Adhyaya 43

देवेभिः सार्द्धं युद्धाय उद्यतस्य दैत्यसैन्यस्य वर्णनं ततो भयं विष्णुमयं श्रुत्वा दैतेयदानवाः ।उद्योगं विपुलं चक्रुर्युद्धाय युधि दुर्जयाः॥ १ ॥

devebhiḥ sārddhaṃ yuddhāya udyatasya daityasainyasya varṇanaṃ tato bhayaṃ viṣṇumayaṃ śrutvā daiteyadānavāḥ | udyogaṃ vipulaṃ cakruryuddhāya yudhi durjayāḥ

मयस्तु काञ्चनमयं त्रिनल्वान्तरमव्ययम् ।चतुश्चक्रं विक्रमन्तं सुकल्पितमहायुधम्॥ २ ॥

mayastu kāñcanamayaṃ trinalvāntaramavyayam | catuścakraṃ vikramantaṃ sukalpitamahāyudham

किङ्किणीजालनिर्घोषं द्वीपिचर्मपरिष्कृतम् ।खचितं रत्नजालैश्च हेमजालैश्च भूषितम्॥ ३ ॥

kiṅkiṇījālanirghoṣaṃ dvīpicarmapariṣkṛtam | khacitaṃ ratnajālaiśca hemajālaiśca bhūṣitam

स्वक्षं रथवरोदग्रं सूपस्थानमगोपमम् ।ईहामृगगणाकीर्णं पक्षिभिश्च विराजितम् ।दिव्यास्त्रतूणीरधरं पयोधरनिनादितम्॥ ४ ॥

svakṣaṃ rathavarodagraṃ sūpasthānamagopamam | īhāmṛgagaṇākīrṇaṃ pakṣibhiśca virājitam | divyāstratūṇīradharaṃ payodharanināditam

गदापरिघसम्पूर्णं मूर्तिमन्तमिवार्णवम् ।हेमकेयूरवलयं स्वर्णमण्डलकूबरम्॥ ५ ॥

gadāparighasampūrṇaṃ mūrtimantamivārṇavam | hemakeyūravalayaṃ svarṇamaṇḍalakūbaram

सपताकध्वजोदग्रं सादित्यमिव मन्दरम् ।गजेन्द्राम्भोदसदृशं लम्बकेसरवर्चसम्॥ ६ ॥

sapatākadhvajodagraṃ sādityamiva mandaram | gajendrāmbhodasadṛśaṃ lambakesaravarcasam

युक्तमृक्षसहस्रेण सहस्राम्बुदनादितम् ।दीप्तमाकाशगं दिव्यं रथं पररथारुजम्॥ ७ ॥

yuktamṛkṣasahasreṇa sahasrāmbudanāditam | dīptamākāśagaṃ divyaṃ rathaṃ pararathārujam

अध्यतिष्ठद्रणाकाङ्क्षी मेरुं दीप्तमिवांशुमान् ।तारस्तु क्रोशविस्तारमायसं वायसध्वजम्॥ ८ ॥

adhyatiṣṭhadraṇākāṅkṣī meruṃ dīptamivāṃśumān | tārastu krośavistāramāyasaṃ vāyasadhvajam

शैलोत्करसमाकीर्णं नीलाञ्जनचयोपमम् ।काललोहाष्टचरणं लोहेषायुगकूबरम् ।तिमिराङ्गारकिरणं गर्जन्तमिव तोयदम्॥ ९ ॥

śailotkarasamākīrṇaṃ nīlāñjanacayopamam | kālalohāṣṭacaraṇaṃ loheṣāyugakūbaram | timirāṅgārakiraṇaṃ garjantamiva toyadam

लोहजालेन महता सगवाक्षेण दंशितम् ।आयसैः परिघैः कीर्णं क्षेपणीयैस्तथाश्मभिः॥ १० ॥

lohajālena mahatā sagavākṣeṇa daṃśitam | āyasaiḥ parighaiḥ kīrṇaṃ kṣepaṇīyaistathāśmabhiḥ

