Adhyaya 38

भजमानवंशस्य वर्णनम्, स्यमन्तकमणेः कथा भजमानस्य पुत्रोऽथ रथमुख्यो विदूरथः ।राजाधिदेवः शूरस्तु विदूरथसुतोऽभवत्॥ १ ॥

bhajamānavaṃśasya varṇanam, syamantakamaṇeḥ kathā bhajamānasya putro'tha rathamukhyo vidūrathaḥ | rājādhidevaḥ śūrastu vidūrathasuto'bhavat

राजाधिदेवस्य सुता जज्ञिरे वीर्यवत्तराः ।दत्तातिदत्तबलिनौ शोणाश्वः श्वेतवाहनः॥ २ ॥

rājādhidevasya sutā jajñire vīryavattarāḥ | dattātidattabalinau śoṇāśvaḥ śvetavāhanaḥ

शमी च दण्डशर्मा च दण्डशत्रुश्च शत्रुजित् ।श्रवणा च श्रविष्ठा च स्वसारौ सम्बभूवतुः॥ ३ ॥

śamī ca daṇḍaśarmā ca daṇḍaśatruśca śatrujit | śravaṇā ca śraviṣṭhā ca svasārau sambabhūvatuḥ

शमीपुत्रः प्रतिक्षत्रः प्रतिक्षत्रस्य चात्मजः ।स्वयम्भोजः स्वयम्भोजाद्धृदीकः सम्बभूव ह॥ ४ ॥

śamīputraḥ pratikṣatraḥ pratikṣatrasya cātmajaḥ | svayambhojaḥ svayambhojāddhṛdīkaḥ sambabhūva ha

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि सर्वे भीमपराक्रमाः ।कृतवर्माग्रजस्तेषां शतधन्वाथ मध्यमः॥ ५ ॥

tasya putrā babhūvurhi sarve bhīmaparākramāḥ | kṛtavarmāgrajasteṣāṃ śatadhanvātha madhyamaḥ

देवर्षेर्वचनात् तस्य भिषग् वैतरणश्च यः ।सुदान्तश्च विदान्तश्च कामदा कामदन्तिका॥ ६ ॥

devarṣervacanāt tasya bhiṣag vaitaraṇaśca yaḥ | sudāntaśca vidāntaśca kāmadā kāmadantikā

देववांश्चाभवत् पुत्रो विद्वान् कम्बलबर्हिषः ।असमौजास्तथा वीरो नासमौजाश्च तावुभौ॥ ७ ॥

devavāṃścābhavat putro vidvān kambalabarhiṣaḥ | asamaujāstathā vīro nāsamaujāśca tāvubhau

अजातपुत्राय सुतान् प्रददावसमौजसे ।सुदंष्ट्रं चारुरूपं च कृष्णमित्यन्धकास्त्रयः॥ ८ ॥

ajātaputrāya sutān pradadāvasamaujase | sudaṃṣṭraṃ cārurūpaṃ ca kṛṣṇamityandhakāstrayaḥ

एते चान्ये च बहवो अन्धकाः कथितास्तव ।अन्धकानामिमं वंशं धारयेद् यस्तु नित्यशः॥ ९ ॥

ete cānye ca bahavo andhakāḥ kathitāstava | andhakānāmimaṃ vaṃśaṃ dhārayed yastu nityaśaḥ

आत्मनो विपुलं वंशं लभते नात्र सशयः ।गान्धारी चैव माद्री च क्रोष्टुर्भार्ये बभूवतुः॥ १० ॥

ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ labhate nātra saśayaḥ | gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭurbhārye babhūvatuḥ

गान्धारी जनयामास अनमित्रं महाबलम् ।माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषम्॥ ११ ॥

gāndhārī janayāmāsa anamitraṃ mahābalam | mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato vai devamīḍhuṣam

अनमित्रममित्राणां जेतारमपराजितम् ।अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नतो द्वौ बभूवतुः॥ १२ ॥

anamitramamitrāṇāṃ jetāramaparājitam | anamitrasuto nighno nighnato dvau babhūvatuḥ

