Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
52
अध्याय 52 / 318

Adhyaya 52

59 श्लोक
WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय 52

श्लोक 1

भगवतः विष्णोः सर्वैः देवेभिः सह मेरुपर्वतस्य दिव्यां सभायां उपस्थानम्, तत्र पृथिव्या भगवन्तं भारस्य उद्धरणाय प्रार्थनं भगवान् विष्णु तथा सव देवताओका मेरुपर्वतकी दिव्य सभामे उपस्थित होना और वहाँ पृध्वीका भगवान् से भार उतारनेके लिये प्रार्थना करना बाढमित्येव सह तैर्दुर्दिनाम्भोदनिःस्वनः ।प्रतस्थे दुर्दिनाकारः सदुर्दिन इवाचलः

bhagavataḥ viṣṇoḥ sarvaiḥ devebhiḥ saha meruparvatasya divyāṃ sabhāyāṃ upasthānam, tatra pṛthivyā bhagavantaṃ bhārasya uddharaṇāya prārthanaṃ bhagavān viṣṇu tathā sava devatāokā meruparvatakī divya sabhāme upasthita honā aura vahā~ pṛdhvīkā bhagavān se bhāra utāraneke liye prārthanā karanā bāḍhamityeva saha tairdurdināmbhodaniḥsvanaḥ | pratasthe durdinākāraḥ sadurdina ivācalaḥ

अध्याय 52

श्लोक 2

समुक्तामणिविद्योतं सचन्द्राम्भोदवर्चसम् ।सजटामण्डलं कृत्स्नं स बिभ्रच्छ्रीधरो हरिः

samuktāmaṇividyotaṃ sacandrāmbhodavarcasam | sajaṭāmaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ sa bibhracchrīdharo hariḥ

अध्याय 52

श्लोक 3

स चास्योरसि विस्तीर्णे रोमाञ्चोद्गतराजिमान् ।श्रीवत्सो राजते श्रीमांस्तनद्वयमुखाञ्चितः

sa cāsyorasi vistīrṇe romāñcodgatarājimān | śrīvatso rājate śrīmāṃstanadvayamukhāñcitaḥ

हिन्दी अर्थ

मोहाच्च चलिताकार: समजायत स प्रभु: घूर्णिताकारमभवच्छरत्कालेन्दुसप्र भम् कदम्बकोटरे जाता नाम्ना कादम्बरीति सा। रूपिणी वारुणी तत्र देवानाममृतारणी कादम्बरीमदकलं विदित्वा कृष्णपूर्वजम् तिसरत्रस्त्रिदशनार्यस्तमुपतस्थु: प्रियंवदा:

English

²³² Literally the word means one who protects kine from _go_, kine and the root _pa_, to protect.

अध्याय 52

श्लोक 4

पीते वसानो वसने लोकानां गुरुरव्ययः ।हरिः सोऽभवदालक्ष्यः स सन्ध्याभ्र इवाचलः

pīte vasāno vasane lokānāṃ gururavyayaḥ | hariḥ so'bhavadālakṣyaḥ sa sandhyābhra ivācalaḥ

अध्याय 52

श्लोक 5

तं व्रजन्तं सुपर्णेन पद्मयोनिगतानुगम् ।अनुजग्मुः सुराः सर्वे तद्गतासक्तचक्षुषः

taṃ vrajantaṃ suparṇena padmayonigatānugam | anujagmuḥ surāḥ sarve tadgatāsaktacakṣuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

उस अमृतकी खोज करने लगे। तब उन्होंने उस वृक्षकी ओर देखा॥ ९ ॥ वर्षाकालमें उस खिले हुए कदम्बपर जो मेघोंका बरसाया हुआ जल गिरा था, वह उसके कोटरमें मनोहर सुधाके रूपमें प्रकट हो गया॥ १० ॥ बलरामजीका हृदय प्याससे घबरा उठा था। वे पिपासापीडित पुरुषकी भाँति उस अमृतको बार-बार पीने लगे। उसको अधिक पी लेनेके कारण उनपर मोह (नशा-) सा छा गया, जिससे उन प्रभावशालीका शरीर कुछ लड़खड़ाने-सा लगा॥ ११॥ मधुसे मत्त हुए बलरामका मुख कुछ झूमता-सा प्रतीत हुआ, नेत्र किंचित् चञ्नल हो उठे। उस मुखकी प्रभा शरत्कालके चन्द्रमाकी भाँति सुशोभित होने लगी॥ १२॥ वह मधुमयी सुधा कदम्बके कोटरमें उत्पन्न हुई थी, इसलिये कादम्बरी नामसे विख्यात हुई। वहाँ मूर्तिमती वारुणी प्रकट हुई थी, जो देवताओंके लिये अमृत पैदा करनेवाली है॥ १३॥ श्रीकृष्णके बड़े भाईको कादम्बरी (मधु या अमृत)-के नशेसे स्पष्ट बात बोलनेमें

English

²³⁴ The Danava chief who was defeated by Rudra or Siva in the war between the gods and demons.

अध्याय 52

श्लोक 6

नातिदीर्घेण कालेन सम्प्राप्ता रत्नपर्वतम् ।दडशुर्देवतास्तत्र तां सभां कामरूपिणीम्

nātidīrgheṇa kālena samprāptā ratnaparvatam | daḍaśurdevatāstatra tāṃ sabhāṃ kāmarūpiṇīm

अध्याय 52

श्लोक 7

मेरोः शिखरविन्यस्तां संयुक्तां सूर्यवर्चसा ।काञ्चनस्तम्भरचितां वज्रसन्धानतोरणाम्

meroḥ śikharavinyastāṃ saṃyuktāṃ sūryavarcasā | kāñcanastambharacitāṃ vajrasandhānatoraṇām

अध्याय 52

श्लोक 8

मनोनिर्माणचित्राढ्यां विमानशतमालिनीम् ।रत्नजालान्तरवतीं कामगां रत्नभूषिताम्

manonirmāṇacitrāḍhyāṃ vimānaśatamālinīm | ratnajālāntaravatīṃ kāmagāṃ ratnabhūṣitām

