Brahma Purana· Brahma Purāṇa
19
अध्याय 19 / 246

Adhyaya 19

29 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ29 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९

श्लोक 1

उत्तरेण समुद्रस्य हिमाद्रेश् चैव दक्षिणे वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र संततिः

uttareṇa samudrasya himādreś caiva dakṣiṇe varṣaṃ tad bhārataṃ nāma bhāratī yatra saṃtatiḥ

हिन्दी अर्थ

का आविर्भाव हुआ। उस बुद्धिसे पञ्चमहाभूतोंका राक्षसों, मुनियों, किन्नरों, सिद्धों, नागों तथा प्रवर्तक अहंकार प्रकट हुआ। आकाश, वायु, पक्षियोंका जीवन तुमसे ही चलता है। तुम्हीं अग्नि, जल और पृथ्वी--ये पाँच महाभूत हुए।। ब्रह्मा, तुम्हीं महादेव, तुम्हीं विष्णु, तुम्हीं प्रजापति तदनन्तर एक अण्ड उत्पन्न हुआ। उसमें ये सातौं तथा तुम्हीं वायु, इन्द्र, सोम, विवस्वान् एवं वरुण

English

To the north of ocean and to the South of Himalayas is the sub«contineiit Bhirata. The subjects arc called Bhiratis.

अध्याय १९

श्लोक 2

नवयोजनसाहस्रो विस्तारश् च द्विजोत्तमाः कर्मभूमिर् इयं स्वर्गम् अपवर्गं च पृच्छताम्

navayojanasāhasro vistāraś ca dvijottamāḥ karmabhūmir iyaṃ svargam apavargaṃ ca pṛcchatām

हिन्दी अर्थ

लोक प्रतिष्ठित थे। सातों द्वीपों और समुद्रोंसहित हो। तुम्हीं काल हो। सृष्टिके कर्ता, धर्ता, संहर्ता पृथ्वी भी उसमें थी। उसीमें में, विष्णु और और प्रभु भी तुम्हीं हो। नदी, समुद्र, पर्वत, महादेवजी भी थे। वहाँ सब लोग तमोगुणसे बिजली, इन्द्र-धनुष, प्रलय, सृष्टि, व्यक्त, अव्यक्त अभिभूत एवं विमूढ़ थे और परमेश्वरका ध्यान एवं सनातन पुरुष भी तुम्हीं हो। साक्षात् परमेश्वर

English

The seven Kulaparvatas arc Mahcndra, Malaya,

अध्याय १९

श्लोक 3

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः विन्ध्यश् च पारियात्रश् च सप्तात्र कुलपर्वताः

mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣaparvataḥ vindhyaś ca pāriyātraś ca saptātra kulaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

करते थे। तदनन्तर अन्धकारको दूर करनेवाले तुम्हीं हो। तुम्हारे हाथ और पैर सब ओर हैं । नेत्र, एक महातेजस्वी देवता प्रकट हुए। उस समय मस्तक और मुख भी सब ओर हैं। तुम्हारे सहस्तरों हमलोगोंने ध्यानके द्वारा जाना कि ये भगवान् किरणें, सहस्रों मुख, सहस्रों चरण और सहस्रो

English

is a chief mounuin range. KularvaUi arc seven in number. Any one aS these is supposed to c«it in each Vvya or 'division of a continent. The principal sev ranges of Bb&rata Varfa include

अध्याय १९

श्लोक 4

अतः संप्राप्यते स्वर्गो मुक्तिम् अस्मात् प्रयाति वै तिर्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्य् अतः पुरुषा द्विजाः

ataḥ saṃprāpyate svargo muktim asmāt prayāti vai tiryaktvaṃ narakaṃ cāpi yānty ataḥ puruṣā dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

नेत्र हैं। तुम सम्पूर्ण भूतोंके आदिकारण हो। भू:, अचिन्त्य, अव्यय, अनादि और अनन्त है, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः और सत्य-ये सब आपके उस स्वरूपको हमारा प्रणाम है। प्रभो! तुम्हारे ही स्वरूप हैं । तुम्हारा जो स्वरूप अत्यन्त तुम कारणके भी कारण हो, तुमको बारम्बार तेजस्वी, सबका प्रकाशक, दिव्य, सम्पूर्ण लोकोंमें नमस्कार है। पापोंसे मुक्त करनेवाले तुम्हें प्रणाम

English

Brahmins, Ktriyas and Vaiiyas stay in the centre. Sudras stay everywhere. These people have their means of sub¬ sistence in sacriBce, battle, trade and service.

