Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
51
अध्याय 51 / 318

Adhyaya 51

32 श्लोक
WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ32 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५१

श्लोक 1

ब्रह्मणा भगवन्तं विष्णुं जगतः वर्तमानायाः अवस्थायाः वर्णनं कृत्वा पृथिव्याः भारं उद्धरणाय मन्त्रणं ब्रह्माजीका भगवान् विष्णुसे जगत्की वतमान अवस्थाका वर्णन करते हुए पृध्वीका भार उतारनेके लिये मन्त्रणा करनेका अनुरोध तच्छ्रुत्वा विष्णुगदितं ब्रह्मा लोकपितामहः ।उवाच परमं वाक्यं हितं सर्वदिवौकसाम्

brahmaṇā bhagavantaṃ viṣṇuṃ jagataḥ vartamānāyāḥ avasthāyāḥ varṇanaṃ kṛtvā pṛthivyāḥ bhāraṃ uddharaṇāya mantraṇaṃ brahmājīkā bhagavān viṣṇuse jagatkī vatamāna avasthākā varṇana karate hue pṛdhvīkā bhāra utāraneke liye mantraṇā karanekā anurodha tacchrutvā viṣṇugaditaṃ brahmā lokapitāmahaḥ | uvāca paramaṃ vākyaṃ hitaṃ sarvadivaukasām

हिन्दी अर्थ

कार्य करनेवाले हम दोनों भाइयोंने फिर वही अपना काम-धंधा आरम्भ कर दिया॥ ३८-३९ ॥ तदनन्तर राजा जरासंधने हम दोनोंके नगरपर घेरा डालनेके लिये निश्चित विचार कर लिया। यद्यपि हम दोनों उसके साथ बहुत युद्ध कर चुके हैं और उनमें अपना लक्ष्य सिद्ध करनेमें सफल भी हुए हैं तथापि अपने नगर और प्रजाजनोंकी रक्षाके लिये हमने जरासंधसे लड़नेके लिये कोई उद्योग नहीं किया। ब्रतधारी मुने! अभी हमलोगोंको शक्ति और साधनका संचय करना है, अत: अकृतार्थ होकर ही हमलोग वहाँसे चल पड़े ॥४०-४१॥ हमारे पास युद्धके लिये रथ नहीं है। हम पैदल ही हैं। हमारे शरीरपर कवच और हाथोंमें अस्त्र-शस्त्र भी नहीं हैं। हम जरासंधके आक्रमणके भयसे नगरकों छोड़कर केवल दो ही जने वहाँसे निकल आये हैं

English

²²⁹ A sacrifice in honor of the mount Govardhana.

अध्याय ५१

श्लोक 2

नास्ति किञ्चिद्भयं विष्णो सुराणामसुरान्तक ।येषां भवानभयदः कर्णधारो रणे रणे

nāsti kiñcidbhayaṃ viṣṇo surāṇāmasurāntaka | yeṣāṃ bhavānabhayadaḥ karṇadhāro raṇe raṇe

अध्याय ५१

श्लोक 3

शक्रे जयति देवेशे त्वयि चासुरसूदने ।धर्मे प्रयतमानानां मानवानां कुतो भयम्

śakre jayati deveśe tvayi cāsurasūdane | dharme prayatamānānāṃ mānavānāṃ kuto bhayam

हिन्दी अर्थ

जाने त्वां कृष्ण गोप्तारं जगत: प्रभुमव्ययम्। देवकार्यार्थसिद्धवर्थमबालं बालतां गतम् न त्वयाविदितं किंचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते। तथापि भक्तिमात्रेण श्रुणु वक्ष्यामि ते वच: करवीरपुरं नाम राष्ट्र चैव निवेशितम् पुरेडस्मिन् नृपतिः कृष्ण वासुदेवो महायशा:। श्रुगाल इति विख्यातो नित्यं परमकोपन:

English

²³¹ Any real vessel made of wood, stone and in the shape of a boat and used for holding or pouring out water, as a bathing tub, a bathing vessel, a bucket or watering pot &c.

