Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
14
अध्याय 14 / 95

Book 1 - Adhyaya 14

97 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्माहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः नैमिषीया ऊचुः देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।उत्पत्तिं विस्तरात् सूत ब्रूहि वैवस्वते ऽन्तरे

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭmāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge trayodaśo 'dhyāyaḥ naimiṣīyā ūcuḥ devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām / utpattiṃ vistarāt sūta brūhi vaivasvate 'ntare

हिन्दी अर्थ

तथापि महेश्वर! भक्तवत्सलताके कारण नरकोंमें जानेवाले इन सभीकी हमारे द्वारा रक्षा की जानी चाहिए ऐसा उचित प्रतीत होता है। इसलिये वृषभध्वज! वेदबाह्य पापियोंकी रक्षा करने एवं उन्हें मोहित करनेके लिये मैं शास्त्रोंकी रचना करूँगा। इस प्रकार मुरारि माधवसे प्रेरित किये गये रुद्रने मोहित करनेवाले शास्त्रोंकी बनाया और उसी प्रकार शिवसे प्रेरणा प्राप्त केशवने भी ऐसे ही शास्त्रोंकी रचना को। कापाल,

English

Hiranyarajani (golden night),Haima {go\den),Hema- hharanabhiifita (bedecked in golden ornaments), Vibhrajamana (shining), Durjneya (incomprehensible), Jyotiftomaphalaprada (bestower of the fruits of sacrifice Jyotistoma).

अध्याय १४

श्लोक 2

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः ।किमकार्षोन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम सांप्रतम्

sa śaptaḥ śaṃbhunā pūrvaṃ dakṣaḥ prācetaso nṛpaḥ / kimakārṣonmahābuddhe śrotumicchāma sāṃpratam

हिन्दी अर्थ

अन्य भी सहस्रों शास्त्रोंकी रचना करके उन देवोंने उन (वेदबाह्य)-से कहा--इन शास्त्रोंमें बताये गये कर्माको करनेके कारण बहुत कल्पोंतक आप सब घोर अन्धकारपूर्ण नरकोंमें गिरेंगे और फिर पाप-समूहके क्षीण हो जानेपर मनुष्यलोक प्राप्त करेंगे। पुनः ईश्वरकी आराधनाके बलपर पुण्यवानोंकी गति प्राप्त करेंगे। आप सभी मेरी प्रसन्नताके लिये ऐसा ही करें, आप लोगोंके निस्तारणका अर्थात् दोषमुक्त होनेका इसके अतिरिक्त अन्य कोई

English

Mahanidrasamudbhuti (born of great slumber),.dm'rfra (having no slumber), Satyadevata (a true deity), Dirgha (long), Kakudmini (lofty), Hrdya (hearty), Santida (bestower of peace), Santivardhini (increaserof peace).

अध्याय १४

श्लोक 3

सूत उवाच वक्ष्ये नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकम् ।त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम्

sūta uvāca vakṣye nārāyaṇenoktaṃ pūrvakalpānuṣaṅgikam / trikālabaddhaṃ pāpaghnaṃ prajāsargasya vistaram

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार शिव तथा विष्णुके द्वारा प्रेरणा प्राप्तकर उन महर्षियोंने असुरोंसे द्वेष करनेवाले उन दोनों देवोंकी आज्ञाको सिरसे स्वीकार किया। पुनः उन लोगोंने भी दूसरे शास्त्रोंकी रचना कर उनमें प्रवृत्त होनेवाले शिष्योंको पढ़ाया तथा उन शास्त्रोंके पढ्नेका फल भी बताया

English

Lak?myadiiaktijanani (mother of Laksmi and other Saktis ), Sakticakrapravartika (the cause or mover of the cycle or a group of Saktis), Triiakti-Janani (mother of the three Saktis), Janya (A bride's maid or a mother's friend), Sadurmiparivarjita (devoid of the six waves viz. sorrow, delusion, hunger, thirst, old age and death).

अध्याय १४

श्लोक 4

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः ।विनिन्द्य पूर्ववैरेण गङ्गाद्वरे ऽयजद् भवम्

sa śaptaḥ śaṃbhunā pūrvaṃ dakṣaḥ prācetaso nṛpaḥ / vinindya pūrvavaireṇa gaṅgādvare 'yajad bhavam

हिन्दी अर्थ

शिवने इन (ब्राह्मणों)-के कल्याणके लिये पृथ्वीपर अवतार लेकर लोगोंको मोहित करते हुए ब्राह्मणोंके साथ भिक्षावृत्ति ग्रहण की कपालोंकी मालाका आभूषण धारणकर, चिता-भस्म लगाकर और जटामण्डलसे मण्डित हो इस लोकको मोहित किया। देवी पार्वतीको अमित तेजस्वी विष्णुके समीप रखा और दुष्टोंका निग्रह करनेके लिये अपने अङ्गसे उत्पन्न रुद्र भैरवको नियुक्त किया। देवीको नारायणके समीप रखकर कुलनन्दन

English

Sudhauta (well washed), Karmakarani (performer of activities), Tuganta-dahanatmika (of the nature of the fire at the close of the Yugas), Sarhkarani (dragging and seizing), Jagaddhatri (mother of the universe) Kdmayoni (source of origin of Kama), Kiritini (wearing the crown).

अध्याय १४

श्लोक 5

देवाश्च सर्वे भागार्थमाहूता विष्णुना सह ।सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुङ्गवाः

devāśca sarve bhāgārthamāhūtā viṣṇunā saha / sahaiva munibhiḥ sarvairāgatā munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

नन्दीको वहाँ रखा तथा इन्द्रादि देवों एवं गणपोंको भी वहाँ स्थापित किया महादेवके जानेके पश्चात् विश्वतनु साक्षात् विष्णु स्त्री-रूप धारण करके महेश्वरी पार्वतीकी भलीभाँति सेवा करने लगे

English

Aindri (belonging to Indra), Trailokyanamitd (bowed to by the three worlds), Vaisnavi, Paramesvari, Pradyumna-dayitd (beloved of Pradyumna), Ddtri (donor), Yugmadrti (having a ■pair of visions), Trilocand (three-eyed).

अध्याय १४

श्लोक 6

दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शङ्करेण विनागतम् ।दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत्

dṛṣṭvā devakulaṃ kṛtsnaṃ śaṅkareṇa vināgatam / dadhīco nāma viprarṣiḥ prācetasamathābravīt

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा हुताशन: शक्रो यमोन्ये सुरपुङ्गवाः । सिषेविरे महादेवीं स्त्रीवेशं शोभनं गता: नन्दीश्वरश्च भगवान् शम्भोरत्यन्तवल्लभ: । द्वारदेशे गणाध्यक्षो यथापूर्वमतिष्ठत

English

Madotkatd (excessively rapturous), Hamsagati (having the gait of a swan), Pracandd (very fierce), Candavikramd (of fierce exploits), Vrdvesd} (having enthudasm for piety), Viyanmdtd (mother of the firmament), Vindhyaparvatavdsini (residing on the Vindhya Mountains).

अध्याय १४

श्लोक 7

दधीच उवाच ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः ।स देवः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते

dadhīca uvāca brahmādayaḥ piśācāntā yasyājñānuvidhāyinaḥ / sa devaḥ sāṃprataṃ rudro vidhinā kiṃ na pūjyate

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नन्तरे हैत्यो हान्थको नाम दुर्मतिः । आहर्तुकामो गिरिजामाजगामाथ मन्दरम् सम्प्राप्तमन्धकं दृष्टा शंकरः कालभेरव: । न्यषेधयदमेयात्मा कालरूपधरो हरः

English

Himavanmerunilayd (having her abode in mountains Himavat and Meru), Kaildsagirivdsini (residing on the Mountain Kailasa), Cdnurahantrtanayd (daughter of the slayer of Ganura),

अध्याय १४

श्लोक 8

दक्ष उवाच सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः ।न मन्त्रा भार्यया सार्धं शङ्करस्येति नेज्यते

dakṣa uvāca sarveṣveva hi yajñeṣu na bhāgaḥ parikalpitaḥ / na mantrā bhāryayā sārdhaṃ śaṅkarasyeti nejyate

हिन्दी अर्थ

शूलेनोरसि तं हैत्यमाजघान वृषध्वजः ततः सहस्त्रशो हैत्यः ससर्जान्धकसंज्ञितान्। नन्दिषेणादयो हैत्यैरन्धकैरभिनिर्जिताः

English

Vedavidya (Vedic Lore), Vratasnata (one who has performed the holy ablution after observance of holy vows), Brahmaiailanivdsini * (residing on i he Mountain Brahmasaila), Virabhadrapraja (progeny of Virabhadra), v.l. Vira-bhadra-Priya (beloved of vira bhava)Vira (heroic) Mahakamasamudbhava{horn of great love).

अध्याय १४

श्लोक 9

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः ।शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम्

vihasya dakṣaṃ kupito vacaḥ prāha mahāmuniḥ / śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sarvajñānamayaḥ svayam

हिन्दी अर्थ

घण्टाकर्णो मेघनादश्चण्डेशश्चण्डतापनः । विनायको मेघवाहः सोमनन्दी च वैद्युतः सर्वेऽन्धकं हैत्यवरं सम्प्राप्यातिबलान्विताः । युयुधुः शूलशक्त््यृष्टरिगिरिकूटपरश्चधेः

English

Vidyadharapriya (beloved o f the Vidyadharas),.JtWffAa (of achievement), Vidyadharanirakrti (refutation of the Vidya- dhara), Apyayani (developer and nourisher), Haranti (captiva¬ ting), Pdvani (sanctifier), Pojani (nourisher),/fa/a (arts, digits).

अध्याय १४

श्लोक 10

दधीच उवाच यतः प्रवृत्तिर्विश्वेषां यश्चास्य परमेश्वरः ।संपूज्यते सर्वयज्ञैर्विदित्वा किल शङ्करः

dadhīca uvāca yataḥ pravṛttirviśveṣāṃ yaścāsya parameśvaraḥ / saṃpūjyate sarvayajñairviditvā kila śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

हैत्येन्द्रेणातिबलिना क्षिप्तास्ते शतयोजनम् कालसूर्यप्रतीकाशा भेरवं त्वभिदुद्रुवुः

English

Mdtrkd (a divine mother), Manmathodbhutd (born of Kama), Vdrijd (born of water), Vdhanapriyd (fond of the vehicle), Kariini (goddess of wealth), Sudhavdm (nectar-speech- ed), Vindvddanatatpard (exclusively devoted to playing the lute).

