Beginner (जिज्ञासु): Direct entry: original verse, clear literal translation, and accessible life takeaway. (मूल श्लोक, सरल शब्दार्थ और जीवनोपयोगी सार।)
॥ षष्ठं ब्राह्मणम् ।मन्त्र १ [III.vi.1] अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदँ सर्वमप्स्वोतं च प्रोतं च कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति ।वायौ गार्गीति ।कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेत्य् अन्तरिक्षलोकेषु गार्गीति ।कस्मिन्नु खल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।प्रोतस् च इति गन्धर्वलोकेषु गार्गीति ।कस्मिन्नु गन्धर्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेत्य् च प्रोतास् च इति आदित्यलोकेषु गार्गीति ।कस्मिन् नु खल्वादित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।चन्द्रलोकेषु गार्गीति ।कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।नक्षत्रलोकेषु गार्गीति ।कस्मिन्नु खलु नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।देवलोकेषु गार्गीति ।कस्मिन्नु खलु देवलोका ओताश्च प्रोताश्चेति इन्द्रलोकेषु गार्गीति ।कस्मिन्नु खल्विन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।प्रोतास् च इति प्रजापतिलोकेषु गार्गीति ।कस्मिन्नु खलु प्रजापतिलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।ब्रह्मलोकेषु गार्गीति ।कस्मिन्नु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।स होवाच गार्गि मातिप्राक्षीर् मा ते मूर्धा व्यपप्तद् अनतिप्रश्न्यां वै देवतामतिपृच्छसि ।गार्गि माऽतिप्राक्षीरिति ।ततो ह गार्गी वाचक्नव्युपरराम
Explain this line · इस पंक्ति को सरल भाषा में समझें
.. ShaShThaM brAhmaNam . mantra 1 ##[III.vi.1]## atha hainaM gArgI vAchaknavI paprachCha yAj~navalkyeti hovAcha yadida{\m+} sarvamapsvotaM cha protaM cha kasminnu khalvApa otAshcha protAshcheti | vAyau gArgIti | kasminnu khalu vAyurotashcha protashchety antarikShalokeShu gArgIti | kasminnu khalvantarikShalokA otAshcha protAshcheti | protas cha iti gandharvalokeShu gArgIti | kasminnu gandharvalokA otAshcha protAshchety cha protAs cha iti AdityalokeShu gArgIti | kasmin nu khalvAdityalokA otAshcha protAshcheti | chandralokeShu gArgIti | kasminnu khalu chandralokA otAshcha protAshcheti | nakShatralokeShu gArgIti | kasminnu khalu nakShatralokA otAshcha protAshcheti | devalokeShu gArgIti | kasminnu khalu devalokA otAshcha protAshcheti indralokeShu gArgIti | kasminnu khalvindralokA otAshcha protAshcheti | protAs cha iti prajApatilokeShu gArgIti | kasminnu khalu prajApatilokA otAshcha protAshcheti | brahmalokeShu gArgIti | kasminnu khalu brahmalokA otAshcha protAshcheti | sa hovAcha gArgi mAtiprAkShIr mA te mUrdhA vyapaptad anatiprashnyAM vai devatAmatipR^ichChasi | gArgi mA.atiprAkShIriti | tato ha gArgI vAchaknavyupararAma
हे याज्ञवल्य ' प्रा अश्वलने कहा, यह् जौ कुह, सब दिन ओर रात्रिसे व्याप्त हि, सब दिन ओर रात्रिके अधीन है। तब किस साधन- के द्वारा यजमान दित ओर रात्रिकीव्याप्तिकरा अतिक्रमण कर सकता हे? माषिकादज्ञानासङ्गपरयक्तत् कमं- कहा । स्वाभाविक भज्ञानजनित लां आसक्तिसे होनेवाले क्म॑रूप सृत्युसे र अतिमुक्तिकी व्याख्या कर दी गयी तिथ्यादिरूप कालसे ग्रतिमुक्तिका साधन इदानीं तिथे पादिलक्षण(दति- . अब तिथ्यादिषूप कालसे अति- युक्तिरुच्यते- । मुक्ति बतलायी जाती है--
अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।
Then Gârgî Vâkaknavî asked. 'Yâgñavalkya,' she said, 'everything here is woven, like warp and woof, in water. What then is that in which water is woven, like warp and woof?'
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
परम्परागत भाष्यTraditional commentaryTraditional Commentary (परम्परागत भाष्य)परम्परागत भाष्य
Pluralistic Tradition Neutrality (सम्प्रदाय-तटस्थता):
Classical commentaries represent distinct philosophical darshanas (Advaita, Vishishtadvaita, Dvaita). Dharma Granth presents multiple traditional viewpoints without declaring any single tradition as universal or exclusive.
Layers side by side · परतों की तुलना
Each layer is labelled by what it is. None is presented as the correct or best reading.
Original Sanskrit
Source scripture
॥ षष्ठं ब्राह्मणम् । मन्त्र १ [III.vi.1] अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदँ सर्वमप्स्वोतं च प्रोतं च कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति । वायौ गार्गीति । कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेत्य् अन्तरिक्षलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । प्रोतस् च इति गन्धर्वलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु गन्धर्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेत्य् च प्रोतास् च इति आदित्यलोकेषु गार्गीति । कस्मिन् नु खल्वादित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । चन्द्रलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । नक्षत्रलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । देवलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु देवलोका ओताश्च प्रोताश्चेति इन्द्रलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खल्विन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । प्रोतास् च इति प्रजापतिलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु प्रजापतिलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । ब्रह्मलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । स होवाच गार्गि मातिप्राक्षीर् मा ते मूर्धा व्यपप्तद् अनतिप्रश्न्यां वै देवतामतिपृच्छसि । गार्गि माऽतिप्राक्षीरिति । ततो ह गार्गी वाचक्नव्युपरराम
Literal translation
Translation of the source text
Then Gârgî Vâkaknavî asked. 'Yâgñavalkya,' she said, 'everything here is woven, like warp and woof, in water. What then is that in which water is woven, like warp and woof?'
Traditional commentary
No reviewed traditional commentary has been added for this verse yet, so there is nothing to compare. Commentaries will appear here only with their commentator, edition and review status.
Simple explanation
Editorial explanation, not scripture
Sense: Then Gârgî Vâkaknavî asked. 'Yâgñavalkya,' she said, 'everything here is woven, like warp and woof, in water. What then is that in which water is woven, like warp and woof?'
Sense: Then Gârgî Vâkaknavî asked. 'Yâgñavalkya,' she said, 'everything here is woven, like warp and woof, in water. What then is that in which water is woven, like warp and woof?'
शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी
हे याज्ञवल्य ' प्रा अश्वलने कहा, यह् जौ कुह, सब दिन ओर रात्रिसे व्याप्त हि, सब दिन ओर रात्रिके अधीन है। अनुभव तब स्पष्ट होता है जब उसे किसी एक घटना का आकस्मिक संयोग न मानकर एक नियम की तरह देखा जाए। यह पंक्ति उसी नियम को इस प्रसंग में रखती है।
A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
- Sanskrit text
- sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · fetched 2026-06-03
- Translations
- Hindi: not flagged as AI · English: not flagged as AI
- Explanation, reflection, research
- Editorial text; no AI flag recorded
- Last updated
- 2026-10-18
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
Found a mistake?
विस्तृत स्रोत एवं भाष्य वर्गीकरण