अध्याय ३७
श्लोक 1
बभ्रुवंशस्य वर्णनं सत्त्वतात्सत्त्वसम्पन्नान् कौशल्या सुषुवे सुतान् ।भजिनं भजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम्
babhruvaṃśasya varṇanaṃ sattvatātsattvasampannān kauśalyā suṣuve sutān | bhajinaṃ bhajamānaṃ ca divyaṃ devāvṛdhaṃ nṛpam
अध्याय ३७
बभ्रुवंशस्य वर्णनं सत्त्वतात्सत्त्वसम्पन्नान् कौशल्या सुषुवे सुतान् ।भजिनं भजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम्
babhruvaṃśasya varṇanaṃ sattvatātsattvasampannān kauśalyā suṣuve sutān | bhajinaṃ bhajamānaṃ ca divyaṃ devāvṛdhaṃ nṛpam
अध्याय ३७
अन्धकं च महावाहु वृष्णिं च यदुनन्दनम् ।तेषां विसर्गाश्चत्वारो विस्तरेणेह ताञ्छृणु
andhakaṃ ca mahāvāhu vṛṣṇiṃ ca yadunandanam | teṣāṃ visargāścatvāro vistareṇeha tāñchṛṇu
अध्याय ३७
भजमानस्य सृञ्जय्यौ बाह्यकाथोपबाह्यका ।आस्तां भार्ये तयोस्तस्माज्जज्ञिरे बहवः सुताः
bhajamānasya sṛñjayyau bāhyakāthopabāhyakā | āstāṃ bhārye tayostasmājjajñire bahavaḥ sutāḥ
हिन्दी अर्थ
हो जाय, उस समय उसे विशेष नियमन्त्रणमें रखना चाहिए॥ ३॥ मेरी स्त्रियाँ रजस्वलावस्थासे ही आरम्भ करके उसके गर्भधारणके मासोंकी गणना करती रहें। जब गर्भके परिपक्व होकर प्रकट होनेका समय आ जाय, तबसे जो शेष कृत्य है, उसे हमलोग स्वयं ही समझ लेंगे॥ ४॥ मेरे हितैषी सेवक रात-दिन सावधान रहकर स्त्रियोंसे सनाथ अन्तः:पुरमें वसुदेवजीकी भलीभाँति रक्षा (देखभाल) करें। स्त्रियाँ और हिंजड़े भी उनपर कड़ी दृष्टि रखें, परंतु इसका कारण उन्हें नहीं बताना चाहिए॥ ५॥ मनुष्योंद्रारा किया जानेवाला यह उपाय उन्हींसे साध्य हो सकता है, परंतु मेरे-जैसे शक्तिशाली पुरुष जिस उपायसे हैवको भी प्रतिहत (निष्फल) कर देते हैं, उसे सुनो
English
As soon as he was born, he said to his father in burning words:—"O father, I am stricken with hunger. Leave me, I shall eat up the whole world (51)". At that time yawning with flames that had gone up to the celestial region the all-ending fire completely consumed the ten quarters and all the elements and thus increased itself (52). In the meantime the Lord Brahmā, the master of all creatures, went where that Muni begat that most excellent son (53). He saw there the worlds along with the Rishis blazing up with the thigh-begotten fiery son of Urva and assailed by Aurva's fire of anger (54).
अध्याय ३७
कृमिश्च क्रमणश्चैव धृष्टः शूरः पुरञ्जयः ।एते बाह्यकसृञ्जय्यां भजमानाद् विजज्ञिरे
kṛmiśca kramaṇaścaiva dhṛṣṭaḥ śūraḥ purañjayaḥ | ete bāhyakasṛñjayyāṃ bhajamānād vijajñire
अध्याय ३७
अयुताजित्सहस्राजिच्छताजिच्चाथ दाशकः ।उपबाह्यकसृञ्जय्यां भजमानाद् विजज्ञिरे
ayutājitsahasrājicchatājiccātha dāśakaḥ | upabāhyakasṛñjayyāṃ bhajamānād vijajñire
अध्याय ३७
यज्वा देवावृधो राजा चचार विपुलं तपः ।पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम स्यादिति निश्चितः
yajvā devāvṛdho rājā cacāra vipulaṃ tapaḥ | putraḥ sarvaguṇopeto mama syāditi niścitaḥ
हिन्दी अर्थ
ते तु सर्वे समानार्था हैत्या ब्रह्माणमनत्रुवन्। यदिनो भगवान् प्रीतो दीयतां नो वरो वर: अवध्या: स्थाम भगवन् हैवतैः समहोरगै: । शापप्रहरणैश्चेव स्वस्ति नोउस्तु महर्षिभि: तानुवाच ततो ब्रह्मा सुप्रीतेनान्तरात्मना। भवद्धिर्यदिदं प्रोक्ते सर्वमेतद् भविष्यति भलीभाँति किये हुए मन्त्रसमूहोंके जप, अच्छी तरह उपयोगमें लाये हुए औषधोंके सेवन तथा अनुकूल प्रयलसे हैवको भी अपने अनुकूल बना लिया जाता है
English
Brahma said:—This boy will live in the mouth of the ocean resembling that of a mare. O Vipra, I am born of water, so his body will be made of water (60). Always living on watery food I live in the water. I shall give your son this food. Let him bring it (61). O you of firm vows, at the time of the termination of a yuga this fire will consume all the worlds. United with him I shall repeatedly eat up the worlds (62). This fire has been made by me to live upon the water of dissolution. He will consume all the creatures with the gods, Asuras and Rākshasas (63). Saying "So be it," and casting off his effulgence before his father Aurva, enveloped with consecrated flames of fire, entered into the mouth of the ocean (64).
