Brahma Purana· Brahma Purāṇa
20
अध्याय 20 / 246

Adhyaya 20

99 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ99 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २०

श्लोक 1

क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञो ऽभिवेष्टितः संवेष्ट्य क्षारम् उदधिं प्लक्षद्वीपस् तथा स्थितः

kṣārodena yathā dvīpo jambūsaṃjño 'bhiveṣṭitaḥ saṃveṣṭya kṣāram udadhiṃ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने पूछा--प्रभो! दक्षकन्या सतीने तपस्या की, जिसकी कहीं तुलना नहीं है। उस क्रोधवश पूर्वशरीरका परित्याग करके फिर गिरिराज तपस्यासे मुझे बड़ा संतोष हुआ। तब मैंने उनके हिमालयके घरमें कैसे जन्म लिया ? महादेवजीके पास जाकर कहा-- उत्तम व्रतके पालन करनेवाले साथ उनका संयोग कैसे हुआ? तथा उस गिरिराज! अब मैं तुम्हारी इस तपस्यासे संतुष्ट हूं ।

English

Just as the Jambudvipa U encircled by the briny sea so also the briny sea ii encircled by the Plaka ddpa«

अध्याय २०

श्लोक 2

जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः स एव द्विगुणो विप्राः प्लक्षद्वीपे ऽप्य् उदाहृतः

jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ sa eva dviguṇo viprāḥ plakṣadvīpe 'py udāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

दम्पतिमें वार्तालाप किस प्रकार हुआ? तुम इच्छानुसार वर माँगो।'

English

The sub-cmtinents are Sintabhaya, Siiira, Sukhada, Ananda, Siva, Kfemaka and Dhruva.

अध्याय २०

श्लोक 3

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै श्रेष्ठः शान्तभयो नाम शिशिरस् तदनन्तरम्

sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai śreṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśiras tadanantaram

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले-मुनिवरो! पार्वती और हिमालयने कहा- भगवन्! में सब गुणोंसे महादेवजीकी पवित्र कथा पापोंका नाश करनेवाली सुशोभित संतान चाहता हूँ। यदि आप मुझपर और सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाली है; उसे संतुष्ट हैं तो ऐसा ही वर दीजिये। कहता हूँ, सुनो। एक समयकी बात है, महर्षि गिरिराजको यह बात सुनकर मैंने उन्हें

English

There are Varfaparvatas, the mountains demarcating the boundary. They are only seven, O excellent sages. Listen to their names.

अध्याय २०

श्लोक 4

सुखोदयस् तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च ध्रुवश् च सप्तमस् तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते

sukhodayas tathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca dhruvaś ca saptamas teṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te

हिन्दी अर्थ

कश्यप हिमवानूके घरपर पधारे। उस समय मनोवाज्छित वर देते हुए कहा- “शैलेन्द्र! इस हिमवानूने पूछा--' मुने! किस उपायसे मुझे अक्षय तपस्याके प्रभावसे तुम्हारे कन्या उत्पन्न होगी, लोक प्राप्त होंगे, मेरी अधिक प्रसिद्धि होगी और जिससे तुम सर्वत्र उत्तम कीर्ति प्राप्त करोगे। सत्पुरुषोंमें मैं पूजनीय समझा जाऊँगा ?' तुम्हारे यहाँ कोटि-कोटि तीर्थ वास करेंगे। तुम

English

They are Gomeda, Candra, Narada, Dundubhi, Somaka, •Sumanas and Vaibhraja.

अध्याय २०

श्लोक 5

पूर्वं शान्तभयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवम् एव च

pūrvaṃ śāntabhayaṃ varṣaṃ śiśiraṃ sukhadaṃ tathā ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ dhruvam eva ca

हिन्दी अर्थ

कश्यपने कहा--महाबाहो ! उत्तम संतान होनेसे सम्पूर्ण देवताओंसे पूजित होगे तथा अपने पुण्यसे यह सब कुछ प्राप्त हो जाता है। ब्रह्मा और देवताओंको भी पावन बनाओगे। तदनन्तर गिरिराजने ऋषियोंसहित मेरी प्रसिद्धि तो केवल संतानके ही समयानुसार अपनी पत्नी मैनाके गर्भसे अपर्णा कारण है। अतः गिरिराज! तुम घोर तपस्या नामकी एक कन्या उत्पन्न की। अपर्णा बहुत

English

O sinless ones, accompanied by Devas and Gandharvas the subjects live in the charming Var mountains and lands.

अध्याय २०

श्लोक 6

मर्यादाकारकास् तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः सप्तैव तेषां नामानि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः

maryādākārakās teṣāṃ tathānye varṣaparvatāḥ saptaiva teṣāṃ nāmāni śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

करके गुणवान् संतान-श्रेष्ठ कन्या उत्पन्न करो। समयतक निराहार रही, उसे उपवाससे रोकते हुए

English

The countries and territories therein are holy. People are bom afler long periods (of gestation). Neither mental agony nor 4ulment8 afflict them. Tliey feel happy throughout the year.

अध्याय २०

श्लोक 7

गोमेदश् चैव चन्द्रश् च नारदो दन्दुभिस् तथा सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश् चैव सप्तमः

gomedaś caiva candraś ca nārado dandubhis tathā somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaś caiva saptamaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं-कश्यपजीके यों कहनेपर माताने कहा-- बेटी! 'उमा' (ऐसा मत करो) ।' गिरिराज हिमालयने नियममें स्थित होकर ऐसी उस समय वे मातृस्नेहसे दुःखित हो रही थीं।

English

There are seven rivers in these Vardas which flow into the oceans. I shall name them. Their mention dispels sins alto¬ gether.

अध्याय २०

श्लोक 8

वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्व् एतेषु चानघाः वसन्ति देवगन्धर्वसहिताः सहितं प्रजाः

varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣv eteṣu cānaghāḥ vasanti devagandharvasahitāḥ sahitaṃ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

कालाध्यक्षः प्रजाध्यक्षो विश्वकर्मा तमोनुदः। वरुणः सागरोंऽशश्च जीमूतो जीवनोऽरिहा॥ भूताश्रयो भूतपतिः सर्वलोकनमस्कृतः। स्रष्टा संवर्तको वह्निः सर्वस्यादिरलोलुपः॥ अनन्तः कपिलो भानुः कामदः सर्वतोमुखः। जयो विशालो वरदः सर्वभूतनिषेवितः॥

English

They are Anutapti, $ikhl, Vipaia, Tridivi, Kramu, Amrta and Suk|ta. These are seven rivers there.

अध्याय २०

श्लोक 9

तेषु पुण्या जनपदा वीरा न म्रियते जनः नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत्

teṣu puṇyā janapadā vīrā na mriyate janaḥ nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

द्वादशात्मा रविर्दक्षः पिता माता पितामहः। स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम्॥ देहकर्ता प्रशान्तात्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः । चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा मैत्रेयः करुणान्वितः॥

English

O brahmins, the mountains and rivers mentioned here tfe the main ones. Small rivers and mountains are in thousands there.

अध्याय २०

श्लोक 10

तेषां नद्यश् च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः नामतस् ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः

teṣāṃ nadyaś ca saptaiva varṣāṇāṃ tu samudragāḥ nāmatas tāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ

हिन्दी अर्थ

पार्वतीदेवीकी तपस्या, वरदान-प्राप्ति तथा उनके द्वारा ग्राहके मुखसे ब्राह्मण-बालकका उद्धार ७९

English

The people of the region drink waters thereof and feel delighted. Every river, O brahmins, flows downwards and no river flows up.

अध्याय २०

श्लोक 11

अनुतप्ता शिखा चैव विप्राशा त्रिदिवा क्रमुः अमृता सुकृता चैव सप्तैतास् तत्र निम्नगाः

anutaptā śikhā caiva viprāśā tridivā kramuḥ amṛtā sukṛtā caiva saptaitās tatra nimnagāḥ

हिन्दी अर्थ

माताके यों कहनेपर कठोर तपस्या करनेवाली उनके अधीन रहनेवाले किङ्कर हैं। देवि! वे पार्वतीदेवी उमा नामसे ही संसारमें प्रसिद्ध हुई। देवताओंके भी देवता, परमेश्वर और स्वयम्भू है । पार्वतीकी तपस्यासे तीनों लोक संतप्त हो उठे। उनका स्वरूप बहुत ही उदार है। उनकी समानता तब मैंने उससे कहा-- देवि! क्यों इस कठोर करनेवाला कहीं कोई भी नहीं है।'

English

O excellent brahmins, the different Yogas are not xeckoned in these seven climes. The time is perpetually like t of the Treti-yuga.

