Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
36
अध्याय 36 / 318

Adhyaya 36

31 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ31 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३६

श्लोक 1

क्रोष्टोः वंशवर्णनम्, पुरोहितगोत्रेण क्षत्रियस्य गोत्रस्य प्रतिस्थापनं क्रोष्टोरेवाभवत् पुत्रो वृजिनीवान्महायशाः ।वृजिनीवत्सुतश्चापि स्वाहिः स्वाहाकृतां वरः

kroṣṭoḥ vaṃśavarṇanam, purohitagotreṇa kṣatriyasya gotrasya pratisthāpanaṃ kroṣṭorevābhavat putro vṛjinīvānmahāyaśāḥ | vṛjinīvatsutaścāpi svāhiḥ svāhākṛtāṃ varaḥ

अध्याय ३६

श्लोक 2

स्वाहिपुत्रोऽभवद् राजा रुषद्गुर्वदतां वरः ।महाक्रतुभिरीजे यो विविधैभूरिदक्षिणैः

svāhiputro'bhavad rājā ruṣadgurvadatāṃ varaḥ | mahākratubhirīje yo vividhaibhūridakṣiṇaiḥ

अध्याय ३६

श्लोक 3

सुतप्रसूतिमन्विच्छन् रुषद्गुः सोऽग्र्यमात्मजम् ।जज्ञे चित्ररथस्तस्य पुत्रः कर्मभिरन्वितः

sutaprasūtimanvicchan ruṣadguḥ so'gryamātmajam | jajñe citrarathastasya putraḥ karmabhiranvitaḥ

अध्याय ३६

श्लोक 4

आसीच्चैत्ररथिर्वीरो यज्वा विपुलदक्षिणः ।शशबिन्दुः परं वृत्तं राजर्षीणामनुष्ठितः

āsīccaitrarathirvīro yajvā vipuladakṣiṇaḥ | śaśabinduḥ paraṃ vṛttaṃ rājarṣīṇāmanuṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! कोई कितना ही शक्तिशाली हो, गुरुजन हो अथवा और कोई हो, यदि वह मर्यादाका त्याग करता है तो आप ही ऐसे सब लोगोंपर नियन्त्रण कर सकते हैं; क्योंकि आप हम सब लोगोंके परम आश्रय हैं लोकगुरो। यदि संसारमें अपने कर्तव्यसे अनभिज्ञ रहनेवाले शक्तिशाली पुरुषोंके लिये दण्डकी व्यवस्था न हो तो जगत्की सारी मर्यादाएँ नष्ट हो जायँगी! यथा वास्तु तथा वास्तु कर्तव्ये भगवान् प्रभु:। मम गाव: प्रदीयन्तां ततो गन्तास्मि सागरम् या आत्मदेवता गावो या गाव: सत्त्वमव्ययम्। लोकानां त्वव्रवृत्तानामेक॑ गोब्राह्मणं स्मृतम्

English

Throwing away the nooses of illusion of the Dānavas, withstanding and cutting off their arrows with his thunder-bolt the thousand-eyed king of gods entered into the dreadful army of the Dānavas (12). Having slain all the Daityas who were stationed in front with his dark weapons he covered the entire demon-army with darkness. Being thus enshrouded with darkness through the energy of the king of gods they could not make any distinction between the gods and demons. Thereupon being freed from the nooses of illusion and being very careful the gods began to slay the Dānavas who were overpowered with darkness. Thereat being assailed, bereft of consciousness and dark-hued on account of the darkness, the Dānavas began to fall down like mountains having their wings cut off (13–16). Then the palace, of the king of Dānavas, consisting of cloud-like demons and resembling an ocean stricken with darkness, appeared as the very form of darkness itself (17). Thereupon consuming that illusion of darkness the Dānava Maya created a highly dreadful illusion of forest-fire resembling the fire of dissolution. When that illusion, created by Maya, destroyed all darkness, the Daityas, assuming forms, effulgent like the sun, again appeared in that battle-field

