ devaṃ śaraṇamacyutam

हिन्दी अर्थ

तब बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ राजपुत्र कृष्ण (जयध्वजके भाई)-ने उससे (जयध्वजसे) कहा--हम लोगोंके पिता अर्जुनने (सहस्नार्जुन या कार्तवीर्यार्जुनने) जिसे स्वधर्म माना है (वही हम लोगोंको भी मान्य होना चाहिए)। इस प्रकार विवादके बढ़ जानेपर शूरसेन (जयध्वजके दूसरे भाई)-ने यह बात कही-इस विषयमें ऋषि ही प्रमाण हैं, अतः वे जैसा कहेंगे, हम लोगोंको वैसा ही करना चाहिए

English

Thousands of other Rudras, who became famous as Romajas (born of hair) were created by that intelligent being in order to assist him (Virabhadra).

अध्याय १६

श्लोक 14

तदन्तरे ऽदितिर्देवी देवमाता सुदुः खिता ।दैत्येन्द्राणां वधार्थाय पुत्रो मे स्यादिति स्वयम्

tadantare 'ditirdevī devamātā suduḥ khitā / daityendrāṇāṃ vadhārthāya putro me syāditi svayam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर वे सभी राजश्रेष्ठ तैयार होकर सपर्षियोंके आश्रममें गये और (उन) ब्रह्मनादियोंसे पूछा- वासिष्ठ आदि उन मुनियोंने तत्त्वकी बात बताते हुए उनसे कहा-जिस पुरुषको जो देवता अभिमत हो, वही उसका अभीष्ट देवता है। किंतु किसी विशेष कार्यसे पूजित (तत्तद्-देवता) मनुष्योंको अभीष्ट फल प्रदान करते हैं। राजाओ! विशेष अर्थात् किसी उद्देश्यसे की जानेवाली पूजा सदा नहीं की जाती, क्योंकि कामनापरक

English

They wielded tridents, Saktis and iron clubs in their hands. They had sticks, pebbles and stones in their hands. They resembled Rudra and the Kalagni (terrible fire of dissolu¬ tion of the universe). They made the ten quarters reverberate with their shouts and sounds.

अध्याय १६

श्लोक 15

तताप सुमहद् घोरं तपोराशिस्तपः परम् ।प्रपन्ना विष्णुमव्यक्तं शरण्यं शरणं हरिम्

tatāpa sumahad ghoraṃ taporāśistapaḥ param / prapannā viṣṇumavyaktaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ harim

हिन्दी अर्थ

आराधनाके नियम दूसरे प्रकारके होते हैं (वे सदा सब स्थितियाँमें पालनीय नहीं हो सकते) । राजाओंके देवता विष्णु और इन्द्र हैं। ब्राह्मणोंके देवता अग्नि, सूर्य, ब्रह्म तथा पिनाकधारी शिव हैं । देवताओंके देवता विष्णु और दानवोंके त्रिशूलधारी शिव हैं। गन्धर्वो और यक्षोंके

English

All of them were very terrible. Accompanied by their wives, they rode on the bulls. They went thus towards the place of sacrifice of Daksa, surrounded the leading Gana (i.e. Virabhadra).

अध्याय १६

श्लोक 16

कृत्वा हृत्पद्मकिञ्जल्के निष्कलं परमं पदम् ।वासुदेवमनाद्यन्तमानन्दं व्योम केवलम्

kṛtvā hṛtpadmakiñjalke niṣkalaṃ paramaṃ padam / vāsudevamanādyantamānandaṃ vyoma kevalam

हिन्दी अर्थ

विद्याधरोंके देवता वाग्देवी तथा साध्योंके भगवान् सूर्य हँ राक्षसोंके शंकर रुद्र और किंनरोंकी देवता पार्वती हैं। ऋषियोंके देवता ब्रह्मा और त्रिशूलधारी महादेव हैं। मनुष्योंके देवता उमा देवी, विष्णु तथा सूर्य हैं । गृहस्थोंके लिये सभी देवता (पूज्य) हैं। ब्रह्मचारियोंके देवता ब्रह्मा, वैखानसोंके सूर्य तथा संन्यासियोंके महेश्वर देवता हैं। भूतोंके भगवान् रुद्र, कूष्माण्डोंके विनायक और देवाधि- देव प्रजापति भगवान् ब्रह्मा सभीके देवता हैं

English

"All of us are the followers of Sarva (Siva) of immeasurable brilliance. We have come here desirous of receiv¬ ing our shares. Give the desired shares to us.*

अध्याय १६

श्लोक 17

प्रसन्नो भगवान् विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः ।आविर्बभूव योगात्मा देवमातुः पुरो हरिः

prasanno bhagavān viṣṇuḥ śaṅkhacakragadādharaḥ / āvirbabhūva yogātmā devamātuḥ puro hariḥ

हिन्दी अर्थ

(सप्तर्षियोंने कहा) स्वयं भगवान् ब्रह्माने ही यह कहा है, इसलिये निश्चित ही जयध्वज विष्णुको आराधना करनेके योग्य हैं। तब वे सभी उन्हें प्रणामकर परम सुन्दर अपनी पुरीको चले गये और युद्धमें सभी शत्रुओंको जीतकर पृथ्वीका पालन करने लगे

English

O excellent sages, if this is some one's deception,** let this be told that the shares are to be given to you and not to us."

अध्याय १६

श्लोक 18

दृष्ट्वा समागतं विष्णुमदितिर्भक्तिसंयुता ।मेने कृतार्थमात्मानं तोषयामास केशवम्

dṛṣṭvā samāgataṃ viṣṇumaditirbhaktisaṃyutā / mene kṛtārthamātmānaṃ toṣayāmāsa keśavam

हिन्दी अर्थ

दंष्टाकरालो दीप्तात्मा युगान्तदहनोपमः। शूलमादाय सूर्याभं नादयन् वै दिशो दश तन्नादश्रवणान्मर्त्यास्तत्र ये निवसन्ति ते। तत्यजुर्जीवितं त्वन्ये दुद्रुवुर्भयविह्लाः

English

Inform him, who commands you thus. We shall know from him. Devas the foremost among whom was Prajapati Daksa on being addressed thus, by the leader of Ganas, spoke:

अध्याय १६

श्लोक 19

अदितिरुवाच जयाशेषदुः खौघनाशैकहेतो जयानन्तमाहात्म्ययोगाभियुक्त ।जयानादिमध्यान्तविज्ञानमूर्ते जयाशेषकल्पामलानन्दरूप

aditiruvāca jayāśeṣaduḥ khaughanāśaikaheto jayānantamāhātmyayogābhiyukta / jayānādimadhyāntavijñānamūrte jayāśeṣakalpāmalānandarūpa

हिन्दी अर्थ

ततः सर्वे सुसंयत्ताः कार्तवीर्यात्मजास्तदा। युयुधुर्दानवं शक्तिगिरिकूटासिमुदगरेः शूरसेनादयः पञ्च राजानस्तु महाबलाः । युद्धाय कृतसंरम्भा विदेहं त्वभिदुद्रुवुः

English

It is him that the learned persons who have become merged in Brahman and who expound Vedas realise. He is the Atman of all living beings. He is the seed (cause) and the ultimate goal.