अध्याय २०

श्लोक 12

एते शैलास् तथा नद्यः प्रधानाः कथिता द्विजाः क्षुद्रनद्यस् तथा शैलास् तत्र सन्ति सहस्रशः

ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitā dvijāḥ kṣudranadyas tathā śailās tatra santi sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

तपस्यासे तुम सम्पूर्ण लोकोंको संताप दे रही हो ?

English

O Brahmins, in all these continents beginning with Plakfa and ending with Saka the people live for five thousand years without any ailment.

अध्याय २०

श्लोक 13

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर् जनपदास् तु ते अवसर्पिणी नदी तेषां न चैवोत्सर्पिणी द्विजाः

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīr janapadās tu te avasarpiṇī nadī teṣāṃ na caivotsarpiṇī dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् देवताओंने आकर परम सुन्दरी पार्वतीसे

English

Hari identical with all, lord of all, creator of the universe is worshipped in the form of Stxna (Moon) by those Vajrtias, Aryakas and others.

अध्याय २०

श्लोक 14

न तेष्व् अस्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव द्विजोत्तमाः

na teṣv asti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

कल्याणी! तुम्हींने इस सम्पूर्ण जगत्को सृष्टि को कहा-- देवि! भगवान् शङ्कर थोड़े ही दिनोंमें

English

Thus, O excellent sages, the Plaka continent has been recounted to you briefly. Now I shall tell you the history of SalInaiaddpa.

अध्याय २०

श्लोक 15

प्लक्षद्वीपादिके विप्राः शाकद्वीपान्तिकेषु वै पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्य् अनामयाः

plakṣadvīpādike viprāḥ śākadvīpāntikeṣu vai pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvanty anāmayāḥ

हिन्दी अर्थ

है। स्वयं ही इसे रचकर अब इसका विनाश न करो। जगन्माता! तुम अपने तेजसे सम्पूर्ण लोकोंको धारण करती हो; फिर कौन ऐसी वस्तु है, जिसे तुम इस समय तपस्याद्वारा प्राप्त करना चाहती

English

It should be known that there are seven mountains there, the source of jewels. They signify the different Varfas. There are seven main rivers too.

अध्याय २०

श्लोक 16

धर्मश् चतुर्विधस् तेषु वर्णाश्रमविभागजः वर्णाश् च तत्र चत्वारस् तान् बुधाः प्रवदामि वः

dharmaś caturvidhas teṣu varṇāśramavibhāgajaḥ varṇāś ca tatra catvāras tān budhāḥ pravadāmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

हो? वह हमें बतलाओ।'

English

They tfe 6 ro 9 i, Toyi, VitrOi, Cakri, 6 ukr&, Vimo- canl and Nivitti. Merely on being remembered they quell sins immediately.

अध्याय २०

श्लोक 17

आर्यकाः कुरवश् चैव विविश्वा भाविनश् च ये विप्रक्षत्रियवैश्यास् ते शूद्राश् च मुनिसत्तमाः

āryakāḥ kuravaś caiva viviśvā bhāvinaś ca ye viprakṣatriyavaiśyās te śūdrāś ca munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

देवीने कहा--पितामह ! में जिसके लिये यह तपस्या करती हूँ, उसे आप भलीभाँति जानते हैं। फिर मुझसे क्यों पूछते हैं?

English

O excellent brahmins, they are Damins, Suymins, Snehas and Mandehas. They are to be citedin order as brahmins, Kyatriyas, Vaiiyas and Sudras here.

अध्याय २०

श्लोक 18

जम्बूवृक्षप्रमाणस् तु तन्मध्ये सुमहातरुः प्लक्षस् तन्नामसंज्ञो ऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तमाः

jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahātaruḥ plakṣas tannāmasaṃjño 'yaṃ plakṣadvīpo dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

आपके स्वामी होंगे। अब इसके लिये तपस्या न कोजिये।' यों कहकर देवताओंने गिरिराजकुमारीकी प्रदक्षिणा की और वहाँसे अन्तर्धान हो गये। पार्वती भी तपस्यासे निवृत्त हो गयीं, किंतु अपने

English

It extends to twice the aixe of KuiadWpa In Krauftca*- •d\dpa, Dyutimin is the over-lord and the noble Dyutimin had seven sons.

अध्याय २०

श्लोक 19

इज्यते तत्र भगवांस् तैर् वर्णैर् आर्यकादिभिः सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः

ijyate tatra bhagavāṃs tair varṇair āryakādibhiḥ somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ

हिन्दी अर्थ

आश्रममें ही रहने लगीं। एक दिन जब वे अपने आश्रमपर उगे हुए अशोक-वृक्षका सहारा लेकर खड़ी थीं, देवताओंकी पीड़ा दूर करनेवाले भगवान् शङ्कर पधारे। उनके ललारमें चन्द्राकार तिलक

English

Many realms arc there consisting of four castes. Noble* souls devoid of agemy and calamity stay there.

अध्याय २०

श्लोक 20

प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा

plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā

हिन्दी अर्थ

लगा था, वे बाँहके बराबर नाटा एवं विकृत रूप धारण करके आये थे। उनको नाक कटी हुई थी, कूबड़ निकला हुआ था और केशोंका अन्तिम भाग पीला पड़ गया था। उनके मुखको आकृति

English

The Dvipa and the ocean that surrounds it are equal. The latter <mt is twice in size as the carli me.

अध्याय २०

श्लोक 21

इत्य् एतद् वो मुनिश्रेष्ठाः प्लक्षद्वीप उदाहृतः संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं तं निबोधत

ity etad vo muniśreṣṭhāḥ plakṣadvīpa udāhṛtaḥ saṃkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṃ taṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

भी बिगड़ी हुई थी। उन्होंने पार्वतीसे कहा-- “देवि! मैं तुम्हारा वरण करता हूँ।' उमा योगसिद्ध हो गयी थीं। आन्तरिक भावको शुद्धिसे उनका अन्तःकरण शुद्ध हो गया था। वे समझ गयीं कि

English

Thus Plakshadvipa has been described to you by me in brief, best of sages; now hear again of Shalmala.

अध्याय २०

श्लोक 22

शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस् तत्सुता द्विजाः तेषां तु नाम संज्ञानि सप्तवर्षाणि तानि वै

śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṃs tatsutā dvijāḥ teṣāṃ tu nāma saṃjñāni saptavarṣāṇi tāni vai

हिन्दी अर्थ

साक्षात् भगवान् शङ्कर पधारे हें । तब उनको कृपा

English

The lord of Shalmala was the hero Vapushman; his sons, Brahmins, gave their names to the seven varshas:

अध्याय २०

श्लोक 23

श्वेतो ऽथ हरितश् चैव जीमूतो रोहितस् तथा वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभश् च द्विजोत्तमाः

śveto 'tha haritaś caiva jīmūto rohitas tathā vaidyuto mānasaś caiva suprabhaś ca dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करनेकी इच्छासे पार्वतीने अर्घ्य, पाद्य और

English

Shveta, Harita, Jimuta, Rohita, Vaidyuta, Manasa and Suprabha, best of Brahmins.

अध्याय २०

श्लोक 24

शाल्मनश् च समुद्रो ऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः विस्ताराद् द्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः

śālmanaś ca samudro 'sau dvīpenekṣurasodakaḥ vistārād dviguṇenātha sarvataḥ saṃvṛtaḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

मधुपर्के द्वारा उनका पूजन करके कहा--' भगवन्! मैं स्वतन्त्र नहीं हूँ। घरमें मेरे पिता मालिक हैं। वे ही मुझे देनेमें समर्थ हैं। मैं तो उनको कन्या हूँ।' यह सुनकर देवाधिदेव भगवान् शङ्करने उस

English

The Shalmala continent is surrounded on all sides by the sugar-cane-juice ocean, twice as wide.

अध्याय २०

श्लोक 25

तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः वर्षाभिव्यञ्जकास् ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः

tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ varṣābhivyañjakās te tu tathā saptaiva nimnagāḥ

हिन्दी अर्थ

विकृत रूपमें ही गिरिराज हिमालयके पास जाकर

English

There also seven mountains, sources of jewels, should be known, which mark out the varshas, and likewise seven rivers.