अध्याय ३६

श्लोक 5

पृथुश्रवाः पृधुयशा राजाऽऽसीच्छशबिन्दुजः ।शंसन्ति च पुराणज्ञाः पार्थश्रवसमुत्तरम्

pṛthuśravāḥ pṛdhuyaśā rājā''sīcchaśabindujaḥ | śaṃsanti ca purāṇajñāḥ pārthaśravasamuttaram

अध्याय ३६

श्लोक 6

अनन्तरं सुयज्ञस्तु सुयज्ञतनयोऽभवत् ।उशतो यज्ञमखिलं स्वधर्ममुशतां वरः

anantaraṃ suyajñastu suyajñatanayo'bhavat | uśato yajñamakhilaṃ svadharmamuśatāṃ varaḥ

अध्याय ३६

श्लोक 7

शिनेयुरभवत् सूनुरुशतः शत्रुतापनः ।मरुत्तस्तस्य तनयो राजर्षिरभवन्नृप

śineyurabhavat sūnuruśataḥ śatrutāpanaḥ | maruttastasya tanayo rājarṣirabhavannṛpa

अध्याय ३६

श्लोक 8

मरुत्तोऽलभत ज्येष्ठं सुतं कम्बलबर्हिषम् ।चचार विपुलं धर्मममर्षात् प्रेत्यभागपि

marutto'labhata jyeṣṭhaṃ sutaṃ kambalabarhiṣam | cacāra vipulaṃ dharmamamarṣāt pretyabhāgapi

अध्याय ३६

श्लोक 9

सुतप्रसूतिमिच्छन् वै सुतं कम्बलबर्हिषः ।बभूव रुक्मकवचः शतप्रसवतः सुतः

sutaprasūtimicchan vai sutaṃ kambalabarhiṣaḥ | babhūva rukmakavacaḥ śataprasavataḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

यथासमय सहस्नों गोपकन्याओंको आनन्द प्रदान करते हुए ब्रजभूमिमें विचरण कीजिये' बालेत्वयिमहाबाहो लोको बालत्वमेष्यति त्वद्धक्ता: पुण्डरीकाक्ष तव चित्तवशानुगा:। गोषु गोपा भविष्यन्ति सहाया: सततं तब जीवितं वसुदेवस्य भविष्यति सुजीवितम्। यस्त्वया तात इत्युक्त: स पुत्र इति वक्ष्यति

English

"This had been laid down in the days of yore as the eternal duty of the Munis living in the forest on roots and following the religion of the Aryans (32). The well-practised vow of celibacy of the Brāhmanas, born from Brahmā, agitated even Brahmā himself. To officiate as priests, to teach and to accept fees are the three-fold duties of the Brāhmanas living as house-holders. To live in the forest is our duty who, (observing the vow of celibacy) live in hermitage (33-34). Practising hard penances and giving preference to chastity in thought, words and deeds, the Munis, living on water, those living on air, the Dantolukhalikas,¹⁵⁴ Ashmakuttas,¹⁵⁵ Dashanapās,¹⁵⁶ and Panchatapās,¹⁵⁷ attain to the most excellent state (35-96). Through this chastity in thought, words and deeds the Brāhmanas attain to their Brāhmanahood. The Brahmavādins, living in the most excellent region, have recorded this

अध्याय ३६

श्लोक 10

निहत्य रुक्मकवचः शतं कवचिनां रणे ।धन्विनां निशितैर्बाणैरवाप श्रियमुत्तमाम्

nihatya rukmakavacaḥ śataṃ kavacināṃ raṇe | dhanvināṃ niśitairbāṇairavāpa śriyamuttamām

अध्याय ३६

श्लोक 11

जज्ञेऽथ रुक्मकवचात् पराजित् परवीरहा ।जज्ञिरे पञ्च पुत्रास्तु महावीर्याः पराजितः

jajñe'tha rukmakavacāt parājit paravīrahā | jajñire pañca putrāstu mahāvīryāḥ parājitaḥ