प्रासैः पाशैश्च विततैरवसक्तैश्च मुद्गरैः ।शोभितं त्रासनीयैश्च तोमरैः सपरश्वधैः॥ ११ ॥

prāsaiḥ pāśaiśca vitatairavasaktaiśca mudgaraiḥ | śobhitaṃ trāsanīyaiśca tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ

उद्यन्तं द्विषतां हेतोर्द्वितीयमिव मन्दरम् ।युक्तं खरसहस्रेण सोऽध्यारोहद्रथोत्तमम्॥ १२ ॥

udyantaṃ dviṣatāṃ hetordvitīyamiva mandaram | yuktaṃ kharasahasreṇa so'dhyārohadrathottamam

विरोचनस्तु सङ्क्रुद्धो गदापाणिरवस्थितः ।प्रमुखे तस्य सैन्यस्य दीप्तशृङ्ग इवाचलः॥ १३ ॥

virocanastu saṅkruddho gadāpāṇiravasthitaḥ | pramukhe tasya sainyasya dīptaśṛṅga ivācalaḥ

युक्तं हयसहस्रेण हयग्रीवस्तु दानवः ।स्यन्दनं वाहयामास सपत्नानीकमर्दनः॥ १४ ॥

yuktaṃ hayasahasreṇa hayagrīvastu dānavaḥ | syandanaṃ vāhayāmāsa sapatnānīkamardanaḥ

व्यायतं बहुसाहस्रं धनुर्विस्फारयन्महत् ।वराहः प्रमुखे तस्थौ सावरोह इवाचलः॥ १५ ॥

vyāyataṃ bahusāhasraṃ dhanurvisphārayanmahat | varāhaḥ pramukhe tasthau sāvaroha ivācalaḥ

खरस्तु विक्षरन् दर्पान्नेत्राभ्यां रोषजं जलम् ।स्फुरद्दन्तौष्ठवदनः सङ्ग्रामं सोऽभ्यकाङ्क्षत॥ १६ ॥

kharastu vikṣaran darpānnetrābhyāṃ roṣajaṃ jalam | sphuraddantauṣṭhavadanaḥ saṅgrāmaṃ so'bhyakāṅkṣata

त्वष्टा त्वष्टादशहयं यानमास्थाय दानवः ।व्यूहितो दानवैर्व्यूहैः परिचक्राम वीर्यवान्॥ १७ ॥

tvaṣṭā tvaṣṭādaśahayaṃ yānamāsthāya dānavaḥ | vyūhito dānavairvyūhaiḥ paricakrāma vīryavān

विप्रचित्तिसुतः श्वेतः श्वेतकुण्डलभूषणः ।श्वेतशैलप्रतीकाशो युद्धायाभिमुखः स्थितः॥ १८ ॥

vipracittisutaḥ śvetaḥ śvetakuṇḍalabhūṣaṇaḥ | śvetaśailapratīkāśo yuddhāyābhimukhaḥ sthitaḥ

अरिष्टो बलिपुत्रस्तु वरिष्ठोऽद्रिशिलायुधैः ।युद्धायातिष्ठदायस्तो धराधर इवापरः॥ १९ ॥

ariṣṭo baliputrastu variṣṭho'driśilāyudhaiḥ | yuddhāyātiṣṭhadāyasto dharādhara ivāparaḥ

किशोरस्त्वतिसंहर्षात् किशोर इव चोदितः ।अभवद् दैत्यसैन्यस्य मध्ये रविरिवोदितः॥ २० ॥

kiśorastvatisaṃharṣāt kiśora iva coditaḥ | abhavad daityasainyasya madhye ravirivoditaḥ

लम्बस्तु लम्बमेघाभः प्रलम्बाम्बरभूषणः ।दैत्यव्यूहगतो भाति सनीहार इवांशुमान्॥ २१ ॥

lambastu lambameghābhaḥ pralambāmbarabhūṣaṇaḥ | daityavyūhagato bhāti sanīhāra ivāṃśumān