अध्याय १६

श्लोक 20

नमो विष्णवे कालरूपाय तुभ्यं नमो नारसिंहाय शेषाय तुभ्यम् ।नमः कालरुद्राय संहारकर्त्रे नमो वासुदेवाय तुभ्यं नमस्ते

namo viṣṇave kālarūpāya tubhyaṃ namo nārasiṃhāya śeṣāya tubhyam / namaḥ kālarudrāya saṃhārakartre namo vāsudevāya tubhyaṃ namaste

हिन्दी अर्थ

शूरोऽस्त्रं प्राहिणोद् रौद्रं शूरसेनस्तु वारुणम्। प्राजापत्यं तथा कृष्णो वायव्यं धृष्ण एव च न दानवं चालयितुं शशाकान्तकसंनिभम्

English

Thus, the entire story of destruction of Daksa's sacrifice has been recounted to you. Now listen to the progeny of the daughters of Daksa."

अध्याय १६

श्लोक 21

नमो विश्वमायाविधानाय तुभ्यं नमो योगगम्याय सत्याय तुभ्यम् ।नमो धर्मविज्ञाननिष्ठाय तुभ्यं नमस्ते वराहाय भूयो नमस्ते

namo viśvamāyāvidhānāya tubhyaṃ namo yogagamyāya satyāya tubhyam / namo dharmavijñānaniṣṭhāya tubhyaṃ namaste varāhāya bhūyo namaste

हिन्दी अर्थ

विष्णुं ग्रसिष्णुं लोकादिमप्रमेयमनामयम्। त्रातारं पुरुषं पूर्व श्रीपतिं पीतवाससम् आदेशाद् वासुदेवस्य भक्तानुग्रहकारणात्

English

According to Vamana P. Gh. 63, the demon Andhaka was Siva's son entrusted as a foster-child to Hiranyaksa. Andhaka entertained erotic passion for his mother Parvati and demanded her of Siva. In response to Siva's challenge, he fought with Siva who discomfiting him transformed him into his Gaa chief called Bhrngi.

अध्याय १६

श्लोक 22

नमस्ते सहस्त्रार्कचन्द्राभमूर्ते नमो वेदविज्ञानधर्माभिगम्य ।नमो देवदेवादिदेवादिदेव प्रभो विश्वयोने ऽथ भूयो नमस्ते

namaste sahastrārkacandrābhamūrte namo vedavijñānadharmābhigamya / namo devadevādidevādideva prabho viśvayone 'tha bhūyo namaste

हिन्दी अर्थ

जग्राह जगतां योनिं स्मृत्वा नारायणं नृपः। प्राहिणोद् वै विदेहाय दानवेभ्यो यथा हरिः तस्मिन् हते देवरिपौ शूराद्या भ्रातरो नृपाः। समाययुः पुरीं रम्यां भ्रातरं चाप्यपूजयन्

English

According to the Bh. P. VII.10.23, Nrsimha commanded Prahrada to occupy the throne of his father. V 23.32 endorses the same. But here Prahrada crowned his uncle Hiranyaksa as the Daitya chief.

अध्याय १६

श्लोक 23

नमः शंभवे सत्यनिष्ठाय तुभ्यं नमो हेतवे विश्वरूपाय तुभ्यम् ।नमो योगपीठान्तरस्थाय तुभ्यं शिवायैकरूपाय भूयो नमस्ते

namaḥ śaṃbhave satyaniṣṭhāya tubhyaṃ namo hetave viśvarūpāya tubhyam / namo yogapīṭhāntarasthāya tubhyaṃ śivāyaikarūpāya bhūyo namaste

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वाजगाम भगवान् जयध्वजपराक्रमम्। कार्तवीर्यसुतं द्रष्टुं विश्वामित्रो महामुनिः विप्रेन्द्रो ! तदनन्तर किसी दिन सभी प्राणियोंके लिये भयंकर विदेह नामका दानव उनकी पुरीमें चला आया। भयंकर दाढ़ोंवाला, प्रलयकालीन अग्रिके समान उद्दीप्त (वह दानव) सूर्यके समान चमकते हुए शूलको लेकर

English

A thousand sons he begot of Asikni,' the righteous daughter of Prajapati Virana.

अध्याय १६

श्लोक 24

एवं स भगवान् कृष्णो देवमात्रा जगन्मयः ।तोषितश्छन्दयामास वरेण प्रहसन्निव

evaṃ sa bhagavān kṛṣṇo devamātrā jaganmayaḥ / toṣitaśchandayāmāsa vareṇa prahasanniva

हिन्दी अर्थ

दसों दिशाओंमें गरजने लगा। उसकी (भयंकर) गर्जनाको सुनकर वहाँ रहनेवाले कुछ मनुष्योंने प्राण त्याग दिये और दूसरे भयसे विह्वल होकर भाग पड़े॥ ४९--५१॥ तब कार्तवीर्ये सभी पुत्र सावधान होकर शक्ति (सेना), पर्वतशिला, तलवार तथा मुद्गरोंसे उस दानवके साथ युद्ध करने लगे। ब्राह्मणो! उस भयंकर दानवने शूलसे उन सभीका हँसते हुए वैसे ही निवारण कर

English

When those sons were lost through the deception of Narada, Prajapati Daksa, begot sixty daughters of Virini.®

अध्याय १६

श्लोक 25

प्रणम्य शिरसा भूमौ सा वब्रे वरमुत्तमम् ।त्वामेव पुत्रं देवानां हिताय वरये वरम्

praṇamya śirasā bhūmau sā vabre varamuttamam / tvāmeva putraṃ devānāṃ hitāya varaye varam

हिन्दी अर्थ

दिया जैसे प्रलयकालमें भैरव करते हैं। तब महाबली शूरसेन आदि वे पाँच राजा युद्धके लिये तैयारी कर विदेह दानवपर टूर पड़े शुरने रौद्रास्त्र, शुरसेने वारुणास्त्र, कृष्णने प्राजापत्यास्त्र,

English

You are all-pervading. All immortal Devas cons¬ titute your physical body. You are the eternal great Yogin. You are the Atman of all living beings. You are the Chief and great Prakrti.

