Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
50
अध्याय 50 / 318

Adhyaya 50

48 श्लोक
WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ48 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५०

श्लोक 1

पञ्चाशत्तमोऽप्यायः नारायणाश्रमे भगवतः विष्णोः शयनं उत्थानं च, निकटवर्तिभ्यः ब्रह्मादि देवेभ्यः तेषां आगमनस्य प्रयोजनस्य पृच्छा ।ऋषिभिः पूजितस्तैस्तु विवेश हरिरीश्वरः ।पौराणं ब्रह्मसदनं दिव्यं नारायणाश्रमम्

pañcāśattamo'pyāyaḥ nārāyaṇāśrame bhagavataḥ viṣṇoḥ śayanaṃ utthānaṃ ca, nikaṭavartibhyaḥ brahmādi devebhyaḥ teṣāṃ āgamanasya prayojanasya pṛcchā | ṛṣibhiḥ pūjitastaistu viveśa harirīśvaraḥ | paurāṇaṃ brahmasadanaṃ divyaṃ nārāyaṇāśramam

हिन्दी अर्थ

वबंशे चास्मिंस्तव विभो देवानां तनयाव्यया:। ऋषीणामुरगाणां च उत्पत्स्यन्ते नूयोनिजा: प्रतीच्छेमा: स्वधर्मेण प्राजापत्येन कर्मणा। वरं च ते प्रदास्यामि वराहस्त्वं मतो मम श्रावयन् कन्यका: सर्वा यथाक्रममदीनवत् बड़े वेगसे उनको खींचा और जलके भीतर बसे हुए सर्पोंके एक महान् नगरमें पहुँचा दिया। वहाँके खम्भे, घर और द्वार सभी मणियोंके बने हुए थे। उन सबको मोतीकी लड़ियों एवं झालरोंसे सजाया गया था। वहाँ ढेर-के-ढेर श्वेत शट्डोंक समूह पड़े हुए थे। रत्न-राशियोंसे उस नगरके घर-द्वारको विभूषित किया गया था। नूतन पल्‍लव, अंकुर और पत्तोंसे युक्त वृक्ष उस नगरकी शोभा बढ़ाते थे॥ ५२--५४ ॥ “वहाँ समुद्रके उदरमें निवास करनेवाली

English

²²³ This shows that the ancient Hindus were not ignorant of the scientific formation of clouds.

अध्याय ५०

श्लोक 2

स तद् विवेश हृष्टात्मा तानामन्त्र्य सदोगतान् ।प्रणम्य चादिदेवाय ब्रह्मणे पद्मयोनये

sa tad viveśa hṛṣṭātmā tānāmantrya sadogatān | praṇamya cādidevāya brahmaṇe padmayonaye

अध्याय ५०

श्लोक 3

स्वेन नाम्ना परिज्ञातं स तं नारायणाश्रमम् ।प्रविशन्नेव भगवानायुधानि व्यसर्जयत्

svena nāmnā parijñātaṃ sa taṃ nārāyaṇāśramam | praviśanneva bhagavānāyudhāni vyasarjayat

अध्याय ५०

श्लोक 4

स तत्राम्बुपतिप्रख्यं ददर्शालयमात्मनः ।स्वधिष्ठितं देवगणैः शाश्वतैश्च महर्षिभिः

sa tatrāmbupatiprakhyaṃ dadarśālayamātmanaḥ | svadhiṣṭhitaṃ devagaṇaiḥ śāśvataiśca maharṣibhiḥ

अध्याय ५०

श्लोक 5

संवर्तकाम्बुदोपेतं नक्षत्रस्थानसङ्कुलम् ।तिमिरौघपरिक्षिप्तमप्रधृष्यं सुरासुरैः

saṃvartakāmbudopetaṃ nakṣatrasthānasaṅkulam | timiraughaparikṣiptamapradhṛṣyaṃ surāsuraiḥ

अध्याय ५०

श्लोक 6

न तत्र विषयो वायोर्नेन्दोर्न च विवस्वतः ।वपुषः पद्मनाभस्य स देशस्तेजसाऽऽवृतः

na tatra viṣayo vāyornendorna ca vivasvataḥ | vapuṣaḥ padmanābhasya sa deśastejasā''vṛtaḥ

अध्याय ५०

श्लोक 7

स तत्र प्रविशन्नेव जटाभारं समुद्वहन् ।सहस्रशीर्षो भूत्वा तु शयनायोपचक्रमे

sa tatra praviśanneva jaṭābhāraṃ samudvahan | sahasraśīrṣo bhūtvā tu śayanāyopacakrame

अध्याय ५०

श्लोक 8

लोकानामन्तकालज्ञा काली नयनशालिनी ।उपतस्थे महात्मानं निद्रा तं कालरूपिणी

lokānāmantakālajñā kālī nayanaśālinī | upatasthe mahātmānaṃ nidrā taṃ kālarūpiṇī

हिन्दी अर्थ

तब पाँच पर्वतोंके समान प्रतीत होने लगे। एक दिन अपने बल और दर्पसे प्रोत्साहित होकर वे अपने पिताके सामने खड़े हो इस प्रकार बोले-- ॥ ४॥ 'तात! अब हम बड़ी अवस्थाके हो गये, महान् बलमें हमारी स्थिति है (हम महान् बलवान् हैं); अतः शीघ्र आपकी आज्ञा चाहते हैं, बताइये, आपके आदेशसे हम कौन-सा कार्य करें ?' नरेशोंमें सिंहके समान पराक्रमी यदुने सिंहोंके ही सदृश वेगशाली अपने उन पुत्रोंसे उनके बल-पराक्रमको जाननेकी उत्सुकतासे अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक्क कहा-- 38 प्र॒द्नांएक्का85एफ्क्षा5९००684०८