अध्याय १४

श्लोक 11

न ह्यं शङ्करो रुद्रः संहर्ता तामसो हरः ।नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा नोपपद्यते

na hyaṃ śaṅkaro rudraḥ saṃhartā tāmaso haraḥ / nagnaḥ kapālī vikṛto viśvātmā nopapadyate

हिन्दी अर्थ

हा हेति शब्दः सुमहान् बभूवातिभयङ्करः। युयोध भेरवो रुद्रः शूलमादाय भीषणम् दृष्राऽन्धकानां सुबलं दुर्जयं तर्जितो हरः। जगाम शरणं देवं वासुदेवमजं विभुम्

English

Sevitd (one who is served), Sevikd (nurse), Sevyd (worthy of being served), Sinivdli (new moon night with the moon slightly visible), Garutmati (having Garuda), Armdhati, Hiranyd-

अध्याय १४

श्लोक 12

ईश्वरो हि जगत्स्त्रष्टा प्रभुर्नारायणः स्वराट् ।सत्त्वात्मको ऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु

īśvaro hi jagatstraṣṭā prabhurnārāyaṇaḥ svarāṭ / sattvātmako 'sau bhagavānijyate sarvakarmasu

हिन्दी अर्थ

सोऽसृजद् भगवान् विष्णुर्देवीनां शतमुत्तमम्। देवीपार्श्वस्थितो देवो विनाशायामरद्विषाम् तदान्धकसहस्त्रं तु देवीभिर्यमसादनम्। नीतं केशवमाहात्म्याल्लीलयैव रणाजिरे

English

Vasupradd (bestower of wealth), Vasumati{the earth), Vasordhdrd (continuous flow of riches), Vasundhard (earth holding riches), Dhdrd-dhard (holding continuous current), Vardrohd (possessing excellent waist), Pardvdsasahasradd (bestower of thous¬ ands of great residences).

अध्याय १४

श्लोक 13

दधीच उवाच किं त्वया भगवानेष सहस्त्रांशुर्न दृश्यते ।सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः

dadhīca uvāca kiṃ tvayā bhagavāneṣa sahastrāṃśurna dṛśyate / sarvalokaikasaṃhartā kālātmā parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टा पराहतं सैन्यमन्धकोऽपि महासुरः । पराङ्मुखो रणात् तस्मात् पलायत महाजवः ततः क्रीडां महादेवः कृत्वा द्वादशवार्षिकीम्! हिताय लोके भक्तानामाजगामाथ मन्दरम्

English

Sriphald (having fortune as fruits), Srirrmti (possess¬ ing fortune and glory), Sriid (goddess of glory), Srinivdsd (residence of glory), Sivapriyd (beloved of Siva), Sridhard (holder of fortune), Srikari (maker of fortune), Katyd (Healthy, auspicious), Sridhardrdhaiaririni {sheLter oi haXi oi the body of Sridhara).

अध्याय १४

श्लोक 14

यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः ।सो ऽयं साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शाङ्करीतनुः

yaṃ gṛṇantīha vidvāṃso dhārmikā brahmavādinaḥ / so 'yaṃ sākṣī tīvrarociḥ kālātmā śāṅkarītanuḥ

हिन्दी अर्थ

सुन्दर स्त्रीका रूप धारण करके ब्रह्मा, अग्नि, इन्द्र, यम तथा अन्य भी श्रेष्ठ देवता महादेवीकी सेवा करने लगे। शम्भुके अत्यन्त प्रिय गणोंके अध्यक्ष भगवान् नन्दीश्वर पूर्वकी भाँति द्वारपर स्थित रहे। इसी बीच अन्धक नामका एक कुबुद्धि हैत्य गिरिजा पार्वतीको हरनेकी इच्छासे उस मन्दर पर्वतपर आया। अन्धकको वहाँ आया देखकर कालरूपधारी शंकर, अमेयात्मा हर कालभैरवने उसे रोका।

English

Anantadrfti (of infinite vision), Akudrd (not insigni¬ ficant), Dhdtriid (goddess of the earth), Dhanadapriyd (beloved ofKubera), JVihantri Daityasanghdndm {the slayer of multitudes of Daityas), Sirnhikd (lioness), Sirhhavdhand (having a lion for her vehicle).

अध्याय १४

श्लोक 15

एष रुद्रो महादेवः कपर्दे च घृणी हरः ।आदित्यो भगवान् सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः

eṣa rudro mahādevaḥ kaparde ca ghṛṇī haraḥ / ādityo bhagavān sūryo nīlagrīvo vilohitaḥ

हिन्दी अर्थ

उन दोनोंका अत्यन्त भयंकर और रोमाञ्चकारी युद्ध हुआ--॥ १२३--१२७॥ इसके बाद उस हैत्यने अन्धक नामवाले हजारों हैत्योंको उत्पन्न किया। उन अन्धक नामवाले हैत्योने नन्दिषेण आदि (गणों)-को पराजित कर दिया । घण्टाकर्ण,

English

Suvarcala (shining brilliantly), (having good

अध्याय १४

श्लोक 16

संस्तूयते सहस्त्रांशुः सामगाध्वर्युहोतृभिः ।पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्ति त्रयीमयम्

saṃstūyate sahastrāṃśuḥ sāmagādhvaryuhotṛbhiḥ / paśyainaṃ viśvakarmāṇaṃ rudramūrti trayīmayam

हिन्दी अर्थ

हैत्यश्रेष्ठ अन्धकके पास जाकर शूल, शक्ति, ऋष्टि, पर्वतशिखर तथा परशुद्दारा युद्ध करने लगे। अत्यन्त बलवान् हैत्येन्द्रे अपने हाथोंसे उन सभीके दोनों पैरोंको पकड़कर घुमाते हुए उन्हें सौ योजन दूर फेंक हजारोंकी संख्यामें प्रलयकालीन सूर्यके समान वे (हैत्य) भैरवपर टूट पड़े। अत्यन्त भयंकर हाहाकारका शब्द होने लगा। भैरव रुद्र भीषण शूल लेकर युद्ध करने लगे

English

(risingperpetually), Svayarhjyotih {self-lumin¬

अध्याय १४

श्लोक 17

दक्ष उवाच य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः ।सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यान्यो विद्यते रविः

dakṣa uvāca ya ete dvādaśādityā āgatā yajñabhāginaḥ / sarve sūryā iti jñeyā na hyānyo vidyate raviḥ

हिन्दी अर्थ

अन्धकोंकी सेनाको अजेय देखकर भयभीत हर, विभु, अजन्मा देव वासुदेवकी शरणमें गये। तब देवीके समीपमें स्थित उन देव भगवान् विष्णुने देवताओंके द्वेषियोंका विनाश करनेके लिये श्रेष्ठ सौ देवियोंको तदनन्तर विष्णुकी महिमासे उन देवियोंने सैकड़ों अन्धकोंको उस युद्धस्थलमें खेल-खेलमें ही यमलोक भेज दिया। अपनी सेनाकी पराजय देखकर महान् असुर अन्धक भी युद्धसे विमुख होकर अत्यन्त वेगसे भाग

English

Mafigalyd (auspicious), Mangaldmdld* (wearing auspicious garland), Nirmald (free from impurities), Malahdrini (dispeller of dirts), Gdndharvi (a Gandharva lady), Karund** (Mercy), Cdndri (belonging to the moon), KambaldSvatarapriyd (fond of blanket and mule).

अध्याय १४

श्लोक 18

एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः ।बाढमित्यब्रुवन् वाक्यं तस्य साहाय्यकारिणः

evamukte tu munayaḥ samāyātā didṛkṣavaḥ / bāḍhamityabruvan vākyaṃ tasya sāhāyyakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर संसारमें भक्तोंके कल्याणार्थ बारह वर्षतक चलनेवाली लीलाको समाप्तकर महादेव मन्दराचल पर्वतपर चले आये ११४ कूर्मपुराण

English

Sauddmini (lightning), Jandnandd (giving delight or pleasure to people), Bhrukufikufildnand (having a face with crooked eyebrows), Karnikdrakard (having the Karnikdra flower in the hand), Kakfd (Room), Kariisaprdndpahdrini (remover of Kaihsa's ife).

अध्याय १४

श्लोक 19

तमसाविष्टमनसो न पश्यन्ति वृषध्वजम् ।सहस्त्रशो ऽथ शतशो भूय एव विनिन्द्यते

tamasāviṣṭamanaso na paśyanti vṛṣadhvajam / sahastraśo 'tha śataśo bhūya eva vinindyate

हिन्दी अर्थ

ददर्श नन्दिनं देवं भैरबं केशवं शिवः प्रणामप्रवणं देवं सोऽनुगृह्याथ नन्दिनम्। आघाय मूर्धनीशानः केशवं परिषस्वजे

English

Tugandhard (bearer ofthe yoke), Yugdvartd (repeating in every Yuga), Trisandhyd {the three twilights or junctions), Harsavardhani (increaserof the joy), Pratyakadevatd (visible deitsf), Divyd {dWme), Divyagandhd (having divine fragrance), Divahpard {heyond heaven) (f./. Divdkard —the sun-goddess).

अध्याय १४

श्लोक 20

निन्दन्तो वैदिकान् मन्त्रान् सर्वभूतपतिं हरम् ।अपूजयन् दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया

nindanto vaidikān mantrān sarvabhūtapatiṃ haram / apūjayan dakṣavākyaṃ mohitā viṣṇumāyayā

हिन्दी अर्थ

दृष्टा देवी महादेवं प्रीतिविस्फारितेक्षणा। ननाम शिरसा तस्य पादयोरीश्वरस्य सा निवेद्य विजयं तस्मै शंकरायाथ शंकरी। भैरवो विष्णुमाहात्म्यं प्रणतः पार्श्वगोऽवदत्

English

akrdsanagald {seated in Indr a's seat), Sukari, Sddhyd, Cdru-Sardsand (wielder of beautiful bow), Itd (desirable), Viiiftd (specialized), §isfe?td (desirable or favourable to Sistas), SUtdsi$ta-Prapujitd (honoured both by the good and the wicked).