अध्याय ५१

श्लोक 4

सत्ये धर्मे च निरतान् मानवान् विगतज्वरान् ।नाकाले धर्मिणो मृत्युः शक्नोति प्रसमीक्षितुम्

satye dharme ca niratān mānavān vigatajvarān | nākāle dharmiṇo mṛtyuḥ śaknoti prasamīkṣitum

अध्याय ५१

श्लोक 5

मानवानां च पतयः पार्थिवाश्च परस्परम् ।षड्भागमुपभुञ्जाना न भयं कुर्वते मिथः

mānavānāṃ ca patayaḥ pārthivāśca parasparam | ṣaḍbhāgamupabhuñjānā na bhayaṃ kurvate mithaḥ

अध्याय ५१

श्लोक 6

ते प्रजानां शुभकराः करदैरविगर्हिताः ।सुकरैर्विप्रयुक्तार्थाः कोशमापूरयन्त्युत

te prajānāṃ śubhakarāḥ karadairavigarhitāḥ | sukarairviprayuktārthāḥ kośamāpūrayantyuta

अध्याय ५१

श्लोक 7

स्फीताञ्जनपदान् सर्वान् पालयन्तः क्षमापराः ।अतीक्ष्णदण्डांश्चतुरो वर्णाञ्जुगुपुरञ्जसा

sphītāñjanapadān sarvān pālayantaḥ kṣamāparāḥ | atīkṣṇadaṇḍāṃścaturo varṇāñjugupurañjasā

अध्याय ५१

श्लोक 8

नोद्वेजनीया भूतानां सचिवैः साधुपूजिताः ।चतुरङ्गबलैर्गुप्ताः षड्गुणानुपयुञ्जते

nodvejanīyā bhūtānāṃ sacivaiḥ sādhupūjitāḥ | caturaṅgabalairguptāḥ ṣaḍguṇānupayuñjate

अध्याय ५१

श्लोक 9

धनुर्वेदपराः सर्वे सर्वे वेदेषु निष्ठिताः ।यजन्ते च यथाकालं यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः

dhanurvedaparāḥ sarve sarve vedeṣu niṣṭhitāḥ | yajante ca yathākālaṃ yajñairvipuladakṣiṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

कष्ट उठा रहे हैं। तत्पश्चात् हम रमणीय एवं श्रेष्ठ नगर क्रौद्पुरमें चलेंगे॥ ६०-६१॥ श्रीकृष्ण! वहाँ तुम्हारे ही कुलमें उत्पन्न एक राजा राज्य करते हैं, जो सदा धर्ममें तत्पर रहनेवाले हैं, उनका नाम है महाकपि; वे वनवासी जनपद तथा वहाँके निवासी प्रजाओंके अधिपति हैं उस राजासे मिले बिना ही हमलोग निवासके लिये संध्या होते-होते आनडुह नामक तीर्थमें जा पहुँचेंगे और वहाँ एक साथ मिलकर रहेंगे॥६३॥ वहाँसे उतरकर हमलोग सह्यपर्वतकी गुफामें होते हुए उस गोमन्त नामसे विख्यात शैलपर जा पहुँचेंगे, जो अनेकानेक शिखरोंसे विभूषित है॥ ६४॥ उसका एक विशाल शिखर इतना ऊँचा है कि वह स्वर्गलोकतक पहुँचा हुआ जान पड़ता है। आकाशचारी पक्षियोंके लिये भी उसपर चढ़ना

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 10

वेदानधीत्य दीक्षाभिर्महर्षीन् ब्रह्मचर्यया ।श्राद्धैश्च मेध्यैः शतशस्तर्पयन्ति पितामहान्

vedānadhītya dīkṣābhirmaharṣīn brahmacaryayā | śrāddhaiśca medhyaiḥ śataśastarpayanti pitāmahān