हिन्दी अर्थ

प्रोवाच प्रणयात् कान्तिर्बद्धाज्ललिपुटा सती। जयपूर्वेण योगेन सस्मितं वाक्यमर्थवत् श्रीक्ष पद्मालया देवी निधेया वैष्णवोरसि। रौहिणेयोरसि शुभा मालेवामलतां गता पद्मास्था पद्महस्ता वै संकर्षणमथाब्रवीतू कान्त्या मया च देवेश संगतश्चन्द्रमा यथा अजेय वीर! मैंने पुष्पसमूहोंसे अनुलिप्त हुए केसरोंमें निवास किया है, फूलोंके गुच्छोंसे सुशोभित वासन्ती लताओंमें वास किया है॥१९॥ मेरे लिये प्यासे हुए आपकी खोज करती हुई मैं अपने रूपको छिपाकर

English

"O Krishna, O thou of large arms, O thou the enhancer of the delight of thy kinsmen, what, thou hast accomplished on thy being pleased with thy kine, is beyond the power of the gods (13). I have been highly pleased with thy saving the kine from the clouds created by me which bring about the dissolution of the world (14). Whose mind is not filled with surprise on seeing thee hold up this best of mountains by thy own-begotten Yoga power like a house in the sky(15)? O Krishna, I was enraged on account of the suppression of my sacrifice. And therefore I sent down this excessive rain extending over seven nights and destructive of the kine which even the Devas and Dānavas cannot withstand. But thou hast, by thy own power, put down this terrible shower in my very presence (16–17). I am highly pleased, O Krishna, for thy, in anger, settling the entire Vaishnava energy in thy human form (18). On account of thy being endued with thy own energy although in a human form, the work of the gods appears to have been well accomplished (19). O hero, while thou art at the head of all the works of the gods and their guide, forsooth, every thing will be accomplished and nothing will remain undone (20). Thou art alone eternal amongst the gods and in all other worlds. I do not see a second capable of carrying the weight thou hast held (21). As the best of wheels is placed before a pole so dost thou engage in relieving the distress of the gods sunk in an ocean of misery, O thou having a bird for thy carrier (22). O Krishna, as gold is among the metals, so this universe, created by the Grand-father (Brahmā) exists, in thy body (23). As a cripple cannot follow one who runs fast so even the Lord, Self-sprung (Brahma) cannot follow thee in intelligence or age (24). As the Himalaya is amongst the mountains, as the great ocean is amongst the watery expanses, as Garuda is amongst the birds so thou art the foremost of the celestials (25). O Krishna, underneath all is the region of water; above it are afloat the pillars of the earth; above them is the region of man; above it is the etherial region; above it is the effulgent region of the sun constituting the gate of heaven; above it is the great region of the gods forming the abode of the celestials; here I occupy the position of the king of gods; above it is the Brahmaloka where the Brahmarshis live and where move about the high-souled Soma (moon) and other luminous bodies. Above it is the Goloka stationed in the great etherial region. O Krishna, Golaka is the foremost of all regions and is protected by the Sādhyas. There dost thou live carrying on _Tapas_ which we cannot learn even when accosting the Grand-Father about it (26–31). This earth is the region of actions for those who engage in them. Underneath it is the dreadful region of the iniquitous (32). The etherial region is the refuge of moving objects like the air and heaven is the excellent refuge of the pious endued with the qualities of self-control and forbearance (33). Those, who worship Brahmā, live in the Brahmaloka. Goloka is attainable only by the kine; even by hard austerities no one else can obtain it (34). O intelligent and heroic Krishna, in order to protect these kine, thou didst hold up the mount Govardhana and suppress the calamities sent down by me (35). Therefore at the request of the Grand Father and the cows and out of respect for thee I have come here (36).

अध्याय 52

श्लोक 9

क्लृप्तरत्नसमाकीर्णां सर्वर्तुकुसुमोत्कटाम् ।देवमायाधरां दिव्यां विहितां विश्वकर्मणा

klṛptaratnasamākīrṇāṃ sarvartukusumotkaṭām | devamāyādharāṃ divyāṃ vihitāṃ viśvakarmaṇā

अध्याय 52

श्लोक 10

तां हृष्टमनसः सर्वे यथास्थानं यथाविधि ।यथानिदेशं त्रिदशा विविशुस्ते सभां शुभाम्

tāṃ hṛṣṭamanasaḥ sarve yathāsthānaṃ yathāvidhi | yathānideśaṃ tridaśā viviśuste sabhāṃ śubhām

हिन्दी अर्थ

घूम रही थीं। उसने दोनों हाथ जोड़कर कहा--“जय हो बलरामजीकी ।' फिर प्रेमसे मुसकराती हुई वह प्रयोजनयुक्त वचन बोली-- ॥ २५-२६ ॥ प्रभो! आपके सहस्रों मस्तक हैं। आप जगत्के स्वामी हैं। मेरी दृष्टिमें आपका गौरव चन्द्रमासे भी अधिक है। मैं भी वारुणीकी भाँति आपके निजी गुणोंसे आकृष्ट हो आपमें अनुरक्त हो गयी हूँ (इसीलिये आपकी सेवामें उपस्थित हूँ। आप मुझे अड्रीकार करें) '॥ २७॥ जो भगवान् विष्णुके वक्ष:स्थलमें नित्य निवास करनेयोग्य हैं, वे कमलवनमें वास करनेवाली देवी श्री' (शोभा) रोहिणीनन्दन बलरामके वक्ष:स्थलमें सुन्दर मालाकी भाँति प्रतिष्ठित हो निर्मल भावको प्राप्त हुईं। उनका मुख कमलके समान सुशोभित था, उनके हाथमें भी कमल-पुष्प शोभा दे रहा था; वस्त्राभूषणोंसे सुसज्जित हुई वे मूर्तिमती शोभा देवी बलरामके वक्षमें स्थित हो एक निर्मल माला हाथमें लेकर संकर्षणसे बोलीं-- ॥ २८-२९ ॥ 'देवेश्वर राम! बलराम! आप बड़े ही अभिराम (सुन्दर) हैं।वारुणी (सुधा) -से, चन्द्रमाकी- सी कान्तिसे तथा मुझसे (कमलालयाकी-सी शोभासे) सम्पन्न होकर चन्द्रमाके समान प्रकाशित हो रहे हैं