अध्याय २०

श्लोक 26

कुमुदश् चोन्नतश् चैव तृतीयस् तु बलाहकः द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः

kumudaś connataś caiva tṛtīyas tu balāhakaḥ droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ

हिन्दी अर्थ

तब मैंने पार्वतीसे कहा--' शुभे! तुम जिनके कहा-- शैलेन्द्र! मुझे अपनी कन्या दीजिये।' उस लिये तप करती हो, वे स्वयं ही तुम्हारा वरण विकृत वेषमें अविनाशी रुद्रको ही आया जान करेंगे। भगवान् शङ्कर ही सर्वश्रेष्ठ पति हैं। वे गिरिराजको शापसे भय हुआ। उन्होंने उदास होकर सम्पूर्ण लोकेश्वरोंके भी ईश्वर हैं। हम सदा ही कहा--' भगवन्! ब्राह्मण इस पृथ्वीके देवता हैं,

English

Kumuda, Unnata, third Balahaka, Drona where the great herbs are, that is the fourth mountain,

अध्याय २०

श्लोक 27

कङ्कस् तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस् तथा ककुद्मान् पर्वतवरः सरिन्नामान्य् अतो द्विजाः

kaṅkas tu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamas tathā kakudmān parvatavaraḥ sarinnāmāny ato dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

संक्षिस ब्रह्मपुराण

English

Kanka the fifth, Mahisha the sixth, and Kakudman the seventh, the best mountain. Now, Brahmins, the names of the rivers:

अध्याय २०

श्लोक 28

श्रोणी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्रा विमोचनी निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास् ताः पापशान्तिदाः

śroṇī toyā vitṛṣṇā ca candrā śukrā vimocanī nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ smṛtās tāḥ pāpaśāntidāḥ

हिन्दी अर्थ

मैं उनका अनादर नहीं करता; किंतु मेरे मनमें शिव स्वयं लीला करनेके लिये ब्राह्मण-बालकका

English

Shroni, Toya, Vitrishna, Chandra, Shukra, Vimochani, and Nivritti the seventh; these are remembered as bringing peace from sin.

अध्याय २०

श्लोक 29

श्वेतं च लोहितं चैव जीमूतं हरितं तथा वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं नाम सप्तमम्

śvetaṃ ca lohitaṃ caiva jīmūtaṃ haritaṃ tathā vaidyutaṃ mānasaṃ caiva suprabhaṃ nāma saptamam

हिन्दी अर्थ

पहलेसे जो कामना है, उसे सुनिये। मेरी पुत्रीका स्वयंवर होगा। उसमें वह जिसको वरण करेगी, वही उसका पति होगा।' हिमालयकी यह बात सुनकर भगवान् शङ्करने देवीके पास आकर कहा

English

Shveta, Lohita, Jimuta, Harita, Vaidyuta, Manasa and Suprabha is the seventh name.

अध्याय २०

श्लोक 30

सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि च वर्णाश् च शाल्मले ये च वसन्त्य् एषु द्विजोत्तमाः

saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni ca varṇāś ca śālmale ye ca vasanty eṣu dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

'तुम्हारे पिताने स्वयंवर होनेकी बात कही है। उसमें तुम जिसका वरण करोगी, वही तुम्हारा पति होगा। उस समय किसी रूपवान्को छोड़कर तुम मुझ-जैसे अयोग्यका वरण कैसे करोगी ?'

English

These seven varshas are endowed with the four varnas, and the Brahmins who live in Shalmala in these —

अध्याय २०

श्लोक 31

कपिलाश् चारुणाः पीताः कृष्णाश् चैव पृथक् पृथक् ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चैव यजन्ति तम्

kapilāś cāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāś caiva pṛthak pṛthak brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yajanti tam

हिन्दी अर्थ

उनके यों कहनेपर पार्वतीने उनकी बातोंपर विचार करते हुए कहा--' महाभाग! आपको अन्यथा विचार नहीं करना चाहिए। मैं आपका ही वरण करूँगी। इसमें कोई अनोखी बात नहीं है। अथवा

English

the Kapila, Aruna, Pita and Krishna, respectively Brahmins, Kshatriyas, Vaishyas and Shudras — worship him.

अध्याय २०

श्लोक 32

भगवन्तं समस्तस्य विष्णुम् आत्मानम् अव्ययम् वायुभूतं मखश्रेष्ठैर् यज्वानो यज्ञसंस्थितम्

bhagavantaṃ samastasya viṣṇum ātmānam avyayam vāyubhūtaṃ makhaśreṣṭhair yajvāno yajñasaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

यदि आपको मुझपर संदेह है तो मैं यहीं आपका वरण करती हूँ।' यों कहकर पार्वतीने अपने हाथोंसे अशोकका गुच्छा लेकर भगवान् शङ्करके कंधेपर रखा और कहा--' देव! मैंने आपका वरण

English

The sacrificers, with the best of rites, worship the Lord Vishnu, the imperishable Self of all, who has become Vayu and abides in sacrifice.

अध्याय २०

श्लोक 33

देवानाम् अत्र सांनिध्यम् अतीव सुमनोहरे शाल्मलिश् च महावृक्षो नामनिर्वृत्तिकारकः

devānām atra sāṃnidhyam atīva sumanohare śālmaliś ca mahāvṛkṣo nāmanirvṛttikārakaḥ

हिन्दी अर्थ

कर लिया।' भगवती पार्वतीके इस प्रकार वरण करनेपर भगवान् शङ्करने उस अशोक-वृक्षको अपनी वाणीसे सजीव करते हुए-से कहा-' अशोक! तुम्हारे परम पवित्र गुच्छेसे मेरा वरण हुआ है,

English

The presence of the gods is very pleasing there, and the great Shalmali tree gives its name to the place.

अध्याय २०

श्लोक 34

एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः विस्ताराच् छाल्मलेश् चैव समेन तु समन्ततः

eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ vistārāc chālmaleś caiva samena tu samantataḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये तुम जरावस्थासे रहित एवं अमर रहोगे। तुम जैसा चाहोगे, वैसा रूप धारण कर सकोगे। तुममें इच्छानुसार फूल लगेंगे। तुम सब कामनाओंको देनेवाले, सब प्रकारके आभूषणरूप फूल और

English

This continent is surrounded by the ocean of wine, equal in all directions to the width of Shalmali.

अध्याय २०

श्लोक 35

सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः

surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ

हिन्दी अर्थ

फलोंसे सम्पन्न एवं मेरे अत्यन्त प्रिय होगे। तुममें सब प्रकारको सुगन्ध होगी तथा तुम देवताओंके

English

The wine-water ocean is surrounded on all sides by Kushadvipa, twice the width of Shalmala.

अध्याय २०

श्लोक 36

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे शृणुध्वं तस्य पुत्रकान् उद्भिदो वेणुमांश् चैव स्वैरथो रन्धनो धृतिः

jyotiṣmataḥ kuśadvīpe śṛṇudhvaṃ tasya putrakān udbhido veṇumāṃś caiva svairatho randhano dhṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर जगत्को सृष्टि और सम्पूर्ण भूतोंका पालन करनेवाले भगवान् शङ्कर हिमालयकुमारी

English

In Kushadvipa, hear of the sons of Jyotishman: Udbhida, Venuman, Svairatha, Randhana, Dhriti,

अध्याय २०

श्लोक 37

प्रभाकरो ऽथ कपिलस् तन्नाम्ना वर्षपद्धतिः तस्यां वसन्ति मनुजैः सह दैतेयदानवाः

prabhākaro 'tha kapilas tannāmnā varṣapaddhatiḥ tasyāṃ vasanti manujaiḥ saha daiteyadānavāḥ

हिन्दी अर्थ

रूप धारणकर निकटवर्ती सरोवरमें प्रकट हुए।

English

Prabhakara and Kapila; the order of varshas bears their names. In it live humans along with Daityas and Danavas,

अध्याय २०

श्लोक 38

तथैव देवगन्धर्वा यक्षकिंपुरुषादयः वर्णास् तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः

tathaiva devagandharvā yakṣakiṃpuruṣādayaḥ varṇās tatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ

हिन्दी अर्थ

“हाय! ग्राहसे पकड़े जानेके कारण मैं अचेत हो रहा हूँ। कोई हो तो मुझे आकर बचाये।' पीडित ब्राह्मणको वह पुकार सुनकर कल्याणमयी देवी पार्वती सहसा उठ खड़ी हुई और उस

English

and likewise gods, Gandharvas, Yakshas, Kimpurushas and others; there too the four varnas are intent on their own duties:

अध्याय २०

श्लोक 39

दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मान्दहाश् च द्विजोत्तमाः ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः

daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā māndahāś ca dvijottamāḥ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानपर गयीं, जहाँ वह ब्राह्मण-बालक खड़ा था। वहाँ पहुँचकर चन्द्रमुखी देवीने देखा, एक बहुत सुन्दर बालक ग्राहके मुखमें पड़ा थरथर काँप रहा है। ग्राहके खींचनेपर वह तेजस्वी

English

Damina, Shushmina, Sneha and Mandaha, best of Brahmins: Brahmins, Kshatriyas, Vaishyas and Shudras, named in order.