अध्याय १९

श्लोक 5

इतः स्वर्गश् च मोक्षश् च मध्यं चान्ते च गच्छति न खल्व् अन्यत्र मर्त्यानां कर्म भूमौ विधीयते

itaḥ svargaś ca mokṣaś ca madhyaṃ cānte ca gacchati na khalv anyatra martyānāṃ karma bhūmau vidhīyate

हिन्दी अर्थ

प्रकाश बिखेरनेवाला और देवेश्वरोंके द्वारा भी है, प्रणाम है। तुम हैत्योंको पीड़ा देनेवाले और कठिनतासे देखे जाने योग्य है, उसको हमारा रोगोंसे छुटकारा दिलानेवाले हो । तुम्हें अनेकानेक नमस्कार है। देवता और सिद्ध जिसका सेवन नमस्कार हैं। तुम सबको वर, सुख, धन और करते हैं, भृगु, अत्रि और पुलह आदि महर्षि उत्तम बुद्धि प्रदान करनेवाले हो। तुम्हें बारम्बार

English

O sage, the Satadru, Candrabhaga and other rivers have their source at the foot of the HimaviUi. The Vedasmrti and other rivers originate from the Pariyatra.

अध्याय १९

श्लोक 6

भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान् निशामय इन्द्रद्वीपः कसेतुमांस् ताम्रपर्णो गभस्तिमान्

bhāratasyāsya varṣasya nava bhedān niśāmaya indradvīpaḥ kasetumāṃs tāmraparṇo gabhastimān

हिन्दी अर्थ

जिसको स्तुतिमें संलग्न रहते हैं तथा जो अत्यन्त नमस्कार है। अव्यक्त है, तुम्हारे उस स्वरूपको हमारा प्रणाम" इस प्रकार स्तुति करनेपर तेजोमय रूप है। सम्पूर्ण देवताओंमें उत्कृष्ट तुम्हारा जो रूप धारण करनेवाले भगवान् भास्करने कल्याणमयी वेदवेत्ता पुरुषोंके द्वारा जानने योग्य, नित्य और वाणीमें कहा--' आपलोगोंको कौन-सा वर प्रदान

English

O great sage, the four Yugas, viz. Krta,Treti, Dvapara and Kali are reckoned only in BKarata and nowhere else.

अध्याय १९

श्लोक 7

नागद्वीपस् तथा सौम्यो गन्धर्वस् त्व् अथ वारुणः अयं तु नवमस् तेषां द्वीपः सागरसंवृतः

nāgadvīpas tathā saumyo gandharvas tv atha vāruṇaḥ ayaṃ tu navamas teṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञानसम्पन्न है, उसको हमारा नमस्कार है। किया जाय?! तुम्हारा जो स्वरूप इस विश्वको सृष्टि करनेवाला, देवताओंने कहा-- प्रभो! आपका रूप अत्यन्त विश्वमय, अग्नि एवं देवताओंद्वारा पूजित, सम्पूर्ण तेजोमय है, इसका ताप कोई सह नहीं सकता। विश्वमें व्यापक और अचिन्त्य है, उसे हमारा अतः जगत्के हितके लिये यह सबके सहने योग्य

English

The ascetics perform penance here; the Yajvins perform sacrifices; people give charitable gifts with devotion to obtain heaven.

अध्याय १९

श्लोक 8

योजनानां सहस्रं च द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात् पूर्वे किरातास् तिष्ठन्ति पश्चिमे यवनाः स्थिताः

yojanānāṃ sahasraṃ ca dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt pūrve kirātās tiṣṭhanti paścime yavanāḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणाम है। तुम्हारा जो रूप यज्ञ, वेद, लोक तथा हो जाय। द्युलोकसे भी परे परमात्मा नामसे विख्यात है, तब 'एवमस्तु' कहकर आदिकर्ता भगवान् उसको हमारा नमस्कार है । जो अविज्ञेय, अलक्ष्य, सूर्य सम्पूर्ण लोकोंके कार्य सिद्ध करनेके लिये आदिदेवोऽसि देवानामैश्चर्याच्च त्वमीश्वरः। आदिकर्तासि भूतानां देवदेवो दिवाकरः ॥

English

Here, O excellent one, after thousands and thousands of birth alone does a creature attain human birth sometimes through the accumulation of merits.