अध्याय १४

श्लोक 21

देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः ।नापश्यन् देवमीशानमृते नारायणं हरिम्

devāśca sarve bhāgārthamāgatā vāsavādayaḥ / nāpaśyan devamīśānamṛte nārāyaṇaṃ harim

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा तद्विजयं शम्भुर्विक्रमं केशवस्य च। समास्ते भगवानीशो देव्या सह वरासने ततो देवगणाः सर्वे मरीचिप्रमुखा द्विजाः । आजम्मुर्मन्दरं द्रष्टुं देवदेवं त्रिलोचनम्

English

Satarupd (hundred-formed), Satdvartd (hundred times repeated), Vinatd (humble), Surabhi (fragrant). Surd (wine), Surendramdtd (mother of the ruler of Devas), Sudyumna (having good energy and splendour), Susumnd (the Nadi called Susumna), Suryasarfisthitd (stationed in the sun).

अध्याय १४

श्लोक 22

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ।पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत

hiraṇyagarbho bhagavān brahmā brahmavidāṃ varaḥ / paśyatāmeva sarveṣāṃ kṣaṇādantaradhīyata

हिन्दी अर्थ

येन तद् विजितं पूर्व देवीनां शतमुत्तमम्। समागतं हैत्यसैन्यमीशदर्शनवाञ्छया दृष्टा वरासनासीनं देव्या चन्द्रविभूषणम्। प्रणेमुरादराद् देव्यो गायन्ति स्मातिलालसाः

English

Samikfj/d (worthy of being seen), Satpratifthd (esta¬ blished in the Sat (existent)), Mivrtti (renunciaton), Jndmpdragd

अध्याय १४

श्लोक 23

अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम् ।रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम्

antarhite bhagavati dakṣo nārāyaṇaṃ harim / rakṣakaṃ jagatāṃ devaṃ jagāma śaraṇaṃ svayam

हिन्दी अर्थ

प्रणेमुर्गिरिजां देवीं वामपाश्वे पिनाकिनः । देवासनगतं देवं नारायणमनामयम् दृष्टा सिंहासनासीनं देव्या नारायणेन च। प्रणम्य देवमीशानं पृष्टवत्यो वराङ्गनाः

English

Dharmddharmavinirmdtri (maker of Dharma and Adharma), Dhdrmikdndm Sivapradd (bestower of weal on the vir¬ tuous), Dharmaiakti {Sakti or Potency of Dharma), Dharmamayi (full of piety), Vidharmd {of special virtue), Visvadharmini {of universal virtue).

अध्याय १४

श्लोक 24

प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षो ऽथ निर्भयः ।रक्षते भगवान् विष्णुः शरणागतरक्षकः

pravartayāmāsa ca taṃ yajñaṃ dakṣo 'tha nirbhayaḥ / rakṣate bhagavān viṣṇuḥ śaraṇāgatarakṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

कस्त्वं विभ्राजसे कान्त्या केयं बालरविप्रभा । कोऽन्वयं भाति वपुषा पङ्कजायतलोचनः अहं नारायणो गौरी जगन्माता सनातनी।

English

Dharmdntard (having another Dharma) Dharmamayi (full of virtue), Dharmapurvd (having Dharma as the antecedent), Dhandvahd (bestower of wealth), Dharrrwpadelri (instructress in virtue), Dharmdtmd (soul of virtue), Dharmagamyd (approachable through virtue), Dharddhard (support of the earth).

अध्याय १४

श्लोक 25

पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः ।संप्रेक्ष्यर्षिगणान् देवान् सर्वान् वै ब्रह्मविद्विषः

punaḥ prāha ca taṃ dakṣaṃ dadhīco bhagavānṛṣiḥ / saṃprekṣyarṣigaṇān devān sarvān vai brahmavidviṣaḥ

हिन्दी अर्थ

विभज्य संस्थितो देवः स्वात्मानं बहुधेश्वरः ईश्वरको आया हुआ जानकर सभी गणेश्वर उनके पासमें आकर इस प्रकार स्थित हो गये जैसे द्विज सूर्यकी उपासनामें स्थित रहते हैं। अयोगियोंके लिये दुर्गम पुण्यशाली भवनमें प्रवेशकर शिवने नन्दी, भैरवदेव

English

Kdpdlisakald (the digit of the lord Kapalin), Murti (form), Kaldkalitavigrahd (having the body constructed of the Kolas (digits)), Sarvasaktivinirmuktd (free from all Saktis), Sarvas- aktydsraydlrayd (the supporter of the supporter of all the Saktis ).

अध्याय १४

श्लोक 26

अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने ।नरः पापमवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः

apūjyapūjane caiva pūjyānāṃ cāpyapūjane / naraḥ pāpamavāpnoti mahad vai nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

उन देव शंकरने प्रणाम करनेवाले नन्दीके ऊपर कृपा करके उनका सिर सूँघा और केशवका आलिङ्गन किया। महादेवको देखकर प्रीतिसे विकसित आँखोंवाली उन देवीने उन ईश्वरके चरणोंमें सिरसे प्रणाम किया । तदनन्तर शंकरप्रिया पार्वतीने उन्हें विजयका समाचार कहा और (शंकरके) पार्श्वमें स्थित रहनेवाले भैरवने विनयपूर्वक विष्णुके माहात्म्यको भी (उन्हें) बताया। उस विजय (-के समाचार) तथा केशव विष्णुके पराक्रमको सुनकर

English

Sarvd (all), Sarvesvari (goddess of all), Sukrtid (subtle), Sukfmajndnasvarupini (having the subtle knowledge as the form), Pradhdnapurufefd (goddess of Pradhana and Purusa), Isa (Controller), Mahddevaikasdkim (the sole witness of Mahadeva).

अध्याय १४

श्लोक 27

असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना ।दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः

asatāṃ pragraho yatra satāṃ caiva vimānanā / daṇḍo devakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

शम्भु भगवान् शंकर देवी पार्वतीके साथ श्रेष्ठ आसनपर विराजमान हुए। तदनन्तर मरीचि आदि प्रमुख द्विज तथा सभी देवगण देवाधिदेव त्रिलोचनका दर्शन करनेके लिये मन्दराचलपर आये॥ १४१--१४५॥ जिन्होंने हैत्य (अन्धक)-की सेनाको पहले जीता था, वे श्रेष्ठ सौ देवियाँ भी ईशके दर्शनोंकी लालसासे वहाँ आयीं। चन्द्रमारूपी आभूषणसे विभूषित शंकरको देवी पार्वतीके साथ श्रेष्ठ आसनपर विराजमान देखकर

English

Saddsivd {Perpetually auspicious), Viyanm urti (having the ether as the form), Vedamurti (having the Vedas for her form) Amurtikd (Formless).

अध्याय १४

श्लोक 28

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः ।समागतान् ब्राह्मणांस्तान् दक्षसाहाय्यकारिणः

evamuktvā tu viprarṣiḥ śaśāpeśvaravidviṣaḥ / samāgatān brāhmaṇāṃstān dakṣasāhāyyakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

(उन) देवियोंने आदरपूर्वक उन्हें प्रणाम किया और अत्यन्त प्रेमसे वे गान करने लगीं। पिनाकी (शंकर)- के वामभागमें स्थित देवी गिरिजा एवं शंकरके आसनपर उनके साथ विराजमान प्रसन्नचित्त नारायणको (उन देवियोंने) प्रणाम किया। देवी पार्वती और नारायणके साथ सिंहासनपर बैठे हुए देव शंकरको प्रणामकर उन श्रेष्ठ स्त्रियोंने पूछा-

English

It had only two eyes and arms. It was gentle. It was embellished with blue forelocks. The soles of the feet were red like lotus. The hands resembling the tender sprouts were very red.

अध्याय १४

श्लोक 29

यस्माद् बहिष्कृता वेदा भवद्भिः परमेश्वरः ।विनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितः

yasmād bahiṣkṛtā vedā bhavadbhiḥ parameśvaraḥ / vinindito mahādevaḥ śaṅkaro lokavanditaḥ

हिन्दी अर्थ

कन्याओं (देवियों )-ने कहा--अपनी कान्तिसे प्रकाशित होनेवाले आप कौन हैं? बाल सूर्यके समान आभावाली यह (बाला) कौन है? और कमलके समान विशाल नेत्रोंवाले एवं अपने शरीरके कारण शोभायमान यह कौन पुरुष है ?

English

It was endowed with the glorious display of delicacy. The Tilaka on the forehead was bright. All the limbs bedecked with ornaments were very tender and beautiful.

अध्याय १४

श्लोक 30

भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वे ऽपीश्वरविद्विषः ।निन्दन्तो ह्यैश्वरं मार्गं कुशास्त्रासक्तमानसाः

bhaviṣyadhvaṃ trayībāhyāḥ sarve 'pīśvaravidviṣaḥ / nindanto hyaiśvaraṃ mārgaṃ kuśāstrāsaktamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

उनके वचन सुनकर श्रेष्ठ वृषभपर आरूढ़ होनेवाले सम्पूर्ण प्राणियोंके स्वामी, महायोगी अव्यय (शिव)-ने कहा--मैँ अपनेको नारायण तथा सनातन जगन्माता गौरी आदि अनेक रूपोंमें विभक्तकर स्थित रहनेवाला देव न मे विदुः परं तत्त्वं देवाद्या न महर्षयः ।

English

The form was wearing a garland round its bosom. The garland was big and golden; light smile flickered on the bimba fruit like lips.'The anklets produced a tinkling sound.

अध्याय १४

श्लोक 31

मिथ्याधीतसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रलापिनः ।प्राप्य घोरं कलियुगं कलिजैः किल पीडिताः

mithyādhītasamācārā mithyājñānapralāpinaḥ / prāpya ghoraṃ kaliyugaṃ kalijaiḥ kila pīḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे परम तत्त्वको न तो देवता आदि जानते हैं और एकोऽयं वेद विश्वात्मा भवानी विष्णुरेव च॥ १५३॥ न महर्षि। एकमात्र विश्वात्मा ये विष्णु और भवानी ही

English

You alone are the supreme bliss. You alone are the bestower of the greatest bliss. You are the imperishable firma¬ ment, the unsullied ethereal light.