English

Thereupon taking those jars full of heavenly water the king of gods, conversant with Yoga, sprinkled²³⁸ Govinda (61). Beholding the eternal Krishna thus annointed, the cows, stationed in the celestial region, along with the bulls, sprinkled him also with a downpour of their milk through clouds (62). The clear clouds in the sky sprinkled him with nectarine showers. From trees fell down moon-like drops of water. And from the sky the gods set up a leonine sound, made a downpour of flowers and blew the bugles (63–64). The Maharshis, who always follow _mantras_, chanted his glories with becoming verses and the body of the earth was separated from one all-extending ocean (65). The seas grew delightful and the winds began to blow for bringing about the well-being of the world. And the sun and the moon accompanied by stars stood in their respective roads (66). The kings were freed of their enemies and the calamity of excessive rain was pacified. And the trees were embellished with leaves and flowers of various colours. The deer grew delighted in the forest and the elephants began to yield temporal juice and the mountains shone with trees grown on them and with metals (67–68). And the land of mortals was satisfied with ambrosia-like juice like unto the celestial region. Thus when the ceremony of the royal unction, of the Lord Krishna, accompanied by the nectarine showers coming down from the celestial region, was over the king of gods Purandara said to the eternal Govinda, wearing celestial garlands and installed in the sovereignty of the cows (69–70).

अध्याय 52

श्लोक 11

ते निषेदुर्यथोक्तेषु विमानेष्वासनेषु च ।भद्रासनेषु पीठेषु कुथास्वास्तरणेषु च

te niṣeduryathokteṣu vimāneṣvāsaneṣu ca | bhadrāsaneṣu pīṭheṣu kuthāsvāstaraṇeṣu ca

अध्याय 52

श्लोक 12

ततः प्रभञ्जनो वायुर्ब्रह्मणा साधु चोदितः ।मा शब्दमिति सर्वत्र प्रचक्रामाथ तां सभाम्

tataḥ prabhañjano vāyurbrahmaṇā sādhu coditaḥ | mā śabdamiti sarvatra pracakrāmātha tāṃ sabhām

अध्याय 52

श्लोक 13

निःशब्दस्तिमिते तस्मिन्समाजे त्रिदिवौकसाम् ।बभाषे धरणी वाक्यं खेदात् करुणभाषिणी

niḥśabdastimite tasminsamāje tridivaukasām | babhāṣe dharaṇī vākyaṃ khedāt karuṇabhāṣiṇī

अध्याय 52

श्लोक 14

त्वया धार्या त्वहं दैव त्वया वै धार्यते जगत् ।त्वं धारयसि भूतानि भुवनानि बिभर्षि च

tvayā dhāryā tvahaṃ daiva tvayā vai dhāryate jagat | tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanāni bibharṣi ca

अध्याय 52

श्लोक 15

यत् त्वया धार्यते किञ्चित्तेजसा च बलेन च ।ततस्तव प्रसादेन मया यत्नाच्च धार्यते

yat tvayā dhāryate kiñcittejasā ca balena ca | tatastava prasādena mayā yatnācca dhāryate

अध्याय 52

श्लोक 16

त्वया धृतं धारयामि नाधृतं धारयाम्यहम् ।न हि तद् विद्यते भूतं यत् त्वया नानुधार्यते

tvayā dhṛtaṃ dhārayāmi nādhṛtaṃ dhārayāmyaham | na hi tad vidyate bhūtaṃ yat tvayā nānudhāryate

हिन्दी अर्थ

आपकी पुरातन भूषण-सामग्री है। इसे ग्रहण कीजिये। महाबाहों! यह आपके भूषण ग्रहण करनेका समय है। आपसे ही इन भूषणोंकी शोभा है, इनसे आपकी नहीं'॥ ३४॥ वह अलड्डगर तथा उन तीनों देवाड़नाओंको ग्रहण करके बलदेवजी शरत्कालके चन्द्रमाकी भाँति मेघके समान श्याम कान्तिवाले श्रीकृष्णफेके साथ मिलकर ग्रहयुक्त चन्द्रमाके समान सुशोभित होने लगे। उस समय उनको बड़ी प्रसन्नता प्राप्त हुई॥ ३६॥ वे दोनों भाई जैसे घरमें बैठे हों, उस प्रकार बातचीत करने लगे। इसी समय विनतानन्दन गरुड़ बड़े वेगसे विशाल मार्ग तै करके वहाँ आये॥ ३७॥ तेजस्वी गरुड़ उस समय एक संग्रामसे छूटकर आये थे। हैत्योंके प्रहारोंके चिह्न उस समय भी उनके अड्ोंमें अद्धित थे। वे और दिव्य चन्दन धारण करनेवाले थे॥ ३८॥ वरुणके निवासभूत क्षीरसमुद्रमें जब भगवान् विष्णु दिव्य शय्यापर सो रहे थे, उस समय विरोचनके पुत्र एक हैत्यने उनका किरीट चुरा लिया॥ ३९ ॥ अपने गुरुरूप भगवान्के

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 17

त्वमेव कुरुषे देव नारायण युगे युगे ।मम भारावतरणं जगतो हितकाम्यया

tvameva kuruṣe deva nārāyaṇa yuge yuge | mama bhārāvataraṇaṃ jagato hitakāmyayā

अध्याय 52

श्लोक 18

तवैव तेजसाऽऽक्रान्तां रसातलतलं गताम् ।त्रायस्व मां सुरश्रेष्ठ त्वामेव शरणं गताम्

tavaiva tejasā''krāntāṃ rasātalatalaṃ gatām | trāyasva māṃ suraśreṣṭha tvāmeva śaraṇaṃ gatām