अध्याय ३७
संयुज्यात्मानमेवं तु पर्णाशाया जलं स्पृशन् ।सदोपस्पृशतस्तस्य चकार प्रियमापगा
saṃyujyātmānamevaṃ tu parṇāśāyā jalaṃ spṛśan | sadopaspṛśatastasya cakāra priyamāpagā
अध्याय ३७
चिन्तयाभिपरीता सा जगामैकाभिनिश्चयम् ।कल्याणत्वान्नरपतेस्तस्य सा निम्नगोत्तमा ८॥ नाध्यगच्छत तां नारीं यस्यामेवंविधः सुतः ।जायेत्तस्मात्स्वयं हन्त भवाम्यस्य सहव्रता
cintayābhiparītā sā jagāmaikābhiniścayam | kalyāṇatvānnarapatestasya sā nimnagottamā 8|| nādhyagacchata tāṃ nārīṃ yasyāmevaṃvidhaḥ sutaḥ | jāyettasmātsvayaṃ hanta bhavāmyasya sahavratā
हिन्दी अर्थ
पहलेकी बात है, वे हैत्य अपने पिताके भी पिता हिरण्यकशिपुको छोड़कर लोकपितामह ब्रह्माजीकी उपासना करने लगे॥ १३॥ सिरपर जटाका भार धारण किये वे तीब्र तपस्यामें लग गये। तब ब्रह्माजी उन ' षड़्गर्भ” नामक हैत्योंपर प्रसन्न हो गये और उन्हें वर देने लगे ब्रह्मजीने कहा--दानवकुलमें सिंहके समान पराक्रमी वीरो! मैं तुम्हारी तपस्यासे बहुत संतुष्ट हूँ। तुममेंसे जिसे जिस वस्तुकी इच्छा हो, उसे बताओ; मैं वह सब पूर्ण करूँगा॥१५॥ उन सब हैत्योंका प्रयोजन या मनोरथ एक-सा ही था। वे ब्रह्माजीसे बोले--' भगवन्! यदि आप हमपर प्रसन्न हों तो हमें यह श्रेष्ठ वर दीजिये॥ १६॥ भगवन्! हम देवताओं तथा बड़े-बड़े नागोंसे भी अवध्य हों। जो शापद्ठारा
English
Urva said:—"I have been also blessed and honored since you have accepted me as your preceptor. O you of firm vows, you have no longer any fear of ascetic observances (70). Do you take this fiery illusion which even the fires, without fuels that have been created my son, cannot easily touch (71). This illusion will help you in killing the enemies of your family; it will protect your own army and consume the enemies" (72).