अध्याय १४

श्लोक 32

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः ।भविष्यति हृषीकेशः स्वाश्रितो ऽपि पराङ्मुखः

tyaktvā tapobalaṃ kṛtsnaṃ gacchadhvaṃ narakān punaḥ / bhaviṣyati hṛṣīkeśaḥ svāśrito 'pi parāṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

अहं हि निष्क्रियः शान्तः केवलो निष्परिग्रहः । मामेव केशवं देवमाहुर्देवीमथाम्बिकाम् एष धाता विधाता च कारणं कार्यमेव च। कर्ता कारयिता विष्णुर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः

English

You are the auspicious, subtle, eternal, omnipresent, great Brahman. You are Indra among all gods. You are Brahma among the knower of Brahman.

अध्याय १४

श्लोक 33

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिर्विरराम तपोनिधिः ।जगाम मनसा रुद्रमशेषाघविनाशनम्

evamuktvā tu viprarṣirvirarāma taponidhiḥ / jagāma manasā rudramaśeṣāghavināśanam

हिन्दी अर्थ

भोक्ता पुमानप्रमेयः संहर्ता कालरूपधृक् । स्रष्ठा पाता वासुदेवो विश्वात्मा विश्वतोमुखः कूटस्थो ह्यक्षरो व्यापी योगी नारायणः स्वयम्। तारकः पुरुषो ह्यात्मा केवलं परमं पदम्

English

O Goddess, you are Vayu (the wind god), among the powerful ones. You are Kumara (lord Karttikeya), among Yogins; among the sages, you are Vasistha and among the knowers of the Vedas, you are Vyasa.

अध्याय १४

श्लोक 34

एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम् ।पतिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वैतत् प्राह सर्वदृक्

etasminnantare devī mahādevaṃ maheśvaram / patiṃ paśupatiṃ devaṃ jñātvaitat prāha sarvadṛk

हिन्दी अर्थ

तयाहं संगतो देव्या केवलो निष्कलः परः । पश्याम्यशेषमेवेदं यस्तद् वेद स मुच्यते तस्मादनादिमद्वैतं विष्णुमात्मानमी श्वरम्। एकमेव विजानीध्वं ततो यास्यथ निर्वृतिम्

English

Among the followers of the system of Saihkhya, you are lord Kapila; among the Rudras, you are Sankara; among the Adityas (sons of Aditi), you are Upendra (Visnu); among the Vasus, you are Pavaka (fire-god).

अध्याय १४

श्लोक 35

देव्युवाच दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि ।विनिन्द्य भवतो भावमात्मानं चापि शङ्कर

devyuvāca dakṣo yajñena yajate pitā me pūrvajanmani / vinindya bhavato bhāvamātmānaṃ cāpi śaṅkara

हिन्दी अर्थ

मन्यन्ते विष्णुमव्यक्तमात्मानं श्रद्धयान्विताः । ये भिन्नदृष्ट्यापीशानं पूजयन्तो न मे प्रिया: पच्यमाना न मुच्यन्ते कल्पकोटिशतैरपि

English

Among the Vedas, you are the Samaveda; among the metres, you are Gayatri; among lores, you are the spiritual science, (Adhyatma Vidya); among the goals, you are the ultimate goal (i.e. Salvation).

अध्याय १४

श्लोक 36

देवाः सहर्षिभिश्चासंस्तत्र साहाय्यकारिणः ।विनाशयाशु तं यज्ञं वरमेकं वृणोम्यहम्

devāḥ saharṣibhiścāsaṃstatra sāhāyyakāriṇaḥ / vināśayāśu taṃ yajñaṃ varamekaṃ vṛṇomyaham

हिन्दी अर्थ

तस्मादशेषभूतानां रक्षको विष्णुरव्ययः । यथावदिह विज्ञाय ध्येयः सर्वापदि प्रभुः श्रुत्वा भगवतो वाक्यं देव्यः सर्वगणेश्वराः । नेमुर्नारायणं देवं देवीं च हिमशैलजाम्

English

Among all the Saktis (Potencies), you are Maya; among the calculators, you zx&Kala (Time); among all mystic secrets, you are Orhkdra and among the castes, the excellent Brahmana.

अध्याय १४

श्लोक 37

एवं विज्ञापितो देव्या देवो देववरः प्रभुः ।ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया

evaṃ vijñāpito devyā devo devavaraḥ prabhuḥ / sasarja sahasā rudraṃ dakṣayajñajighāṃsayā

हिन्दी अर्थ

भवानीपादयुगले नारायणपदाम्बुजे ततो नारायणं देवं गणेशा मातरोऽपि च। न पश्यन्ति जगत्सूतिं तददभुतमिवाभवत्

English

Among the Akamas (stages in life), you are the status called the householder; among Isvaras (deities) you are Mahesvara; among men, you are the on\y Purusa —male, abiding

अध्याय १४

श्लोक 38

सहस्त्रशीर्षपादं च सहस्त्राक्षं महाभुजम् ।सहस्त्रपाणिं दुर्धर्षं युगान्तानलसन्निभम्

sahastraśīrṣapādaṃ ca sahastrākṣaṃ mahābhujam / sahastrapāṇiṃ durdharṣaṃ yugāntānalasannibham

हिन्दी अर्थ

(मुझे) जानते हैं। मैं ही निष्क्रिय, शान्त, अद्वितीय और परिग्रहशून्य हूँ। मुझे ही केशव, देव तथा देवी अम्बिका कहा जाता है ये विष्णु ही स्वयं धाता, विधाता, कारण, कार्य, कर्ता, कारयिता (कार्यके लिये प्रेरित करनेवाले) और भुक्ति तथा मुक्तिस्वरूप फलको प्रदान करनेवाले हैं। (ये ही) भोक्ता, अप्रमेय पुरुष, संहर्ता, कालका रूप

English

O Goddess, among all the Upanisads, you are called Guhyopanisad, (v.l. Brahmopanisad)*; among the Kalpas, you are Isana and among the Yugas you are the Krta Yuga.

अध्याय १४

श्लोक 39

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शङ्खचक्रगदाधरम् ।दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्

daṃṣṭrākarālaṃ duṣprekṣyaṃ śaṅkhacakragadādharam / daṇḍahastaṃ mahānādaṃ śārṅgiṇaṃ bhūtibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले, सृष्टि तथा पालन करनेवाले, विश्वात्मा, सर्वव्यापक, वासुदेव, कूटस्थ, अविनाशी, व्यापी, योगी, नारायण, तारक, पुरुष, आत्मा और अद्वितीय परम पद हैं॥ १५५--१५७॥ ये माहेश्वरी गौरी मेरी निरञ्जन शक्ति हैं। वेद

English

Among all the paths, you are the solar path; among all the words (speeches), you are the goddess Sarasvati; among those of comely forms, you are Laksmi; among the wielders of Maya, you are Visnu.

अध्याय १४

श्लोक 40

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् ।स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः

vīrabhadra iti khyātaṃ devadevasamanvitam / sa jātamātro deveśamupatasthe kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। इन्हींसे यह सब उत्पन्न हुआ है और इन्हींमें लय भी हो जायगा। ये ही सभी प्राणियोंकी गतियोंमें उत्तम गति हैं इन्हीं देवीके साथ अद्वितीय, निष्कल तथा परमस्वरूप मैं इस सम्पूर्ण (विश्व)-का साक्षात्कार करता हूँ। जो इस (तत्त्व)-को जानता है, वह मुक्त हो जाता है। इसलिये अनादि, अद्वैत विष्णु और आत्मस्वरूप ईश्वर

English

Among the chaste women, you are Arundhati; among those who fly, you are Suparna (Garuda); among the hymns, you are the Puru$a Sukta and among Samans, you are the Jye$tha Soman.

अध्याय १४

श्लोक 41

तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शिवोस्त्विति ।विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे गणेश्वर

tamāha dakṣasya makhaṃ vināśaya śivostviti / vinindya māṃ sa yajate gaṅgādvāre gaṇeśvara

हिन्दी अर्थ

(शंकर)-को एक ही समझो। इससे तुम लोगोंको शान्ति विष्णुको भिन्न मानकर शिवकी पूजा करते हैं, वे मुझे प्रिय नहीं हैं। जो लोग जगतूको उत्पन्न करनेवाले (विष्णु)- से द्वेष रखते हैं (वे सभी) मोहित व्यक्ति रौरव आदि नरकोंमें पड़े रहते हैं और सैकड़ों करोड़ कल्पोंमें भी

English

You are the Savitri Mantra, among all Japyas {Mantras to be repeated); among the Yajur Mantras, you are atamdriya', among the mountains you are the great Meru and among serpents, you are Ananta {Se$a).

अध्याय १४

श्लोक 42

ततो बन्धुप्रयुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया ।वीरभद्रेण दक्षस्य विनाशमगमत् क्रतुः

tato bandhuprayuktena siṃhenaikena līlayā / vīrabhadreṇa dakṣasya vināśamagamat kratuḥ

हिन्दी अर्थ

मुक्त नहीं होते। इसलिये सम्पूर्ण प्राणियोंके रक्षक अव्यय विष्णुको भलीभाँति समझकर समस्त आपत्तियोंमें उन प्रभुका ध्यान करना चाहिए सभी देवियों और गणेश्वरोंने भगवान्के वाक्यको सुनकर नारायण देव तथा हिमालयकी पुत्री देवी (पार्वती) - को प्रणाम किया और भक्तजनोंके प्रिय ईशान भगवान् शंकर तथा भवानीके चरणयुगल एवं नारायणके चरणकमलोंमें

English

I seek refuge in that form alone which, those people, who have come to a definite conclusion by means of the perfect knowledge of Vedanta, observed as a source of the origin of the universe, and which is absolute bliss and is called Pranava (Om).

अध्याय १४

श्लोक 43

मन्युना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी ।तया च सार्धं वृषभं समारुह्य ययौ गणः

manyunā comayā sṛṣṭā bhadrakālī maheśvarī / tayā ca sārdhaṃ vṛṣabhaṃ samāruhya yayau gaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

भक्तिकी प्रार्थना की। तदनन्तर गणेश्वरों और मातृदेवियोंने जगतको उत्पन्न करनेवाले नारायण देवको नहीं देखा यह एक आश्चर्य-जैसा ही हुआ तदन्तरे महाहैत्यो हान्थको मन्मथार्दितः। मोहितो गिरिजां देवीमाहर्तु गिरिमाययौ

English

I am bowing to that form which has entered the inner core of all living beings, which is the cause of the union and separation of the Pradhana and Puru$a, which is resplendent, which is devoid of birth and destruction and which is termed as Prana (vital breath).