प्रसेनश्चाथ सत्राजिच्छत्रुसेनाजितावुभौ ।प्रसेनो द्वारवत्यां तु निवसन्त्यां महामणिम्॥ १३ ॥

prasenaścātha satrājicchatrusenājitāvubhau | praseno dvāravatyāṃ tu nivasantyāṃ mahāmaṇim

दिव्यं स्यमन्तकं नाम समुद्रादुपलब्धवान् ।तस्य सत्राजितः सूर्यः सखा प्राणसमोऽभवत्॥ १४ ॥

divyaṃ syamantakaṃ nāma samudrādupalabdhavān | tasya satrājitaḥ sūryaḥ sakhā prāṇasamo'bhavat

स कदाचिन्निशापाये रथेन रथिनां वरः ।अब्धिकूलमुपस्प्रष्टुमुपस्थातुं ययौ रविम्॥ १५ ॥

sa kadācinniśāpāye rathena rathināṃ varaḥ | abdhikūlamupaspraṣṭumupasthātuṃ yayau ravim

तस्योपतिष्ठतः सूर्यं विवस्वानग्रतः स्थितः ।अस्पष्टमूर्तिर्भगवांस्तेजोमण्डलवान् प्रभूः॥ १६ ॥

tasyopatiṣṭhataḥ sūryaṃ vivasvānagrataḥ sthitaḥ | aspaṣṭamūrtirbhagavāṃstejomaṇḍalavān prabhūḥ

अथ राजा विवस्वन्तमुवाच स्थितमग्रतः ।यथैवं व्योम्नि पश्यामि सदा त्वां ज्योतिषाम्पते॥ १७ ॥

atha rājā vivasvantamuvāca sthitamagrataḥ | yathaivaṃ vyomni paśyāmi sadā tvāṃ jyotiṣāmpate

तेजोमण्डलिनं देवं तथैव पुरतः स्थितम् ।को विशेषोऽस्ति मे त्वत्तः सख्येनोपागतस्य वै॥ १८ ॥

tejomaṇḍalinaṃ devaṃ tathaiva purataḥ sthitam | ko viśeṣo'sti me tvattaḥ sakhyenopāgatasya vai

एतच्छ्रुत्वा तु भगवान् मणिरत्नं स्यमन्तकम् ।स्वकण्ठादवमुच्यैव एकान्ते न्यस्तवान् विभुः॥ १९ ॥

etacchrutvā tu bhagavān maṇiratnaṃ syamantakam | svakaṇṭhādavamucyaiva ekānte nyastavān vibhuḥ

ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस्तदा ।प्रीतिमानथ तं दृष्ट्वा मुहूर्तं कृतवान् कथाम्॥ २० ॥

tato vigrahavantaṃ taṃ dadarśa nṛpatistadā | prītimānatha taṃ dṛṣṭvā muhūrtaṃ kṛtavān kathām

तमपि प्रस्थितं भूयो विवस्वन्तं स सत्रजित् ।लोकानुद्भासयस्येतान् येन त्वं सततं प्रभो ।तदेतन्मणिरत्नं मे भगवन् दातुमर्हसि॥ २१ ॥

tamapi prasthitaṃ bhūyo vivasvantaṃ sa satrajit | lokānudbhāsayasyetān yena tvaṃ satataṃ prabho | tadetanmaṇiratnaṃ me bhagavan dātumarhasi

ततः स्यमन्तकमणिं दत्तवांस्तस्य भास्करः ।स तमाबद्ध्य नगरीं प्रविवेश महीपतिः॥ २२ ॥

tataḥ syamantakamaṇiṃ dattavāṃstasya bhāskaraḥ | sa tamābaddhya nagarīṃ praviveśa mahīpatiḥ

तं जनाः पर्यधावन्त सूर्योऽयं गच्छतीति ह ।पुरीं विस्मापयित्वा च राजा त्वन्तःपुरं ययौ॥ २३ ॥

taṃ janāḥ paryadhāvanta sūryo'yaṃ gacchatīti ha | purīṃ vismāpayitvā ca rājā tvantaḥpuraṃ yayau