English

"O boy, we have been highly pleased seeing this thy understanding conducive to the multiplication of the kine and the well-being of the milk-men (2). O Krishna, thou art our course, delight and refuge. Thou dost understand our hearts and art our saviour in great disasters. Thou art the friend of our friends (3). By thy favour, this entire hamlet of milk-men the delightful Gokula²²⁷ has been shorn of her enemies. And filled with auspiciousness she is living with joy and happiness like the city of the celestials (4). Witnessing these thy deeds worthy of being seen and which it is impossible for others to perform, beginning with thy birth and hearing thy haughty words our minds have been filled with surprise (5). As Purandara is amongst the celestials so thou hast acquired supremacy amongst men by thy matchless strength, power, and fame (6). By thy fierce power and consummate effulgence thou hast acquired superiority amongst the mortals like unto the sun amongst the deities (7). As is the moon amongst the gods, so thou hast acquired prominence amongst men by thy grace, beauty, delightful countenance and smiles (8). In strength, energy, body, and feats performed in boyhood only Kārtikeya²²⁸ can equal thee. There is none to match thee amongst men (9). As the great ocean cannot overleap its bank so who can disregard your proposal regarding the performance of a _yajna_ in honor of the mountain (10)? Let now for the well-being of the kine and milkmen the Giri-yajana,²²⁹ instituted by thee, be undertaken by us in the place of the Indra-yajna (11). Let delightful viands of milk be prepared and let beautiful jars be placed at the drinking-place²³⁰ (12). Let spacious rivers and _Dronis_²³¹ be filled with milk and take such a quantity of fried meat and various sorts of food and drink to the mountain that the Gopas may spend three nights (13–14). Let this _yajna_, consisting of all milkmen and abounding in the meat of buffalo and other beasts, be at once undertaken (15)".

अध्याय ५०

श्लोक 9

स शिश्ये शयने दिव्ये समुद्राम्भोदशीतले ।हरिरेकार्णवोक्तेन व्रतेन व्रतिनां वरः

sa śiśye śayane divye samudrāmbhodaśītale | harirekārṇavoktena vratena vratināṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्रैव परतः कान्‍्ते देशे चम्पकभूषिते। सारसो मे पुरं रम्यं निवेशयतु पुत्रकः: हरितो5यं महाबाहुः सागरे हरितोदके। दीपं पन्नगराजस्य सुतो मे पालयिष्यति माधवो मे महाबाहु्ज्येंप्ठपुत्रश्च धर्मवित्। यौवराज्येन संयुक्त: स्वपुरं पालयिष्यति पित्रानुशिष्टा श्वत्वारो लोकपालोपमा नृपा: सच तं शोधयामास विविक्त च चकार ह। सेतुं चैव सम॑ चक्रे परिखाश्रामितोदका:

English

Thereupon the entire village of milkmen was filled with glee along with the delighted kine. Then with the sound of trumpets, the roar of the bulls and the cries of the calves the Gopas were greatly rejoiced. Lakes of curd, whirlpools of clarified butter and rivers of milk were made there. A heap of meat and a mountain-like collection of of boiled rice were taken to the mountain. Thus the Giri-Yajna was undertaken by all the milkmen there. There were present the delighted Gopas and the beautiful milk-women. Hundreds of eating-places were set up there. It abounded in garlands, various sorts of perfumeries and incense. Various articles of sacrifice were spread there duly. And thus in the auspicious hour the Gopas, along with the Brāhmanas, celebrated the Giri-Yajna (16–20). After the termination of the _yajna_, Krishna, assuming, by his illusive energy, the form of a mountain, feasted on that most excellent rice, meat, curd and milk (21). The Brāhmanas too were pleased with eating there and all their desires were accomplished. And uttering there delightedly the verses of benediction they went away (22). Assuming a celestial form and partaking of the food and drink after his own heart in that sacrifice the Lord Krishna smilingly said "I am satisfied" (23). Then beholding on the top of the hill Krishna in the form of a mountain embellished with celestial garlands and pastes, the leading Gopas, bowing, sought refuge with him (24). The omnipotent Lord Krishna, having his true form hidden by the mountain, himself adored his own self along with the bowing Gopas (25).

अध्याय ५०

श्लोक 10

तं शयानं महात्मानं भवाय जगतः प्रभुम् ।उपासाञ्चक्रिरे विष्णुं देवाः सर्षिगणास्तथा

taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ bhavāya jagataḥ prabhum | upāsāñcakrire viṣṇuṃ devāḥ sarṣigaṇāstathā

हिन्दी अर्थ

स्थापयामास भागेषु देवतायतनान्यपि। रथ्या वीथीरनुणां मार्गा श्वत्वराणि वनानिच नातिदीर्घेण कालेन चकार नृपसत्तम: तस्याः पुर्या नृपश्रेष्ठो देवश्रेष्ठपराक्रम: माहिष्मती नाम पुरी प्रकाशमुपयास्यति

English

The Gopas, filled with surprise, said to that god stationed on the best of mountains:—"O lord, we are thy devoted servants, command us what we are to do" (26). He replied to them in words originating from the mountain:—"If you have compassion for the kine, engage in my worship from to-day (27). I am your well-meaning first deity who grant all objects of desire and by my favour you have got, in your possession, ten millions of precious kine (28). If you all become my votaries, I will encompass your well-being in the forest and enjoy, as in the celestial region, in your company (29). Being delighted I will confer on Nanda and other leading Gopas immense wealth that is worthy of being acquired by milk-men (30). Let the cows along with their calves circumambulate me. I will forsooth then attain to highest felicity" (31).