हिन्दी अर्थ

कमलदलके समान नेत्रवाले आप सर्वव्यापी परमेश्वर जब ग्वालबालके रूपमें व्रजमें निवास करेंगे, उस समय सब लोग आपके बालरूपकी झाँकी करके स्वयं भी बालक बन जायँगे (बाललीलाके रसास्वादनमें मग्र हो जायँगे) ॥ ४४॥ कमलनयन! आपके चित्तके अनुकूल चलनेवाले आपके भक्तजन वहाँ गौओंकी सेवाके लिये गोप बनकर प्रकट होंगे और सदा आपके साथ-साथ रहेंगे॥ ४५ ॥ जब आप वनमें गौएँ चराते होंगे, ब्रजमें इधर-उधर दौड़ते होंगे तथा यमुनाजीके जलमें गोते लगाते होंगे, उन सभी अवसरोंपर आपका दर्शन करके वे भक्तजन आपमें उत्तरोत्तर अनुराग प्राप्त करेंगे वसुदेवका जीवन वास्तवमें उत्तम जीवन होगा, जो आपके द्वारा 'तात' कहकर पुकारे जानेपर आपसे पुत्र (बेटा) कहकर बोलेंगे॥४७॥ विष्णो! अथवा आप कश्यपके सिवा दूसरे किसके पुत्र होंगे ? देवी अदितिके

English

"This had been laid down in the days of yore as the eternal duty of the Munis living in the forest on roots and following the religion of the Aryans (32). The well-practised vow of celibacy of the Brāhmanas, born from Brahmā, agitated even Brahmā himself. To officiate as priests, to teach and to accept fees are the three-fold duties of the Brāhmanas living as house-holders. To live in the forest is our duty who, (observing the vow of celibacy) live in hermitage (33-34). Practising hard penances and giving preference to chastity in thought, words and deeds, the Munis, living on water, those living on air, the Dantolukhalikas,¹⁵⁴ Ashmakuttas,¹⁵⁵ Dashanapās,¹⁵⁶ and Panchatapās,¹⁵⁷ attain to the most excellent state (35-96). Through this chastity in thought, words and deeds the Brāhmanas attain to their Brāhmanahood. The Brahmavādins, living in the most excellent region, have recorded this

अध्याय ३६

श्लोक 12

रुक्मेषुः पृथुरुक्मश्च ज्यामघः पालितो हरिः ।पालितं च हरिं चैव विदेहेभ्यः पिता ददौ

rukmeṣuḥ pṛthurukmaśca jyāmaghaḥ pālito hariḥ | pālitaṃ ca hariṃ caiva videhebhyaḥ pitā dadau

अध्याय ३६

श्लोक 13

रुक्मेषुरभवद् राजा पृथुरुक्मस्य संश्रितः ।ताभ्यां प्रव्राजितो राज्याज्ज्यामघोऽवसदाश्रमे

rukmeṣurabhavad rājā pṛthurukmasya saṃśritaḥ | tābhyāṃ pravrājito rājyājjyāmagho'vasadāśrame

अध्याय ३६

श्लोक 14

प्रशान्तः स वनस्थस्तु ब्राह्मणैश्चावबोधितः ।जिगाय रथमास्थाय देशमन्यं ध्वजी रथी

praśāntaḥ sa vanasthastu brāhmaṇaiścāvabodhitaḥ | jigāya rathamāsthāya deśamanyaṃ dhvajī rathī

अध्याय ३६

श्लोक 15

नर्मदाकूलमेकाकी नगरीं मृत्तिकावतीम् ।ऋक्षवन्तं गिरिं जित्वा शुक्तिमत्यामुवास सः

narmadākūlamekākī nagarīṃ mṛttikāvatīm | ṛkṣavantaṃ giriṃ jitvā śuktimatyāmuvāsa saḥ

अध्याय ३६

श्लोक 16

ज्यामघस्याभवद् भार्या शैब्या बलवती सती ।अपुत्रोऽपि च राजा स नान्यां भार्यामविन्दत

jyāmaghasyābhavad bhāryā śaibyā balavatī satī | aputro'pi ca rājā sa nānyāṃ bhāryāmavindata