अध्याय ३७
अथ भूत्वा कुमारी सा बिभ्रती परमं वपुः ।वरयामास नृपतिं तामियेष च स प्रभुः
atha bhūtvā kumārī sā bibhratī paramaṃ vapuḥ | varayāmāsa nṛpatiṃ tāmiyeṣa ca sa prabhuḥ
अध्याय ३७
तस्यामाधत्त गर्भं च तेजस्विनमुदारधीः ।अथ सा दशमे मासि सुषुवे सरितां वरा
tasyāmādhatta garbhaṃ ca tejasvinamudāradhīḥ | atha sā daśame māsi suṣuve saritāṃ varā
अध्याय ३७
पुत्रं सर्वगुणोपेतं बभ्रुं देवावृधान्नृपात् ।अत्र वंशे पुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम्
putraṃ sarvaguṇopetaṃ babhruṃ devāvṛdhānnṛpāt | atra vaṃśe purāṇajñā gāyantīti pariśrutam
अध्याय ३७
गुणान् देवावृधस्याथ कीर्तयन्तो महात्मनः ।यथैवाग्रे समं दूरात् पश्याम च तथान्तिके
guṇān devāvṛdhasyātha kīrtayanto mahātmanaḥ | yathaivāgre samaṃ dūrāt paśyāma ca tathāntike
अध्याय ३७
बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः ।षष्टिश्च षट् च पुरुषाः सहस्राणि च सप्त च
babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devairdevāvṛdhaḥ samaḥ | ṣaṣṭiśca ṣaṭ ca puruṣāḥ sahasrāṇi ca sapta ca
अध्याय ३७
एतेऽमृतत्वं सम्प्राप्ता बभ्रुर्देवावृधावपि ।यज्वा दानपतिर्विद्वान् ब्रह्मण्यः सुदृढायुधः
ete'mṛtatvaṃ samprāptā babhrurdevāvṛdhāvapi | yajvā dānapatirvidvān brahmaṇyaḥ sudṛḍhāyudhaḥ
अध्याय ३७
कीर्तिमांश्च महातेजाः सात्त्वतानां महावरः ।तस्यान्ववायः सुमहान्भोजा ये मार्तिकावताः
kīrtimāṃśca mahātejāḥ sāttvatānāṃ mahāvaraḥ | tasyānvavāyaḥ sumahānbhojā ye mārtikāvatāḥ
अध्याय ३७
अन्धकात्काश्यदुहिता चतुरोऽलभतात्मजान् ।कुकुरं भजमानं च शमिं कम्बलबर्हिषम्
andhakātkāśyaduhitā caturo'labhatātmajān | kukuraṃ bhajamānaṃ ca śamiṃ kambalabarhiṣam
हिन्दी अर्थ
अहं यशोदां यास्यामि त्वं देवि भज देवकीम्। आवयोर्गर्भसंयोगे कंसो गच्छतु मूढताम् मच्छवीसदृशी कृष्णा संकर्षणसमानना। बिभ्रती विपुलौ बाहू मम बाहूपमौ दिवि शशिरश्मिप्रकाशेन हारेणोरसि राजता दिव्यकुण्डलपूर्णाभ्यां श्रवणाभ्यां विभूषिता। चन्न्द्रसापलभूतेन मुखेन त्वं विराजिता
English
Urva said:—"I have been also blessed and honored since you have accepted me as your preceptor. O you of firm vows, you have no longer any fear of ascetic observances (70). Do you take this fiery illusion which even the fires, without fuels that have been created my son, cannot easily touch (71). This illusion will help you in killing the enemies of your family; it will protect your own army and consume the enemies" (72).
अध्याय ३७
कुकुरस्य सुतो धृष्णुर्धृष्णोस्तु तनयस्तथा ।कपोतरोमा तस्याथ तैत्तिरिस्तनयोऽभवत्
kukurasya suto dhṛṣṇurdhṛṣṇostu tanayastathā | kapotaromā tasyātha taittiristanayo'bhavat
हिन्दी अर्थ
“उस समय लोग यही कहेंगे कि 'देवकीका सातवाँ गर्भ कंसके भयसे गिर गया।' आठवें शिशुके रूपमें जब मैं गर्भमें आऊँगा, तब कंस मुझे भी मारनेका प्रयास करेगा॥ ३३ ॥ देवि! तुम्हारा भला हो, इस समय भूतलपर “यशोदा' नामसे विख्यात जो नन्दगोपकी प्यारी पत्नी हैं, वे गोपकुलकी स्वामिनी हैं ॥ ३४॥ तुम उन्हींके नवम' गर्भके रूपमें हमारे कुलमें उत्पन्न होओगी। भाद्रपद कृष्णपक्षकी नवमी तिथिको ही तुम्हारा जन्म होगा॥ ३५॥ जब रात्रि युवावस्थामें स्थित होगी, उस आधी रातके समय अभिजित् मुहूर्तके योगमें मैं सुखपूर्वक गर्भवासका त्याग करूँगा (अर्थात् माताके उदरसे बाहर निकल आऊँगा) ॥ ३६॥ हम दोनों भाई-बहिन गर्भके आठवें महीनेमें जन्म लेंगे। फिर कंसके भावी विनाशका कारण प्राप्त होनेपर हम दोनों साथ ही गर्भव्यत्यासको प्रामत होंगे (बदल दिये जायँगे)॥३७॥ देवि! मैं तो यशोदा माताके पास पहुँच जाऊँगा और तुम देवकीका
English
Urva said:—"I have been also blessed and honored since you have accepted me as your preceptor. O you of firm vows, you have no longer any fear of ascetic observances (70). Do you take this fiery illusion which even the fires, without fuels that have been created my son, cannot easily touch (71). This illusion will help you in killing the enemies of your family; it will protect your own army and consume the enemies" (72).