अध्याय ५०

श्लोक 11

तस्य सुप्तस्य शुशुभे नाभिमध्यात्समुत्थितम् ।आद्यं तस्यासनं पद्मं ब्रह्मणः सूर्यवर्चसम् ।सहस्रपत्रं वर्णाढ्यं सुकुमारं सुपुष्पितम्

tasya suptasya śuśubhe nābhimadhyātsamutthitam | ādyaṃ tasyāsanaṃ padmaṃ brahmaṇaḥ sūryavarcasam | sahasrapatraṃ varṇāḍhyaṃ sukumāraṃ supuṣpitam

अध्याय ५०

श्लोक 12

ब्रह्मसूत्रोद्यतकरः स्वपन्नेव महामुनिः ।आवर्तयति लोकानां सर्वेषां कालपर्ययम्

brahmasūtrodyatakaraḥ svapanneva mahāmuniḥ | āvartayati lokānāṃ sarveṣāṃ kālaparyayam

हिन्दी अर्थ

करेगा॥ १० ॥ मेरा पाँचवाँ पुत्र महाबाहु माधव ज्येष्ठ तथा धर्मज् है, यह युवराज होकर अपने इसी नगरका (जो रैवतके समीप है) पालन करेगा'॥ ११५॥ उन सबको राज्यलक्ष्मी प्राप्त हुई। सबका विभिन्न राज्योंपर अभिषेक हुआ तथा सभी छत्र-चामर आदि राजोचित चिह्ोंसे अलंकृत हुए। तत्पश्चात् पिताकी आज्ञा पाकर लोकपालोंके समान वे चारों नृपश्रेष्ठ राजकुमार अपने-अपने घरमें गये। फिर उन्होंने क्रमशः सुरम्य राजधानी बनानेके लिये स्थानकी खोज प्रारम्भ कौ॥ १२-१३ ॥ राजर्षि मुचुकुन्दने विन्ध्यपर्वतके मध्यवर्ती स्थानको पसंद किया। उन्होंने विषम प्रस्तरखण्डोंसे भरे हुए दुर्गम नर्मदातटपर अपना स्थान बनाया॥ १४॥ उन्होंने उस स्थानका शोधन किया और उसे एकान्त एवं पवित्र बनाया। सम सेतुका निर्माण किया और अथाह जलसे भरी हुई खाइयाँ खुदवायीं

English

²²⁷ Gokula is another name of Vraja, the village of milk-men. There is still now a village of the same name about five or six miles from Mathura. It is very doubtful whether this is the site of the ancient Gokula which is described to have been situate near Govardhana mountain.

अध्याय ५०

श्लोक 13

विवृतात् तस्य वदनान्निःश्वासपवनेरिताः ।प्रजानां पङ्क्तयो ह्युच्चैर्निष्पतन्त्युत्पतन्ति च

vivṛtāt tasya vadanānniḥśvāsapavaneritāḥ | prajānāṃ paṅktayo hyuccairniṣpatantyutpatanti ca

अध्याय ५०

श्लोक 14

ते सृष्टाःप्राणिनो मेध्या विभक्ता ब्रह्मणा स्वयम् ।चतुर्धा स्वां गतिं जग्मुः कृतान्तोक्तेन कर्मणा

te sṛṣṭāḥprāṇino medhyā vibhaktā brahmaṇā svayam | caturdhā svāṃ gatiṃ jagmuḥ kṛtāntoktena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

निर्मिता सा पुरी राज्ञा पुरिका नाम नामत: सतेद्दे विपुले पुर्यों देवभोग्योपमे शुभे। 'पालयामास धर्मात्मा राजा धर्मे व्यवस्थित: चकार नद्या वेणायास्तीरे तरुलताकुले पद्मावतं जनपदं करवीरं च तत्पुरम्। निर्मितं पद्मवर्णेन प्राजापत्येन कर्मणा

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 15

न तं वेद स्वयं ब्रह्मा नापि ब्रह्मर्षयोऽव्ययाः ।विष्णोर्निद्रामयं योगं प्रविष्टं तमसावृतम्

na taṃ veda svayaṃ brahmā nāpi brahmarṣayo'vyayāḥ | viṣṇornidrāmayaṃ yogaṃ praviṣṭaṃ tamasāvṛtam

हिन्दी अर्थ

सारसेनापि विहितं रम्यं क्रौक्ञपुरं महत्। चम्पकाशोकबहुलं विपुलं ताम्रमृत्तिकम् पुरस्य तस्य तु श्रीमान् द्रुमै: सार्व्तुकेर्व॒त: मत्स्यमांसेन ते सर्वे वर्तन्ते सम सदा नरा:। गृहन्तः सर्वरत्नानि रल्नद्वीपनिवासिन: ऋक्षवान् पर्वतके समीप, रोग-शोकसे रहित नर्मदा- तटपर राजाने पुरिका नामक पुरीका निर्माण कराया था॥ २२॥ धर्ममें स्थित हुए वे धर्मात्मा नरेश देवताओंके उपभोगमें आनेवाली स्वर्गीय पुरियोंके समान उन दो सुन्दर नगरोंका निर्माण करके उनका पालन करने लगे