हिन्दी अर्थ

कठिन है। वह देवताओंका विश्राम-स्थल है और ज्योतियोंसे घिरा हुआ है॥ ६५॥ उसे स्वर्गका सोपान समझा जाता है। वह उच्चतम पर्वत (भूतलका नहीं) आकाशका-सा पर्वत जान पड़ता है। उसपर देवताओंके विमान उतरते हैं तथा वह दूसरे मेरुगिरिके समान प्रतीत होता है तुम दोनों भाई देवताओंके समान दिव्य रूपधारी तथा तेजस्वी हो। उस गोमन्त गिरिके महान् शिखरपर आरूढ़ होकर उदय और अस्तके समय सूर्य एवं नक्षत्रोंके स्वामी चन्द्रमाका तथा अपार द्वीपोंसे विभूषित और तरज्जमालाओंसे अलंकृत समुद्रका दर्शन करते हुए तुम दोनों बन्धु वहाँ पर्वतीय शिखरके अग्रभागमें सुखपूर्वक विचरोगे ॥ ६७-६८ ॥ उस गोमन्त नामक शैलके शिखरपर रहकर वहाँके वनमें विचरते हुए तुम दोनों वीर दुर्ग- युद्धद्वारा धावा करके जरासंधको जीत लोगे॥ ६९॥ तुम दोनों रण-दुर्मद बीरोंको उस पर्वतपर आरूढ़ हुआ देख जरासंध पर्वत-युद्धमें ही आसक्त हो जायगा॥ ७० ॥ वहाँ भयंकर युद्ध आरम्भ हो जानेपर तुम दोनोंके हाथमें भी

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 11

नैषामविदितं किञ्चित्त्रिविधं भुवि दृश्यते ।वैदिकं लौकिकं चैव धर्मशास्त्रोक्तमेव च

naiṣāmaviditaṃ kiñcittrividhaṃ bhuvi dṛśyate | vaidikaṃ laukikaṃ caiva dharmaśāstroktameva ca

अध्याय ५१

श्लोक 12

ते परावरदृष्टार्था महर्षिसमतेजसः ।भूयः कृतयुगं कर्तुमुत्सहन्ते नराधिपाः

te parāvaradṛṣṭārthā maharṣisamatejasaḥ | bhūyaḥ kṛtayugaṃ kartumutsahante narādhipāḥ

हिन्दी अर्थ

स चक्रमुसलो नाम संग्राम: कृष्ण विश्रुतः। हैवतैरिह निर्दिष्ट: कालस्यादेशसंज्ञितः तत्र ते कृष्ण संग्रामे सुव्यक्तं वैष्णवं वपु:। द्रक्ष्यन्ति रिपवः सर्वे सुराक्ष सुभावन तां भजस्व गदां कृष्ण चक्र च चिरविस्मृतम। भजस्व स्वेन रूपेण सुराणां विजयाय बै वधाय सुरशत्रूणां भजताल्लोकभावन: एष ते प्रथम: कृष्ण संग्रामो भुवि पार्थिव: । पृथिव्यर्थ समाख्यातो भारावतरणे सुरैः

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 13

तेषामेव प्रभावेण शिवं वर्षति वासवः ।यथार्थं च ववुर्वाता विरजस्का दिशो दश

teṣāmeva prabhāveṇa śivaṃ varṣati vāsavaḥ | yathārthaṃ ca vavurvātā virajaskā diśo daśa

अध्याय ५१

श्लोक 14

निरुत्पाता च वसुधा सुप्रचाराश्च खे ग्रहाः ।चन्द्रमाश्च सनक्षत्रः सौम्यं चरति योगतः