अध्याय 52

श्लोक 19

दानवैः पीड्यमानाहं राक्षसैश्च दुरात्मभिः ।त्वामेव शरणं नित्यमुपयास्ये सनातनम्

dānavaiḥ pīḍyamānāhaṃ rākṣasaiśca durātmabhiḥ | tvāmeva śaraṇaṃ nityamupayāsye sanātanam

अध्याय 52

श्लोक 20

तावन्मेऽस्ति भयं भूयो यावन्न त्वां ककुद्मिनम् ।शरणं यामि मनसा शतशो ह्युपलक्षये

tāvanme'sti bhayaṃ bhūyo yāvanna tvāṃ kakudminam | śaraṇaṃ yāmi manasā śataśo hyupalakṣaye

अध्याय 52

श्लोक 21

अहमादौ पुराणस्य सङ्क्षिप्ता पद्मयोनिना ।मां च बद्ध्वा कृतौ पूर्वं मृन्मयौ द्वौ महासुरौ

ahamādau purāṇasya saṅkṣiptā padmayoninā | māṃ ca baddhvā kṛtau pūrvaṃ mṛnmayau dvau mahāsurau

अध्याय 52

श्लोक 22

कर्णस्रोतोद्भबौ तौ हि विष्णोरस्य महात्मनः ।महार्णवे प्रस्वपतः काष्ठकुण्ड्यसमौ स्थितौ

karṇasrotodbhabau tau hi viṣṇorasya mahātmanaḥ | mahārṇave prasvapataḥ kāṣṭhakuṇḍyasamau sthitau

अध्याय 52

श्लोक 23

तौ विवेश स्वयं वायुर्ब्रह्मणा साधु चोदितः ।दिवं प्रच्छादयन्तौ तु ववृधाते महासुरौ

tau viveśa svayaṃ vāyurbrahmaṇā sādhu coditaḥ | divaṃ pracchādayantau tu vavṛdhāte mahāsurau

अध्याय 52

श्लोक 24

वायुप्राणौ तु तौ गृह्य ब्रह्मा पर्यमृशच्छनैः ।एकं मृदुतरं मेने कठिनं वेद चापरम्

vāyuprāṇau tu tau gṛhya brahmā paryamṛśacchanaiḥ | ekaṃ mṛdutaraṃ mene kaṭhinaṃ veda cāparam

अध्याय 52

श्लोक 25

नामनी तु तयोश्चक्रे स विभुः सलिलोद्भवः ।मृदुस्त्वयं मधुर्नाम कठिनः कैटभोऽभवत्

nāmanī tu tayoścakre sa vibhuḥ salilodbhavaḥ | mṛdustvayaṃ madhurnāma kaṭhinaḥ kaiṭabho'bhavat

हिन्दी अर्थ

एवं प्रयोजन शीघ्र ही सिद्ध होना चाहता है, इसमें संशय नहीं है ॥ ४७ ॥ जब मैं महासागरमें सो रहा था, उस समय विरोचनका पुत्र इन्द्रका-सा रूप धारण करके वहाँ चला गया और जब मैं शेष-शय्यासे उठकर यहाँ आ गया, तब वह ग्राहरूप धारण करके वहाँसे मेरा मुकुट उठा लाया। वही मुकुट गरुड़ उससे छीन लाये हैं और उन्होंने इसे मेरे मस्तकपर रख दिया है॥ ४८-४९ ॥ निश्चय ही राजा जरासंध अब बहुत निकट आ गया है; क्योंकि वायुके समान वेगवाले रथोंकी ध्वजाओंके अग्रभाग दिखायी दे रहे हैं॥५०॥ आर्य! विजयकी अभिलाषा रखनेवाले राजाओंके ये चन्द्रमा-जैसे श्रेत कान्तिवाले सुसज्जित छत्र प्रकाशित हो रहे हैं; इनकी संख्या परिमित ही है अहो ! राजाओंके रथोंपर विराजमान जो ये श्वेत वर्णवाली ऊँची छत्र-पड़्क्तियाँ हमलोगोंकी ओर बढ़ी आ रही हें, ये आकाशमें उज्ज्वल हंसपड्क्तियोंक समान सुशोभित होती हैं॥५२॥ अहो! इन निर्मल प्रभावाले शस्त्रोंकी चमकसे आकाशका मुख भी उज्वल एवं प्रकाशित हो उठा है। शस्त्रोंकी ये दीप्तियाँ सूर्यदेवकी किरणोंसे मिलकर दसों दिशाओंमें विचरती-सी प्रतीत होती हैं ॥ ५३ ॥ निश्चय ही समराद्गणमें भूमिपालोंद्वार मुझपर चलाये गये ये

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 26

तौ दैत्यौ कृतनामानौ चेरतुर्बलदर्पिन्तौ ।सर्वमेकार्णवं लोकं योद्धुकामौ सुदुर्जयौ

tau daityau kṛtanāmānau ceraturbaladarpintau | sarvamekārṇavaṃ lokaṃ yoddhukāmau sudurjayau

अध्याय 52

श्लोक 27

तावागतौ समालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।एकार्णवाम्बुनिचये तत्रैवान्तरधीयत

tāvāgatau samālokya brahmā lokapitāmahaḥ | ekārṇavāmbunicaye tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

अल्पेन खलु कालेन विविक्तं पृथिवीतलम् आर्य ! हम दोनों साथ रहें। राजा जरासंधके आनेसे पहले अभी हमें युद्ध आरम्भ नहीं करना चाहिए। जबतक वह नहीं आता है, तबतक हम उसके बलका विचार कर लें॥ ५६ ॥ ऐसा कहकर श्रीकृष्ण स्वस्थभावसे संग्रामकी इच्छा रखकर जरासंधका वध चाहते हुए उसके सैनिक-बलका निरीक्षण करने लगे॥ ५७॥ उन सब राजाओंका निरीक्षण करते हुए अविनाशी यदुकुलतिलक भगवान् श्रीकृष्ण स्वयं ही अपने-आपसे कहने लगे-- 'अहो! दिव्यलोकमें देवताओंके साथ बैठकर जो गुप्त राजोचित्त मार्गपर स्थित हैं। ये शास्त्रोक्त विधिसे संग्राममें विनाशको प्राप्त होंगे ॥ ५८-५९ ॥॥ मैं तो समझता हूँ कि मृत्युने रणयज्ञमें आहुति देनेके लिये इन श्रेष्ठ राजाओंका प्रोक्षण कर लिया है। इनके स्वर्गगामी शरीर अभीसे