अध्याय २०

श्लोक 40

यथोक्तकर्मकर्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम्

yathoktakarmakartṛtvāt svādhikārakṣayāya te tatra te tu kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārdanam

हिन्दी अर्थ

बालक बड़ा आर्तनाद करता था। उस ग्राहग्रस्त बालकको देखकर देवी उमा दु:खसे आतुर हो उठीं और बोलीं-'ग्राहराज! यह अपने पिता- माताका एक ही बालक है, इसे शीघ्र छोड़ दो।'

English

By performing the prescribed actions for the exhaustion of their own claims, in that Kushadvipa they worship Janardana in Brahma-form,

अध्याय २०

श्लोक 41

यजन्तः क्षपयन्त्य् उग्रम् अधिकारफलप्रदम् विद्रुमो हेमशैलश् च द्युतिमान् पुष्टिमांस् तथा

yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam vidrumo hemaśailaś ca dyutimān puṣṭimāṃs tathā

हिन्दी अर्थ

ग्राहने कहा--देवि! छठे दिनपर जो सबसे पहले मेरे पास आ जाता है, उसीको विधाताने मेरा आहार निश्चित किया है। महाभागे! यह बालक आज छठे दिन ब्रह्माजीसे प्रेरित होकर ही मेरे पास

English

exhausting the intense duty that gives the fruit of authority. Vidruma, Hemashaila, Dyutiman, Pushtiman,

अध्याय २०

श्लोक 42

कुशेशयो हरिश् चैव सप्तमो मन्दराचलः वर्षाचलास् तु सप्तैते द्वीपे तत्र द्विजोत्तमाः

kuśeśayo hariś caiva saptamo mandarācalaḥ varṣācalās tu saptaite dvīpe tatra dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

आया है, अत: मैं इसे किसी प्रकार न छोड़ंगा।

English

Kusheshaya, Hari and the seventh, Mandarachala: these are the seven varsha mountains in that continent, best of Brahmins.

अध्याय २०

श्लोक 43

नद्यश् च सप्त तासां तु वक्ष्ये नामान्य् अनुक्रमात् धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस् तथा

nadyaś ca sapta tāsāṃ tu vakṣye nāmāny anukramāt dhūtapāpā śivā caiva pavitrā saṃmatis tathā

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं-ग्राहराज ! मैंने हिमालयके शिखरपर जो उत्तम तपस्या को है, उसका पुण्य लेकर इस बालकको छोड़ दो। मैं तुम्हें नमस्कार करती हूँ।

English

There are seven rivers; I shall tell their names in order: Dhutapapa, Shiva, Pavitra, Sammati,

अध्याय २०

श्लोक 44

विद्युद् अम्भो मही चान्या सर्वपापहरास् त्व् इमाः अन्याः सहस्रशस् तत्र क्षुद्रनद्यस् तथाचलाः

vidyud ambho mahī cānyā sarvapāpaharās tv imāḥ anyāḥ sahasraśas tatra kṣudranadyas tathācalāḥ

हिन्दी अर्थ

ग्राहने कहा--देवि! आपने थोड़ी या उत्तम जो कुछ भी तपस्या को है, वह सब मुझे दे दें तो शीघ्र ही यह छुटकारा पा जायगा।

English

Vidyut, Ambhas and Mahi: these remove all sin. There are thousands of other small rivers and mountains.

अध्याय २०

श्लोक 45

कुशद्वीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत् स्मृतम् तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः

kuśadvīpe kuśastambaḥ saṃjñayā tasya tat smṛtam tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं-महाग्राह! मैंने जन्मसे लेकर अबतक जो पुण्य किया है, वह सब तुम्हें समर्पित है। इस बालकको छोड़ दो।

English

In Kushadvipa there is a clump of kusha, whence its name. Of that measure the continent is surrounded by the ocean of ghee,

अध्याय २०

श्लोक 46

घृतोदश् च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः क्रौञ्चद्वीपो मुनिश्रेष्ठाः श्रूयतां चापरो महान्

ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ krauñcadvīpo muniśreṣṭhāḥ śrūyatāṃ cāparo mahān

हिन्दी अर्थ

देवीके इतना कहते ही उनकी तपस्यासे

English

and the ghee ocean is surrounded by Krauncha-dvipa. Best of sages, hear of another, great Krauncha-dvipa,

अध्याय २०

श्लोक 47

कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणो यस्य विस्तरः क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः

kuśadvīpasya vistārād dviguṇo yasya vistaraḥ krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

उमासे विदा ले वहीं अन्तर्धान हो गये। उनके विभूषित हो वह ग्राह दोपहरके सूर्यकी भाँति चले जानेपर पार्वतीदेवी भी उन्हींको ओर मन तेजसे प्रज्वलित हो उठा। उस समय उसको ओर लगाये एक शिलापर बैठ गर्यी, इसी समय देवाधिदेव देखना कठिन हो रहा था। ग्राहने संतुष्ट होकर

English

whose width is twice that of Kushadvipa. In Krauncha-dvipa the great-souled Dyutiman had seven sons.

अध्याय २०

श्लोक 48

तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महामनाः कुशगो मन्दगश् चोष्णः पीवरो ऽथान्धकारकः

tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṃ cakre mahāmanāḥ kuśago mandagaś coṣṇaḥ pīvaro 'thāndhakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

पार्वतीजीका स्वयंवर और महादेवजीके साथ उनका विवाह ८१

English

The great-minded one made the varshas bear their names: Kushaga, Mandaga, Ushna, Pivara, Andhakaraka,

अध्याय २०

श्लोक 49

मुनिश् च दुन्दुभिश् चैव सप्तैते तत्सुता द्विजाः तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोरमाः

muniś ca dundubhiś caiva saptaite tatsutā dvijāḥ tatrāpi devagandharvasevitāḥ sumanoramāḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वको धारण करनेवाली देवीसे कहा--' महाव्रते! स तुमने यह क्या किया? भलीभाँति सोचकर देखो उड़े तो सही । तपस्याका उपार्जन बडे कष्टसे होता है, अतः उसका परित्याग अच्छा नहीं माना गया है ।

English

Muni and Dundubhi: these seven are his sons, Brahmins. There too they are served by gods and Gandharvas, very lovely.

अध्याय २०

श्लोक 50

वर्षाचला मुनिश्रेष्ठास् तेषां नामानि भो द्विजाः क्रौञ्चश् च वामनश् चैव तृतीयश् चान्धकारकः

varṣācalā muniśreṣṭhās teṣāṃ nāmāni bho dvijāḥ krauñcaś ca vāmanaś caiva tṛtīyaś cāndhakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

तुम अपनी तपस्या ले लो। साथ ही इस 6 री ॥॥।

English

Best of sages, their names are: Krauncha, Vamana, third Andhakaraka,

अध्याय २०

श्लोक 51

देवव्रतो धमश् चैव तथान्यः पुण्डरीकवान् दुन्दुभिश् च महाशैलो द्विगुणास् ते परस्परम्

devavrato dhamaś caiva tathānyaḥ puṇḍarīkavān dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam

हिन्दी अर्थ

बालकको भी मैं छोड़े देता हूँ।'

English

Devavrata, Dhama, and another, Pundarikavan, and the great mountain Dundubhi; each is twice the one before.