अध्याय १६

श्लोक 26

तथास्त्वित्याह भगवान् प्रपन्नजनवत्सलः ।दत्त्वा वरानप्रमेयस्तत्रैवान्तरधीयत

tathāstvityāha bhagavān prapannajanavatsalaḥ / dattvā varānaprameyastatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

आग्रेयास्त्र चलाया, किंतु उस दानवने शूलसे उन सभी अस्त्रोंको तोड़ डाला। तब महावीर्यशाली कृष्णने भीषण गदा लेकर मन्त्रसे उसे अभिमन्त्रित कर वेगपूर्वक फेंका और गर्जना की। वह गदा उस विदेहकी पत्थरके समान छातीपर लगकर भी यमराज-तुल्य उस दानवको विचलित करनेमें समर्थ न हो सकी

English

You are interested and engaged in detachment and prosperity. You are beyond the scope of speech. You are pure. You are the maker and the sustainer. You are the annihilator of the enemies of gods.

अध्याय १६

श्लोक 27

ततो बहुतिथे काले भगवन्तं जनार्दनम् ।दधार गर्भं देवानां माता नारायणं स्वयम्

tato bahutithe kāle bhagavantaṃ janārdanam / dadhāra garbhaṃ devānāṃ mātā nārāyaṇaṃ svayam

हिन्दी अर्थ

उसके महान् पौरुषको देखकर भयग्रस्त हो वे सभी लोकादि, ग्रसिष्णु, त्राणकर्ता, पूर्वपुरुष, श्रीपति और पीताम्बरधारी जगत्पति विष्णुका स्मरण किया। स्मरण करते ही भक्तपर अनुग्रह करनेके लिये वासुदेवकी आज्ञासे दस हजार सूर्योके समान प्रकाशमान चक्र प्रकट हुआ।

English

''This is that lord Narayana, the protector of Devas and our immutable enemy, or definitely his son."

अध्याय १६

श्लोक 28

समाविष्टे हृषीकेशे देवमातुरथोदरम् ।उत्पाता जज्ञिरे घोरा बलेर्वैरोचनेः पुरे

samāviṣṭe hṛṣīkeśe devamāturathodaram / utpātā jajñire ghorā balervairocaneḥ pure

हिन्दी अर्थ

राजा (जयध्वज)-ने जगद्योनि नारायणका ध्यानकर उस चक्रको ग्रहण किया और विदेह (दानव)-पर उसी प्रकार चलाया जैसे विष्णु दानवोंपर चलाते हैं॥ ५९--६२ ॥ सुदर्शनचक्र उस भयंकर दानवके कंधेपर लगा और उसने उसके पर्वत-शिखरके समान सिरको पृथ्वीपर गिरा दिया। देवताओकि शत्रु उस (विदेह दानव)-के मारे जानेपर राजा शूर आदि सभी भाई अपनी रमणीय पुरीमें चले

English

After saying this, they showered a volley of arrows and other weapons on that Male being. That lord sportively destroyed them (the weapons). He was not wounded.

अध्याय १६

श्लोक 29

निरीक्ष्य सर्वानुत्पातान् दैत्येन्द्रो भयविह्वलः ।प्रह्लादमसुरं वृद्धं प्रणम्याह पितामहम्

nirīkṣya sarvānutpātān daityendro bhayavihvalaḥ / prahlādamasuraṃ vṛddhaṃ praṇamyāha pitāmaham

हिन्दी अर्थ

आये और उन्होंने भाई (जयध्वज)-की पूजा की। महामुनि भगवान् विश्वामित्र जयध्वजके पराक्रमको सुनकर उस कीर्तवीर्य पुत्रको देखने आये तमागतमथो दृष्टा राजा सम्भ्रान्तमानस: । समावेश्यासने रम्ये पूजयामास भावत:

English

Because he was eagerly attached to the kingdom he was deluded due to the force of the curse. He began to harass the leading Brahmanas. He did not understand Visnu.

अध्याय १६

श्लोक 30

बलिरुवाच पितामह महाप्राज्ञ जायन्ते ऽस्मत्पुरे ऽधुना ।किमुत्पाता भवेत् कार्यमस्माकं किंनिमित्तकाः

baliruvāca pitāmaha mahāprājña jāyante 'smatpure 'dhunā / kimutpātā bhavet kāryamasmākaṃ kiṃnimittakāḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच भगवान् घोरः प्रसादाद् भवतो5सुरः । निपातितो मया संख्ये विदेहो दानवेश्वरः त्वद्वाक्याच्छिन्नसंदेहो विष्णुं सत्यपराक्रमम्।

English

Due to the greatness of the previous impressions and culture, he regained his perfect knowledge of Visnu the great Purusa. He sought shelter in him, as he was worthy of being the refuge.

अध्याय १६

श्लोक 31

निशम्य तस्य वचनं चिरं ध्यात्वा महासुरः ।नमस्कृत्य हृषीकेशमिदं वचनमब्रवीत्

niśamya tasya vacanaṃ ciraṃ dhyātvā mahāsuraḥ / namaskṛtya hṛṣīkeśamidaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

यक्ष्यामि परमेशानं विष्णुं पद्मदलेक्षणम्। कथं केन विधानेन सम्पूज्यो हरिरीश्वरः कोऽयं नारायणो देवः किम्प्रभावश्च सुव्रत। सर्वमेतन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

English

Thereafter, the leading Daitya had undeflected devotion to Visnu the most excellent of all Purufas and attained Yoga.

अध्याय १६

श्लोक 32

प्रह्लाद उवाच यो यज्ञैरिज्यते विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् ।दधारासुरनाशार्थं माता तं त्रिदिवौकसाम्

prahlāda uvāca yo yajñairijyate viṣṇuryasya sarvamidaṃ jagat / dadhārāsuranāśārthaṃ mātā taṃ tridivaukasām

हिन्दी अर्थ

स विष्णुः सर्वभूतात्मा तमाश्रित्य विमुच्यते स्ववर्णाश्रमधर्मेण पूज्योऽयं पुरुषोत्तमः । अकामहतभावेन समाराध्यो न चान्यथा

English

When the son of Hiranyakasipu became eagerly attached to Yoga, the leading Asura, Andhaka obtained (i.e. succeeded to) that kingdom.