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 28

स पद्मे पद्मनाभस्य नाभिमध्यात् समुत्थिते ।रोचयामास वसतिं गुह्यां ब्रह्मा चतुर्मुखः

sa padme padmanābhasya nābhimadhyāt samutthite | rocayāmāsa vasatiṃ guhyāṃ brahmā caturmukhaḥ

अध्याय 52

श्लोक 29

तावुभौ जलगर्भस्थौ नारायणपितामहौ ।बहून् वर्षगणानप्सु शयानौ न चकम्पतुः

tāvubhau jalagarbhasthau nārāyaṇapitāmahau | bahūn varṣagaṇānapsu śayānau na cakampatuḥ

अध्याय 52

श्लोक 30

अथ दीर्घस्य कालस्य तावुभौ मधुकैटभौ ।आजग्मतुस्तमुद्देशं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः

atha dīrghasya kālasya tāvubhau madhukaiṭabhau | ājagmatustamuddeśaṃ yatra brahmā vyavasthitaḥ

अध्याय 52

श्लोक 31

दृष्ट्वा तावसुरौ घोरौ महाकायौ दुरासदौ ।ब्रह्मणा ताडितो विष्णुः पद्मनालेन वै तदा ।उत्पपाताथ शयनात् पद्मनाभो महाद्युतिः

dṛṣṭvā tāvasurau ghorau mahākāyau durāsadau | brahmaṇā tāḍito viṣṇuḥ padmanālena vai tadā | utpapātātha śayanāt padmanābho mahādyutiḥ

अध्याय 52

श्लोक 32

तद् युद्धमभवद् घोरं तयोस्तस्य च वै तदा ।एकार्णवे तदा लोके त्रैलोक्ये जलतां गते

tad yuddhamabhavad ghoraṃ tayostasya ca vai tadā | ekārṇave tadā loke trailokye jalatāṃ gate

हिन्दी अर्थ

डेरा डाले हुए जरासंधके सैनिकशिविरकी शोभा वैसी ही प्रतीत होती थी, जैसा कि शुक्लपक्षकी पूर्णिमाको अपनी उत्ताल तरंगोंसे परिपूर्ण हुए महासागरका रूप देखनेमें आता है॥१३॥ तदनन्तर रात बीतनेपर सब राजा उठे और मड्नलाचारसे सम्पन्न हो युद्धकी लालसासे मोमन्तपर्वतपर चढ़नेके लिये एकत्र होने लगे निविष्टाः मन्त्रयामासुर्युद्धकालकुतूहला: तेषां सकझञ्जलुकोष्णीषा: स्थविरा वेत्रपाणय: । चेरुर्मा शब्द इत्येवं ब्रुवन्तो राजशासनात्

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 33

तदाभूत् तुमुलं युद्धं वर्षसङ्ख्या सहस्रशः ।न च तावसुरौ युद्धे तदा श्रममवापतुः

tadābhūt tumulaṃ yuddhaṃ varṣasaṅkhyā sahasraśaḥ | na ca tāvasurau yuddhe tadā śramamavāpatuḥ

अध्याय 52

श्लोक 34

अथातो दीर्घकालस्य तौ दैत्यौ युद्धदुर्मदौ ।ऊचतुः प्रीतमनसौ देवं नारायणं हरिम्

athāto dīrghakālasya tau daityau yuddhadurmadau | ūcatuḥ prītamanasau devaṃ nārāyaṇaṃ harim

हिन्दी अर्थ

उन राजाओंके छड़ीदार बूढ़े सिपाही चोगा और पगड़ी धारण किये तथा हाथमें बेंत लिये राजाज्ञासे यह कहते हुए विचरने लगे कि सब लोग मौन रहें। कोई एक हुए उस सैन्यसमूहका रूप उस शब्दहीन प्रशान्त महासागरके समान प्रतीत होता था, जिसके मत्स्य और भुजड़ जलके भीतर विलीन हो गये हों॥ १८॥ वह सैन्यसागर मानो योगबलसे जब सहसा नीरव तथा निश्चल हो गया, तब बृहस्पतिके समान नीतिज्ञ जरासंधने यह महत्त्वपूर्ण बात कही-- ॥ १९॥ 'राजाओंकी सेनाएँ शीघ्र ही आक्रमण करें और सब ओरसे सैनिकसमूह इस पर्वतको घेर लें॥ २०॥ पत्थरोंके गोले बरसानेवाले ऊपर कर लिये जायूँ॥ २१॥ शत्रुओंके शस्त्रप्रहारको नष्ट करनेमें समर्थ सुदृढ़ और हलके गोलोंको ऊपर फेंकनेके लिये हमारे शिल्पी शीघ्र तैयार करें

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 35

प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाघ्यस्त्वं मृत्युरावयोः ।आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिप्लुता

prītau svastava yuddhena ślāghyastvaṃ mṛtyurāvayoḥ | āvāṃ jahi na yatrorvī salilena pariplutā

अध्याय 52

श्लोक 36

हतौ च तव पुत्रत्वं प्राप्नुयावः सुरोत्तम ।यो ह्यावां युधि निर्जेता तस्यावां विहितौ सुतौ

hatau ca tava putratvaṃ prāpnuyāvaḥ surottama | yo hyāvāṃ yudhi nirjetā tasyāvāṃ vihitau sutau

अध्याय 52

श्लोक 37

स तु गृह्य मृधे दोर्भ्यां दैत्यौ तावभ्यपीडयत् ।जग्मतुर्निधनं चापि तावुभौ मधुकैटभौ

sa tu gṛhya mṛdhe dorbhyāṃ daityau tāvabhyapīḍayat | jagmaturnidhanaṃ cāpi tāvubhau madhukaiṭabhau