nirutpātā ca vasudhā supracārāśca khe grahāḥ | candramāśca sanakṣatraḥ saumyaṃ carati yogataḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले श्रीकृष्ण! उस संग्राममें समस्त शत्रु और दर्शन करेंगे॥ ७६॥ श्रीकृष्ण! तुम अपने उसी वैष्णव रूपसे स्थित हो देवताओंकी विजयके लिये चिरकालसे भूले हुए अपने उस चक्र और गदाको ग्रहण करना तथा ये लोकभावन बलराम भी देवद्रोहियोंका वध करनेके लिये अपने शत्रुविदारण घोर हल और मूसलको हाथमें ले लें॥ ७८॥ श्रीकृष्ण! पृथ्वीका भार उतारनेके लिये भूमण्डलके राजाओंके साथ तुम्हारा यह पहला संग्राम देवताओंद्वारा बताया गया है॥७९॥ यहीं तुम्हें अपने दिव्य आयुधोंकी, वैष्णव स्वरूपकी, लक्ष्मीकी तथा शशब्रुव्यूहोंका विदारण करनेवाले तेजकी प्राप्ति होगी॥ ८०॥ श्रीकृष्ण! इसके बाद पृथ्वीपर अस्त्र- शस्त्रोंसे व्याप्त एक महान् संग्राम होगा, जो लोगोंमें महाभारतके नामसे प्रसिद्ध होगा॥ ८१॥ अतः श्रीकृष्ण ! तुम पर्वतोंमें श्रेष्ठ गिरिगज गोमन्तपर चलो। जरासंधके युद्धमें भी विजयश्री तुम्हागा ही वरण करनेके लिये

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 15

अनुलोमकरः सूर्यस्त्वयने द्वे चचार ह ।हव्यैश्च विविधैस्तप्तः शुभगन्धो हुताशनः

anulomakaraḥ sūryastvayane dve cacāra ha | havyaiśca vividhaistaptaḥ śubhagandho hutāśanaḥ

अध्याय ५१

श्लोक 16

एवं सम्यक् प्रवृत्तेषु विवृद्धेषु मखादिषु ।तर्पयत्सु महीं कृत्स्नां नृणां कालभयं कुतः

evaṃ samyak pravṛtteṣu vivṛddheṣu makhādiṣu | tarpayatsu mahīṃ kṛtsnāṃ nṛṇāṃ kālabhayaṃ kutaḥ

अध्याय ५१

श्लोक 17

तेषां ज्वलितकीर्तीनामन्योन्यवशवर्तिनाम् ।राज्ञां बलैर्बलवता पीड्यते वसुधातलम्

teṣāṃ jvalitakīrtīnāmanyonyavaśavartinām | rājñāṃ balairbalavatā pīḍyate vasudhātalam

अध्याय ५१

श्लोक 18

सेयं भारपरिश्रान्ता पीड्यमाना नराधिपैः ।पृथिवी समनुप्राप्ता नौरिवासन्नविप्लवा

seyaṃ bhārapariśrāntā pīḍyamānā narādhipaiḥ | pṛthivī samanuprāptā naurivāsannaviplavā

हिन्दी अर्थ

वहाँ नीले पत्थरोंके ढेर-के-ढेर पड़े थे, जिनसे वह अनेक वर्णके मेघकी भाँति सुशोभित होता था। पानीके साथ गेरू आदि धातुओंके बहानेसे उसका अज्ज चन्दनसे चर्चित-सा जान पड़ता था। शिखरोंसे जो झरने गिर रहे थे, वे आभूषणके समान उसकी शोभा बढ़ाते थे कीर्ण सुरगणै: कान्तैमैनाकमिव कामगम्। उच्छितं सुविशालाग्रं समूलाम्बुपरिस्त्रवम् सकाननदरीप्रस्थं शवेताभ्रगणभूषितम् । पनसाम्रातकाम्रौधेवेंत्रस्यन्दनचन्दन:. चअम्पकाशोकबकुलं बिल्वतिन्दुकशोभितम्

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 19

युगान्तसदृशै रूपैः शैलोच्चलितबन्धना ।जलोत्पीडाकुला स्वेदं धारयन्ती मुहुर्मुहुः

yugāntasadṛśai rūpaiḥ śailoccalitabandhanā | jalotpīḍākulā svedaṃ dhārayantī muhurmuhuḥ

अध्याय ५१

श्लोक 20

क्षत्रियाणां वपुर्भिश्च तेजसा च बलेन च ।नृणां च राष्ट्रैर्विस्तीर्णैः श्राम्यतीव वसुन्धरा

kṣatriyāṇāṃ vapurbhiśca tejasā ca balena ca | nṛṇāṃ ca rāṣṭrairvistīrṇaiḥ śrāmyatīva vasundharā