अध्याय २०

श्लोक 52

द्वीपाद् द्वीपेषु ये शैलास् तथा द्वीपानि ते तथा वर्षेष्व् एतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च

dvīpād dvīpeṣu ye śailās tathā dvīpāni te tathā varṣeṣv eteṣu ramyeṣu varṣaśailavareṣu ca

हिन्दी अर्थ

देवीने कहा--ग्राह ! मुझे अपना शरीर देकर भी यत्रपूर्वक ब्राह्मणको रक्षा करनी चाहिए तपस्या 5२ / गा सद . तो मैं फिर भी कर सकती हूँ; किंतु यह ब्राह्मण ) ०5 सछा जु, र स्त पुनः नहीं मिल सकता । महाग्राह! मैंने भलीभाँति ७. क) gl ट्र 3! कोरी)

English

Continent to continent the mountains and continents are thus; in these lovely varshas and best of varsha mountains,

अध्याय २०

श्लोक 53

निवसन्ति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः पुष्कला पुष्करा धन्यास् ते ख्याताश् च द्विजोत्तमाः

nivasanti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ puṣkalā puṣkarā dhanyās te khyātāś ca dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

सोचकर तपस्याके द्वारा बालकको छुडाया है। तपस्या ब्राह्मणोंसे श्रेष्ठ नहीं है । में ब्राह्मणोंको ही श्रेष्ठ मानती हुँ । ग्राहराज! मैं तपस्या देकर फिर नहीं लूँगी। कोई मनुष्य भी अपनी दी हुई वस्तुको

English

the people live without fear along with hosts of gods, plentiful and fortunate, famed, best of Brahmins:

अध्याय २०

श्लोक 54

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः तत्र नद्यो मुनिश्रेष्ठा याः पिबन्ति तु ते सदा

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ tatra nadyo muniśreṣṭhā yāḥ pibanti tu te sadā

हिन्दी अर्थ

वापस नहीं लेता। अत: यह तपस्या तुममें ही सुशोभित हो। इस बालकको छोड दो। जान साक्षात् भगवान् शङ्करने प्रकट होकर कहा--

English

Brahmins, Kshatriyas, Vaishyas and Shudras, named in order. There are rivers, best of sages, which they always drink:

अध्याय २०

श्लोक 55

सप्त प्रधानाः शतशस् तथान्याः क्षुद्रनिम्नगाः गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर् मनोजवा

sapta pradhānāḥ śataśas tathānyāḥ kṣudranimnagāḥ gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrir manojavā

हिन्दी अर्थ

पार्वतीके यों कहनेपर सूर्यके समान प्रकाशित ' देवि! अब तपस्या न करो। तुमने अपना तप होनेवाले ग्राहने उनकी प्रशंसा की, उस बालकको मुझे ही समर्पित किया है। अतः वही सहस्रगुना छोड़ दिया और देवीको नमस्कार करके वहीं होकर तुम्हारे लिये अक्षय हो जायगा।' अन्तर्धान हो गया। अपनी तपस्याकी हानि इस प्रकार तपस्याके अक्षय होनेका उत्तम

English

seven chief ones and hundreds of other small ones: Gauri, Kumudvati, Sandhya, Ratri, Manojava,

अध्याय २०

श्लोक 56

ख्यातिश् च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः तत्रापि वर्णैर् भगवान् पुष्कराद्यैर् जनार्दनः

khyātiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ tatrāpi varṇair bhagavān puṣkarādyair janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

समझकर पार्वतीने पुनः नियमपूर्वक तपका आरम्भ वरदान पाकर उमादेवीको बडी प्रसन्नता हुई और किया । उन्हें पुनः तपस्या करनेके लिये उत्सुक वे स्वयंवरकी प्रतीक्षा करने लगीं।

English

Khyati and Pundarika: these seven are the varsha rivers. There too by the varnas, Puskara and others, the Lord Janardana

अध्याय २०

श्लोक 57

ध्यानयोगै रुद्ररूप ईज्यते यज्ञसंनिधौ क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु

dhyānayogai rudrarūpa ījyate yajñasaṃnidhau krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu

हिन्दी अर्थ

पार्वतीजीका स्वयंवर और महादेबजीके साथ उनका विवाह

English

is worshipped in Rudra-form by meditation and yoga near the sacrifice. Krauncha-dvipa is surrounded by the ocean of curd-whey,

अध्याय २०

श्लोक 58

आवृतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः दधिमण्डोदकश् चापि शाकद्वीपेन संवृतः

āvṛtaḥ sarvataḥ krauñcadvīpatulyena mānataḥ dadhimaṇḍodakaś cāpi śākadvīpena saṃvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं-तदनन्तर समयानुसार देवता, दानव तथा सिद्धोंके समक्ष महादेवजीका हिमालयके विशाल पृष्ठभागपर पार्वतीका स्वयंवर वरण करे तो वही वाञ्छनीय पुण्य होगा। उसीमें रचाया गया। उस समय वह स्थान सैकड़ों मेरा अभ्युदय निहित है। यों विचारकर शैलराजने विमानोंसे घिर रहा था। गिरिराज हिमवान् किसी मन-ही-मन महेश्वरका स्मरण करके रत्रोंसे मण्डित

English

equal in measure to Krauncha-dvipa on all sides; the curd-whey ocean is surrounded by Shakadvipa,

अध्याय २०

श्लोक 59

क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तारद्विगुणेन द्विजोत्तमाः शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य सुमहात्मनः

krauñcadvīpasya vistāradviguṇena dvijottamāḥ śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya sumahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

बातको सोचने-विचारनेमें बड़े निपुण थे। पुत्रीने प्रदेशमें स्वयंवर रचाया गिरिराजकुमारीके स्वयंवरकी देवाधिदेव महादेवजीके साथ जो मन्त्रणा की थी, घोषणा होते ही सम्पूर्ण लोकोंमें निवास करनेवाले वह उन्हें ज्ञात हो गयी थी; अतः उन्होंने सोचा, देवता आदि सुन्दर वेश-भूषा धारण करके वहाँ यदि मेरी कन्या सम्पूर्ण लोकोंमें निवास करनेवाले आने लगे। हिमवानूकी सूचना पाकर में भी

English

twice the width of Krauncha-dvipa, best of Brahmins. Of the lord of Shakadvipa, the great-souled Bhavya,

अध्याय २०

श्लोक 60

सप्तैव तनयास् तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः जलदश् च कुमारश् च सुकुमारो मनीरकः

saptaiva tanayās teṣāṃ dadau varṣāṇi sapta saḥ jaladaś ca kumāraś ca sukumāro manīrakaḥ

हिन्दी अर्थ

अश्विनीकुमार तथा अन्यान्य देवता, गन्धर्व, यक्ष,नाग और किन्नर भी मनोहर वेष बनाये वहाँ आये थे। शचीपति इन्द्र उस समाजमें अधिक दर्शनीय जान पड़ते थे। वे अप्रतिहत आज्ञा, बल और ऐश्वर्यके

English

there were seven sons; he gave them seven varshas: Jalada, Kumara, Sukumara, Manirak,

अध्याय २०

श्लोक 61

कुसमोदश् च मोदाकिः सप्तमश् च महाद्रुमः तत्संज्ञान्य् एव तत्रापि सप्त वर्षाण्य् अनुक्रमात्

kusamodaś ca modākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ tatsaṃjñāny eva tatrāpi sapta varṣāṇy anukramāt

हिन्दी अर्थ

कारण हर्षमग्न हो स्वयंवरकी शोभा बढ़ा रहे थे।

English

Kusumoda, Modaki and the seventh Mahadruma. The seven varshas there too bear their names in order.