अध्याय १६

श्लोक 33

यस्मादभिन्नं सकलं भिद्यते यो ऽखिलादपि ।स वासुदेवो देवानां मातुर्देहं समाविशत्

yasmādabhinnaṃ sakalaṃ bhidyate yo 'khilādapi / sa vāsudevo devānāṃ māturdehaṃ samāviśat

हिन्दी अर्थ

एतावदुक्त्वा भगवान् विश्वामित्रो महामुनिः । शूराद्यैः पूजितो विप्रा जगामाथ स्वमालयम् अथ शूरादयो देवमयजन्त महेश्वरम्। यज्ञेन यज्ञगम्यं तं निष्कामा रुद्रमव्ययम्

English

(The Raksasa) the son of Hiranyaksa born of Siva's body, loved goddess Uma, the daughter of the mountain, stationed on Mandara.

अध्याय १६

श्लोक 34

न यस्य देवा जानन्ति स्वरूपं परमार्थतः ।स विष्णुरदितेर्देहं स्वेच्छयाद्य समाविशत्

na yasya devā jānanti svarūpaṃ paramārthataḥ / sa viṣṇuraditerdehaṃ svecchayādya samāviśat

हिन्दी अर्थ

तान् वसिष्ठस्तु भगवान् याजयामास सर्ववित्। गौतमोऽत्रिरगस्त्यश्च सर्वे रुद्रपरायणाः विश्वामित्रस्तु भगवान् जयध्वजमरिंदमम्। याजयामास भूतादिमादिदेवं जनार्दनम्

English

Formerly, thousands of householder saints performed penance in order to propitiate Isvara, in the holy forest of Daruvana (Pine forest).

अध्याय १६

श्लोक 35

यस्माद् भवन्ति भूतानि यत्र संयान्ति संक्षयम् ।सो ऽवतीर्णो महायोगी पुराणपुरुषो हरिः

yasmād bhavanti bhūtāni yatra saṃyānti saṃkṣayam / so 'vatīrṇo mahāyogī purāṇapuruṣo hariḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य यज्ञे महायोगी साक्षात् देवः स्वयं हरिः। आविरासीत् स भगवान् तददभुतमिवाभवत् सर्वपापविमुक्तात्मा विष्णुलोकं स गच्छति

English

Then, once upon a time, a great drought insurmount¬ able due to its being of a long duration befell that country. It was very fierce and destructive of all living beings.

अध्याय १६

श्लोक 36

न यत्र विद्यते नामजात्यादिपरिकल्पना ।सत्तामात्रात्मरूपो ऽसौ विष्णुरंशेन जायते

na yatra vidyate nāmajātyādiparikalpanā / sattāmātrātmarūpo 'sau viṣṇuraṃśena jāyate

हिन्दी अर्थ

उनको (विश्वामित्रको) आया देखकर आश्चर्यचकित मनवाले राजा (जयध्वज)-ने सुन्दर आसनपर उन्हें बिठाया और भक्तिभावसे उनकी पूजा की तथा कहा-- भगवन्! आपको ही कृपासे मैंने युद्धमें भयंकर असुर दानवेश्वर विदेहको मार गिराया। आपके कहनेसे में संशयमुक्त होकर सत्यपराक्रमी विष्णुको शरणमें गया और उन्होंने मेरे ऊपर शुभ अनुग्रह किया। कमलदलके समान नेत्रवाले, परम ईशान विष्णुका में पूजन करूँगा,

English

The sages who were overwhelmed with hunger, approached in a body to Gautama the storehouse of penance, and requested him for food for the sustenance of their lives.

अध्याय १६

श्लोक 37

यस्य सा जगतां माता शक्तिस्तद्धर्मधारिणी ।माया भगवती लक्ष्मीः सो ऽवतीर्णो जनार्दनः

yasya sā jagatāṃ mātā śaktistaddharmadhāriṇī / māyā bhagavatī lakṣmīḥ so 'vatīrṇo janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

उन इश्वर हरिका किस विधानसे किस प्रकार पूजन किया जाना चाहिए। सुब्रत! ये नारायण देव कोन हैं? उनका क्या प्रभाव है? यह सब मुझे बतलाइये, मुझे (इस विषयमें) अत्यधिक कौतूहल है ॥ ६६--७०॥ विश्वामित्रने कहा --जिनसे सभी प्राणियोंकी प्रवृत्ति होती है और जिनमें यह सम्पूर्ण जगत् (प्रतिष्ठित) है, वे विष्णु सभी प्राणियोंके आत्मरूप हैं, उनका आश्रय ग्रहण करनेसे मुक्ति प्राप्त होती है। अपने-अपने वर्ण

English

That sensible sage gave them ample sweet cooked food of various kind. The Brahmanas partook of the food with their minds free from hesitatiori.

अध्याय १६

श्लोक 38

यस्य सा तामसी मूर्तिः शङ्करो राजसी तनुः ।ब्रह्मा संजायते विष्णुरंशेनैकेन सत्त्वभृत्

yasya sā tāmasī mūrtiḥ śaṅkaro rājasī tanuḥ / brahmā saṃjāyate viṣṇuraṃśenaikena sattvabhṛt

हिन्दी अर्थ

और आश्रमधर्ममें स्थित रहते हुए केवल निष्कामभावसे उन पुरुषोत्तम (विष्णु)-का पूजन करना चाहिए अन्य किसी भावसे नहीं इतना कहकर महामुनि भगवान् विश्वामित्र उन शूरसेन आदिके द्वारा पूजित होकर अपने निवास- स्थानको चले गये। तदनन्तर शूरसेन आदिने यज्ञके द्वारा कामनारहित होकर यज्ञ-गम्य उन अव्यय रुद्रदेव

English

When the twelfth year elapsed as if the end of the world was over (and new order prevailed) bringing happiness and welfare to the world, the whole of the universe became as it was before (regained its previous stage).

अध्याय १६

श्लोक 39

इत्थं विचिन्त्य गोविन्दं भक्तिनम्रेण चेतसा ।तमेव गच्छ शरणं ततो यास्यसि निर्वृतिम्

itthaṃ vicintya govindaṃ bhaktinamreṇa cetasā / tameva gaccha śaraṇaṃ tato yāsyasi nirvṛtim

हिन्दी अर्थ

महेश्वरका यजन किया सर्वज्ञ भगवान् वसिष्ठ तथा रुद्रभक्त, गौतम, अत्रि तथा आगस्त्यने उन लोगोंका यज्ञ कराया। भगवान् बिश्वामित्रने शत्रुओंका दमन करनेवाले जयध्वजसे प्राणियोंके आदि कारण आदिदेव जनार्दन-सम्बन्धी

English

Then all those leading sages took leave of one another. They said to the great sage Gautama—"We are going quickly."