अध्याय 52

श्लोक 38

तौ हतौ चाप्लुतौ तोये वपुर्भ्यामेकतां गतौ ।मेदो मुमुचतुर्दैत्यौ मथ्यमानौ जलोर्मिभिः

tau hatau cāplutau toye vapurbhyāmekatāṃ gatau | medo mumucaturdaityau mathyamānau jalormibhiḥ

अध्याय 52

श्लोक 39

मेदसा तज्जलं व्याप्तं ताभ्यामन्तर्दधे ततः ।नारायणश्च भगवानसृजत् स पुनः प्रजाः

medasā tajjalaṃ vyāptaṃ tābhyāmantardadhe tataḥ | nārāyaṇaśca bhagavānasṛjat sa punaḥ prajāḥ

अध्याय 52

श्लोक 40

दैत्ययोर्मेदसाच्छना मेदिनीति ततः स्मृता ।प्रभावात्पद्मनाभस्य शाश्वती जगती कृता

daityayormedasācchanā medinīti tataḥ smṛtā | prabhāvātpadmanābhasya śāśvatī jagatī kṛtā

अध्याय 52

श्लोक 41

वराहेण पुरा भूत्वा मार्कण्डेयस्य पश्यतः ।विषाणेनाहमेकेन तोयमध्यात् समुद्धृता

varāheṇa purā bhūtvā mārkaṇḍeyasya paśyataḥ | viṣāṇenāhamekena toyamadhyāt samuddhṛtā

अध्याय 52

श्लोक 42

हृताहं क्रमता भूयस्तदा युष्माकमग्रतः ।बलेः सकाशाद्दैत्यस्य विष्णुना प्रभविष्णुना

hṛtāhaṃ kramatā bhūyastadā yuṣmākamagrataḥ | baleḥ sakāśāddaityasya viṣṇunā prabhaviṣṇunā

हिन्दी अर्थ

चढ़ जानेसे देवता भी इस पर्वतका मर्दन नहीं कर सकते। राजाओ। दुर्गयुद्धमें रोधयुद्ध (घेरा डालने)- के द्वारा जो लड़ाईका क्रम चालू किया जाता है, वह श्रेयस्कर होता है (क्योंकि दुर्गकी खाद्यसामग्री समाप्त होनेपर वहाँके निवासियोंका पतन अवश्यम्भावी है; परन्तु यहाँ पर्वतनिवासियोंके लिये खाने-पीनेकी सामग्री सदा सुलभ है)। अन्न, जल और लकड़ीकी कमी हो जाय तभी पर्वतवासी योद्धाओंको धराशायी किया जा सकता है। हमारी संख्या बहुत है और विपक्षियोंकी कम--ऐसा सोचना भी निपुण नीतिका परिचायक नहीं है॥४३--४७॥ ये दोनों यदुवंशी भी युद्धेके लिये तैयार खड़े हैं; अतः इनकी अवहेलना नहीं करनी चाहिए। इनके पूरे-पूरे बलका ज्ञान किसीको नहीं है। ये दोनों देवताओंके समान तेजस्वी सुने जाते हैं॥४८॥ अपने कमंसे तो ये अमर जान पढ़ते हैं; क्योंकि बाल्यावस्थामें ही ये अत्यन्त बलशाली हैं।

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 43

साम्प्रतं खिद्यमानाहमेनमेव गदाधरम् ।अनाथा जगतो नाथ शरण्यं शरणं गता

sāmprataṃ khidyamānāhamenameva gadādharam | anāthā jagato nātha śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatā

अध्याय 52

श्लोक 44

अग्निः सुवर्णस्य गुरुर्गवां सूर्यो गुरुः स्मृतः ।नक्षत्राणां गुरुः सोमो मम नारायणो गुरुः

agniḥ suvarṇasya gururgavāṃ sūryo guruḥ smṛtaḥ | nakṣatrāṇāṃ guruḥ somo mama nārāyaṇo guruḥ

हिन्दी अर्थ

सो5नलः पवनायस्त: काष्ठसंचयमूलवान्। ददाह शैलं श्रीमन्तं गोमन्तं कान्तपादपम् शतशः शतधा भूत्वा महोल्काकारदर्शना: प्रत॒प्तो दह्ममानस्तु स शैल: कृष्णवर्त्मना। रीतीर्निर्वर्तवगामास काझ्जनाउनराजती: वह्निना चापि दीप्ताड़ो गिरिनातिविराजते। धूमान्धकारोर्ध्व॑तनुर्मजमान इवाम्बुद:

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 45

यदहं धारयाम्येका जगत् स्थावरजङ्गमम् ।मया धृतं धारयते सर्वमेतद् गदाधरः

yadahaṃ dhārayāmyekā jagat sthāvarajaṅgamam | mayā dhṛtaṃ dhārayate sarvametad gadādharaḥ

अध्याय 52

श्लोक 46

जामदग्न्येन रामेण भारावतरणेप्सया ।रोषात् त्रिःसप्तकृत्वोऽहं क्षत्रियैर्विप्रयोजिता

jāmadagnyena rāmeṇa bhārāvataraṇepsayā | roṣāt triḥsaptakṛtvo'haṃ kṣatriyairviprayojitā

हिन्दी अर्थ

चारों ओरसे दग्ध करने लगी॥ ५६॥ उस आगसे दग्ध होता हुआ गिरिराज गोमन्त बड़ी-बड़ी शिलाएँ छोड़ने लगा (अग्निके तापसे चटककर प्रस्तरखण्ड टूट-टूटकर गिरने लगे), वे सैकड़ों शिलाएँ सौ-सौ टूक होकर गिरते समय बड़ी-बड़ी उल्काओंके समान दिखायी देती थीं लपटोंसे ऊपरको उठती हुई वह आग उस पर्वतराजको सब ओरससे प्रभाओंद्वारा विधिपूर्वक लीपती-सी प्रतीत होती थी, ठीक उसी तरह जैसे सूर्यदेव अपनी किरणोंद्वारा मेघोंको अनुलिप्त कर देते हैं ॥ ५८ ॥ पकती हुई धातुओं, जलते हुए वृक्षों तथा घबड़ाये हुए हिंसक जन्तुओंसे युक्त वह पर्वतराज ऐसा जान पड़ता था, मानो व्यथासे पीड़ित होकर रो रहा हो॥ ५९॥ आगसे दग्ध होकर तपा हुआ वह पर्वत सोने, चाँदी तथा काले रंगकी धातुओंके पिघले