अध्याय १४

श्लोक 44

अन्ये सहस्त्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता ।रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः

anye sahastraśo rudrā nisṛṣṭāstena dhīmatā / romajā iti vikhyātāstasya sāhāyyakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अथानन्तवपुः श्रीमान् योगी नारायणोऽमलः । तत्रैवाविरभूद् हैत्यैर्युद्धाय पुरुषोत्तमः युद्धाय विष्णुं गणदेवमुख्यैः । शिलादपुत्रेण च मातृकाभिः

English

I pay obeisance unto the form designated as Puru$a —a form which has neither beginning nor end, which is the soul of the universe and which is stationed separately and beyond Prakrti, which is the supreme soul and of unmanifest body.

अध्याय १४

श्लोक 45

शूलशक्तिगदाहस्ताष्टङ्कोपलकरास्तथा ।कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश

śūlaśaktigadāhastāṣṭaṅkopalakarāstathā / kālāgnirudrasaṃkāśā nādayanto diśo daśa

हिन्दी अर्थ

स कालरुद्रोऽभिजगाम देवः स देवदेवः प्रययौ पुरस्तात्।

English

I salute to your form which has no difference of colour or form, which is the support of everything; which fashions the entire universe, which is omnipresent, devoid of birth or death; which is subtle, variegated, and which possesses three gunas and is called Pradhana.

अध्याय १४

श्लोक 46

सर्वे वृषासनारूढाः सभार्याश्चातिभीषणाः ।समावृत्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति

sarve vṛṣāsanārūḍhāḥ sabhāryāścātibhīṣaṇāḥ / samāvṛtya gaṇaśreṣṭhaṃ yayurdakṣamakhaṃ prati

हिन्दी अर्थ

जगाम देवोऽपि सहस्त्रबाहुः रराज मध्ये भगवान् सुराणां

English

O Goddess, I bow unto your form which is the first great one, called Purufa, which is stationed in Prakrti, which is a seed with the three gums of the Atman, which is endowed with all contradictory attributes like prosperity and perfect knowledge (v.l. detachment and Dharma).

अध्याय १४

श्लोक 47

सर्वे शंप्राप्य तं देशं गङ्गाद्वारमिति श्रुतम् ।ददृशुर्यज्ञदेशं तं दक्षस्यामिततेजसः

sarve śaṃprāpya taṃ deśaṃ gaṅgādvāramiti śrutam / dadṛśuryajñadeśaṃ taṃ dakṣasyāmitatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रिलोक दृष्टि्भगवानिवार्कः जगत्यनादिर्भगवानमेयो पपात देवोपरि पुष्पवृष्टिः १७३॥

English

I pay respect unto your form which is termed as ■"the Cosmic Egg" which consists of twice seven (i.e. fourteen) worlds, and is stationed in waters, which consists of wonderful varieties, the only Lord of which is Purusa and which is occu¬ pied by different (v.l. innumerable beings).

अध्याय १४

श्लोक 48

देवाङ्गनासहस्त्राढ्यमप्सरोगीतनादितम् ।वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभिनादितम्

devāṅganāsahastrāḍhyamapsarogītanāditam / vīṇāveṇuninādāḍhyaṃ vedavādābhināditam

हिन्दी अर्थ

समावृतं देवरिपुर्गणेशैः । युयोध शक्रेण समातृकाभि- समाययौ यत्र स कालरुद्रो

English

I bow unto your form named Paramesthin which it stationed in the solar sphere, is the cause of the three units of time (the past, the present and the future), which is theembodi- ment of all the Vedas, which is the only one and the earliest and which has fully enveloped all the different worlds by your brilliance.

अध्याय १४

श्लोक 49

दृष्ट्वा सहर्षिभिर्देवैः समासीनं प्रजापतिम् ।उवाच भद्रया रुद्रैर्वोरभद्रः स्मयन्निव

dṛṣṭvā saharṣibhirdevaiḥ samāsīnaṃ prajāpatim / uvāca bhadrayā rudrairvorabhadraḥ smayanniva

हिन्दी अर्थ

दृष्ट्रान्धकं समायान्तं भगवान् गरुडध्वजः । व्याजहार महादेवं भेरवं भूतिभूषणम् हन्तुमर्हसि हैत्येशमन्धकं लोककण्टकम् । त्वामृते भगवान् शक्तो हन्ता नान्योऽस्य विद्यते

English

I bow unto the form of yours termed as Narayana which has a thousand heads and thousand arms, which is of infinite power, which is the ancient Purufa reposing within the cosmic waters.

अध्याय १४

श्लोक 50

वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः ।भागाभिलप्सया प्राप्ता भागान् यच्छध्वमीप्सितान्

vayaṃ hyanucarāḥ sarve śarvasyāmitatejasaḥ / bhāgābhilapsayā prāptā bhāgān yacchadhvamīpsitān

हिन्दी अर्थ

त्य हर्ता सर्वलोकानां कालात्मा हौश्वरी तनु: । स्तूयते विविधैर्मचैरवेदविद्धिर्बिचक्षणै: इसी बीच कामदेवके द्वारा पीडित महाहैत्य अन्धक मोहित होता हुआ देवी गिरिजाको हरण करनेके लिये पर्वतपर आया

English

I pay my respects unto your form designated as Kdla (death or time), which is terrible due to its curved fangs, which is worthy of being worshipped by gods, which has the form of the world-destructive fire at the close ofYugas and which is the cause of destruction of the entire universe.

अध्याय १४

श्लोक 51

अथ चेत् कस्यचिदियमाज्ञा मुनिसुरोत्तमाः ।भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् ।तं ब्रूताज्ञापयति यो वेत्स्यामो हि वयं ततः

atha cet kasyacidiyamājñā munisurottamāḥ / bhāgo bhavadbhyo deyastu nāsmabhyamiti kathyatām / taṃ brūtājñāpayati yo vetsyāmo hi vayaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद विराट्शरीरधारी, श्रीमान्, योगी, निर्मल नारायण पुरुषोत्तम हैत्योंसे युद्ध करनेके लिये वहीं प्रकट हो गये। तदनन्तर वे कालरुद्रदेव भगवान् विष्णुको अपने पार्श्वमें करके तथा मुख्य गणदेवों, शिलादपुत्र नन्दी और मातृकाओंको साथ लेकर युद्धके लिये स्वयं गये। अग्निके समान त्रिशूलको लेकर वे देवदेव (शंकर) आगे-आगे चले। उन श्रेष्ठ गणराजों तथा हजार बाहुवाले देव (विष्णु)-ने भी उनका अनुगमन

English

I bow unto your form called Sesa which shines with its thousand hoods, which is being worshipped even by the chiefs of serpents and on which sleeping Janardana is reposing.

अध्याय १४

श्लोक 52

एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरः सराः ।देवा ऊचुर्यज्ञभागे न च मन्त्रा इति प्रभुम्

evamuktā gaṇeśena prajāpatipuraḥ sarāḥ / devā ūcuryajñabhāge na ca mantrā iti prabhum

हिन्दी अर्थ

किया। देवताओंके बीचमें उस समय मेघके समान वर्णवाले गरुडवाहन भगवान् विष्णु उसी प्रकार सुशोभित हो रहे थे, जिस प्रकार सुमेरु पर्वतके शिखरपर आरूढ तीनों लोकोंके नेत्र-स्वरूप भगवान् सूर्य सुशोभित होते अनादि, अमेय त्रिशूलपाणि भगवान् हर हजारों स्वरूप धारणकर पृथ्वीपर प्रकट हुए। (उस समय) आकाशमें सुन्दर शब्द होने लगा तथा उन देवके ऊपर (आकाशसे) पुष्पवृष्टि होने लगी। गणेश्वरोंके राजा

English

I bow down to your form termed Rudra which possesses unobstructed glory, which has the odd number (i.e. three) of eyes, which is the sole knower of the taste of nectar of the bliss of Brahman and which surviving even after the end of Yugas, dances in the heavens.

अध्याय १४

श्लोक 53

मन्त्रा ऊचुः सुरान् यूयं तमोपहतचेतसः ।ये नाध्वरस्य राजानं पूजयध्वं महेश्वरम्

mantrā ūcuḥ surān yūyaṃ tamopahatacetasaḥ / ye nādhvarasya rājānaṃ pūjayadhvaṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

शिवको गणेश्वरोंद्वारा घिरे हुए आते देखकर देवशत्रु अन्धक, इन्द्र तथा मातृकाओं, गणों और सभी प्रधान- प्रधान देवताओंके साथ युद्ध करने लगा। अपने बाहुबलसे युद्धमें सभीको जीतकर वह सत्त्वविहीन (अन्धक) अनन्त तेजस्वी शम्भुके समीप गया, जहाँ वे कालरुद्र विमानपर बैठे हुए थे। अन्धकको आते हुए देखकर भगवान् गरुडध्वजने विभूतिसे सुशोभित भैरव महादेवसे कहा-- ॥ १७३--१७६ ॥

English

O Bhavani, I bow unto this delicate, white-com- plexioned form of yours, devoid of sorrow and without any definite shape (v.l. free from impurities and sanctifying). O Goddess with lotus-like tender feet worshipped by gods and Asuras, you shine in your purity and tenderness.

अध्याय १४

श्लोक 54

ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वभूततनुर्हरः ।पूज्यते सर्वयज्ञेषु सर्वाभ्युदसिद्धिदः

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtatanurharaḥ / pūjyate sarvayajñeṣu sarvābhyudasiddhidaḥ

हिन्दी अर्थ

(भगवन्!) आप संसारके कण्टकरूप हैत्यपति अन्धकको मारनेमें समर्थ हैं। आपको छोड़कर इसे मारनेमें और कोई दूसरा समर्थ नहीं है। आप सभी लोकोंका संहार करनेवाले ईश्वरके कालमय शरीर हैं। वेदोंको जाननेवाले दिद्वानोंके द्वारा विविध मन्त्रॉसे आपकी स्तुति की जाती है

English

Obeisance be to you, O great Goddess. Saluta-

अध्याय १४

श्लोक 55

एवमुक्ता अपीशानं मायया नष्टचेतसः ।न मेनिरे ययुर्मन्त्रा देवान् मुक्त्वा स्वमालयम्

evamuktā apīśānaṃ māyayā naṣṭacetasaḥ / na menire yayurmantrā devān muktvā svamālayam

हिन्दी अर्थ

स वासुदेवस्य वचो निशम्य भगवान् हर: । निरीक्ष्य विष्णुं हनने हैत्येन्द्रस्य मतिं दधौ जगाम देवतानीकं गणानां हर्षमुत्तमम्। स्तुवन्ति भेरवं देवमन्तरिक्षचरा जना:

English

I am identical with you, and I am having you as my support. You alone are my goal. I seek refuge in you alone. O Supreme Goddess, be gracious unto me.