अध्याय ३७
जज्ञे पुनर्वसुस्तस्मादभिजित् तु पुनर्वसोः ।तस्य वै पुत्रमिथुनं बभूवाभिजितः किल
jajñe punarvasustasmādabhijit tu punarvasoḥ | tasya vai putramithunaṃ babhūvābhijitaḥ kila
अध्याय ३७
आहुकश्चाहुकी चैव ख्यातौ ख्यातिमतां वरौ ।इमां चोदाहरन्त्यत्र गाथां प्रति तमाहुकम्
āhukaścāhukī caiva khyātau khyātimatāṃ varau | imāṃ codāharantyatra gāthāṃ prati tamāhukam
अध्याय ३७
श्वेतेन परिवारेण किशोरप्रतिमो महान् ।अशीतिचर्मणा युक्तः स नृपः प्रथमं व्रजेत् ॥ २१॥।नापुत्रवान् नाशतदो नासहस्रशतायुषः ।नाशुद्धकर्मा नायज्वा यो भोजमभितो व्रजेत्
śvetena parivāreṇa kiśorapratimo mahān | aśīticarmaṇā yuktaḥ sa nṛpaḥ prathamaṃ vrajet || 21||| nāputravān nāśatado nāsahasraśatāyuṣaḥ | nāśuddhakarmā nāyajvā yo bhojamabhito vrajet
अध्याय ३७
पूर्वस्यां दिशि नागानां भोजस्येत्यनुमोदनम् ।सोपासङ्गानुकर्षाणां ध्वजिनां सवरूथिनाम्
pūrvasyāṃ diśi nāgānāṃ bhojasyetyanumodanam | sopāsaṅgānukarṣāṇāṃ dhvajināṃ savarūthinām
हिन्दी अर्थ
केशबन्ध फबते होंगे। भुजड्रोंकी-सी आभावाली अपनी भयानक भुजाओंसे तुम दसों दिशाओंकी शोभा बढ़ाओगी॥ ४४॥ मोरपंखसे विभूषित ऊँचे ध्वज तथा मयूरपिच्छके ही बने हुए प्रकाशमान अड्भद (भुजबंद)- से तुम प्रकाशित होओगी॥ ४५॥ भयंकर भूतगणोंसे घिरकर मेरी आज्ञाके अधीन रहती हुई तुम सदा कुमारी रहनेका व्रत लेकर स्वर्गलोकको चली जाओगी वहाँ देवताओंसहित सहस्र नेत्रधारी इन्द्र मेरी आज्ञाके अनुसार सब कार्योका सम्पादन करनेके कारण (अथवा मेरी बतायी हुई पद्धतिके अनुसार) तुम्हारा दिव्य विधिसे अभिषेक करेंगे ॥ ४७॥ वहीं इन्द्र अपनी बहिन बनानेके लिये तुम्हें सादर ग्रहण करेंगे। कुशिकके गोत्रसे सम्बन्ध होनेके कारण तुम 'कौशिकी ' नामसे प्रसिद्ध होओगी
English
Urva said:—"I have been also blessed and honored since you have accepted me as your preceptor. O you of firm vows, you have no longer any fear of ascetic observances (70). Do you take this fiery illusion which even the fires, without fuels that have been created my son, cannot easily touch (71). This illusion will help you in killing the enemies of your family; it will protect your own army and consume the enemies" (72).