अध्याय १६

श्लोक 40

ततः प्रह्लादवचनाद् बलिर्वैरोचनिर्हरिम् ।जगाम शरणं विश्वं पालयामास धर्मतः

tataḥ prahlādavacanād balirvairocanirharim / jagāma śaraṇaṃ viśvaṃ pālayāmāsa dharmataḥ

हिन्दी अर्थ

(विष्णु) यज्ञ कराया। उस (जयध्वज)-के यञ्ञमें महायोगी देव स्वयं भगवान् हरि साक्षात् प्रकट हुए। यह जो जयध्वजके इस पराक्रमको नित्य सुनेगा, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर विष्णुलोकको प्राप्त करेगा

English

He prevented them by saying thus, "O Scholars 1 Be pleased to stay comfortably at your pleasure in my house for some more time and you may go at your leisure."

अध्याय १६

श्लोक 41

काले प्राप्ते महाविष्णुं देवानां हर्षवर्धनम् ।असूत कश्यपाच्चैनं देवमातादितिः स्वयम्

kāle prāpte mahāviṣṇuṃ devānāṃ harṣavardhanam / asūta kaśyapāccainaṃ devamātāditiḥ svayam

हिन्दी अर्थ

जयध्वजके बंश-वर्णनमें राजा दुर्जयका आख्यान, महामुनि कण्वद्वारा दुर्जयको वाराणसीके विश्वेश्वर-लिंगका माहात्म्य बतलाना, दुर्जयका वाराणसी जाकर पाप-मुक्त होना तथा सहस्त्रजित्-वंशका वर्णन शतपुत्रास्तु तस्यासन् तालजङ्घाः प्रकीर्तिताः

English

Then all of them created an illusory black cow and took it near the noble-souled Gautama.

अध्याय १६

श्लोक 42

चतुर्भुजं विशालाक्षं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ।नीलमेघप्रतीकाशं भ्राजमानं श्रियावृतम्

caturbhujaṃ viśālākṣaṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam / nīlameghapratīkāśaṃ bhrājamānaṃ śriyāvṛtam

हिन्दी अर्थ

वृषप्रभृतयश्चान्ये यादवाः पुण्यकर्मिणः वृषो वंशकरस्तेषां तस्य पुत्रोऽभवन्मधुः । मधोः पुत्रशतं त्वासीद् वृषणस्तस्य वंशभाक्

English

On observing it, the sage was overwhelmed with

अध्याय १६

श्लोक 43

उपतस्थुः सुराः सर्वे सिद्धाः साध्याश्च चारणाः ।उपेन्द्रमिन्द्रप्रमुखा ब्रह्मा चर्षिगमैर्वृतः

upatasthuḥ surāḥ sarve siddhāḥ sādhyāśca cāraṇāḥ / upendramindrapramukhā brahmā carṣigamairvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पतिब्रतासीत् पतिना स्वधर्मपरिपालिका स कदाचिन्महाभागः कालिन्दीतीरसंस्थिताम्। अपश्यदुर्वशीं देवीं गायन्तीं मधुरस्वनाम्

English

Extremely distressed with grief, the great sage could not understand what should be done and what should not be done. The other sages spoke to that sage.

अध्याय १६

श्लोक 44

कृतोपनयनो वेदानध्यैष्ट भगवान् हरिः ।समाचारं भरद्वाजात् त्रिलोकाय प्रदर्शयन्

kṛtopanayano vedānadhyaiṣṭa bhagavān hariḥ / samācāraṃ bharadvājāt trilokāya pradarśayan

हिन्दी अर्थ

ततः कामाहतमनास्तत्समीपमुपेत्य वै। प्रोवाच सुचिरं कालं देवि रन्तुं मयाहसि सा देवी नृपतिं दृष्ट्वा रूपलावण्यसंयुतम्। रेमे तेन चिरं कालं कामदेवमिवापरम्

English

O excellent Brahmana, as long as the sin of the slaughter of the cow sticks to your person, food served by you should not be eaten. We are, therefore, going away.

अध्याय १६

श्लोक 45

एवं हि लौकिकं मार्गं प्रदर्शयति स प्रभुः ।स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते

evaṃ hi laukikaṃ mārgaṃ pradarśayati sa prabhuḥ / sa yat pramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate

हिन्दी अर्थ

कालात् प्रबुद्धो राजा तामुर्वशीं प्राह शोभनाम्। गमिष्यामि पुरीं रम्यां हसन्ती साब्रवीद् वचः सूतजीने कहा--जयध्वजका एक पुत्र था जो तालजङ्घ नामसे प्रसिद्ध था। उसके सौ पुत्र हुए जो तालजङ्क ही कहलाते थे। उनमें वीतिहोत्र नामका महान् बलवान् राजा सबसे बड़ा था। दूसरे वृष इत्यादि

English

On being permitted by him, they, being subject to this sin, went to the auspicious Devadaru Vana (Pine forest) in order perform penance as before.

अध्याय १६

श्लोक 46

ततः कालेन मतिमान् बलिर्वैरोचनिः स्वयम् ।यज्ञैर्यज्ञेश्वरं विष्णुमर्चयामास सर्वगम्

tataḥ kālena matimān balirvairocaniḥ svayam / yajñairyajñeśvaraṃ viṣṇumarcayāmāsa sarvagam

हिन्दी अर्थ

नामवाले यादव पुण्यकर्मा थे। उनमें वृष वंशको बढ़ानेवाला था, उसका मधु नामक पुत्र हुआ। मधुके सौ पुत्र हुए, किंतु उनमें वृषण ही उस (मधु)-का वंशधर हुआ। वीतिहोत्रका भी विश्रुत अथवा अनन्त नामवाला एक पुत्र हुआ। उसका पुत्र दुर्जय हुआ जो सभी शास्त्रोंका ज्ञाता था। उसकी भार्या रूपवती तथा सभी गुणोंसे अलंकृत तथा पतिब्रता थी, वह पति दुर्जयके साथ अपने धर्मका पालन करती थी

English

By some reason the sage Gautama came to know of their fraud of imputing the sin of killing the illusory cow and cursed them in great anger.