अध्याय १४

श्लोक 56

ततः स रुद्रो भगवान् सभार्यः सगणेश्वरः ।स्पृशन् कराभ्यां ब्रह्मर्षि दधीचं प्राह देवताः

tataḥ sa rudro bhagavān sabhāryaḥ sagaṇeśvaraḥ / spṛśan karābhyāṃ brahmarṣi dadhīcaṃ prāha devatāḥ

हिन्दी अर्थ

जयानन्त महादेव कालमूर्ते सनातन। त्वमग्निः सर्वभूतानामन्तश्चरसि नित्यशः त्वं यज्ञस्त्वं वषदकारस्त्वं धाता हरिरव्ययः । त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं धाम परमं पदम्

English

In this world, neither Devas nor Danavas are equal to me since, thanks to my penance, the mother of the universe herself has been born as my daughter.

अध्याय १४

श्लोक 57

मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः ।यस्मात् प्रसह्य तस्माद् वो नाशयाम्यद्य गर्वितम्

mantrāḥ pramāṇaṃ na kṛtā yuṣmābhirbalagarvitaiḥ / yasmāt prasahya tasmād vo nāśayāmyadya garvitam

हिन्दी अर्थ

ओढङ्कारमूर्तिर्योगात्मा त्रयीनेत्रस्त्रिलोचनः। महाविभूतिर्दवेशो जयाशेषजगत्पते ततः कालाग्निरुद्रोऽसौ गृहीत्वान्धकमीश्वरः । त्रिशूलाग्रेषु विन्यस्य प्रननर्त सतां गतिः

English

O Goddess, this Mena, the daughter of the Pitrs, has become your mother, although you are the mother of the entire universe. O how glorious is my merit!*

अध्याय १४

श्लोक 58

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः ।गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः

ityuktvā yajñaśālāṃ tāṃ dadāha gaṇapuṅgavaḥ / gaṇeśvarāśca saṃkruddhā yūpānutpāṭya cikṣipuḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टरान्धकं देवगणाः शूलप्रोतं पितामहः । प्रणेमुरीश्वरं देवं भेरवं भवमोचकम् अन्तरिक्षेऽप्सरः सङ्का नृत्यन्ति स्म मनोरमा:

English

O Goddess of the immortal Devas, protect me for ever, along with Mena. I bow unto your lotus-like feet. I seek refuge in Siva (v.l. Sivam i.e. in you who are the consort of Siva).

अध्याय १४

श्लोक 59

प्रस्तोत्रा सह होत्रा च अश्वं चैव गणेश्वराः ।गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गङ्गास्त्रोतसि चिक्षिपुः

prastotrā saha hotrā ca aśvaṃ caiva gaṇeśvarāḥ / gṛhītvā bhīṣaṇāḥ sarve gaṅgāstrotasi cikṣipuḥ

हिन्दी अर्थ

संस्थापितोऽथ शूलाग्रे सोऽन्धको दग्धकिल्बिषः। कालं कविं योगवियोगहेतुम्

English

Ah! This is my great fortune due to my association with the great Goddess. O Mahadevi, command me what I should do, O Sahkari (consort of Sankara).

अध्याय १४

श्लोक 60

वीरभद्रो ऽपि दीप्तात्मा शक्रस्योद्यच्छतः करम् ।व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्

vīrabhadro 'pi dīptātmā śakrasyodyacchataḥ karam / vyaṣṭambhayadadīnātmā tathānyeṣāṃ divaukasām

हिन्दी अर्थ

दंष्ट्राकरालं दिवि नृत्यमानं हुताशवक्त्रं ज्वलनार्करूपम्।

English

After speaking these words, the Lord of mountains, Himavan stood by the side of Girija (Parvati) looking at her with palms joined in reverence.

अध्याय १४

श्लोक 61

भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया ।निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवमपातयत्

bhagasya netre cotpāṭya karajāgreṇa līlayā / nihatya muṣṭinā dantān pūṣṇaścaivamapātayat

हिन्दी अर्थ

वासुदेवका वचन सुनकर उन भगवान् हरने विष्णुकी ओर देखकर हैत्येन्द्र अन्धकको मारनेका विचार किया, गणोंका हर्ष बढ़ाते हुए वे करनेवाले लोग भैरवदेवको (इस प्रकार) स्तुति करने लगे

English

Then, on hearing his words and remembering her consort Pasupati (God Sankara) Parvati the Arani (the kindling piece of wood i.e. the cause of the origin) of the universe, smilingly spoke to her father.

अध्याय १४

श्लोक 62

तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया ।धर्षयामास बलवान् स्मयमानो गणेश्वरः

tathā candramasaṃ devaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā / dharṣayāmāsa balavān smayamāno gaṇeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्त! महादेव! आप सनातन हैं, कालकी मूर्ति हैं, आपकी जय हो। आप अग्निरूप और सभी प्राणियोंके भीतर सहैव निवास करनेवाले हैं। आप ही यज्ञ, आप ही वषट्कार और आप ही धाता अव्यय हरि हैं। आप ही ब्रह्मा, महादेव और आप ही तेजःस्वरूप परमपद हैं। (आप) प्रणवमूर्ति, योगात्मा, वेदत्रयीरूप तीन नेत्रवाले त्रिलोचन हैं। आप महाविभूतिस्वरूप, देवताओंके स्वामी हैं। है सम्पूर्ण

English

"O excellent one among the mountains, at the outset, listen to this secret instruction regarding Isvara, It is resorted to by the expounders of Brahman.

अध्याय १४

श्लोक 63

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया ।जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वराः

vahnerhastadvayaṃ chittvā jihvāmutpāṭya līlayā / jaghāna mūrdhni pādena munīnapi munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

संसारके स्वामी! आपको जय हो तदनन्तर सज्जनोंके आश्रयस्थान एवं प्रलयकालीन अग्निके समान भयंकर वे ईश्वर अन्धक हैत्यको पकड़कर अपने त्रिशूलके अग्रभागमें रखकर नाचने लगे। त्रिशूलपर पिरोये हुए अन्धकको देखकर पितामह

English

O father, with unswerving single-minded devotion, you resort only to that form (of mine) and worship it

अध्याय १४

श्लोक 64

तथा विष्णुं सहरुडं समायान्तं महाबलः ।विव्याध निशेतैर्बाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम्

tathā viṣṇuṃ saharuḍaṃ samāyāntaṃ mahābalaḥ / vivyādha niśetairbāṇaiḥ stambhayitvā sudarśanam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा तथा देवगण, संसारसागरसे मुक्त करनेवाले भैेरवदेवको प्रणाम करने लगे मुनि तथा सिद्धजन स्तुति करने लगे और गन्धर्व, किन्नर गान करने लगे तथा अन्तरिक्षमें रमणीय अप्सराओंके समूह नृत्य करने लगे। तदनन्तर त्रिशूलके अग्रभागमें स्थापित उस अन्धकके सभी पाप दग्ध

English

Visualise only that one (form) mentally. Meditate on it, worship that, according to my instructions. I shall relieve you of your worldly existence {Sarhsara) and sufferings, O sin¬ less one.

अध्याय १४

श्लोक 65

समालोक्य महाबाहुरागत्य गरुडो गणम् ।जघान पक्षैः सहसा ननादाम्बुनिधिर्यथा

samālokya mahābāhurāgatya garuḍo gaṇam / jaghāna pakṣaiḥ sahasā nanādāmbunidhiryathā

हिन्दी अर्थ

(नष्ट) हो गये, उसे सम्पूर्ण ज्ञान प्रात हो गया और वह परमेश्वरकी स्तुति करने लगा-- अन्थकने ( स्तुति करते हुए) कहा समाधिमें

English

Ere long I shall lift you up from the ocean ofworldly existence—you who have resorted to the divine Yoga by means of deep devotion.*

अध्याय १४

श्लोक 66

ततः सहस्त्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान् स्वयम् ।वैनतेयादभ्यधिकान् गरुडं ते प्रदुद्रुवुः

tataḥ sahastraśo bhadraḥ sasarja garuḍān svayam / vainateyādabhyadhikān garuḍaṃ te pradudruvuḥ

हिन्दी अर्थ

स्वरूप, कालरूप, कवि तथा संयोग एवं वियोगके कारणरूप ईश्वर-तत्त्वको जानते हैं, मैं उन अद्वितीय भगवानको सिरसे प्रणाम करता हूँ। भयंकर दाढ़ोंवाले, आकाशमें नृत्य करते हुए, अग्निके समान मुखवाले, प्रज्वलित सूर्यके समान स्वरूपवाले, हजारों पैर, आँख तथा सिरोंसे युक्त आप अद्वितीय रुद्रको मैं प्रणाम करता हूँ

English

O excellent mountain, I am attainable to you only through meditation, the path of desireless action, of devotion and of spiritual knowledge, but not otherwise through crores of ritualistic acts.

अध्याय १४

श्लोक 67

तान् दृष्ट्वा गरुडो धीमान् पलायत महाजवः ।विसृज्य माधवं वेगात् तदद्भुतमिवाभवत्

tān dṛṣṭvā garuḍo dhīmān palāyata mahājavaḥ / visṛjya mādhavaṃ vegāt tadadbhutamivābhavat

हिन्दी अर्थ

जयादिदेवामरपूजिताडच्े त्वमग्निरेको बहुधाभिपूज्यसे

English

For the sake of liberation for Sarhsara, carry out properly forever all the duties prescribed in Srutis and Smrtis. Do them well—the rites and duties meant for the four castes and stages of life, in combination with spiritual knowledge.

अध्याय १४

श्लोक 68

अन्तर्हिते वैनतेये भगवान् पद्मसंभवः ।आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम्

antarhite vainateye bhagavān padmasaṃbhavaḥ / āgatya vārayāmāsa vīrabhadraṃ ca keśavam

हिन्दी अर्थ

वाय्वादिभेहैररि्रिलात्मरूप त्वामेकमाहुः पुरुषं पुराण-

English

It is from Dharma that Bhakti {devotion) is generated. The supreme goal viz. Brahman is attained through Bhakti. Dharma is the activity like the performance of sacrifices and other duties prescribed in the Srutis and Smrtis.