अध्याय १९

श्लोक 9

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश् च भागशः इज्यायुद्धवणिज्याद्यवृत्तिमन्तो व्यवस्थिताः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāś ca bhāgaśaḥ ijyāyuddhavaṇijyādyavṛttimanto vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

जीवनः सर्वभूतानां देवगन्धर्वरक्षसाम्। मुनिकिन्नरसिद्धानां तथैवोरगपक्षिणाम् ॥ त्वंब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं विष्णुस्त्वं प्रजापतिः । वायुरिन्द्रश्च सोमश्च विवस्वान् वरुणस्तथा॥

English

Brahmins, Kshatriyas, Vaishyas, and Shudras in the middle, in their respective parts, are established with livelihoods of sacrifice, war, trade and the like.

अध्याय १९

श्लोक 10

शतद्रुचन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिःसृताः वेदस्मृतिमुखाश् चान्याः पारियात्रोद्भवा मुने

śatadrucandrabhāgādyā himavatpādaniḥsṛtāḥ vedasmṛtimukhāś cānyāḥ pāriyātrodbhavā mune

हिन्दी अर्थ

त्वं कालः सृष्टिकर्ता च हर्ता भर्ता तथा प्रभुः। सरितः सागराः शैला विद्युदिन्द्रधनूंषि च॥

English

The Shatadru, Chandrabhaga and others issue from the foot of the Himalaya; Vedasmriti and others from Pariyatra, sage.

अध्याय १९

श्लोक 11

नर्मदासुरमाद्याश् च नद्यो विन्ध्यविनिःसृताः तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्याकावेरीप्रमुखा नदीः

narmadāsuramādyāś ca nadyo vindhyaviniḥsṛtāḥ tāpīpayoṣṇīnirvindhyākāverīpramukhā nadīḥ

हिन्दी अर्थ

शिवात्परतरो देवस्त्वमेव परमेश्वरः । सर्वतःपाणिपादान्तः सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः ॥

English

The Narmada, Surama and others are rivers issuing from the Vindhya; the Tapi, Payoshni, Nirvindhya, Kaveri and others;

अध्याय १९

श्लोक 12

ऋक्षपादोद्भवा ह्य् एताः श्रुताः पापं हरन्ति याः गोदावरीभीमरथीकृष्णवेण्यादिकास् तथा

ṛkṣapādodbhavā hy etāḥ śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ godāvarībhīmarathīkṛṣṇaveṇyādikās tathā

हिन्दी अर्थ

प्रदीप्तं दीपनं दिव्यं सर्वलोकप्रकाशकम्। दुर्निरीक्षं सुरेन्द्राणां यद्रूपं तस्य ते नमः॥

English

these born at the foot of Riksha are heard to remove sin; and the Godavari, Bhimarathi, Krishnaveni and others,

अध्याय १९

श्लोक 13

सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः

sahyapādodbhavā nadyaḥ smṛtāḥ pāpabhayāpahāḥ kṛtamālātāmraparṇīpramukhā malayodbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

वेद्यं वेदविदां नित्यं सर्वज्ञानसमन्वितम्। सर्वदेवादिदेवस्य यद्रूपं तस्य ते नमः॥

English

rivers born at the foot of Sahya, are remembered as removers of fear of sin; Kritamala, Tamraparni and others rise from Malaya;

अध्याय १९

श्लोक 14

त्रिसांध्यर्षिकुल्याद्यामहेन्द्रप्रभवाः स्मृताः ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः

trisāṃdhyarṣikulyādyāmahendraprabhavāḥ smṛtāḥ ṛṣikulyākumārādyāḥ śuktimatpādasaṃbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

परं यज्ञात्परं वेदात्परं लोकात्परं दिव: परमात्मेत्यभिख्यातं यद्रूपं तस्य ते नमः॥

English

Trisandhya, Rishikulya and others are remembered as born of Mahendra; Rishikulya, Kumara and others arise at the foot of Shuktimat.