हिन्दी अर्थ

काननैराननाकारैविंशेषद्धिरिव थ्रियम् कान्तिमान् देवता वहाँ सब ओर फैले हुए थे। वह इच्छानुसार विचरनेवाले मैनाक-सा प्रतीत होता था। अत्यन्त विशाल शिखरसे सुशोभित वह उच्चतम पर्वत अपने मूलभागसे निर्झरोंक जलकी धारा बहा रहा था॥ १० ॥ वन, गुफा और शिखरोंसे सम्पन्न वह शैलराज श्वेत बादलोंसे विभूषित था। वहाँ कटहल, आम्रातक (आमड़ा), आमोंके समूह, बेंत, स्यन्दन (तिनिश), चन्दन, तमाल, इलायचीके वन तथा मिर्चकी झाड़ियाँ शोभा पाती थीं। वहाँ सब ओर पिप्पलीकी बेलें फैली थीं। इज्जुदीके वृक्ष विचित्र शोभा दे रहे थे तथा सर्जरस (राल)-के वृक्ष सब ओरसे उस पर्वतको सुशोभित किये हुए थे। ऊँचे-ऊँचे शाल वृक्षोंके बन तथा अन्य बहुत-से विचित्र बन उस पर्वतकी शोभा बढ़ा रहे थे॥ ११--१३॥ राल, नीम और अर्जुन-वृक्षोंका वन शोभा दे रहा था। पाड़र-वृक्षोंक समूह वहाँ सब ओर

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 21

पुरे पुरे नरपतिः कोटिसङ्ख्यैर्बलैर्वृतः ।राष्ट्रे राष्ट्रे च बहवो ग्रामाः शतसहस्रशः

pure pure narapatiḥ koṭisaṅkhyairbalairvṛtaḥ | rāṣṭre rāṣṭre ca bahavo grāmāḥ śatasahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

शैलशिखरकी शोभा बढ़ाते थे॥१४॥ वहाँ जलोंमें जलज कमल, स्थलोंमें स्थलज कमल तथा अन्यान्य वृक्षममूह सब ओरसे उस पर्वतके आभूषण बने हुए थे॥ १५॥ जामुन, केवड़े, कद्रु, केले, चम्पा, अशोक, बकुल, बिल्व और तिन्दुक आदि वृक्षोंसे वह शैल सुशोभित था॥ १६॥ बहुत-से कुझ और नागकेसरके फूल सब ओरसे उसकी शोभा बढ़ाते थे। झुंड-के- झुंड हाथी वहाँ सब ओर फैले हुए थे। मृगोंके समुदायसे वह शोभायमान था॥ १७॥ उसके प्रस्तरखण्डोंके मध्य- भागोंमें सिद्ध, चारण तथा राक्षस बैठे हुए थे। गन्धर्व, गुह्मक तथा पक्षी भी उस पर्वतका सेवन करते थे उसकी शिलाएँ सदा ही विद्याधरगणोंसे सेवित होती थीं। सिंहों और व्याप्रोंके दहाड़नेकी ध्वनिसे वह पर्वत निरन्तर गूँजता रहता था। जलकी धाराएँ और चन्द्रमाकी किरणें उसका सेवन एवं शोभा-संवर्धन करती थीं

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 22

भूमिपानां सहस्रैश्च तेषां च बलिनां बलैः ।ग्रामायुताढ्यै राष्ट्रैश्च भूमिर्निर्विवराकृता

bhūmipānāṃ sahasraiśca teṣāṃ ca balināṃ balaiḥ | grāmāyutāḍhyai rāṣṭraiśca bhūmirnirvivarākṛtā