अध्याय २०

श्लोक 62

तत्रापि पर्वताः सप्त वर्षविच्छेदकारकाः पूर्वस् तत्रोदयगिरिर् जलधारस् तथापरः

tatrāpi parvatāḥ sapta varṣavicchedakārakāḥ pūrvas tatrodayagirir jaladhāras tathāparaḥ

हिन्दी अर्थ

जो तीनों लोकोंकी उत्पत्तिमे कारण, जगत्को जन्म देनेवाली तथा देवता और असुरोंकी माता हैं, जो परम बुद्धिमान् आदिपुरुष भगवान् शिवकी पत्नी मानी गयी हैं तथा पुराणोंमें परा प्रकृति

English

There too are seven mountains marking off the varshas: in the east, Udayagiri; another, Jaladhara;

अध्याय २०

श्लोक 63

तथा रैवतकः श्यामस् तथैवाम्भोगिरिर् द्विजाः आस्तिकेयस् तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः

tathā raivatakaḥ śyāmas tathaivāmbhogirir dvijāḥ āstikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ

हिन्दी अर्थ

बतायी गयी हैं, वे ही भगवती सती दक्षपर कुपित हो देवताओंका कार्य सिद्ध करनेके लिये हिमवानके घरमें अवतीर्ण हुई थीं। वे जिस विमानपर बैठी थीं, उसमें सुवर्ण और रत्न जडे

English

then Raivataka, Shyama and Ambhogiri, Brahmins; Astikeya, the lovely Kesari, the best mountain.

अध्याय २०

श्लोक 64

शाकश् चात्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः यत्पत्त्रवातसंस्पर्शाद् आह्लादो जायते परः

śākaś cātra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ yatpattravātasaṃsparśād āhlādo jāyate paraḥ

हिन्दी अर्थ

हुए थे। उनके दोनों ओर चँवर डुलाये जा रहे थे। वे सभी ऋतुओंमें खिलनेवाले सुगन्धित पुष्पोंको माला हाथमें लिये स्वयंवर-सभामें जानेको प्रस्थित हुई।

English

The great tree there is the Shaka, frequented by Siddhas and Gandharvas, by contact with whose leaf-breeze supreme joy arises.

अध्याय २०

श्लोक 65

तत्र पुण्या जनपदाश् चातुर्वर्ण्यसमन्विताः निवसन्ति महात्मानो निरातङ्का निरामयाः

tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ nivasanti mahātmāno nirātaṅkā nirāmayāḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्र आदि देवताओंसे स्वयंवर-मण्डप भरा हुआ था। भगवती उमा माला हाथमें लिये देव- समाजमें खड़ी थीं। इसी समय देवीको परीक्षा लेनेके लिये भगवान् शङ्कर पाँच शिखावाले शिशु

English

There the holy countries, endowed with the four varnas, are inhabited by great-souled ones, fearless and free of disease.

अध्याय २०

श्लोक 66

नद्यश् चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः सुकुमारी कुमारी च नलिनी रेणुका च या

nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ sukumārī kumārī ca nalinī reṇukā ca yā

हिन्दी अर्थ

बनकर सहसा उनको गोदमें आकर सो गये। देवीने उस पञ्चशिख बालकको देखा और ध्यानके द्वारा उसके स्वरूपको जानकर बड़े प्रेमके साथ उसे अङ्कमें ले लिया। पार्वतीका संकल्प शुद्ध

English

The rivers there are very sacred, removers of all fear of sin: Sukumari, Kumari, Nalini, Renuka,

अध्याय २०

श्लोक 67

इक्षुश् च धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा अन्यास् त्व् अयुतशस् तत्र क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तमाः

ikṣuś ca dhenukā caiva gabhastī saptamī tathā anyās tv ayutaśas tatra kṣudranadyo dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शङ्करको हृदयमें रखकर स्वयंवरसे लौट पड़ीं। देवीके अङ्कमें सोये हुए उस शिशुको देखकर

English

Ikshu, Dhenuka, and Gabhasti the seventh; there are tens of thousands of other small rivers, best of Brahmins,

अध्याय २०

श्लोक 68

महीधरास् तथा सन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्थिताः

mahīdharās tathā santi śataśo 'tha sahasraśaḥ tāḥ pibanti mudā yuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

है। कुछ पता न लगनेसे अत्यन्त मोहमें पड़कर

English

and mountains by the hundreds and thousands. Those who dwell in Jalada and the rest drink them joyfully.

अध्याय २०

श्लोक 69

वर्षेषु ये जनपदाश् चतुर्थार्थसमन्विताः नद्यश् चात्र महापुण्याः स्वर्गाद् अभ्येत्य मेदिनीम्

varṣeṣu ye janapadāś caturthārthasamanvitāḥ nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ svargād abhyetya medinīm

हिन्दी अर्थ

वे बहुत कोलाहल करने लगे और वृत्रासुरको मारनेवाले इन्द्रने अपनी एक बाँह ऊँचे उठाकर उस बालकपर वञ्रका प्रहार करनेको चेष्टा की; किंतु शिशुरूपधारी देवाधिदेव शङ्करने उन्हें स्तम्भित

English

In the varshas the countries are joined with the fourth aim (liberation); the very sacred rivers here, coming from heaven, reach the earth.

अध्याय २०

श्लोक 70

धर्महानिर् न तेष्व् अस्ति न संहर्षो न शुक् तथा मर्यादाव्युत्क्रमश् चापि तेषु देशेषु सप्तसु

dharmahānir na teṣv asti na saṃharṣo na śuk tathā maryādāvyutkramaś cāpi teṣu deśeṣu saptasu

हिन्दी अर्थ

कर दिया। अब वे न तो वज्र चला सके और न हिल-डुल सके। तब भग नामवाले बलवान्

English

There is no loss of dharma there, nor excitement, nor grief; nor is there transgression of limits in those seven countries.

अध्याय २०

श्लोक 71

मगाश् च मागधाश् चैव मानसा मन्दगास् तथा मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास् तु ते

magāś ca māgadhāś caiva mānasā mandagās tathā magā brāhmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tu te

हिन्दी अर्थ

भगवानूने उनकी बाँहको भी जडवत् बना दिया। साथ ही उनका बल, तेज और योगशक्ति भी व्यर्थ हो गयी। उस समय मैंने परमेश्वर शिवको पहचाना और शीघ्र उठकर उनके चरणोंमें आदरपूर्वक

English

The Magas, Magadhas, Manasas and Mandagas: the Magas are mostly Brahmins, the Magadhas Kshatriyas,

अध्याय २०

श्लोक 72

वैश्यास् तु मानसास् तेषां शूद्रा ज्ञेयास् तु मन्दगाः शाकद्वीपे स्थितैर् विष्णुः सूर्यरूपधरो हरिः

vaiśyās tu mānasās teṣāṃ śūdrā jñeyās tu mandagāḥ śākadvīpe sthitair viṣṇuḥ sūryarūpadharo hariḥ

हिन्दी अर्थ

मस्तक झुकाया। इसके बाद मैंने उनकी स्तुति करते हुए कहा--' भगवन्! आप अजन्मा और अजर देवता हैं; आप ही जगतूके स्रष्टा, सर्वव्यापक, परावरस्वरूप, प्रकृति-पुरुष तथा ध्यान करनेयोग्य

English

the Manasas Vaishyas, and the Mandagas should be known as Shudras. Those who live in Shakadvipa worship Vishnu, Hari, in the form of the Sun,

अध्याय २०

श्लोक 73

यथोक्तैर् इज्यते सम्यक् कर्मभिर् नियतात्मभिः शाकद्वीपस् ततो विप्राः क्षीरोदेन समन्ततः

yathoktair ijyate samyak karmabhir niyatātmabhiḥ śākadvīpas tato viprāḥ kṣīrodena samantataḥ

हिन्दी अर्थ

अविनाशी हैं। अमृत, परमात्मा, ईश्वर, महान् कारण, मेरे भी उत्पादक, प्रकृतिके स्रष्टा, सबके रचयिता और प्रकृतिसे भी परे हैं। ये देवी पार्वती भी प्रकृतिरूपा हैं, जो सदा ही आपके सृष्टिकार्यमें

English

properly with the prescribed rites by self-controlled persons. Then Shakadvipa, Brahmins, is surrounded all around by the Milk-ocean,

अध्याय २०

श्लोक 74

शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः क्षीराब्धिः सर्वतो विप्राः पुष्कराख्येन वेष्टितः

śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ kṣīrābdhiḥ sarvato viprāḥ puṣkarākhyena veṣṭitaḥ

हिन्दी अर्थ

सहायक होती हैं। ये प्रकृतिदेवी पल्लीरूपमें प्रकट होकर जगतूके कारणभूत आप परमेश्वरको प्राप्त हुई हैं। महादेव! देवी पार्वतीके साथ आपको नमस्कार है। देवेश्वर! आपके ही प्रसाद और

English

like a ring of the same measure as Shakadvipa; and the Milk-ocean, Brahmins, is surrounded on all sides by the continent called Pushkara,

अध्याय २०

श्लोक 75

द्वीपेन शाकद्वीपात् तु द्विगुणेन समन्ततः पुष्करे सवनस्यापि महावीतो ऽभवत् सुतः

dvīpena śākadvīpāt tu dviguṇena samantataḥ puṣkare savanasyāpi mahāvīto 'bhavat sutaḥ

हिन्दी अर्थ

आदेशसे मैंने इन देवता आदि प्रजाओंको सृष्टि को है। ये देवगण आपकी योगमायासे मोहित हो रहे हैं। आप इनपर कृपा कीजिये, जिससे ये पहले-जैसे हो जायँ।'

English

twice as wide as Shakadvipa. In Pushkara, Savana's son was Mahavita.