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 16

ते तु ब्रह्मर्षयः सर्वे पितामहपुरोगमाः ।न विदुस्तं क्वचित् सुप्तं क्वचिदासीनमासने

te tu brahmarṣayaḥ sarve pitāmahapurogamāḥ | na vidustaṃ kvacit suptaṃ kvacidāsīnamāsane

हिन्दी अर्थ

राजर्षि पद्मवर्णने भी सह्मपर्वतके पृष्ठभागमें वृक्षों और लताओंसे व्याप्त वेणा नदीके तटपर एक उत्तम नगरका अपेक्षा छोटा जानकर उन्होंने अपने सम्पूर्ण राष्ट्रको ही एक नगरके रूपमें बसाया और उसे सब ओरसे एक विशाल चहारदिवारीके द्वारा घेर दिया। उस उत्तम राष्ट्रमें परकोटेकी ही प्रधानता थी॥ २५॥ उनका राज्य पद्मावत जनपदके नामसे प्रसिद्ध हुआ। उनकी राजधानीका नाम करवीरपुर हुआ। पद्मवर्णने शिल्पशास्त्रके नियमोंके अनुसार उस नगरका निर्माण कराया था॥ २६॥ राजा सारसने भी क्रौ्षपुर नामक महान् एवं रमणीय नगरका निर्माण कराया, जिसमें चम्पा और अशोक-वृक्षोंकी बहुलता थी। उसका विस्तार बड़ा था और वहाँ ताँबेका कारोबार होता था, जिससे लोगोंकी जीविका चलती थी

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 17

जागर्ति कोऽत्र कः शेते कश्च शक्तश्च नेङ्गते ।को भोगवान्कोद्युतिमान्कृष्णात्कृष्णतरश्च कः

jāgarti ko'tra kaḥ śete kaśca śaktaśca neṅgate | ko bhogavānkodyutimānkṛṣṇātkṛṣṇataraśca kaḥ

हिन्दी अर्थ

उस नगरका महान् समृद्धिशाली एवं शोभायमान जनपद “वनवासी' नामसे विख्यात हुआ। वहाँ सभी ऋतुओंमें थे॥ २८॥ हरित भी रत्नराशिसे पूर्ण उस समुद्र-सम्बन्धी ट्वीपका पालन करने लगे, जो नारीजनोंके लिये मनोहर था (अथवा नारियोंके कारण मनोहर प्रतीत होता था) ॥ २९॥ राजा हरितके द्वारा नियुक्त हुए धीवर, जो वहाँ “मदुर' नामसे प्रसिद्ध थे, जलमें डूबकर समुद्रके भीतर विचरनेवाले शट्डोंको पकड़ लाते थे॥ ३०॥ उनके दूसरे-दूसरे मल्‍लाह सदा सावधान रहकर जलके भीतर होनेवाले मूँगों तथा चमकीले मोतियोंका संग्रह करते थे॥ ३१ ॥ हरितके कार्यकर्ता निषाद बड़ी-बड़ी नौकाओंको साथ लिये छोटी नौकाओंद्वारा समुद्रमें जाते और जलमें उत्पन्न होनेवाले रत्नोंकी खोज करते थे (छोटी नावोंसे दूर-दूरतक जाकर वे रत्नोंका संचचय करते और एक जगह खड़ी हुई बड़ी नौकामें लाकर रखते थे)

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 18

विमृशन्ति स्म तं देवा दिव्याभिरुपपत्तिभिः ।न चैनं शेकुरन्वेष्टुं कर्मतो जन्मतोऽपि वा

vimṛśanti sma taṃ devā divyābhirupapattibhiḥ | na cainaṃ śekuranveṣṭuṃ karmato janmato'pi vā

अध्याय ५०

श्लोक 19

गाथाभिस्तत्प्रदिष्टाभिर्ये तस्य चरितं विदुः ।पुराणास्तं पुराणेषु ऋषयः सम्प्रचक्षते

gāthābhistatpradiṣṭābhirye tasya caritaṃ viduḥ | purāṇāstaṃ purāṇeṣu ṛṣayaḥ sampracakṣate

अध्याय ५०

श्लोक 20

श्रूयते चास्य चरितं देवेष्वपि पुरातनम् ।महापुराणात् प्रभृति परं तस्य न विद्यते

śrūyate cāsya caritaṃ deveṣvapi purātanam | mahāpurāṇāt prabhṛti paraṃ tasya na vidyate

हिन्दी अर्थ

नौकाओंमें समुद्रसे निकाले गये जो द्रव्य संचित होते, उनके द्वारा दूर देशोंकी यात्रा करनेवाले व्यवसायी वैश्य व्यापार करते और प्राप्त हुए धनसे एकमात्र राजा हरितको ही तृप्त करते थे, जैसे यक्ष केवल कुबेरको ही अपने उपार्जित धनसे संतुष्ट किया करते हैं इस प्रकार यह यदुवंश इक्ष्वाकुबंशसे निकला है। फिर यदुके चार छोटे पुत्रोंद्राय यह चार अन्य शाखाओंमें विभक्त हुआ है॥३५॥ वे राजा यदु अपने बड़े पुत्र यदुकुलपुड़्ब माधवको अपना राज्य दे इस भूतलपर शरीरका परित्याग करके स्वर्गको चले गये

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 21

यच्चास्य देवदेवस्य चरितं स्वप्रभावजम् ।तेनेमाः श्रुतयो व्याप्ता वैदिक्यो लौकिकाश्च याः

yaccāsya devadevasya caritaṃ svaprabhāvajam | tenemāḥ śrutayo vyāptā vaidikyo laukikāśca yāḥ