अध्याय १६

श्लोक 47

ब्राह्मणान् पूजयामास दत्त्वा बहुतरं धनम् ।ब्रह्मर्षयः समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः

brāhmaṇān pūjayāmāsa dattvā bahutaraṃ dhanam / brahmarṣayaḥ samājagmuryajñavāṭaṃ mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

कालिन्दी नदीके किनारे बैठी हुई मधुर स्वरमें गीत गाती हुई देवी उर्वशीको देखा। तब कामके द्वारा विचलित मनवाला वह उसके समीपमें गया और कहने लगा-- देवि! चिरकालतक मेरे साथ रमण करो'। रूप और लावण्यसे सम्पन्न तथा दूसरे कामदेवके समान उस राजाको देखकर उस देवीने चिरकालतक उसके साथ

English

"They will be ineligible for the study of the three Vedas and be on a par with the great sinners. As a result of this curse, they will be born again and again."

अध्याय १६

श्लोक 48

विज्ञाय विष्णुर्भगवान् भरद्वाजप्रचोदितः ।आस्थाय वामनं रूपं यज्ञदेशमथागमत्

vijñāya viṣṇurbhagavān bharadvājapracoditaḥ / āsthāya vāmanaṃ rūpaṃ yajñadeśamathāgamat

हिन्दी अर्थ

बहुत समयके बाद ज्ञान होनेपर राजाने उस रमणीय उर्वशीसे कहा-- अब मैं अपनी सुन्दर पुरीको जाऊँगा।' इसपर वह हँसते हुए कहने लगी--राजसुन्दर! आपके साथ इतने उपभोगसे मुझे प्रसन्नता (संतुष्टि) नहीं हुई है, अतः पुनः एक वर्षतक यहाँ और ठहरें

English

Then, glancing a t Visnu who was staying by his side, the bull-bannered lord said—"What is to be done in regard to those people who desire to acquire merit?".

अध्याय १६

श्लोक 49

कृष्णाजिनोपवीताङ्ग आषाढेन विराजितः ।ब्राह्मणो जटिलो वेदानुद्गिरन् भस्ममण्डितः

kṛṣṇājinopavītāṅga āṣāḍhena virājitaḥ / brāhmaṇo jaṭilo vedānudgiran bhasmamaṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

इसपर बुद्धिमान् (राजा)-ने उस (उर्वशी)-से कहा- में अपनी पुरीमें जाकर पुनः शीघ्र ही यहाँ वापस लौटूँगा, इसलिये मुझे जानेकी आज्ञा दो। उस सुभगाने उससे कहा-राजन्! वैसा ही कीजिये, किंतु तबतक आप पुनः किसी अन्य अप्सराके साथ रमण न करें। ' अच्छा' ऐसा कहकर वह शीघ्र ही परम शोभन अपनी पुरीको चला गया। (पुरीमें) जाकर अपनी पतिव्रता पत्नीको देखकर वह राजा भयभीत हो गया

English

After looking at the leading Brahmanas who had bowed down, lord Visnu, Hari, favourably disposed towards his devotees and worthy of being the refuge, spoke to Gopati (Lord of the Bull i.e. Siva).

अध्याय १६

श्लोक 50

संप्राप्यासुरराजस्य समीपं भिक्षुको हरिः ।स्वपादैर्विमितं देशमयाचत बलिं त्रिभिः

saṃprāpyāsurarājasya samīpaṃ bhikṣuko hariḥ / svapādairvimitaṃ deśamayācata baliṃ tribhiḥ

हिन्दी अर्थ

ति कूर्मपुराण के तद् ब्रूहि मे यथा तत्त्वं न राज्ञां कीर्तये त्विदम्

English

"O Sankara! Not even particle of merit can go with (i.e. will be found in) a person excluded from the Vedas. For Dharma comes shining out of the Vedas.

अध्याय १६

श्लोक 51

प्रक्षाल्य चरणौ विष्णोर्बलिर्भासमन्वितः ।आचामयित्वा भृङ्गारमादाय स्वर्णनिर्मितम्

prakṣālya caraṇau viṣṇorbalirbhāsamanvitaḥ / ācāmayitvā bhṛṅgāramādāya svarṇanirmitam

हिन्दी अर्थ

स तस्या वाक्यमाकर्ण्य लज्जावनतचेतन: । नोवाच किंचित्नृपतिर्ज्ञानदूष्ट्या विवेद सा न भेतव्यं त्वया स्वामिन् कार्य पापविशोधनम्। भीते त्वयि महाराज राष्ट्रं ते नाशमेष्यति

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 52

दास्ये तवेदं भवते पदत्रयं प्रीणातु देवो हरिरव्ययाकृतिः ।विचिन्त्य देवस्य कराग्रपल्लवे निपातयामास जलं सुशीतलम्

dāsye tavedaṃ bhavate padatrayaṃ prīṇātu devo hariravyayākṛtiḥ / vicintya devasya karāgrapallave nipātayāmāsa jalaṃ suśītalam

हिन्दी अर्थ

तदा स राजा द्युतिमान् निर्गत्य तु पुरात् ततः । गत्वा कण्वाश्रमं पुण्यं दृष्ट्रा तत्र महामुनिम् सोऽतीव कामुको राजा गन्धर्वेणाथ तेन हि। चकार सुमहद् युद्धं मालामादातुमुद्यतः

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 53

विचक्रमे पृथिवीमेष एता- मथान्तरिक्षं दिवमादिदेवः ।व्यपेतरागं दितिजेश्वरं तं प्रकर्तुकामः शरणं प्रपन्नम्

vicakrame pṛthivīmeṣa etā- mathāntarikṣaṃ divamādidevaḥ / vyapetarāgaṃ ditijeśvaraṃ taṃ prakartukāmaḥ śaraṇaṃ prapannam

हिन्दी अर्थ

जगाम तामप्सरसं कालिन्दीं द्रष्टमादरात् अदृष्टाप्सरसं तत्र कामबाणाभिपीडितः । बभ्राम सकलां पृथ्वी सप्तद्वीपसमन्विताम्

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 54

आक्रम्य लोकत्रयमीशपादः प्राजापत्याद् ब्रह्मलोकं जगाम ।प्रणेमुरादित्यसहस्त्रकल्पं ये तत्र लोके निवसन्ति सिद्धाः

ākramya lokatrayamīśapādaḥ prājāpatyād brahmalokaṃ jagāma / praṇemurādityasahastrakalpaṃ ye tatra loke nivasanti siddhāḥ

हिन्दी अर्थ

कामं संदधिरे घोरं भूषितं चित्रमालया उस राजाको पीन पयोधरोंवाली उस गुणवती तथा पतिव्रता भार्याने डरे हुए (पति)-को देखकर प्रसन्न वाणीसे कहा--स्वामिन्! आज आप डर क्यों रहे हैं, जो भी बात हो मुझे सत्य-सत्य बतलायें । इस प्रकारका भय