अध्याय १४

श्लोक 69

प्रसादयामास च तं गौरवात् परमेष्ठिनः ।संस्तूय भगवानीशः साम्बस्तत्रागमत् स्वयम्

prasādayāmāsa ca taṃ gauravāt parameṣṭhinaḥ / saṃstūya bhagavānīśaḥ sāmbastatrāgamat svayam

हिन्दी अर्थ

त्वमन्तको योगिगणाभिजुष्टः एकोऽन्तरात्मा बहुधा निविष्टो

English

Dharma does not arise out of anything else. It is from the Vedas that the Dharma shines forth. Hence, one who is desirous ofliberation and who seeks Dharma should resort to the Vedas which are my embodiment.

अध्याय १४

श्लोक 70

वीक्ष्य देवाधिदेवं तं साम्बं सर्वगणैर्वृतम् ।तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः

vīkṣya devādhidevaṃ taṃ sāmbaṃ sarvagaṇairvṛtam / tuṣṭāva bhagavān brahmā dakṣaḥ sarve divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

भवन्तमाहुः शिवमेव केचित् त्वमक्षरं ब्रह्म परं पवित्र-

English

It is my own ancient and supreme potency that is termed as the Vedas. That potency arises and functions at the beginning of creation, in the forms of Rk, Tajus and Sdman.

अध्याय १४

श्लोक 71

विशेषात् पार्वतीं देवीमीश्वरार्धशरीरिणीम् ।स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः

viśeṣāt pārvatīṃ devīmīśvarārdhaśarīriṇīm / stotrairnānāvidhairdakṣaḥ praṇamya ca kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

हंसः प्राणो मृत्युरन्तोऽसि यज्ञः। प्रजापतिर्भगवानेकरुद्रो नीलग्रीवः स्तूयसे वेदविद्भिः

English

It is in order to protect those Vedas that the birth¬ less Lord Brahma created Brahmanas and others, and engaged them in their respective duties.

अध्याय १४

श्लोक 72

ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम् ।प्रसन्नमानसा रुद्रं वचः प्राह घृणानिधिः

tato bhagavatī devī prahasantī maheśvaram / prasannamānasā rudraṃ vacaḥ prāha ghṛṇānidhiḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणस्त्वं जगतामथादिः सदाशिवस्त्वं परमेश्वरोऽसि

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 73

त्वमेव जगतः स्त्रष्टा शासिता चैव रक्षकः ।अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौकसः

tvameva jagataḥ straṣṭā śāsitā caiva rakṣakaḥ / anugrāhyo bhagavatā dakṣaścāpi divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

हे आदिदेव! देवताओंके द्वारा आपके चरणोंकी पूजा की जाती है, आप विभागरहित, शुद्ध तत्त्वस्वरूप हैं, आपकी जय हो। अद्वितीय अग्निरूप आप वायु आदि भेदोंसे बहुत प्रकारसे पूजित होते हैं और अखिल आत्मरूप हैं। सूर्यके समान वर्णवाले पुराणपुरुष!

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 74

ततः प्रहस्य भगवान् कपर्दे नीललोहितः ।उवाच प्रणतान् देवान् प्राचेतसमथो हरः

tataḥ prahasya bhagavān kaparde nīlalohitaḥ / uvāca praṇatān devān prācetasamatho haraḥ

हिन्दी अर्थ

एकमात्र आपको ही तम (मायारूप अन्धकार)-से परे कहा जाता है। आप इस (संसार)-के साक्षी हैं, निरन्तर इसका पालन करते हैं और आप ही संहार करनेवाले हैं। आप योगियोंके समूहोंद्वारा सेवित होते रहते हैं। अद्वितीय, अन्तरात्मारूप आप देह आदि विशेष पदार्थोसे रहित होते हुए (विभिन्न) देहोंमें अनेक प्रकारसे स्थित रहते हैं। आप आत्मशब्द (' आत्मा' शब्दसे बोध्य) और परमात्मतत्त्व है । कुछ लोग आपको ही शिव कहते

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 75

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् ।संपूज्यः सर्वयज्ञेषु न निन्द्यो ऽहं विशेषतः

gacchadhvaṃ devatāḥ sarvāḥ prasanno bhavatāmaham / saṃpūjyaḥ sarvayajñeṣu na nindyo 'haṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

ओंकार शब्दसे वाच्य, अविनाशी, पर ब्रह्म हैं। आप स्वयं वेदवाक्योंमें ' ईश्वर '-शब्दसे सिद्ध हैं और समस्त विशेष पदार्थांसे शून्य हें । आप इन्द्र, वरुण, अग्नि, हंस, प्राण, मृत्यु, अन्त एवं यज्ञ हैं । वेदको जाननेवालोंके द्वारा आपके नीलकण्ठ, एकरुद्र, प्रजापति और भगवत्स्वरूपकी स्तुति की जाती है। आप संसारके आदि और नारायण हैं, आप ही पितामह और प्रपितामह हैं। वेदान्तशास्त्र तथा गुह्य उपनिषदोंमें

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 76

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् ।त्यक्त्वा लोकैषणामेतां मद्भक्तो भव यत्नतः

tvaṃ cāpi śṛṇu me dakṣa vacanaṃ sarvarakṣaṇam / tyaktvā lokaiṣaṇāmetāṃ madbhakto bhava yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

आप ही सदाशिव और परमेश्वर इस नामसे वर्णित हैं॥ १९३--१९५॥ तमोगुणसे परे, परम परमात्मा, पञ्चपदान्तरस्वरूप, ब्राह्मी, वैष्णवी एवं शाक्त--तीनों शक्तियोंसे अतीत,

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 77

भविष्यसि गणेशानः कल्पान्ते ऽनुग्रहान्मम ।तावत् तिष्ठ ममादेशात् स्वाधिकारेषु निर्वृतः

bhaviṣyasi gaṇeśānaḥ kalpānte 'nugrahānmama / tāvat tiṣṭha mamādeśāt svādhikāreṣu nirvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

आप परमात्माको नमस्कार है ब्रह्मा-विष्णु एवं शिव--इन त्रिमूर्तिरूप, अनन्त पदात्मक, आत्ममूर्ति, जगन्निवास और जगन्मयको नमस्कार है। ललारमें नेत्र धारण करनेवाले तथा लोगोंके हृदयमें स्थित आपको नमस्कार है। मुनीन्द्रों तथा सिद्धोंद्वारा जिनके

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 78

एवमुक्त्वा स भगवान् सपत्नीकः सहानुगः ।अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः

evamuktvā sa bhagavān sapatnīkaḥ sahānugaḥ / adarśanamanuprāpto dakṣasyāmitatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

चरणकमलोंकी पूजा की जाती है, ऐसे नागराजोंकी माला धारण करनेवाले आपको नमस्कार है ऐश्वर्यधर्मासनसंस्थिताय

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 79

अन्तर्हिते महादेवे शङ्करे पद्मसंभवः ।व्याजहार स्वयं दक्षमशेषजगतो हितम्

antarhite mahādeve śaṅkare padmasaṃbhavaḥ / vyājahāra svayaṃ dakṣamaśeṣajagato hitam

हिन्दी अर्थ

नमोऽस्तु ते देव हिरण्यबाहो नमोऽम्बिकायाः पतये मृडाय

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 80

ब्रह्मोवाच किं तवापगतो मोहः प्रसन्ने वृषभध्वजे ।यदाचष्ट स्वयं देवः पालयैतदतन्द्रितः

brahmovāca kiṃ tavāpagato mohaḥ prasanne vṛṣabhadhvaje / yadācaṣṭa svayaṃ devaḥ pālayaitadatandritaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिकालहीनामलधामधाम्ने नमो महेशाय नमः शिवाय

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 81

सर्वेषामेव भूतानां हृद्येष वसतीश्वरः ।पश्यन्त्येनं ब्रह्मभूता विद्वांसो वेदवादिनः

sarveṣāmeva bhūtānāṃ hṛdyeṣa vasatīśvaraḥ / paśyantyenaṃ brahmabhūtā vidvāṃso vedavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं स्तुवन्तं भगवान् शूलाग्रादवरोप्य तम्। तुष्टः प्रोवाच हस्ताभ्यां स्पृष्टाथ परमेश्वरः प्रीतोऽहं सर्वथा हैत्य स्तवेनानेन साम्प्रतम्। सम्प्राप्य गाणपत्यं मे संनिधाने वसामरः

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 82

स आत्मा सर्वभूतानां स बीजं परमा गतिः ।स्तूयते वैदिकैर्मन्त्रैर्देवदेवो महेश्वरः

sa ātmā sarvabhūtānāṃ sa bījaṃ paramā gatiḥ / stūyate vaidikairmantrairdevadevo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

अरोगश्छिन्नसंदेहो देवैरपि सुपूजितः। नन्दीश्वरस्यानुचरः सर्वदुःखविवर्जितः एवं व्याहृतमात्रे तु देवदेवेन देवताः। गणेश्वरा महादेवमन्धकं देवसंनिधौ

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 83

तमर्चयति यो रुद्रं स्वात्मन्येकं सनातनम् ।चेतसा भावयुक्तेन स याति परमं पदम्

tamarcayati yo rudraṃ svātmanyekaṃ sanātanam / cetasā bhāvayuktena sa yāti paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

सहस्रसूर्यसंकाशं त्रिनेत्रं चन्द्रचिह्नितम्। नीलकण्ठं जटामौलिं शूलासक्तमहाकरम् उवाच भगवान् विष्णुर्द्वदेवं स्मयन्निव २०६॥ स्थाने तव महादेव प्रभावः पुरुषो महान्। नेक्षतेऽज्चानजान् दोषान् गृह्णाति च गुणानपि

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 84

तस्मादनादिमध्यान्तं विज्ञाय परमेश्वरम् ।कर्मणा मनसा वाचा समाराधय यत्नतः

tasmādanādimadhyāntaṃ vijñāya parameśvaram / karmaṇā manasā vācā samārādhaya yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