हिन्दी अर्थ

अप्सराओंसे अलंकृत था। दिव्य वनस्पतियोंके नाना प्रकारके फूल वहाँ सब ओर बिखरे पड़े थे॥ २०॥ उस पर्वतको कभी भी इन्द्रके वज्रप्रहारकी व्यथाका अनुभव नहीं हुआ था। वहाँ न तो दावानलका भय था और न प्रचण्ड आँधीका॥ २१ ॥ निर्शरोंसे प्रकट हुई सरिताएँ उस पर्वतको सुशोभित करती थीं। वह अपनी शोभा बढ़ाते हुए-से मुखाकार काननोंसे उपलक्षित होता था स्थलीभिर्मगजुष्टाभिः कान्ताभिरुपशोभितम् पाश्वैंसपलकल्माषैमेंघेरिव॒ विभूषितम्। पादपच्छन्‍नभूमीभि: सपुष्पाभि: समन्ततः तेषु तेष्ववकाशेषु सदारमिव शोभितम्।

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 23

सेयं निरामयं कृत्वा निश्चेष्टा कालमग्रतः ।प्राप्ता ममालयं विष्णो भवांश्चास्याः परा गतिः

seyaṃ nirāmayaṃ kṛtvā niśceṣṭā kālamagrataḥ | prāptā mamālayaṃ viṣṇo bhavāṃścāsyāḥ parā gatiḥ

अध्याय ५१

श्लोक 24

कर्मभूमिर्मनुष्याणां भूमिरेषा व्यथां गता ।यथा न सीदेत् तत् कार्यं जगत्येषा हि शाश्वती

karmabhūmirmanuṣyāṇāṃ bhūmireṣā vyathāṃ gatā | yathā na sīdet tat kāryaṃ jagatyeṣā hi śāśvatī

अध्याय ५१

श्लोक 25

अस्या हि पीडने दोषो महान् स्यान्मधुसूदन ।क्रियालोपश्च लोकानां पीडितं च जगद् भवेत्

asyā hi pīḍane doṣo mahān syānmadhusūdana | kriyālopaśca lokānāṃ pīḍitaṃ ca jagad bhavet

हिन्दी अर्थ

अपने रहनेके लिये घर बना लिया, मानो मानसिक संकल्पसे ही उसका निर्माण कर लिया हो उन दोनों यदुकुमारोंको वहाँ विराजमान हुआ देख अभीष्ट स्थानपर जानेके लिये उनसे पूछना आरम्भ किया-- नगरको जाऊँगा। आप दोनोंको तो युद्धमें देवता भी नहीं हरा सकते (फिर मनुष्यकी तो बात ही क्‍या है ?) ॥ ३२ ॥ श्रीकृष्ण ! तुम दोनोंके साथ मार्गका अनुसरण करनेसे मुझे जो प्रसन्नता प्राप्त हुई है, वह मेरे इस

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 26

श्राम्यते व्यक्तमेवेयं पार्थिवौघप्रपीडिता ।सहजां या क्षमां त्यक्त्वा चलत्वमचला गता

śrāmyate vyaktameveyaṃ pārthivaughaprapīḍitā | sahajāṃ yā kṣamāṃ tyaktvā calatvamacalā gatā

अध्याय ५१

श्लोक 27

तदस्याः श्रुतवन्तः स्म तच्चापि भवता श्रुतम् ।भारावतरणार्थं हि मन्त्रयाम सह त्वया

tadasyāḥ śrutavantaḥ sma taccāpi bhavatā śrutam | bhārāvataraṇārthaṃ hi mantrayāma saha tvayā

हिन्दी अर्थ

तत्रायुधबलं चैव रूपं च रणकर्कशम्। स्वयमेवात्मना कृष्ण त्वमात्मानं विधत्स्व ह चक्रोद्यतकरं दृष्ठा त्वां गदापाणिमाहवे। चतुद्विंगुणपीनांसं बिभ्येदपषि शतक्रतुः बैनतेयस्य चाह्नानं वाहनं ध्वजकर्मणि। कुरु शीघ्र॑ महाबाहो गोविन्द बदतां वर युद्धकामा नृपतयस्त्रिदिवाभिमुखोद्यता:। धार्तराष्ट्स्थ वशगास्तिष्ठन्ति रणवृत्तय:

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 28

सत्पथे हि स्थिताः सर्वे राजानो राष्ट्रवर्धनाः ।नराणां च त्रयो वर्णा ब्राह्मणाननुयायिनः

satpathe hi sthitāḥ sarve rājāno rāṣṭravardhanāḥ | narāṇāṃ ca trayo varṇā brāhmaṇānanuyāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

सग्रह॑ कृष्ण नक्षत्र संक्षिप्यारिविमर्दन। त्वयि मानुष्यमापन्ने युद्धे च समुपस्थिते त्वरस्व कृष्ण युद्धाय दानवानां वधाय च। स्वर्गाय च नरेन्द्राणां देवतानां सुखाय च मैंने जिसे बताया था और जहाँ तुम्हें अपने दिव्य आयुध प्राप्त होनेवाले हैं, वह स्थान यही है। देवताओंने तुम्हारे लिये उनकी प्राप्तिका यही समय निर्धारित किया है, जो परलोकके लिये हितकर है॥ ३४॥ देवताओंमें श्रेष्ठ बैकुण्ठ ! तुम सर्वव्यापी विष्णु हो। देवताओंने सदा तुम्हारी स्तुति की है। श्रीकृष्ण! तुम मेरी यह तात्तिक बात सुनो, जो सम्पूर्ण जगत्के लिये हितकर है गोविन्द तुमने मनुष्योंक हितके लिये संसारमें मानव- शरीर धारण करके जो यह लौकिक कर्म प्रारम्भ किया है, उसका यह पहला प्रयोग यहीं होने जा रहा है। कालने उसका आयोजन यहीं किया है॥ ३६ ई ॥

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 29

सर्वं सत्यपरं वाक्यं वर्णा धर्मपरास्तथा ।सर्वे वेदपरा विप्राः सर्वे विप्रपरा नराः

sarvaṃ satyaparaṃ vākyaṃ varṇā dharmaparāstathā | sarve vedaparā viprāḥ sarve vipraparā narāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण! जरासंधके साथ संग्राम उपस्थित होनेपर तुम स्वयं ही अपने-आपके द्वारा अपनेको आयुध-बलसे सम्पन्न कर लेना और अपना रण-कर्कश रूप बना लेना॥ ३६--३८ ॥ जिस समय तुम आठ मांसल कंधोंसे युक्त हो हाथोंमें चक्र और गदा उठाये युद्धके लिये उपस्थित होओगे, उस समय तुम्हें देखकर देवराज इन्द्र भी भयभीत हो उठेंगे॥ ३९॥ मानद! जब तुम हाथमें हथियार लेकर युद्धके लिये उद्यत हो गये हो, तब आजसे ही भूमण्डलके राजाओंकी स्वर्गीय यात्रा आरम्भ हो जायगी ॥ ४० ॥ वक्ताओंमें श्रेष्ठ महाबाहु गोविन्द ! तुम अपने ध्वजारोपणरूप कार्यकी सिद्धिके लिये शीघ्र ही वाहनरूप विनतानन्दन गरुड़का आवाहन करो युद्धकी इच्छा करनेवाले नरेशगण स्वर्गके लिये अभिमुख एवं उद्यत होकर युद्धवृत्तिका आश्रय ले धुृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनके अधीन होकर खड़े हैं॥४२॥ राजाओंका निधन होनेवाला है, यह बात प्रत्यक्ष देखकर वैधव्यसूचक

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 30

एवं जगति वर्तन्ते मनुष्या धर्मकारणात् ।यथा धर्मवधो न स्यात् तथा मन्त्रः प्रवर्त्यताम्

evaṃ jagati vartante manuṣyā dharmakāraṇāt | yathā dharmavadho na syāt tathā mantraḥ pravartyatām