अध्याय ५०

श्लोक 22

भवकाले भवत्येष लोकानां लोकभावनः ।दानवानामभावाय जागर्ति मधुसूदनः

bhavakāle bhavatyeṣa lokānāṃ lokabhāvanaḥ | dānavānāmabhāvāya jāgarti madhusūdanaḥ

अध्याय ५०

श्लोक 23

यत्रैनं वीक्षितुं देवा न शेकुः सुप्तमव्ययम् ।ततः स्वपिति घर्मान्ते जागर्ति जलदक्षये

yatrainaṃ vīkṣituṃ devā na śekuḥ suptamavyayam | tataḥ svapiti gharmānte jāgarti jaladakṣaye

अध्याय ५०

श्लोक 24

स हि वेदाश्च यज्ञाश्च यज्ञाङ्गानि च सर्वशः ।या तु यज्ञगतिः प्रोक्ता स एष पुरुषोत्तमः

sa hi vedāśca yajñāśca yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ | yā tu yajñagatiḥ proktā sa eṣa puruṣottamaḥ

अध्याय ५०

श्लोक 25

तस्मिन् सुप्ते न वर्तन्ते मन्त्रपूताः क्रतुक्रियाः ।शरत्प्रवृत्तयज्ञोऽयं जागर्ति मधुसूदनः

tasmin supte na vartante mantrapūtāḥ kratukriyāḥ | śaratpravṛttayajño'yaṃ jāgarti madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

वसोस्तु कुन्तिविषये बसुदेव: सुतो विभु:। ततः स जनयामास सुप्रभे द्वे च दारिके कुन्तीं च॒ पाण्डोर्महिषीं देवतामिव भूचरीम्। भार्यां च दमघोषस्य चेदिराजस्य सुप्रभाम् एष ते स्वस्य वंशस्य प्रभव: सम्प्रकीर्तित:। श्रुतोी मया पुरा कृष्ण कृष्णद्वैपायनान्तिकात् देवगुहोष्वपि भवान् सर्वज्ञ: सर्वभावन:

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 26

तदिदं वार्षिकं चक्रं कारयत्यम्बुदेश्वरः ।वैष्णवं कर्म कुर्वाणः सुप्ते विष्णौ पुरन्दरः

tadidaṃ vārṣikaṃ cakraṃ kārayatyambudeśvaraḥ | vaiṣṇavaṃ karma kurvāṇaḥ supte viṣṇau purandaraḥ

अध्याय ५०

श्लोक 27

या ह्येषा गह्वरा माया निद्रेति जगति स्थिता ।साकस्माद् द्वेषिणी घोरा कालरात्रिर्महीक्षिताम्

yā hyeṣā gahvarā māyā nidreti jagati sthitā | sākasmād dveṣiṇī ghorā kālarātrirmahīkṣitām

अध्याय ५०

श्लोक 28

तस्यास्तनुस्तमोद्वारा निशा दिवसनाशिनी ।जीवितार्धहरा घोरा सर्वप्राणभृतां भुवि

tasyāstanustamodvārā niśā divasanāśinī | jīvitārdhaharā ghorā sarvaprāṇabhṛtāṃ bhuvi

अध्याय ५०

श्लोक 29

नैतया कश्चिदाविष्टो जृम्भमाणो मुहुर्मुहुः ।शक्तः प्रसहितुं वेगं मज्जन्निव महार्णवे

naitayā kaścidāviṣṭo jṛmbhamāṇo muhurmuhuḥ | śaktaḥ prasahituṃ vegaṃ majjanniva mahārṇave

अध्याय ५०

श्लोक 30

अन्नजा भुवि मर्त्यानां श्रमजा वा कथञ्चन ।सैषा भवति लोकस्य निद्रा सर्वस्य लौकिकी

annajā bhuvi martyānāṃ śramajā vā kathañcana | saiṣā bhavati lokasya nidrā sarvasya laukikī

हिन्दी अर्थ

यदत्र वः क्षमं कृष्ण तच्च वे संविधीयताम्। इसके चारों ओर जो जल भरनेके लिये खाइयाँ बनी हुई हैं, उनकी बहुत दिनोंसे मरम्मत और सफाई नहीं हुई है तथा नगरके द्वारपर रक्षाके लिये यन्त्र (तोप आदि) भी नहीं लगे हुए हैं। पुरीकी रक्षाके लिये चारों ओरसे मिट्टीकी मोटी दीवारें तथा कई पक्के परकोटे बनवानेकी आवश्यकता है, जिनका विस्तार बहुत बड़ा हो॥ ५८॥ नगरके जितने आयुधागार हैं, उन सबका संस्कार (मरम्मत और सफाई) होना चाहिए। जगह- जगह ईंटोंके ढेर जुग लेनेकी आवश्यकता है। कंसकी सेनाके उपयोगमें आनेके कारण इस नगरकी रक्षाके लिये लोगोंने पहलेसे कोई व्यवस्था नहीं रखी है अभी हालमें कंस मारा गया है, अत: हमारे राज्यका अभी नवोदय (प्रभात) काल है। जैसे राजाके सिपाही कर वसूल करनेके लिये गाँवको घेर लेते हैं, उसी तरह यदि इस पुरीका भी अवरोध हुआ तो यह उसे सहन

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 31

स्वप्नान्ते क्षीयते ह्येषा प्रायशो भुवि देहिनाम् ।मृत्युकाले च भूतानां प्राणान् नाशयते भृशम्

svapnānte kṣīyate hyeṣā prāyaśo bhuvi dehinām | mṛtyukāle ca bhūtānāṃ prāṇān nāśayate bhṛśam