इतीरितोऽथ भैरवो गणेशदेवपुङ्गवैः । सकेशवः सहान्धको जगाम शंकरान्तिकम् निरीक्ष्य देवमागतं स शंकरः सहान्धकम्। समाधवं समातृकं जगाम निर्वृतिं हरः

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 85

यत्नात् परिहरेशस्य निन्दामात्मविनाशनीम् ।भवन्ति सर्वदोषाय निन्दकस्य क्रिया यतः

yatnāt parihareśasya nindāmātmavināśanīm / bhavanti sarvadoṣāya nindakasya kriyā yataḥ

हिन्दी अर्थ

ऐश्वर्यमय धर्मके आसनपर विराजमान रहनेवाले, परमोत्कृष्ट एवं संसारको उत्पन्न करनेवाले आपको नमस्कार है । हजारों चन्द्रमा और सूर्योके समान नेत्रवाले तथा सुन्दर मध्यभागवाले सोमस्वरूप आपको नमस्कार है । हिरण्यबाहो! देव! आपको नमस्कार है। अम्बिकाके पति मृड! आपको नमस्कार है। अत्यन्त गुह्य, गुहान्तर, वेदान्तरूपी विज्ञानके द्वारा निश्चित किये गये तीनों कालोंके प्रभावसे रहित, शुद्ध तेजोमय

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 86

यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः ।स देवदेवो भगवान् महादेवो न संशयः

yastavaiṣa mahāyogī rakṣako viṣṇuravyayaḥ / sa devadevo bhagavān mahādevo na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानवाले महेशको नमस्कार है, शिवको नमस्कार है॥ १९८--२०० ॥ इस प्रकार स्तुति कर रहे उस (अन्धक)-को प्रसन्‍न होकर भगवान् परमेश्वरने त्रिशूलके अग्रभागसे उतारा और हाथोंसे स्पर्श करते हुए कहा--हैत्य! इस समय तुम्हारे द्वारा की गयी इस स्तुतिसे मैं तुमपर

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 87

मन्यन्ते ये जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुमीश्वरात् ।मोहादवेदनिष्ठत्वात् ते यान्ति नरकं नराः

manyante ye jagadyoniṃ vibhinnaṃ viṣṇumīśvarāt / mohādavedaniṣṭhatvāt te yānti narakaṃ narāḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त प्रसन्न हुँ। तुम गणपति-पद प्राकर अमर होकर मेरे समीपमें निवास करो। तुम रोगोंसे रहित, संदेहशून्य, सभी दुःखोंसे रहित और नन्दीश्वरके अनुचर होकर देवताओंके द्वारा भलीभाँति पूजित हजारों सूर्यके समान प्रकाशमान, त्रिनेत्रधारी, चन्द्रमाके चिहसे सुशोभित, नीलकण्ठ, जटा-मुकुटधारी, विशाल भुजामें त्रिशूल धारण किये तथा महादेवरूपमें विद्यमान उस अन्धक हैत्यको देव शंकरके समीपमें

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 88

वेदानुवर्तिनो रुद्रं देवं नारायणं तथा ।एकीभावेन पश्यन्ति मुक्तिभाजो भवन्ति ते

vedānuvartino rudraṃ devaṃ nārāyaṇaṃ tathā / ekībhāvena paśyanti muktibhājo bhavanti te

हिन्दी अर्थ

स्थित देखकर देवता तथा गणेश्वर अत्यन्त आश्चर्य- चकित हो गये और उसकी स्तुति करने लगे। तदनन्तर भगवान् विष्णुने हँसते हुए देवाधिदेव शिवसे कहा ॥ २०४--२०६ ॥ महादेव! आपने उचित ही प्रभाव दिखलाया। महान् पुरुष आज्ञानसे उत्पन्न दोषोंको नहीं देखते और गुणोंको ही ग्रहण करते हैं। इतना कहे जानेके बाद गणेश्वरो, श्रेष्ठ देवों, केशव तथा अन्धकके साथ भैरव शंकरके

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 89

यो विष्णुः स स्वयं रुद्रो यो रुद्रः स जनार्दनः ।इति मत्वा यजेद् देवं स याति परमां गतिम्

yo viṣṇuḥ sa svayaṃ rudro yo rudraḥ sa janārdanaḥ / iti matvā yajed devaṃ sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

पास गये। अन्धक, विष्णु तथा मातृकाओंके साथ देव (भेरव)-को आया देखकर उन कल्याणकारी हरको परम शान्ति प्राप्त हुई। हिरण्याक्षके पुत्र (अन्धक)-का हाथ पकड़कर ईश्वर (शंकर) वहाँ गये, जहाँ शंकरप्रिया विलोक्य सा समागतं भवं भवार्तिहारिणम्।

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 90

सृजत्येतज्जगत् सर्वं विष्णुस्तत् पश्यतीश्वरः ।इत्थं जगत् सर्वमिदं रुद्रनारायणोद्भवम्

sṛjatyetajjagat sarvaṃ viṣṇustat paśyatīśvaraḥ / itthaṃ jagat sarvamidaṃ rudranārāyaṇodbhavam

हिन्दी अर्थ

संसारके दुःखोंका हरण करनेवाले भव (शंकर)- अवाप सान्धकं सुखं प्रसादमन्धकं प्रति॥ २११॥ को अन्धकके साथ आया देखकर उन्हें सुख प्राप्त हुआ,

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 91

तस्मात् त्यक्त्वा हरेर्निन्दां विष्णावपि समाहितः ।समाश्रयेन्महादेवं शरण्यं ब्रह्मवादिनाम्

tasmāt tyaktvā harernindāṃ viṣṇāvapi samāhitaḥ / samāśrayenmahādevaṃ śaraṇyaṃ brahmavādinām

हिन्दी अर्थ

अथान्धको महेश्वरी ददर्श देवपा्श्वगाम्। पपात दण्डवत् क्षितौ ननाम पादपद्ायोः नमामि देववल्लभामनादिमद्रिजामिमाम्। यतः प्रधानपूरुषौ निहन्ति याखिलं जगत्

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 92

उपश्रुत्याथ वचनं विरिञ्चस्य प्रजापतिः ।जगाम शरणं देवं गोपतिं कृत्तिवाससम्

upaśrutyātha vacanaṃ viriñcasya prajāpatiḥ / jagāma śaraṇaṃ devaṃ gopatiṃ kṛttivāsasam

हिन्दी अर्थ

विभाति या शिवासने शिवेन साकमव्यया। हिरण्मयेऽतिनिर्मले नमामि तामिमामजाम् नमामि या गुणातिगा गिरीशपुत्रिकामिमाम्

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 93

ये ऽन्ये शापाग्निनिर्दग्धा दधीचस्य महर्षयः ।द्विषन्तो मोहिता देवं संबभूवुः कलिष्वथ

ye 'nye śāpāgninirdagdhā dadhīcasya maharṣayaḥ / dviṣanto mohitā devaṃ saṃbabhūvuḥ kaliṣvatha

हिन्दी अर्थ

क्षमस्व देवि शैलजे कृतं मया विमोहतः। संस्तुता हैत्यपतिना पुत्रत्वे जगृहेऽन्धकम्

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 94

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं विप्राणां कुलसंभवाः ।पूर्वसंस्कारमहात्म्याद् ब्रह्मणो वचनादिह

tyaktvā tapobalaṃ kṛtsnaṃ viprāṇāṃ kulasaṃbhavāḥ / pūrvasaṃskāramahātmyād brahmaṇo vacanādiha

हिन्दी अर्थ

यत्र सा तामसी विष्णोर्मूर्तिः संहारकारिका। समास्ते हरिरव्यक्तो नृसिंहाकृतिरीश्वरः कालाग्निरुद्रो भगवान् युयोजात्मानमात्मनि

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 95

मुक्तशापास्ततः सर्वे कल्पान्ते रौरवादिषु ।निपात्यमानाः कालेन संप्राप्यादित्यवर्चसम् ।ब्रह्माणं जगतामीशमनुज्ञाताः स्वयंभुवा

muktaśāpāstataḥ sarve kalpānte rauravādiṣu / nipātyamānāḥ kālena saṃprāpyādityavarcasam / brahmāṇaṃ jagatāmīśamanujñātāḥ svayaṃbhuvā

हिन्दी अर्थ

युञ्जतस्तस्य देवस्य सर्वा एवाथ मातर: । बुभुक्षिता महादेवं प्रणम्याहुस्त्रिशूलिनम् बुभुक्षिता महादेव अनुज्ञा दीयतां त्वया। त्रैलोक्यं भक्षयिष्यामो नान्यथा तृप्तिरस्ति नः

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 96

समाराध्य तपोयोगादीशानं त्रिदशाधिपम् ।भविष्यन्ति यथा पूर्वं शङ्करस्य प्रसादतः

samārādhya tapoyogādīśānaṃ tridaśādhipam / bhaviṣyanti yathā pūrvaṃ śaṅkarasya prasādataḥ

हिन्दी अर्थ

एतावदुक्त्वा वचनं मातरो विष्णुसम्भवाः । भक्षयाञ्जक्रिरे सर्व त्रैलोक्यं सचराचरम् ततः स भैरवो देवो नृसिंहवपुषं हरिम्। दध्यौ नारायणं देवं क्षणात् प्रादुरभूद्धरिः

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

अध्याय १४

श्लोक 97

एतद् वः कथितं सर्वं दक्षयज्ञनिषूदनम् ।शृणुध्वं दक्षपुत्रीणां सर्वासां चैव संततिम्

etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ dakṣayajñaniṣūdanam / śṛṇudhvaṃ dakṣaputrīṇāṃ sarvāsāṃ caiva saṃtatim

हिन्दी अर्थ

तब उन्होंने अन्धकपर कृपा की। अन्धक शंकरके पार्श्वभागमें स्थित महेशवरीको देखा। वह पृथ्वीपर दण्डके समान गिर गया और देवीके चरणकमलोंमें प्रणाम किया जिनसे प्रधान (प्रकृति) और पुरुष उत्पन्न हुए हैं और जो सम्पूर्ण विश्वका संहार करनेवाली हैं, उन अनादि शंकरप्रिया अद्रितनया (पर्वतपुत्री) -को में प्रणाम करता हूँ। जो अति निर्मल, हिरण्मय, मंगलकारी

English

The hells such as Tamisra and others were created beneath the earth by god Brahma for those people who do not practise the duties prescribed in my Dharma.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Kurma Purana — Chapter 14

कूर्मपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.