अध्याय ३७
रथानां मेघघोषाणां सहस्राणि दशैव तु ।रूप्यकाञ्चनकक्षाणां सहस्राणि दशापि च
rathānāṃ meghaghoṣāṇāṃ sahasrāṇi daśaiva tu | rūpyakāñcanakakṣāṇāṃ sahasrāṇi daśāpi ca
अध्याय ३७
तावन्त्येव सहस्राणि उत्तरस्यां तथा दिशि ।आ भूमिपालान्भोजाः स्वानुपतिष्ठन्किङ्किणीकिणः
tāvantyeva sahasrāṇi uttarasyāṃ tathā diśi | ā bhūmipālānbhojāḥ svānupatiṣṭhankiṅkiṇīkiṇaḥ
अध्याय ३७
आहुकी चाप्यवन्तिभ्यः स्वसारं ददुरन्धकाः ।आहुकस्य तु काश्यायां द्वौ पुत्रौ सम्बभूवतुः
āhukī cāpyavantibhyaḥ svasāraṃ dadurandhakāḥ | āhukasya tu kāśyāyāṃ dvau putrau sambabhūvatuḥ
अध्याय ३७
देवकश्चोग्रसेनश्च देवपुत्रसमावुभौ ।देवकस्याभवन्पुत्राश्चत्वारस्त्रिदशोपमाः
devakaścograsenaśca devaputrasamāvubhau | devakasyābhavanputrāścatvārastridaśopamāḥ
अध्याय ३७
देववानुपदेवश्च सुदेवो देवरक्षितः ।कुमार्यः सप्त चाप्यासन् वसुदेवाय ता ददौ
devavānupadevaśca sudevo devarakṣitaḥ | kumāryaḥ sapta cāpyāsan vasudevāya tā dadau
हिन्दी अर्थ
मयूरपिच्छध्वजिनी लोकान् क्रमसि सर्वशः कुक्कुटैश्छागलैमेंषे: सिंहेर्व्यप्रि: समाकुला। घण्टानिनादबहुला विन्ध्यवासिन्यभिश्रुता नवमी कृष्णपक्षस्य शुक्लस्यैकादशी तथा भगिनी बलदेवस्थ रजनी कलहप्रिया। आवास: सर्वभूतानां निष्ठा च परमा गति:
English
Urva said:—"I have been also blessed and honored since you have accepted me as your preceptor. O you of firm vows, you have no longer any fear of ascetic observances (70). Do you take this fiery illusion which even the fires, without fuels that have been created my son, cannot easily touch (71). This illusion will help you in killing the enemies of your family; it will protect your own army and consume the enemies" (72).
अध्याय ३७
देवकी शान्तिदेवा च सुदेवा देवरक्षिता ।वृकदेव्युपदेवी च सुनासी चैव सप्तमी
devakī śāntidevā ca sudevā devarakṣitā | vṛkadevyupadevī ca sunāsī caiva saptamī
अध्याय ३७
नवोग्रसेनस्य सुतास्तेषां कंसस्तु पूर्वजः ।न्यग्रोधश्च सुनामा च कङ्कः शङ्कुः सुभूमिपः
navograsenasya sutāsteṣāṃ kaṃsastu pūrvajaḥ | nyagrodhaśca sunāmā ca kaṅkaḥ śaṅkuḥ subhūmipaḥ
अध्याय ३७
राष्ट्रपालोऽथ सुतनुरनाधृष्टिश्च पुष्टिमान् ।तेषां स्वसारः पञ्चाऽऽसन्कंसा कंसवती तथा
rāṣṭrapālo'tha sutanuranādhṛṣṭiśca puṣṭimān | teṣāṃ svasāraḥ pañcā''sankaṃsā kaṃsavatī tathā
अध्याय ३७
सुतनू राष्ट्रपाली च कङ्का चैव वराङ्गना ।उग्रसेनः सहापत्यो व्याख्यातः कुकुरोद्भवः
sutanū rāṣṭrapālī ca kaṅkā caiva varāṅganā | ugrasenaḥ sahāpatyo vyākhyātaḥ kukurodbhavaḥ
हिन्दी अर्थ
सावित्री चापि देवानां माता भूतगणस्य च। कन्यानां ब्रह्मचर्य त्व॑ं सौभाग्यं प्रमदासु च अन्तर्वेदी च यज्ञानामृत्विजां चैव दक्षिणा। कर्षकाणां च सीतेति भूतानां धरणीति च सिद्धि: सांयात्रिकाणां तु वेला त्वं सागरस्य च। यक्षाणां प्रथमा यक्षी नागानां सुरसेति च ब्रह्मवादिन्यथो दीक्षा शोभा च परमा तथा। ज्योतिषां त्व॑ प्रभा देवि नक्षत्राणां च रोहिणी
English
Urva said:—"I have been also blessed and honored since you have accepted me as your preceptor. O you of firm vows, you have no longer any fear of ascetic observances (70). Do you take this fiery illusion which even the fires, without fuels that have been created my son, cannot easily touch (71). This illusion will help you in killing the enemies of your family; it will protect your own army and consume the enemies" (72).
अध्याय ३७
कुकुराणामिमं वंशं धारयन्नमितौजसाम् ।आत्मनो विपुलं वंशं प्रजावानाप्नुयान्नरः
kukurāṇāmimaṃ vaṃśaṃ dhārayannamitaujasām | ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ prajāvānāpnuyānnaraḥ
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Harivamsha Purana — Chapter 37
हरिवंशपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.