अध्याय २०

श्लोक 76

धातकिश् च तयोस् तद्वद् द्वे वर्षे नामसंज्ञिते महावीतं तथैवान्यद् धातकीखण्डसंज्ञितम्

dhātakiś ca tayos tadvad dve varṣe nāmasaṃjñite mahāvītaṃ tathaivānyad dhātakīkhaṇḍasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर मैंने सम्पूर्ण देवताओंसे कहा ' अरे! तुम सब लोग कितने मूढ़ हो! इन्हें नहीं जानते ? ये साक्षात् भगवान् शङ्कर हैं। अब शीघ्र इन्हींको शरणमें जाओ।' तब वे सब जड़वत् बने

English

Dhataki was the other; thus two varshas are named: Mahavita and another called Dhatakikhanda.

अध्याय २०

श्लोक 77

एकश् चात्र महाभागाः प्रख्यातो वर्षपर्वतः मानसोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः

ekaś cātra mahābhāgāḥ prakhyāto varṣaparvataḥ mānasottarasaṃjño vai madhyato valayākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

हुए देवता शुद्धचित्तसे मन-ही-मन महादेवजीको प्रणाम करने लगे। इससे देवाधिदेव महेश्वरने

English

One famed varsha mountain there, fortunate ones, named Manasottara, lies in the middle, ring-shaped,

अध्याय २०

श्लोक 78

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशद् उच्छ्रितः तावद् एव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśad ucchritaḥ tāvad eva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ

हिन्दी अर्थ

पार्वतीजीका स्वयंवर और महादेवजीके साथ उनका विवाह ८३

English

fifty thousand yojanas high, and just as wide, round on all sides.

अध्याय २०

श्लोक 79

पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्न् इव स्थितो ऽसौ तेन विच्छिन्नं जातं वर्षद्वयं हि तत्

puṣkaradvīpavalayaṃ madhyena vibhajann iva sthito 'sau tena vicchinnaṃ jātaṃ varṣadvayaṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न होकर उनका शरीर पहले-जैसा कर दिया। मेरी बात सुनकर हिमवानूने नमस्कारपूर्वक तत्पश्चात् देवेश्वर शिवने परम अद्भुत त्रिनेत्रधारी मुझसे कहा--' देव! मेरे सब प्रकारके अभ्युदयमें विग्रह धारण किया। उस समय उनके तेजसे आप ही कारण हें । पितामह! जब जिस विधिसे तिरस्कृत हो सम्पूर्ण देवताओंने नेत्र बंद कर विवाह करना उचित हो, वह सब आप ही

English

It stands as though dividing in the middle the ring of Pushkara-dvipa; by it the two varshas are separated.

अध्याय २०

श्लोक 80

वलयाकारम् एकैकं तयोर् मध्ये महागिरिः दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः

valayākāram ekaikaṃ tayor madhye mahāgiriḥ daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

लिये । तब उन्होंने देवताओंको दिव्य दृष्टि प्रदान करायें।' तब मैंने भगवान् शिवसे कहा--' देव! को, जिससे वे उनके स्वरूपको देख सकते थे। अब उमाके साथ विवाह करें।' उन्होंने उत्तर वह दृष्टि पाकर देवताओंने परम देवेश्वर भगवान् दिया-- जैसी आपको इच्छा ।' फिर तो हमलोगोंने शिवका दर्शन किया। उस समय पार्वतीदेवीने महादेवजीके विवाहके लिये तुरंत ही एक मण्डप

English

Each is ring-shaped, with the great mountain in their middle; humans there live ten thousand years,

अध्याय २०

श्लोक 81

निरामया विशोकाश् च रागद्वेषविवर्जिताः अधमोत्तमौ न तेष्व् आस्तांन वध्यवधकौ द्विजाः

nirāmayā viśokāś ca rāgadveṣavivarjitāḥ adhamottamau na teṣv āstāṃna vadhyavadhakau dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त प्रसन्न हो समस्त देवताओंके देखते-देखते तैयार किया, जो नाना प्रकारके रत्नोंसे सुशोभित अपने हाथकी माला भगवानूके चरणोंमें चढा दी। था। बहुत-से रत्न चित्र-विचित्र मणियाँ, सुवर्ण ज्य तर न और मोती आदि द्रव्य स्वयं ही मूर्तिमान् होकर

English

free of disease, free of grief, free from attachment and aversion. There is no lowest or highest there, nor slayer and slain, Brahmins;

अध्याय २०

श्लोक 82

नेर्ष्यासूया भयं रोषो दोषो लोभादिकं न च महावीतं बहिर् वर्षं धातकीखण्डम् अन्ततः

nerṣyāsūyā bhayaṃ roṣo doṣo lobhādikaṃ na ca mahāvītaṃ bahir varṣaṃ dhātakīkhaṇḍam antataḥ

हिन्दी अर्थ

उस मण्डपको सजाने लगे। मरकतमणिका बना

English

no envy, malice, fear, anger, fault, greed and the like. Mahavita is outside, Dhatakikhanda within,

अध्याय २०

श्लोक 83

मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम् सत्यानृते न तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते

mānasottaraśailasya devadaityādisevitam satyānṛte na tatrāstāṃ dvīpe puṣkarasaṃjñite

हिन्दी अर्थ

10 हुआ फर्श विचित्र दिखायी देने लगा। सोनेके (० खम्भोंस उसको शोभा और भी बढ़ गयी थी। 0 € स्फटिकमणिकी बनी हुई दीवार चमक रही थी। द्वारपर मोतियोंको झालरें लटक रही थीं। चन्द्रकान्त

English

of the Manasottara mountain, frequented by gods, Daityas and others. In the continent called Pushkara there is neither truth nor falsehood,

अध्याय २०

श्लोक 84

न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते तुल्यवेषास् तु मनुजा देवैस् तत्रैकरूपिणः

na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite tulyaveṣās tu manujā devais tatraikarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

££ और सूर्यकान्तमणि सूर्य और चन्द्रमाके प्रकाश च पाकर पिघल रहे थे। वायु मनोहर सुगन्ध लेकर

English

nor rivers or mountains in the continent with two varshas; humans are of equal dress and, like gods, of one form.

अध्याय २०

श्लोक 85

वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माहरणवर्जितम् त्रयीवार्त्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितं च तत्

varṇāśramācārahīnaṃ dharmāharaṇavarjitam trayīvārttādaṇḍanītiśuśrūṣārahitaṃ ca tat

हिन्दी अर्थ

i प कक्ष भगवान् शिवके प्रति अपनी भक्तिका परिचय

English

It is without the duties of varnas and ashramas, free from the removal of dharma, without the three Vedas, trade, law and service.

अध्याय २०

श्लोक 86

वर्षद्वयं ततो विप्रा भौमस्वर्गो ऽयम् उत्तमः सर्वस्य सुखदः कालो जरारोगविवर्जितः

varṣadvayaṃ tato viprā bhaumasvargo 'yam uttamaḥ sarvasya sukhadaḥ kālo jarārogavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

र देती हुई मन्द गतिसे बहने लगी । उसका स्पर्श

English

The two varshas then, Brahmins, are this excellent earthly heaven; time is pleasant to all, free from old age and disease.