हिन्दी अर्थ

न कर सकेगी॥६०॥ हमारी सेना अनेक युद्धोंका सामना करनेके कारण हताश हो गयी है। शत्रु इसे बार- बार पीड़ा देकर क्षीण कर रहा है, अतः यह राष्ट्र यहाँके निवासियोंके साथ ही नष्ट हो जायगा। इसमें संदेह नहीं है॥ ६१ ॥ हमलोगोंने राज्य-प्राप्तिकी इच्छा रखकर यादवोंका विरोध करनेके कारण जिन-जिन लोगोंको पराजित किया है, वे सब लोग हममें फूट डालना चाहते हैं। ऐसी परिस्थितिमें जो उचित हो सो करो ॥ ६२ ॥ राजा जरासंधके कारण दूसरे-दूसरे राजा भी हमें धोखा देंगे; क्योंकि वे जरासंधके भयसे पीड़ित हैं और अपने राज्यमें कोई विप्लव न मच जाय, इसके डरसे सब-के-सब उसके पीछे दौड़ते हैं ॥६३॥ केशव! यदि इस नगरके सब लोग शत्रुओंके घेरा डालनेसे अवरुद्ध हो जायँगे तो ये पीड़ित होकर हमारे लिये यही कहेंगे कि हम यादवोंके विरोधसे नष्ट हो गये॥ ६४॥ श्रीकृष्ण! यह मेरा मत है, जिसे तुमपर विश्वास होनेके कारण मैंने प्रकट किया है।

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 32

देवेष्वपि दधारैनां नान्यो नारायणादृते ।सखी सर्वहरस्यैषा माया विष्णुशरीरजा

deveṣvapi dadhāraināṃ nānyo nārāyaṇādṛte | sakhī sarvaharasyaiṣā māyā viṣṇuśarīrajā

अध्याय ५०

श्लोक 33

सैषा नारायणमुखे दृष्टा कमललोचना ।लोकानल्पेन कालेन ग्रसते लोकमोहिनी

saiṣā nārāyaṇamukhe dṛṣṭā kamalalocanā | lokānalpena kālena grasate lokamohinī

अध्याय ५०

श्लोक 34

एवमेषा हितार्थाय लोकानां कृष्णवर्त्मना ।ध्रियते सेवनीया हि पत्येव च पतिव्रता

evameṣā hitārthāya lokānāṃ kṛṣṇavartmanā | dhriyate sevanīyā hi patyeva ca pativratā

अध्याय ५०

श्लोक 35

स तया निद्रया च्छन्नस्तस्मिन् नारायणाश्रमे ।स्वपिति स्म तदा विष्णुर्मोहयञ्जगदव्ययः

sa tayā nidrayā cchannastasmin nārāyaṇāśrame | svapiti sma tadā viṣṇurmohayañjagadavyayaḥ

अध्याय ५०

श्लोक 36

तस्य वर्षसहस्त्राणि शयानस्य महात्मनः ।जग्मुः कृतयुगं चैव त्रेता चैव युगोत्तमम्

tasya varṣasahastrāṇi śayānasya mahātmanaḥ | jagmuḥ kṛtayugaṃ caiva tretā caiva yugottamam

हिन्दी अर्थ

करो!॥ ३॥ अपने पिता वसुदेव तथा महात्मा विकद्रुका यह कथन सुनकर पुरुषोत्तम श्रीकृष्णने एकाग्रचित्त होकर यह उत्तम बात कही-- ॥ ४॥ 'आपलोगोंने बैरके मूल- कारण शत्रुके पराक्रम, न्‍्यायोचित बर्ताव, शास्त्रकी आज्ञा तथा हैववश भविष्यमें होनेवाले कार्यपर दृष्टि रखते हुए जो कुछ कहा है, वह सब मैंने सुन लिया॥५॥ अब उसका उत्तर सुनिये और सुनकर यदि ठीक जँचे तो उसे ग्रहण कीजिये। इसमें संदेह नहीं कि राजाको राजनीतिके अनुसार व्यवहार करना चाहिए। उसके लिये यह उचित है कि संधि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव और समाश्रय--इन छ: गुणोंका क्रमश: सदा चिन्तन करता रहे॑ ॥६-७॥ “विद्वान् पुरुषको चाहिए कि वह बलवान शत्रुके समीप न ठहरे। समयका ज्ञान रखनेवाला पुरुष बलवान शत्रुसे अपनी रक्षा करनेके लिये स्थान छोड़कर हट जाय। यदि वह शनत्रुसेनाका सामना करनेके लिये समर्थ हो तो युद्धका बोझ उठाये “मैं शक्तिशाली होकर भी असमर्थकी भाँति इस वर्तमान मुहूर्तमें भैया बलरामजीके साथ जीवनकी रक्षाके लिये

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 37

स तु द्धापरपर्यन्ते ज्ञात्वा लोकान् सुदुःखितान् ।प्राबुध्यत महातेजाः स्तूयमानो महर्षिभिः

sa tu ddhāparaparyante jñātvā lokān suduḥkhitān | prābudhyata mahātejāḥ stūyamāno maharṣibhiḥ

अध्याय ५०

श्लोक 38

जहीहि निद्रां सहजां भुक्तपूर्वामिव स्रजम् ।इमे ते ब्रह्मणा सार्धं देवा दर्शनकाङ्क्षिणः

jahīhi nidrāṃ sahajāṃ bhuktapūrvāmiva srajam | ime te brahmaṇā sārdhaṃ devā darśanakāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