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 55

अथोपतस्थे भगवाननादिः पितामहास्तोषयामास विष्णुम् ।भित्त्वा तदण्डस्य कपालमूर्ध्वं जगाम दिव्यावरणानि भूयः

athopatasthe bhagavānanādiḥ pitāmahāstoṣayāmāsa viṣṇum / bhittvā tadaṇḍasya kapālamūrdhvaṃ jagāma divyāvaraṇāni bhūyaḥ

हिन्दी अर्थ

राजाओंके लिये कीर्तिकर नहीं है उसकी बात सुनकर उस (राजा)-का मन लज्जासे झुक गया। राजा कुछ भी नहीं बोला, किंतु उस (रानी)-ने ज्ञानदृष्टिसे (सब कुछ) जान लिया। (वह बोली ) स्वामिन्! आपको डरना नहीं चाहिए। पापका

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 56

अथाण्डभेदान्निपपात शीतलं महाजलं तत् पुण्यकृद्भिश्चजुष्टम् ।प्रवर्तते चापि सरिद्वरा तदा गङ्गेत्युक्ता ब्रह्मणा व्योमसंस्था

athāṇḍabhedānnipapāta śītalaṃ mahājalaṃ tat puṇyakṛdbhiścajuṣṭam / pravartate cāpi saridvarā tadā gaṅgetyuktā brahmaṇā vyomasaṃsthā

हिन्दी अर्थ

प्रायश्चित्त (शोधन) करना चाहिए। है महाराज! आपके भयभीत रहनेसे आपका राष्ट्र नष्ट हो जायगा तब वह द्युतिमान् राजा अपने नगरसे बाहर निकलकर पित्र कण्वके आश्रममें गया। वहाँ महामुनि (कण्व)-का दर्शनकर तथा कण्वके मुखसे प्रायश्चित्तकी कल्याणकारी विधि सुनकर प्रायश्चित्तके द्वारा आत्मशुद्धिके

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 57

गत्वा महान्तं प्रकृतिं प्रधानं ब्रह्माणमेकं पुरुषं स्वबीजम् ।अतिष्ठदीशस्य पदं तदव्ययं दृष्ट्वा देवास्तत्र तत्र स्तुवन्ति

gatvā mahāntaṃ prakṛtiṃ pradhānaṃ brahmāṇamekaṃ puruṣaṃ svabījam / atiṣṭhadīśasya padaṃ tadavyayaṃ dṛṣṭvā devāstatra tatra stuvanti

हिन्दी अर्थ

उद्देश्यसे वह महाबलवान् (राजा दुर्जय) हिमालय पर्वतको ओर गया। उस राजेन््रने मार्गमें (जाते समय) आकाशमें अपने तेजसे प्रकाशित होते हुए गन्धर्वश्रेष्ठींमें उत्तम एक गन्धर्वको देखा, जो दिव्य मालासे विभूषित था । मालाको देखकर शत्रुओंका विनाश करनेवाले (उस राजाको) श्रेष्ठ अप्सरा उर्वशीका स्मरण हो आया। उसने मनमें विचार किया कि यह (माला) तो उस (उर्वशी)- के ही योग्य है॥ १८--२१ ॥

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 58

आलोक्य तं पुरुषं विश्वकायं महान् बलिर्भक्तियोगेन विष्णुम् ।ननाम नारायणमेकमव्ययं स्वचेतसा यं प्रणमन्ति देवाः

ālokya taṃ puruṣaṃ viśvakāyaṃ mahān balirbhaktiyogena viṣṇum / nanāma nārāyaṇamekamavyayaṃ svacetasā yaṃ praṇamanti devāḥ

हिन्दी अर्थ

तब माला प्राप्त करनेको उद्यत उस अत्यन्त कामुक राजाने उस गन्धर्वके साथ महान् युद्ध किया। ब्राह्मणो! युद्धमें गन्धर्वोको जीतकर और माला लेकर वह दुर्जय उस अप्सराको देखनेके लिये आदरपूर्वक कालिन्दीके किनारे गया। वहाँ अप्सराको न देखकर कामदेवके बाणसे अत्यन्त पीडित वह सात द्वीपोंसे युक्त सम्पूर्ण पृथ्वीपर घूमने लगा। उर्वशीके दर्शनके लिये उत्सुक वह हिमालयके पार्भागको पारकर उस श्रेष्ठ पर्वतपर

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 59

तमब्रवीद् भगवानादिकर्ता भूत्वा पुनर्वामनो वासुदेवः ।ममैव दैत्याधिपते ऽधुनेदं लोकत्रयं भवता भावदत्तम्

tamabravīd bhagavānādikartā bhūtvā punarvāmano vāsudevaḥ / mamaiva daityādhipate 'dhunedaṃ lokatrayaṃ bhavatā bhāvadattam

हिन्दी अर्थ

पहुँचा जो 'हेमकूट' नामसे विख्यात है॥ २२--२५॥ वहाँ उन-उन स्थानोंमें रहनेवाली वे श्रेष्ठ अप्सराएं उस विचित्र मालासे विभूषित एवं सिंहके समान पराक्रमवाले राजाको देखकर अत्यन्त कामासक्त हो गयीं। उर्वशीके वाक्यका स्मरण करते हुए और उसीमें आसक्त मनवाले

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 60

प्रणम्य मूर्ध्ना पुनरेव दैत्यो निपातयामास जलं कराग्रे ।दास्ये तवात्मानमनन्तधाम्ने त्रिविक्रमायामितविक्रमाय

praṇamya mūrdhnā punareva daityo nipātayāmāsa jalaṃ karāgre / dāsye tavātmānamanantadhāmne trivikramāyāmitavikramāya

हिन्दी अर्थ

उस राजाने उन सभी (अप्सराओं)-को नहीं देखा और वह पर्वतोंके शिखरोंपर चला गया तत्राप्यप्सरसं दिव्यामदृष्टा कामपीडितः। देवलोकं महामेरुं ययौ देवपराक्रमः

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 61

प्रगृह्य सूनोरपि संप्रदत्तं प्रह्लादसूनोरथ शङ्खपाणिः ।जगाद दैत्यं जगदन्तरात्मा पातालमूलं प्रविशेति भूयः

pragṛhya sūnorapi saṃpradattaṃ prahlādasūnoratha śaṅkhapāṇiḥ / jagāda daityaṃ jagadantarātmā pātālamūlaṃ praviśeti bhūyaḥ