अध्याय ३६

श्लोक 17

तस्यासीद् विजयो युद्धे तत्र कन्यामवाप सः ।भार्यामुवाच सन्त्रस्तः स्नुषेति स नरेश्वरः

tasyāsīd vijayo yuddhe tatra kanyāmavāpa saḥ | bhāryāmuvāca santrastaḥ snuṣeti sa nareśvaraḥ

अध्याय ३६

श्लोक 18

एतच्छ्रुत्वाब्रवीद् देवी कस्य चेयं स्नुषेति वै ।अब्रवीत् तदुपश्रुत्य ज्यामघो राजसत्तमः

etacchrutvābravīd devī kasya ceyaṃ snuṣeti vai | abravīt tadupaśrutya jyāmagho rājasattamaḥ

अध्याय ३६

श्लोक 19

यस्ते जनिष्यते पुत्रस्तस्य भार्योपदानवी ।उग्रेण तपसा तस्याः कन्यायाः सा व्यजायत ।पुत्रं विदर्भं सुभगा शैब्या परिणता सती

yaste janiṣyate putrastasya bhāryopadānavī | ugreṇa tapasā tasyāḥ kanyāyāḥ sā vyajāyata | putraṃ vidarbhaṃ subhagā śaibyā pariṇatā satī

अध्याय ३६

श्लोक 20

राजपुत्र्यां तु विद्वांसौ स्तुषायां क्रथकौशिकौ ।पश्चाद् विदर्भोऽजनयच्छूरौ रणविशारदौ

rājaputryāṃ tu vidvāṃsau stuṣāyāṃ krathakauśikau | paścād vidarbho'janayacchūrau raṇaviśāradau

अध्याय ३६

श्लोक 21

लोमपादं तृतीयं तु पुत्रं परमधार्मिकम् ।लोमपादात्मजो बभ्रुराह्वतिस्तस्य चात्मजः

lomapādaṃ tṛtīyaṃ tu putraṃ paramadhārmikam | lomapādātmajo babhrurāhvatistasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्घ्य, पाद्य आदि उपहार प्रस्तुत किये। तत्पश्चात् इन्द्रके सखा नारद मुनि उस आसनपर बैठे ॥ ६॥ बैठनेके बाद वे परम क्रोधी उग्रसेनपुत्र कंससे बोले--' वीर ! तुमने मेरा शास्त्रीय विधिसे पूजन किया है, इसलिये मैं तुम्हें एक आवश्यक बात बताता हूँ, तुम मेरे उस वचनको सुनो और ग्रहण करो। तात! मैं ब्रह्मतोक आदि सभी स्वर्गीय. लोकोंमें घूमता हुआ उस विशाल मेरुपर्वतपर जा पहुँचा, जो सूर्यदेवका सखा है। फिर नन्दनवन और चैत्ररथवनका दर्शन करके मैंने देवताओंके साथ सम्पूर्ण तीर्थों और सरिताओंमें स्नान किया। उसके बाद तीन धाराओंमें बँटी हुई दिव्य त्रिपथगा नदी पुण्यसलिला गद्भाका दर्शन किया, जो स्मरणमात्रसे ही समस्त पापोंका विनाश कर देनेवाली हैं। तत्पश्चात् क्रमश: दिव्य तीर्थोमें स्नान

English

"This had been laid down in the days of yore as the eternal duty of the Munis living in the forest on roots and following the religion of the Aryans (32). The well-practised vow of celibacy of the Brāhmanas, born from Brahmā, agitated even Brahmā himself. To officiate as priests, to teach and to accept fees are the three-fold duties of the Brāhmanas living as house-holders. To live in the forest is our duty who, (observing the vow of celibacy) live in hermitage (33-34). Practising hard penances and giving preference to chastity in thought, words and deeds, the Munis, living on water, those living on air, the Dantolukhalikas,¹⁵⁴ Ashmakuttas,¹⁵⁵ Dashanapās,¹⁵⁶ and Panchatapās,¹⁵⁷ attain to the most excellent state (35-96). Through this chastity in thought, words and deeds the Brāhmanas attain to their Brāhmanahood. The Brahmavādins, living in the most excellent region, have recorded this