तत् प्रसेनजितं दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम् ।ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा सत्राजिदुत्तमम्॥ २४ ॥

tat prasenajitaṃ divyaṃ maṇiratnaṃ syamantakam | dadau bhrātre narapatiḥ premṇā satrājiduttamam

स मणिः स्यन्दते रुक्मं वृष्ण्यन्धकनिवेशने ।कालवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं ह्यभूत्॥ २५ ॥

sa maṇiḥ syandate rukmaṃ vṛṣṇyandhakaniveśane | kālavarṣī ca parjanyo na ca vyādhibhayaṃ hyabhūt

लिप्सां चक्रे प्रसेनात्तु मणिरत्ने स्यमन्तके ।गोविन्दो न च तल्लेभे शक्तोऽपि न जहार सः॥ २६ ॥

lipsāṃ cakre prasenāttu maṇiratne syamantake | govindo na ca tallebhe śakto'pi na jahāra saḥ

कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः ।स्यमन्तककृते सिंहाद् वधं प्राप वनेचरात॥ २७ ॥

kadācinmṛgayāṃ yātaḥ prasenastena bhūṣitaḥ | syamantakakṛte siṃhād vadhaṃ prāpa vanecarāta

अथ सिंहं प्रधावन्तमृक्षराजो महाबलः ।निहत्य मणिरत्नं तदादाय बिलमाविशत्॥ २८ ॥

atha siṃhaṃ pradhāvantamṛkṣarājo mahābalaḥ | nihatya maṇiratnaṃ tadādāya bilamāviśat

ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं प्रसेनवधकारणात् ।प्रार्थनां तां मणेर्बुद्ध्या सर्व एव शशङ्किरे॥ २९ ॥

tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ prasenavadhakāraṇāt | prārthanāṃ tāṃ maṇerbuddhyā sarva eva śaśaṅkire

स शङ्क्यमानो धर्मात्मा नकारी तस्य कर्मणः ।आहरिष्ये मणिमिति प्रतिज्ञाय वनं ययौ॥ ३० ॥

sa śaṅkyamāno dharmātmā nakārī tasya karmaṇaḥ | āhariṣye maṇimiti pratijñāya vanaṃ yayau

यत्र प्रसेनो मृगयामाचरत् तत्र चाप्यथ ।प्रसेनस्य पदं गृह्य पुरुषैराप्तकारिभिः॥ ३१ ॥

yatra praseno mṛgayāmācarat tatra cāpyatha | prasenasya padaṃ gṛhya puruṣairāptakāribhiḥ

ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम् ।अन्वेषयन् परिश्रान्तः स ददर्श महामनाः॥ ३२ ॥

ṛkṣavantaṃ girivaraṃ vindhyaṃ ca girimuttamam | anveṣayan pariśrāntaḥ sa dadarśa mahāmanāḥ

साश्वं हतं प्रसेनं वै नाविन्दच्चेच्छितं मणिम् ।अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः॥ ३३ ॥

sāśvaṃ hataṃ prasenaṃ vai nāvindaccecchitaṃ maṇim | atha siṃhaḥ prasenasya śarīrasyāvidūrataḥ

ऋक्षेण निहतो दृष्टः पादैरृक्षश्च सूचितः ।पादैरन्वेषयामास गुहामृक्षस्य माधवः॥ ३४ ॥

ṛkṣeṇa nihato dṛṣṭaḥ pādairṛkṣaśca sūcitaḥ | pādairanveṣayāmāsa guhāmṛkṣasya mādhavaḥ

महत्यृक्षबिले वाणीं शुश्राव प्रमदेरिताम् ।धात्र्या कुमारमादाय सुतं जाम्बवतो नृप ।क्रीडापयन्त्या मणिना मा रोदीरित्यथेररिताम्॥ ३५ ॥

mahatyṛkṣabile vāṇīṃ śuśrāva pramaderitām | dhātryā kumāramādāya sutaṃ jāmbavato nṛpa | krīḍāpayantyā maṇinā mā rodīrityatheraritām

सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः ।सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः॥ ३६ ॥

siṃhaḥ prasenamavadhīt siṃho jāmbavatā hataḥ | sukumāraka mā rodīstava hyeṣa syamantakaḥ

सुव्यक्तीकृतशब्दस्तु तूष्णीं बिलमथाविशत् ।प्रविश्य चापि भगवांस्तमृक्षबिलमञ्जसा॥ ३७ ॥

suvyaktīkṛtaśabdastu tūṣṇīṃ bilamathāviśat | praviśya cāpi bhagavāṃstamṛkṣabilamañjasā

स्थापयित्वा बिलद्वारि यदूंल्लाँङ्गलिना सह ।शार्ङ्गधन्वा बिलस्थं तु जाम्बवन्तं ददर्श ह॥ ३८ ॥

sthāpayitvā biladvāri yadūṃllā~ṅgalinā saha | śārṅgadhanvā bilasthaṃ tu jāmbavantaṃ dadarśa ha

युयुधे वासुदेवस्तु बिले जाम्बवता सह ।बाहुभ्यामेव गोविन्दो दिवसानेकविंशतिम्॥ ३९ ॥

yuyudhe vāsudevastu bile jāmbavatā saha | bāhubhyāmeva govindo divasānekaviṃśatim

प्रविष्टे तु बिलं कृष्णे बलदेवपुरःसराः ।पुरीं द्वारवतीमेत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन्॥ ४० ॥

praviṣṭe tu bilaṃ kṛṣṇe baladevapuraḥsarāḥ | purīṃ dvāravatīmetya hataṃ kṛṣṇaṃ nyavedayan

वासुदेवस्तु निर्जित्य जाम्बवन्तं महाबलम् ।भेजे जाम्बवतीं कन्यामृक्षराजस्य सम्मताम् ।मणिं स्यमन्तकं चैव जग्राहात्मविशुद्धये॥ ४१ ॥

vāsudevastu nirjitya jāmbavantaṃ mahābalam | bheje jāmbavatīṃ kanyāmṛkṣarājasya sammatām | maṇiṃ syamantakaṃ caiva jagrāhātmaviśuddhaye

अनुनीयर्क्षराजानं निर्ययौ च तदा बिलात् ।द्वारकामगमत् कृष्णः श्रिया परमया युतः॥ ४२ ॥

anunīyarkṣarājānaṃ niryayau ca tadā bilāt | dvārakāmagamat kṛṣṇaḥ śriyā paramayā yutaḥ

एवं स मणिमाहृत्य विशोध्यात्मानमच्युतः ।ददौ सत्राजिते तं वै सर्वसात्त्वतसंसदि॥ ४३ ॥

evaṃ sa maṇimāhṛtya viśodhyātmānamacyutaḥ | dadau satrājite taṃ vai sarvasāttvatasaṃsadi

एवं मिथ्याभिशप्तेन कृष्णेनामित्रघातिना ।आत्मा विशोधितः पापाद् विनिर्जित्य स्यमन्तकम् ॥ सत्राजितो दश त्वात्सन्भार्यास्तासां शतं सुताः ।ख्यातिमन्तस्त्रयस्तेषां भङ्गकारस्तु पूर्वजः॥ ४५ ॥

evaṃ mithyābhiśaptena kṛṣṇenāmitraghātinā | ātmā viśodhitaḥ pāpād vinirjitya syamantakam || satrājito daśa tvātsanbhāryāstāsāṃ śataṃ sutāḥ | khyātimantastrayasteṣāṃ bhaṅgakārastu pūrvajaḥ

वीरो वातपतिश्चैव उपस्वावांश्च ते त्रयः ।कुमार्यश्चापि तिस्रो वै दिक्षु ख्याता नराधिप॥ ४६ ॥

vīro vātapatiścaiva upasvāvāṃśca te trayaḥ | kumāryaścāpi tisro vai dikṣu khyātā narādhipa

सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां व्रतिनी च दृढव्रता ।तथा प्रस्वापिनी चैव भार्यां कृष्णाय तां ददौ॥ ४७ ॥

satyabhāmottamā strīṇāṃ vratinī ca dṛḍhavratā | tathā prasvāpinī caiva bhāryāṃ kṛṣṇāya tāṃ dadau