करवीरपुरं चैव रम्यं क्रौज्पुरं तथा। द्रक्ष्यावस्तत्र सहितौ गोमन्तं च नगोत्तमम् आवयोर्गमनं श्रुत्वा जितकाशी स पार्थिव: । अप्रविश्य पुरी दर्पादनुसारं करिष्यति ततः सहावनेष्वेव राजा याति स सानुगः। आववयोग्रहणे चैव नृपतिः प्रयतिष्यति पौराणामथ पुर्याश्व देशस्थ च सुखावहा नच श॒त्रोः परिभ्रष्टा राजानो विजिगीषव: । परराष्ट्रेषु मृष्यन्ति मृथे शत्रो: क्षयं विना

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 39

इमे त्वां ब्रह्मविद्वांसो ब्रह्मसंस्तववादिनः ।वर्धयन्ति हृषीकेश ऋषयः संशितव्रताः

ime tvāṃ brahmavidvāṃso brahmasaṃstavavādinaḥ | vardhayanti hṛṣīkeśa ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा तु तौ वीरौ कृष्णसंकर्षणावुभौ प्रपेदतुरसम्भ्रान्तौ दक्षिणौ दक्षिणापथम् तौ तु राष्ट्राणि शतशश्चरन्तौ कामरूपिणौ। दक्षिणां दिशमास्थाय चेरतुर्मार्गगी सुखम् तौच स्वल्पेन कालेन सह्याचलविभूषितम् । करवीरपुरं प्राप्तौ स्ववंशेन विभूषितम् आसेदतु: प्ररोहाढ्य॑ न्यग्रोधं॑ तरुपुड्रवम्

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 40

एतेषामात्मभूतानां भूतानां भूतभावन ।शृणु विष्णो शुभा वाचो भूव्योमाग्न्यनिलाम्भसाम्

eteṣāmātmabhūtānāṃ bhūtānāṃ bhūtabhāvana | śṛṇu viṣṇo śubhā vāco bhūvyomāgnyanilāmbhasām

अध्याय ५०

श्लोक 41

इमे त्वा सप्त मुनयः सहिता मुनिमण्डलैः ।स्तुवन्ति देव दिव्याभिर्गेयाभिर्गीर्भिरञ्जसा

ime tvā sapta munayaḥ sahitā munimaṇḍalaiḥ | stuvanti deva divyābhirgeyābhirgīrbhirañjasā

हिन्दी अर्थ

यादवकुलके लिये कल्याणकारिणी होगी तथा पुर- वासियोंके, मथुरापुरीके एवं इस शूरसेन-देशके लिये भी सुखदायिनी होगी॥ १४ ॥ विजयकी इच्छा रखनेवाले राजालोग जब शत्रु हाथमें आकर निकल जाता है, तब वे उस शत्रुके राज्योंमें पहुँचकर युद्धोमोें उसका वध किये बिना शान्त नहीं होते हैं॥ १५॥ ऐसा कहकर वे दोनों नीतिनिपुण वीर श्रीकृष्ण और संकर्षण बिना किसी घबराहटके दक्षिणापथषकी ओर चल दिये इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले वे दोनों वीर सैकड़ों रास्तोंपर विचरते हुए दक्षिण दिशामें पहुँचकर उत्तम मार्गका आश्रय ले सुखपूर्वक आगे बढ़ने लगे सह्ापर्वतके रमणीय शिखरोंपर सानन्द विचरते हुए वे दोनों दक्षिणापथके वीर यात्री अपने मार्गपर बढ़ते ही चले गये ॥ १८॥ थोड़े ही समयमें वे दोनों भाई सह्यकी पर्वत-मालाओंसे अलंकृत करवीरपुरमें जा पहुँचे, जो

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 42

उत्तिष्ठ शतपत्राक्ष पद्मनाभ महाद्युते ।कारणं किञ्चिदुत्पन्नं देवानां कार्यगौरवात्

uttiṣṭha śatapatrākṣa padmanābha mahādyute | kāraṇaṃ kiñcidutpannaṃ devānāṃ kāryagauravāt

अध्याय ५०

श्लोक 43

स सङ्क्षिप्य जलं सर्वं तिमिरौघं विदारयन् ।उदतिष्ठद्धृषीकेशः श्रिया परमया ज्वलन्

sa saṅkṣipya jalaṃ sarvaṃ timiraughaṃ vidārayan | udatiṣṭhaddhṛṣīkeśaḥ śriyā paramayā jvalan

हिन्दी अर्थ

वसुदेवसुतौ वीरो सधिष्ण्याविव पावकौ कृष्णस्तमृषिशार्दूलमुवाच वबदतां वरः। श्लद््णं मधुरया वाचा लोकवृत्तान्तकोविद: त्वया तत् कार्तवीर्यस्य सहस्त्रभुजकाननमू छिन्‍्न॑ परशुनैकेन स्मरता निधन पितुः। इयमग्यापि रुधिरै: क्षत्रियाणां हतद्विषाम्

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 44

स ददर्श सुरान्सर्वान्समेतान्सपितामहान् ।विवक्षतः प्रक्षुभिताञ्जगदर्थे समागतान्

sa dadarśa surānsarvānsametānsapitāmahān | vivakṣataḥ prakṣubhitāñjagadarthe samāgatān