अध्याय ३६

श्लोक 22

आह्वतेः कौशिकश्चैव विद्वान् परमधार्मिकः ।चेदिः पुत्रः कौशिकस्य तस्माच्चैद्या नृपाः स्मृताः

āhvateḥ kauśikaścaiva vidvān paramadhārmikaḥ | cediḥ putraḥ kauśikasya tasmāccaidyā nṛpāḥ smṛtāḥ

अध्याय ३६

श्लोक 23

भीमो विदर्भस्य सुतः कुन्तिस्तस्यात्मजोऽभवत् कुन्तेर्धृष्टसुतो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान् ।धृष्टस्य जज्ञिरे शूरास्त्रयः परमधार्मिकाः

bhīmo vidarbhasya sutaḥ kuntistasyātmajo'bhavat kunterdhṛṣṭasuto jajñe raṇadhṛṣṭaḥ pratāpavān | dhṛṣṭasya jajñire śūrāstrayaḥ paramadhārmikāḥ

अध्याय ३६

श्लोक 24

आवन्तश्च दशार्हश्च बली विषहरश्च यः ।दशार्हस्य सुतो व्योमा व्योम्नो जीमूत उच्यते

āvantaśca daśārhaśca balī viṣaharaśca yaḥ | daśārhasya suto vyomā vyomno jīmūta ucyate

अध्याय ३६

श्लोक 25

जीमूतपुत्रो बृहतिस्तस्य भीमरथः सुतः ।अथ भीमरथस्यासीत् पुत्रो नवरथस्तथा

jīmūtaputro bṛhatistasya bhīmarathaḥ sutaḥ | atha bhīmarathasyāsīt putro navarathastathā

अध्याय ३६

श्लोक 26

तस्य चासीद्दशरथः शकुनिस्तस्य चात्मजः ।तस्मात् करम्भः कारम्भिर्देवरातोऽभवन्नृपः

tasya cāsīddaśarathaḥ śakunistasya cātmajaḥ | tasmāt karambhaḥ kārambhirdevarāto'bhavannṛpaḥ

अध्याय ३६

श्लोक 27

देवक्षत्रोऽभवत् तस्य दैवक्षत्रिर्महायशाः ।देवगर्भसमो जज्ञे देवक्षत्रस्य नन्दनः

devakṣatro'bhavat tasya daivakṣatrirmahāyaśāḥ | devagarbhasamo jajñe devakṣatrasya nandanaḥ

अध्याय ३६

श्लोक 28

मधूनां वंशकृद् राजा मधुर्मधुरवागपि ।मधोर्जज्ञेऽथ वैदर्भो पुत्रो मरुवसास्तथा

madhūnāṃ vaṃśakṛd rājā madhurmadhuravāgapi | madhorjajñe'tha vaidarbho putro maruvasāstathā

अध्याय ३६

श्लोक 29

आसीन्मरुवसः पुत्रः पुरुद्वान् पुरुषोत्तमः ।मधुर्जज्ञेऽथ वैदर्भ्यां भद्रवत्यां कुरूद्वहः

āsīnmaruvasaḥ putraḥ purudvān puruṣottamaḥ | madhurjajñe'tha vaidarbhyāṃ bhadravatyāṃ kurūdvahaḥ

अध्याय ३६

श्लोक 30

ऐक्ष्वाकी चाभवद्भार्या सत्त्वांस्तस्यामजायत ।सत्त्वान् सर्वगुणोपेतः सात्त्वतां कीर्तिवर्धनः

aikṣvākī cābhavadbhāryā sattvāṃstasyāmajāyata | sattvān sarvaguṇopetaḥ sāttvatāṃ kīrtivardhanaḥ

अध्याय ३६

श्लोक 31

इमां विसृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः ।युज्यते परया कीर्त्या प्रजावांश्च भवेन्नरः

imāṃ visṛṣṭiṃ vijñāya jyāmaghasya mahātmanaḥ | yujyate parayā kīrtyā prajāvāṃśca bhavennaraḥ

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Harivamsha Purana — Chapter 36

हरिवंशपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.