हिन्दी अर्थ

वेष-भूषा धारण किये एक वेणीधारिणी (केशसंस्कारसे रहित) यह वसुन्धरा तुम्हारी राह देखती है शत्रुमर्दन श्रीकृष्ण! आप मानवरूप धारण करके इस धरातलपर आ गये हैं और युद्धका अवसर भी उपस्थित है, इसलिये क्षत्रियसमाज मृत्युसे संकुचित न होकर रणभूमिमें आनेके लिये उतावला हो उठा है। किसी समयविशेषकी प्रतीक्षा नहीं कर रहा है, क्योंकि उसका जन्मनक्षत्र क्रूरग्रहसे आक्रान्त हो गया है॥ ४४॥ श्रीकृष्ण ! तुम दानवोंका वध करने, नरेशोंको स्वर्गलोकमें भेजने और देवताओंको सुख पहुँचानेके उद्देश्यसे युद्धके लिये सत्कृतो5हं त्वया कृष्ण लोकैश्व सचराच्र: । त्वया सत्कृतरूपेण येन सत्कृतवानहम् साधयामि महाबाहो भवतः कार्यसिद्धये। स्मर्तव्यश्वास्मि युद्धेषु कान्तारेषु महीक्षिताम्

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 31

सतां गतिरियं नान्या धर्मश्चास्याः सुसाधनम् ।राज्ञां चैव वधः कार्यो धरण्या भारनिर्णये

satāṃ gatiriyaṃ nānyā dharmaścāsyāḥ susādhanam | rājñāṃ caiva vadhaḥ kāryo dharaṇyā bhāranirṇaye

हिन्दी अर्थ

इत्युक्वा जामदग्न्यस्तु कृष्णमक्लिष्टकारिणम्। 'सच्चिदानन्दघन श्रीकृष्ण! तुम स्वरूपतः सबके द्वारा सत्कृत हो। तुम सर्वात्माने जो मेरा सत्कार किया है, उससे मैं चराचर प्राणियोंसहित सम्पूर्ण लोकोंद्वारा सत्कृत हो गया और सदाके लिये सत्कारवान् बन गया॥ ४६ ॥ महाबाहो ! मैं तुम्हारे कार्यकी सिद्धिके लिये स्वयं भी साधना करूँगा। सभी भूमिपालोंको चाहिए कि वे दुर्गग संकट और युद्धेके अवसरोंपर मेरा स्मरण करें '॥ ४७॥ ऐसा कहकर परशुरामजी अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीकृष्णको विजयसूचक आशीर्वादसे

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

अध्याय ५१

श्लोक 32

तदागच्छ महाभाग सह वै मन्त्रकारणात् ।व्रजामो मेरुशिखरं पुरस्कृत्य वसुन्धराम्

tadāgaccha mahābhāga saha vai mantrakāraṇāt | vrajāmo meruśikharaṃ puraskṛtya vasundharām

हिन्दी अर्थ

जयाशिषा वर्द्धयित्वा जगामाभीप्सितां दिशम्॥ ४८ बढ़ावा देकर स्वयं अभीष्ट दिशाकों चले गये इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वण गोमन्तारोहणं नाम चत्वारिंशो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत विष्णुपर्वमें श्रीकृष्णका ग्रोमन्त्पर्वतपर आरेहणविषयक चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ बलरामके पास वारुणी, कान्ति एवं श्री ( शोभा )--इन देवाड्रनाओंका आगमन, गरुड़के द्वारा श्रीकृष्णको वैष्णव मुकुटकी प्राप्ति, श्रीकृष्णका बलरामसे वार्तालाप तथा जरासंधकी सेनाका निरीक्षण करके अपने-आपसे ही मानसिक उद्गार प्रकट करना जामदग्न्ये गते रामे तो यादवकुलोद्वहौ। गोमन्तशिखरे रम्ये चेरतु: कामरूपिणौ

English

"By some heavenly means which is even beyond the comprehension of the gods I have constructed this mountainous house, an asylum for the cows where no wind blows (54). Let the flocks of cows speedily enter into it and peacefully and happily live there where no violent wind blows. Do ye, of your own accord, make divisions of the room proportionate to your superiority of position and the number of flocks and put a stop to the downpour of showers. The big house, that I have constructed by uprooting this hill extending over five _Kos_ and one _Kos_ in breadth, can even accommodate the three worlds, what to speak of Vraja (55-57)".

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.

संशोधन इतिहास · Correction History:

No corrections are logged here yet. Reported errors are tracked as public issues on GitHub.