हिन्दी अर्थ

रैणुकेयं विजाने त्वां क्षितौ क्षितिपपोषणम् उनका अमग्न्याधान-सम्बन्धी कार्य समाप्त एवं संकुचित हो चुका था, फिर भी वे समय-समयपर प्रज्वलित अग्निमें आहुति दिया करते थे। तीनों समय स्नान करनेके कारण उनका शरीर एवं वस्त्र जलसे भीगे हुए थे। वे देवताओंके आदिगुरु बृहस्पतिके समान जान पड़ते थे। उनके पास जो श्वेत रंगकी सवत्सा (बछड़ेवाली) धेनु थी, वह केवल होमके लिये दुही जाती थी, इसलिये होमधेनु कहलाती थी। इसके सिवा वह मुनिकी इच्छाके अनुसार समस्त वस्तुओंको देनेमें समर्थ थी, इसलिये कामदोहना या कामधेनु कहलाती थी। दूधरूपी अग्निको प्रकट करनेके लिये अरणीके समान शोभित होनेवाली उस होमधेनुको परशुरामजी कहीं खींचकर ले जा रहे थे। वे कभी परिश्रमसे थकते नहीं हैं और अविनाशी हैं। श्रीकृष्षप और बलरामने महेन्द्र गिरिपर विचरनेवाले परशुरामजीको वहाँ मन्दराचलके शिखरपर प्रकाशित होनेवाले सूर्यके समान देखा॥ २१--२५॥

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 45

तानुवाच हरिर्देवो निद्राविश्रान्तलोचनः ।तत्त्वदृष्टार्थया वाचा धर्महेत्वर्थयुक्तया

tānuvāca harirdevo nidrāviśrāntalocanaḥ | tattvadṛṣṭārthayā vācā dharmahetvarthayuktayā

अध्याय ५०

श्लोक 46

कुतो वो विग्रहो देवाः कुतो वो भयमागतम् ।कस्य वा केन वा कार्यं किं वा मयि न वर्तते

kuto vo vigraho devāḥ kuto vo bhayamāgatam | kasya vā kena vā kāryaṃ kiṃ vā mayi na vartate

हिन्दी अर्थ

उस महान् जनपदको बसाया है। आपने ही अपने पिताकी मृत्युको याद करके एक ही फरसेसे कार्तवीर्यकी सहस्र भुजाओंका वह जंगल काट डाला था। आपके द्वारा मारे गये जो शत्रुभूत क्षत्रिय थे, आपके फरसेसे प्रवाहित हुए उनके स्निग्ध रुधिर्से आज भी यह वसुन्धरा भीगकर रक्तकी कीचसे युक्त दिखायी देती है। मैं जानता हूँ कि आप भूमण्डलके क्षत्रियोंपर रोष प्रकट करनेवाले रेणुकानन्दन परशुराम हैं॥ ३१--३३॥ धनुष चार हाथ लम्बा और बाण दो हाथ लम्बा माना गया है। एकोनचत्वारिंशो5ध्याय: यादवौ स्वो मुनिश्रेष्ठ यदि ते श्रुतिमागतौ। बसुदेवो यदुश्रेष्ठ; पिता नौ हि धृतब्नतः

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

अध्याय ५०

श्लोक 47

किं खल्वकुशलं लोके वर्तते दानवोत्थितम् ।नृणामायासजननं शीघ्रमिच्छामि वेदितुम्

kiṃ khalvakuśalaṃ loke vartate dānavotthitam | nṛṇāmāyāsajananaṃ śīghramicchāmi veditum

अध्याय ५०

श्लोक 48

एष ब्रह्मविदां मध्ये विहाय शयनोत्तमम् ।शिवाय भवतामर्थे स्थितः किं करवाणि वः

eṣa brahmavidāṃ madhye vihāya śayanottamam | śivāya bhavatāmarthe sthitaḥ kiṃ karavāṇi vaḥ

हिन्दी अर्थ

अपरान्तादहं कृष्ण सम्प्रतीहागतः प्रभो। एक एव विना शिष्यैर्युवयोर्मनत्रकारणात् क्योंकि आप रणभूमिकी ही भाँति यहाँ भी 'फरसा लिये हुए हैं, अतः विप्रवर! हम दोनों आपसे एक बात पूछना चाहते हैं तथा आप हमारी बात सुनकर निर्भीक हो हमें जो उत्तर देंगे, उसे सुननेकी भी हमारी इच्छा है। मुनिश्रेष्ठ परशुराम ! हमारी निवासभूमि मथुरापुरी है, जो यमुनातटपर शोभा पाती है। हम दोनों यादव हैं। यदि हमारे नाम भी कभी आपके कानोंमें पड़े हों तो आप हमें जानते भी होंगे। यदुकुलके श्रेष्ठ पुरुष तथा उत्तम ब्रत धारण करनेवाले वसुदेवजी हम दोनोंके पिता हैं॥ ३४--३६ ॥ हम दोनों भाई जन्मसे ही कंसके भयसे ब्रजमें ही रखे गये और वहीं उससे शद्धित रहकर बड़े हुए हैं॥ ३७॥ प्रथम किशोरावस्थाको प्राप्त होनेपर हम दोनों भाइयोंका मथुरामें प्रवेश हुआ। वहाँ हमने धर्म- मर्यादासे विचलित हुए कंसको रंगशालामें बलपूर्वक मार डाला और उसके राज्यपर उसीके पिताकों राजा बनाकर बिठा दिया। तत्पश्चात् सदासे गोपालन-सम्बन्धी

English

²²⁸ The deity of war and son of Siva. Derived from Kirtika the personified Pleiades: according to the legend having been fostered and brought up by the nymphs so called. He was so great an adept in the art of war that he was appointed the commander of the celestial army in the war between the gods and demons.

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.

संशोधन इतिहास · Correction History:

No corrections are logged here yet. Reported errors are tracked as public issues on GitHub.