अध्याय २०

श्लोक 87

पुष्करे धातकीखण्डे महावीते च वै द्विजाः न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानम् उत्तमम्

puṣkare dhātakīkhaṇḍe mahāvīte ca vai dvijāḥ nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānam uttamam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ देवता, देवनदियाँ, महानदियाँ, सिद्ध, मुनि,

English

In Pushkara, Dhatakikhanda and Mahavita, Brahmins — the banyan in Pushkara-dvipa is the best abode of Brahma;

अध्याय २०

श्लोक 88

तस्मिन् निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः

tasmin nivasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ

हिन्दी अर्थ

खेचर, किन्नर तथा चारणगण भी उस विवाहोत्सवमें यह देख सब देवता साधु-साधु कहने लगे । फिर (मूर्तिमान् होकर) सम्मिलित हुए थे। तुम्बुरु, उन लोगोंने पृथ्वीपर मस्तक टेककर देवीसहित नारद, हाहा और हूहू आदि सामगान करनेवाले महादेवजीको प्रणाम किया। इसके बाद देवताओंसहित गन्धर्व मनोहर बाजे लेकर उस विशाल मण्डपमें

English

in it Brahma dwells, worshipped by gods and Asuras. Pushkara is surrounded by the ocean of sweet water,

अध्याय २०

श्लोक 89

समेन पुष्करस्यैव विस्तारान् मण्डलात् तथा एवं द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः

samena puṣkarasyaiva vistārān maṇḍalāt tathā evaṃ dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

मैंने हिमवान्से कहा-'शैलराज! तुम सबके आये थे। ऋषि कथाएँ कहते, तपस्वी वेद पढ़ते लिये स्पृहणीय, पूजनीय, वन्दनीय तथा महान् तथा मन-ही-मन प्रसन्न होकर वे पवित्र वैवाहिक हो; क्योंकि साक्षात् महादेवजीके साथ तुम्हारा मन्त्रोंका जप करते थे। सम्पूर्ण जगन्माताएँ और सम्बन्ध हो रहा है। यह तुम्हारे लिये महान् देवकन्याएँ हर्षमग्न हो मङ्गलगान कर रही थीं

English

equal in width to Pushkara's circle. Thus the continents are surrounded by oceans, seven and seven.

अध्याय २०

श्लोक 90

द्वीपश् चैव समुद्रश् च समानौ द्विगुणौ परौ पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै

dvīpaś caiva samudraś ca samānau dviguṇau parau payāṃsi sarvadā sarvasamudreṣu samāni vai

हिन्दी अर्थ

अभ्युदयकी बात है। अब शीघ्र ही कन्याका भगवान् शङ्करका विवाह हो रहा है, यह जानकर विवाह करो, विलम्ब क्यों करते हो ?' भाँति-भाँतिकी सुगन्ध और सुखका विस्तार

English

Continent and ocean are equal, each next twice as large; the waters in all oceans are always equal.

अध्याय २०

श्लोक 91

न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन् नैव जायते स्थालीस्थम् अग्निसंयोगाद् उद्रेकि सलिलं यथा

nyūnātiriktatā teṣāṃ kadācin naiva jāyate sthālīstham agnisaṃyogād udreki salilaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

करनेवाली छहों ऋतुए वहाँ साकार होकर उपस्थित

English

There is never any deficiency or excess in them. As water in a pot placed on fire swells from contact with fire,

अध्याय २०

श्लोक 92

तथेन्दुवृद्धौ सलिलम् अम्भोधौ मुनिसत्तमाः अन्यूनानतिरिक्ताश् च वर्धन्त्य् आपो ह्रसन्ति च

tathenduvṛddhau salilam ambhodhau munisattamāḥ anyūnānatiriktāś ca vardhanty āpo hrasanti ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार जब सम्पूर्ण भूत वहाँ एकत्रित 2 क्ल ibn a

English

so, with the moon's increase, the water in the oceans, best of sages, rises and falls, neither less nor more.

अध्याय २०

श्लोक 93

उदयास्तमने त्व् इन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि च

udayāstamane tv indoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ daśottarāṇi pañcaiva aṅgulānāṃ śatāni ca

हिन्दी अर्थ

हुए और नाना प्रकारके बाजे बजने लगे, उस 4 5) न 2

English

With the moon's rising and setting, in the bright and dark fortnights, five hundred and ten fingers' breadth

अध्याय २०

श्लोक 94

अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां द्विजोत्तमाः भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयम् उपस्थितम्

apāṃ vṛddhikṣayau dṛṣṭau sāmudrīṇāṃ dvijottamāḥ bhojanaṃ puṣkaradvīpe tatra svayam upasthitam

हिन्दी अर्थ

समय में पार्वतीको योग्य वस्त्राभूषणोंसे विभूषित कराकर स्वयं ही मण्डपमें ले आया। फिर मैंने भगवान् शङ्करसे कहा--' देव! में आपका आचार्य बनकर अग्निमें हवन करूँगा। यदि आप मुझे

English

of increase and decrease of the ocean waters is seen, best of Brahmins. Food in Pushkara-dvipa comes of itself,

अध्याय २०

श्लोक 95

भुञ्जन्ति षड्रसं विप्राः प्रजाः सर्वाः सदैव हि स्वादूदकस्य परितो दृश्यते लोकसंस्थितिः

bhuñjanti ṣaḍrasaṃ viprāḥ prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi svādūdakasya parito dṛśyate lokasaṃsthitiḥ

हिन्दी अर्थ

आज्ञा दे तो विधिपूर्वक इस कार्यका अनुष्ठान आरम्भ हो।' तब देवाधिदेव शङ्करने मुझसे इस प्रकार कहा-- ब्रह्मन्! जो भी शास्त्रोक्त विधान हो, उसे इच्छानुसार कीजिये; मैं आपको प्रत्येक

English

and the people there always eat food of six flavours, Brahmins. All around the sweet-water ocean the arrangement of the world is seen:

अध्याय २०

श्लोक 96

द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता लोकालोकस् ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः

dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā lokālokas tataḥ śailo yojanāyutavistṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

आज्ञाका पालन करूँगा।' यह सुनकर मेरे मनमें बड़ी प्रसन्नता हुई और मैंने तुरंत ही कुश हाथमें लेकर महादेवजी तथा पार्वतीदेवीके हाथोंको क्रमशः वैवाहिक विधि पूर्ण की गयी। इस योगबन्धसे युक्त कर दिया। उस समय वहाकार्यमें सम्पूर्ण देवताओं, मेरे मानस पुत्रों तथा

English

a golden land twice as large, devoid of any creatures; then the mountain Lokaloka, ten thousand yojanas wide,

अध्याय २०

श्लोक 97

उच्छ्रयेणापि तावन्ति सहस्राण्य् आवलोहि सः ततस् तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम्

ucchrayeṇāpi tāvanti sahasrāṇy āvalohi saḥ tatas tamaḥ samāvṛtya taṃ śailaṃ sarvataḥ sthitam

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव स्वयं ही हाथ जोड़कर उपस्थित हो गये। सिद्धोंका भी सहयोग था। विवाह समाप्त होनेपर श्रुतियोंके गीत और महामन्त्र भी मूर्तिमान् होकर मैंने भगवान् शङ्करको प्रणाम किया। योगशक्तिसे आ गये थे। मैंने शास्त्रीय विधिसे अमृतस्वरूप ही पार्वती और परमेश्वरका उत्तम विवाह सम्पन्न घृतका होम किया और उस दिव्य दम्पतिके द्वारा हुआ। ब्राह्मणो! इस प्रकार मैंने तुम सब लोगोंसे

English

and as many thousands high, extending all around. Then darkness, covering that mountain, stands on all sides,

अध्याय २०

श्लोक 98

तमश् चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम् पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयम् उर्वी द्विजोत्तमाः

tamaś cāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam pañcāśatkoṭivistārā seyam urvī dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निको प्रदक्षिणा करायी। उसके बाद उनके पार्वतीजीके स्वयंवर और महादेवजीके उत्तम हाथोंको योगबन्धसे मुक्त किया। इस प्रकार विवाहको कथा कह सुनायी।

English

and the darkness is enclosed all around by the egg-shell. This earth, best of Brahmins, is fifty crore (yojanas) wide,

अध्याय २०

श्लोक 99

सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपा समहीधरा सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका आधारभूता जगतां सर्वेषां सा द्विजोत्तमाः

sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpā samahīdharā seyaṃ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā ādhārabhūtā jagatāṃ sarveṣāṃ sā dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवजीका मेरुपर्वतपर गमन

English

together with the egg-shell, with continents and mountains; this earth, supporter and creator, surpassing all beings in qualities, is the support of all the worlds, best of Brahmins.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Brahma Purana — Chapter 20

ब्रह्मपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.