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 47

सास्मि वेद्यां समारोप्य तर्पिता नृपशोणितैः ।भार्गवेण पितुः श्राद्धे कश्यपाय निवेदिता

sāsmi vedyāṃ samāropya tarpitā nṛpaśoṇitaiḥ | bhārgaveṇa pituḥ śrāddhe kaśyapāya niveditā

हिन्दी अर्थ

हुए रसोंकी धारा बहाने लगा॥६०॥ यद्यपि अग्निसे उसका सारा अड़ उद्धासित हो उठा था तो भी उसके ऊपरी भागमें धुएँका अन्धकार छा रहा था, इसलिये उस पर्वतकी अधिक शोभा नहीं हो रही थी। वह समुद्रमें डूबते हुए मेघके समान जान पड़ता था॥६१॥ उसके प्रस्तरसमूह अलग हो-होकर गिर रहे थे। उससे कड़े अक्लरोंकी वर्षा हो रही थी। उस समय आग उगलनेके कारण वह पर्वत उल्काओंकी वर्षा करनेवाले मेघके समान प्रतीत होता था॥६२॥ उसके झरनोंके स्रोत सूख गये, मध्यभागमें धुआँ फैल गया। उस अबस्थामें वह पर्वत प्रलयाग्निसे दग्ध होकर भस्म हुआ-सा जान पड़ता था॥ ६३ ॥ उसके पार्श्रभागोंसे घबराये हुए सर्प निकलने लगे। उनके आधे शरीर जल गये थे। उनकी आँखोंसे क्रूरता टपक रही थी तथा वे अपने फैले हुए मस्तकों (फनों)-से फुल्ढटार मार रहे थे व्यज्यमानो महासानुर्विहगैः श्वापहैरपि। गिरिवैकल्यमायाति प्रागल्भ्यात्कृष्णवर्त्मन:

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 48

मांसमेदोऽस्थिदुर्गन्धा दिग्धा क्षत्रियशोणितैः ।रजस्वलेव युवतिः कश्यपं समुपस्थिता

māṃsamedo'sthidurgandhā digdhā kṣatriyaśoṇitaiḥ | rajasvaleva yuvatiḥ kaśyapaṃ samupasthitā

हिन्दी अर्थ

अर्धक्रोशमपक्रान्ता:पावकेनाभितापिता: सरोष॑ं हि तदा रामो वचन केशिसूदनम्। बभाषे पद्मापत्राक्षं स साक्षान्मधुसूदनम् आवयो:ः कृष्ण वैरेण बलिभिर्वसुधाधिपै: पश्य कृष्णानलौष्णानां सधूमानां समन्ततः। बनाना विरसन्तीव नगाभ्याशे द्विपोत्तमा:

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 49

स मां ब्रह्मर्षिरप्याह किमुर्वि त्वमवाङ्मुखी ।वीरपत्नीव्रतमिदं धारयन्ती विषीदसि

sa māṃ brahmarṣirapyāha kimurvi tvamavāṅmukhī | vīrapatnīvratamidaṃ dhārayantī viṣīdasi

अध्याय 52

श्लोक 50

साहं विज्ञापितवती कश्यपं लोकभावनम् ।पतयो मे हता ब्रह्मन् भार्गवेण महात्मना

sāhaṃ vijñāpitavatī kaśyapaṃ lokabhāvanam | patayo me hatā brahman bhārgaveṇa mahātmanā

हिन्दी अर्थ

छोड़ रहा था, मानो इन्द्रके वज़से विदीर्ण होकर बिखरा जा रहा हो॥ ६९॥ उस पर्वतराजमें आग लगाकर व्यूहके आकारमें सुसज्जित होकर खड़े हुए क्षत्रिय उस प्रचण्ड पावकसे सनन्‍्तप्त हो आधा कोस पीछे हट गये वह पर्वतोंमें श्रेष्ठ गोमन्त नष्ट होते हुए महान् वृक्षोंके साथ जब इस प्रकार दग्ध होने लगा, धूमभारसे उसकी ओर देखना असम्भव हो गया और उसका मूलभाग शिथिल होने लगा, तब बलरामजीने केशी और मधुनामक हैत्योंका संहार करनेवाले साक्षात् विष्णुस्वरूप कमलनयन श्रीकृष्णसे रोषपूर्वक कहा-- ॥ ७१-७२ ॥ 'तात! श्रीकृष्ण ! हमलोगोंसे वैर हो जानेके कारण इन बलवान भूपतियोंद्वारा छोटे-बड़े शिखरों और वृक्षोंसहित यह पर्वत जलाया जा रहा है॥७३॥ श्रीकृष्ण! देखो, चारों ओर आगसे तपे और धुएँसे भरे इन जंगलोंके वृक्षोंके निकट ये उत्तम हाथी करुण-क्रन्दन-सा कर रहे हैं॥ ७४॥ तात ! यदि हम दोनोंके लिये गोमन्त जला दिया जायगा तो

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 51

साहं विहीना विक्रान्तैः क्षत्रियैः शस्त्रवृत्तिभिः ।विधवा शून्यनगरा न धारयितुमुत्सहे

sāhaṃ vihīnā vikrāntaiḥ kṣatriyaiḥ śastravṛttibhiḥ | vidhavā śūnyanagarā na dhārayitumutsahe