स्वर्भानुर्वक्रयोधी तु दशनौष्ठेक्षणायुधः ।हसंस्तिष्ठति दैत्यानां प्रमुखे स महाग्रहः॥ २२ ॥

svarbhānurvakrayodhī tu daśanauṣṭhekṣaṇāyudhaḥ | hasaṃstiṣṭhati daityānāṃ pramukhe sa mahāgrahaḥ

अन्ये हयगता भान्ति नागस्कन्धगताः परे ।सिंहव्याघ्रगताश्चान्ये वराहर्क्षगताः परे॥ २३ ॥

anye hayagatā bhānti nāgaskandhagatāḥ pare | siṃhavyāghragatāścānye varāharkṣagatāḥ pare

केचित् खरोष्ट्रयातारः केचित् तोयदवाहनाः ।नानापक्षिगताश्चान्ये केचित् पवनवाहनाः॥ २४ ॥

kecit kharoṣṭrayātāraḥ kecit toyadavāhanāḥ | nānāpakṣigatāścānye kecit pavanavāhanāḥ

पत्तयश्चापरे दैत्या भीषणा विकृताननाः ।एकपादा द्विपादाश्च नर्दन्तो युद्धकाङ्क्षिणः॥ २५ ॥

pattayaścāpare daityā bhīṣaṇā vikṛtānanāḥ | ekapādā dvipādāśca nardanto yuddhakāṅkṣiṇaḥ

प्रक्ष्वेडमाना बहवः स्फोटयन्तश्च ते भुजान् ।दृप्तशार्दूलनिर्घोषा नेदुर्दानवपुङ्गवाः॥ २६ ॥

prakṣveḍamānā bahavaḥ sphoṭayantaśca te bhujān | dṛptaśārdūlanirghoṣā nedurdānavapuṅgavāḥ

ते गदापरिघैरुग्रैर्धनुर्व्यायामशालिनः ।बाहुभिः परिघाकारैस्तर्जयन्ति स्म देवताः॥ २७ ॥

te gadāparighairugrairdhanurvyāyāmaśālinaḥ | bāhubhiḥ parighākāraistarjayanti sma devatāḥ

प्रासैः पाशैश्च खड्गैश्च तोमराङ्कुशपट्टिशैः ।चिक्रीडुस्ते शतघ्नीभिः शतधारैश्च मुद्गरैः॥ २८ ॥

prāsaiḥ pāśaiśca khaḍgaiśca tomarāṅkuśapaṭṭiśaiḥ | cikrīḍuste śataghnībhiḥ śatadhāraiśca mudgaraiḥ

गण्डशैलैश्च शैलैश्च परिघैश्चोत्तमायुधैः ।चक्रैश्च दैत्यप्रवराश्चक्रुरानन्दितं बलम्॥ २९ ॥

gaṇḍaśailaiśca śailaiśca parighaiścottamāyudhaiḥ | cakraiśca daityapravarāścakrurānanditaṃ balam

एवं तद् दानवं सैन्यं सर्वे युद्धबलोत्कटम् ।देवताभिमुखं तस्थौ मेघानीकमिवोत्थितम्॥ ३० ॥

evaṃ tad dānavaṃ sainyaṃ sarve yuddhabalotkaṭam | devatābhimukhaṃ tasthau meghānīkamivotthitam

तदद्भुतं दैत्यसहस्रगाढं वाय्वग्नितोयाम्बुदशैलकल्पम् ।बलं रणौघाभ्युदयावकीर्णं युयुत्सयोन्मत्तमिवावभासे॥ ३१ ॥

tadadbhutaṃ daityasahasragāḍhaṃ vāyvagnitoyāmbudaśailakalpam | balaṃ raṇaughābhyudayāvakīrṇaṃ yuyutsayonmattamivāvabhāse