समाक्षो भङ्गकारस्य नारेयश्च नरोत्तमौ ।जज्ञाते गुणसम्पन्नौ विश्रुतौ रूपसम्पदा॥ ४८ ॥

samākṣo bhaṅgakārasya nāreyaśca narottamau | jajñāte guṇasampannau viśrutau rūpasampadā

माद्रीपुत्रस्य जज्ञेऽथ पृश्निः पुत्रो युधाजितः ।जज्ञाते तनयौ पृश्नेः श्वफल्कश्चित्रकस्तथा॥ ४९ ॥

mādrīputrasya jajñe'tha pṛśniḥ putro yudhājitaḥ | jajñāte tanayau pṛśneḥ śvaphalkaścitrakastathā

श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत ।गान्दिनीं नाम तस्याश्च सदा गाः प्रददौ पिता॥ ५० ॥

śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryāmavindata | gāndinīṃ nāma tasyāśca sadā gāḥ pradadau pitā

तस्यां जज्ञे महाबाहुः श्रुतवानिति विश्रुतः ।अक्रूरोऽथ महाभागो यज्वा विपुलदक्षिणः॥ ५१ ॥

tasyāṃ jajñe mahābāhuḥ śrutavāniti viśrutaḥ | akrūro'tha mahābhāgo yajvā vipuladakṣiṇaḥ

उपासङ्गस्तथा मद्गुर्मृदुरश्चारिमेजयः ।अविक्षिपस्तथोपेक्षः शत्रुहा चारिमर्दनः॥ ५२ ॥

upāsaṅgastathā madgurmṛduraścārimejayaḥ | avikṣipastathopekṣaḥ śatruhā cārimardanaḥ

धर्मधृग् यतिधर्मा च गृध्रो भोजोऽन्धकस्तथा ।आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरी च वराङ्गना॥ ५३ ॥

dharmadhṛg yatidharmā ca gṛdhro bhojo'ndhakastathā | āvāhaprativāhau ca sundarī ca varāṅganā

विश्रुता साम्बमहिषी कन्या चास्य वसुन्धरा ।रूपयौवनसम्पन्ना सर्वसत्त्वमनोहरा॥ ५४ ॥

viśrutā sāmbamahiṣī kanyā cāsya vasundharā | rūpayauvanasampannā sarvasattvamanoharā

अक्रूरेणोग्रसेन्यां तु सुतौ द्वौ कुरुनन्दन ।प्रसेनश्चोपदेवश्च जज्ञाते देववर्चसौ॥ ५५ ॥

akrūreṇograsenyāṃ tu sutau dvau kurunandana | prasenaścopadevaśca jajñāte devavarcasau

चित्रकस्याभवन् पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च ।अश्वग्रीवोऽश्वबाहुश्च सुपार्श्वकगवेषणौ॥ ५६ ॥

citrakasyābhavan putrāḥ pṛthurvipṛthureva ca | aśvagrīvo'śvabāhuśca supārśvakagaveṣaṇau

अरिष्टनेमिरश्वश्च सुधर्मा धर्मभृत् तथा ।सुबाहुर्बहुबाहुश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ॥ ५७ ॥

ariṣṭanemiraśvaśca sudharmā dharmabhṛt tathā | subāhurbahubāhuśca śraviṣṭhāśravaṇe striyau

इमां मिथ्याभिशस्तिं यः कृष्णस्य समुदाहृताम् ।वेद मिथ्याभिशापास्तं न स्पृशन्ति कदाचन॥ ५८ ॥

imāṃ mithyābhiśastiṃ yaḥ kṛṣṇasya samudāhṛtām | veda mithyābhiśāpāstaṃ na spṛśanti kadācana

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे हरिवंशपर्वण्यष्टत्रिंशोऽध्याथः॥ ३८b ॥

iti śrīmahābhārate khilabhāge harivaṃśe harivaṃśaparvaṇyaṣṭatriṃśo'dhyāthaḥ