हिन्दी अर्थ

यह संसारमें हमारे लिये महान् अपयश और कलड्ढकी बात होगी॥७५॥ अतः योढ्ठाओंमें श्रेष्ठ तथा युद्धमें पर्वतके समान अविचल रहनेवाले श्रीकृष्ण! इस गोमन्त- पर्वतसे उऋण होनेके लिये हमलोग अपनी भुजाओंसे ही इन क्षत्रियोंको मार डालेंगे॥७६॥ तात! ये सारे क्षत्रिय इस पर्वतको जलाकर कवच आदिसे सुसज्जित हो रथपर बैठकर यथास्थान युद्ध करनेके लिये उत्सुक दिखायी देते हैं॥ ७७ ॥ ऐसा कहकर मेरुपर्वतके शिखरसे नीचे उतरनेवाले चन्द्रमाके समान कान्तिमान् वनमालाधारी नवयुवक बलराम गोमन्तपर्वतकी चोटीसे कूद पड़े कादम्बरीमदक्षीबो नीलवासा: सितानन:। स शारदेन्दुसंकाशो वनमालाझ्जचितोदरः कान्तैककुण्डलधरश्रारुमौलिरवाडमुख: । निपपात नरेन्‍्द्राणां मध्ये केशवपूर्वज:

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 52

तन्मह्यं दीयतां भर्ता भगवंस्त्वत्समो नृपः ।रक्षेत् सग्रामनगरां यो मां सागरमालिनीम्

tanmahyaṃ dīyatāṃ bhartā bhagavaṃstvatsamo nṛpaḥ | rakṣet sagrāmanagarāṃ yo māṃ sāgaramālinīm

हिन्दी अर्थ

अवलसप्लुते ततो रामे कृष्ण: कृष्णाम्बुदोपम: । सतेन वारिणा वहिस्तत्क्षणात् प्रशमं ययौ कल्पान्ते वारिधाराभिमेंघजालैरिवांशुमान् । सिंहारसितनिर्घोष: पीतवासा घनाकृतिः रामादनन्तरं कृष्ण: प्लुतो वै वीर्यवांस्ततः । ताभ्यामेव प्लुताभ्यां च चरणैः पीडितो गिरि:

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 53

स श्रुत्वा भगवान्वाक्यं बाढमित्यब्रवीत्प्रभुः ।ततो मां मानवेन्द्राय मनवे स प्रदत्तवान्

sa śrutvā bhagavānvākyaṃ bāḍhamityabravītprabhuḥ | tato māṃ mānavendrāya manave sa pradattavān

अध्याय 52

श्लोक 54

सा मनुप्रभवं दिव्यं प्राप्येक्ष्वाकुकुलं नृपम् ।विपुलेनास्मि कालेन पार्थिवात् पार्थिवं गता

sā manuprabhavaṃ divyaṃ prāpyekṣvākukulaṃ nṛpam | vipulenāsmi kālena pārthivāt pārthivaṃ gatā

अध्याय 52

श्लोक 55

एवं दत्तास्मि मनवे मानवेन्द्राय धीमते ।भुक्ता राजसहस्रैश्च महर्षिकुलसम्मितैः

evaṃ dattāsmi manave mānavendrāya dhīmate | bhuktā rājasahasraiśca maharṣikulasammitaiḥ

अध्याय 52

श्लोक 57

बहवः क्षत्रियाः शूरा मां जित्वा दिवमाश्रिताः ।ते च कालवशं प्राप्य मय्येव प्रलयं गताः ॥ ५६॥ अ ।मत्कृते विग्रहा लोके वृत्ता वर्तन्त एव च ।क्षत्रियाणां बलवतां सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनाम्

bahavaḥ kṣatriyāḥ śūrā māṃ jitvā divamāśritāḥ | te ca kālavaśaṃ prāpya mayyeva pralayaṃ gatāḥ || 56|| a | matkṛte vigrahā loke vṛttā vartanta eva ca | kṣatriyāṇāṃ balavatāṃ saṅgrāmeṣvanivartinām

अध्याय 52

श्लोक 58

एतद् युष्मत्प्रवृत्तेन दैवेन परिपाल्यते ।जगद्धितार्थं कुरुत राज्ञां हेतुं रणक्षये

etad yuṣmatpravṛttena daivena paripālyate | jagaddhitārthaṃ kuruta rājñāṃ hetuṃ raṇakṣaye

अध्याय 52

श्लोक 59

यद्यस्ति मयि कारुण्यं भारशैथिल्यकारणात् ।एकश्चक्रधरः श्रीमानभयं मे प्रयच्छतु

yadyasti mayi kāruṇyaṃ bhāraśaithilyakāraṇāt | ekaścakradharaḥ śrīmānabhayaṃ me prayacchatu

हिन्दी अर्थ

सुशोभित करते थे और आकाशबचारी प्राणियोंको भी भयभीत कर देते थे॥ ८ ॥ सांवर्तक हल, सौनन्द मूसल, सुदर्शन चक्र और कौमोदकी गदा-भगवान् विष्णुके ये चार तेजस्वी अस्त्र-शस्त्र उस महासमरमें उन दोनों यादव-वीरोंके लिये उतरे थे॥ ९-१० ॥ पहले बलरामजीने रणभूमिमें सुन्दर आकृतिवाले सर्पराजके समान सर्पणशील तथा दिव्यमालाओंसे अलंकृत हलको अपने दायें हाथमें वीरने बायें हाथसे सौनन्द नामक उत्तम मूसलको ग्रहण किया, जो शत्रुओंको आनन्दशून्य कर देनेवाला था दर्शनीयं च लोकेषु चक्रमादित्यवर्चसम् । नाप्ना सुदर्शन नाम प्रीतो जग्राह केशवः दर्शनीयं च लोकेषु धनुर्जलदनिःस्वनम्। नाम्ना शार्ड्रमिति ख्यातं प्रीतो जग्राह वीर्यवान्॥

English

²³⁷ _i.e._ the waters will not overflood their banks as in the rainy

अध्याय 52

श्लोक 60

यमहं भारसन्तप्ता सम्प्राप्ता शरणार्थिनी ।भारो यद्यवरोप्तव्यो विष्णुरेष ब्रवीतु माम्

yamahaṃ bhārasantaptā samprāptā śaraṇārthinī | bhāro yadyavaroptavyo viṣṇureṣa bravītu mām

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.

संशोधन इतिहास · Correction History:

No corrections are logged here yet. Reported errors are tracked as public issues on GitHub.