हिन्दी अर्थ

स तत्र मानसं नाम सरस्त्रैलोक्यविश्रुतम्। भेजे शृङ्गाण्यतिक्रम्य स्वबाहुबलभावितः स मालया तदा देवीं भूषितां प्रेक्ष्य मोहितः । रेमे कृतार्थमात्मानं जानानः सुचिरं तया

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 62

समास्यतां भवता तत्र नित्यं भुक्त्वा भोगान् देवतानामलभ्यान् ।ध्यायस्व मां सततं भक्तियोगात् प्रवेक्ष्यसे कल्पदाहे पुनर्माम्

samāsyatāṃ bhavatā tatra nityaṃ bhuktvā bhogān devatānāmalabhyān / dhyāyasva māṃ satataṃ bhaktiyogāt pravekṣyase kalpadāhe punarmām

हिन्दी अर्थ

तदोर्वशी कामरूपा राज्ञे स्वं रूपमुत्कटम्। सरोमशं पिङ्गलाक्षं दर्शयामास सर्वदा धिङ्मामिति विनिश्चित्य तपः कर्तु समारभत्

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 63

उक्त्वैवं दैत्यसिंहं तं विष्णुः सत्यपराक्रमः ।पुरन्दराय त्रैलोक्यं ददौ विष्णुरुरुक्रमः

uktvaivaṃ daityasiṃhaṃ taṃ viṣṇuḥ satyaparākramaḥ / purandarāya trailokyaṃ dadau viṣṇururukramaḥ

हिन्दी अर्थ

वीक्ष्य तं राजशार्दूलं प्रसन्नो भगवानृषिः। कर्तुकामो हि निर्बीजं तस्याघमिदमब्रवीत् वहाँ भी दिव्य अप्सरा (उर्वशी)-को न देखकर

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 64

संस्तुवन्ति महायोगं सिद्धा देवर्षिकिन्नराः ।ब्रह्मा शक्रो ऽथ भगवान् रुद्रादित्यमरुद्गणाः

saṃstuvanti mahāyogaṃ siddhā devarṣikinnarāḥ / brahmā śakro 'tha bhagavān rudrādityamarudgaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभावसे गिरिशिखरोंको पार करता हुआ वह तीनों लोकोंमें विख्यात “मानस” नामक सरोवरपर पहुँचा। उसने उसके (मानसरोवरके) किनारेपर विचरण करती को देखा और वह माला उसे दे दी॥ २८--३०॥

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 65

कृत्वैतदद्भुतं कर्म विष्णुर्वामनरूपधृक् ।पश्यतामेव सर्वेषां तत्रैवान्तरधीयत

kṛtvaitadadbhutaṃ karma viṣṇurvāmanarūpadhṛk / paśyatāmeva sarveṣāṃ tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

तब उस देवीको मालासे विभूषित देखकर वह मोहित हो गया तथा अपनेको कृतार्थ समझते हुए उसने चिरकालतक उसके साथ रमण किया। अनन्तर उर्वशीने श्रेष्ठ राजासे कहा-राजन्! आपने पहले पुरीमें जाकर क्या किया, व्यर्थ ही आप वहाँ गये

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 66

सो ऽपि दैत्यवरः श्रीमान् पातालं प्राप चोदितः ।प्रह्लादेनासुरवरैर्विष्णुना विष्णुतत्परः

so 'pi daityavaraḥ śrīmān pātālaṃ prāpa coditaḥ / prahlādenāsuravarairviṣṇunā viṣṇutatparaḥ

हिन्दी अर्थ

तब उसने पत्रीद्वारा कही गयी वह बात, कण्व ऋषिका दर्शन तथा मालाका अपहरण--सभी कुछ उसे बता दिया उसके द्वारा कही गयी इन बातोंको सुनकर

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 67

अपृच्छद् विष्णुमाहात्मयं भक्तियोगमनुत्तमम् ।पूजाविधानं प्रह्लादं तदाहासौ चकार सः

apṛcchad viṣṇumāhātmayaṃ bhaktiyogamanuttamam / pūjāvidhānaṃ prahlādaṃ tadāhāsau cakāra saḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहा। अन्यथा आपको कण्व शाप दे देंगे और आपकी प्रिया भी मुझे शाप दे देगी। बार-बार उसके कहनेपर भी (कामरूपी) मदसे मोहित हुए महाराजने उसका साथ नहीं छोड़ा, उसमें ही मन तदनन्तर इच्छानुसार रूप धारण कर लेनेवाली उर्वशी राजाको रोमोंसे युक्त, पिङ्गल वर्णके नेत्रोंवाला अपना उत्कट रूप सदा दिखलाने लगी। (उसका वह वीभत्स रूप देखकर) उसके प्रति विरक्त मनवाले

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 68

अथ रथचरणासिशङ्खपाणिं सरसिजोलचनमीशमप्रमेयम् ।शरणमुपपयौ स भावयोगात् प्रणतगतिं प्रणिधाय कर्मयोगम्

atha rathacaraṇāsiśaṅkhapāṇiṃ sarasijolacanamīśamaprameyam / śaraṇamupapayau sa bhāvayogāt praṇatagatiṃ praṇidhāya karmayogam

हिन्दी अर्थ

राजाने कण्व (मुनि)-द्वारा कही गयी बातका स्मरणकर 'मुझे धिक्कार है' ऐसा निश्चयकर तप करना प्रारम्भ किया। राजाने बारह वर्षतक कन्द-मूल और फलका आहार किया और पुनः बारह वर्षोतक केवल वायुका कण्वके आश्रममें जाकर राजाने डरते-डरते अप्सराके साथ निवास करने और पुनः उत्तम तपस्या करनेकी सारी बातें उन्हें बता दीं। उस श्रेष्ठ राजाको देखकर प्रसन्न हुए भगवान् ऋषि (कण्व)-ने उसके पापको समूल नष्ट

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

अध्याय १६

श्लोक 69

एष वः कथितो विप्रा वामनस्य पराक्रमः ।स देवकार्याणि सदा करोति पुरुषोत्तमः

eṣa vaḥ kathito viprā vāmanasya parākramaḥ / sa devakāryāṇi sadā karoti puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेकी इच्छासे यह कहा- आस्ते मोचयितुं लोकं तत्र देवो महेश्वरः

English

Still, O Mahesvara, all these people, though they head on to hells, should be saved by us, in view of our affection towards our devotees.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Kurma Purana — Chapter 16

कूर्मपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.