अध्याय १९

श्लोक 15

आसां नद्युपनद्यश् च सन्त्य् अन्यास् तु सहस्रशः तास्व् इमे कुरुपञ्चालमध्यदेशादयो जनाः

āsāṃ nadyupanadyaś ca santy anyās tu sahasraśaḥ tāsv ime kurupañcālamadhyadeśādayo janāḥ

हिन्दी अर्थ

नमो नमः कारणकारणाय नमो नम: पापविमोचनाय । नमो नमस्ते दितिजार्दनाय नमो नमो रोगविमोचनाय ॥

English

Of these there are tributaries and thousands of other streams. Along them live these peoples: those of Kuru, Panchala, the Middle Country and others,

अध्याय १९

श्लोक 16

पूर्वदेशादिकाश् चैव कामरूपनिवासिनः पौण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणात्याश् च सर्वशः

pūrvadeśādikāś caiva kāmarūpanivāsinaḥ pauṇḍrāḥ kaliṅgā magadhā dākṣiṇātyāś ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

» श्रीसूर्यदेवकी स्तुति तथा उनके अष्टोत्तरशत नामोंका वर्णन ७७

English

those of the east and the dwellers of Kamarupa, the Paundras, Kalingas, Magadhas, and the southerners everywhere,

अध्याय १९

श्लोक 17

तथा परान्त्याः सौराष्ट्राः शूद्राभीरास् तथार्बुदाः मारुका मालवाश् चैव पारियात्रनिवासिनः

tathā parāntyāḥ saurāṣṭrāḥ śūdrābhīrās tathārbudāḥ mārukā mālavāś caiva pāriyātranivāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

समय-समयपर गर्मी, सर्दी और वर्षा करने लगे । सोम, बृहस्पति, शुक्र, बुध, अङ्गारक (मङ्गल),

English

and the western ones, Saurashtras, Shudras, Abhiras, Arbudas, Marukas, Malavas and the dwellers of Pariyatra,

अध्याय १९

श्लोक 18

सौवीराः सैन्धवापन्नाः शाल्वाः शाकलवासिनः मद्रारामास् तथाम्बष्ठाः पारसीकादयस् तथा

sauvīrāḥ saindhavāpannāḥ śālvāḥ śākalavāsinaḥ madrārāmās tathāmbaṣṭhāḥ pārasīkādayas tathā

हिन्दी अर्थ

मोक्षाभिलाषी पुरुष अपने हृदय-मन्दिरमें स्थित शुचि (पवित्र), सौरि (सूर्यपुत्र मनु), शनैश्चर, भगवान् सूर्यका ध्यान करने लगे। समस्त शुभ ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, स्कन्द (कार्तिकेय), वैश्रवण लक्षणोंसे हीन अथवा सम्पूर्ण पातकोंसे युक्त ही (कुबेर), यम, वैद्युत (बिजलीमें रहनेवाली) क्यों न हो, भगवान् सूर्यको शरण लेनेसे मनुष्य अग्नि, जाठराग्नि, ऐन्धन (ईधनमें रहनेवाली)

English

Sauviras, Saindhavas, Shalvas, the dwellers of Shakala, Madras, Arama, Ambashthas, Parasikas and others.

अध्याय १९

श्लोक 19

आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा समोपेता महाभाग हृष्टपुष्टजनाकुलाः

āsāṃ pibanti salilaṃ vasanti saritāṃ sadā samopetā mahābhāga hṛṣṭapuṣṭajanākulāḥ

हिन्दी अर्थ

सब पापोंसे तर जाता है। अग्निहोत्र, वेद तथा अग्नि, तेज: पति, धर्मध्वज, वेदकर्ता, वेदाङ्ग, अधिक दक्षिणावाले यज्ञ भगवान् सूर्यकी भक्ति वेदवाहन, कृत (सत्ययुग), त्रेता, द्वापर, कलि, एवं नमस्कारकी सोलहवीं कलाके बराबर भी सर्वामराश्रय, कला, काष्टा, मुहूर्त, क्षपा (रात्रि), नहीं हो सकते। भगवान् सूर्य तीर्थोमें सर्वोत्तम याम (पहर), क्षण, संवत्सरकर, अश्वत्थ, कालचक्र,

English

They drink the water of these rivers and always live by the rivers, fortunate one, joyous and well-fed, crowded together.

अध्याय १९

श्लोक 20

वसन्ति भारते वर्षे युगान्य् अत्र महामुने कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चान्यत्र न क्वचित्

vasanti bhārate varṣe yugāny atra mahāmune kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś cānyatra na kvacit

हिन्दी अर्थ

तीर्थ, मद्ठलोंमें परम मङ्गलमय और पवित्रोंमें विभावसु (अग्नि), पुरुष, शाश्वत, योगी, व्यक्ताव्यक्त, परम पवित्र हैं। अतः विद्वान् पुरुष उनकी शरण सनातन, कालाध्यक्ष, प्रजाध्यक्ष, विश्वकर्मा, तमोनुद लेते हें । जो इन्द्र आदिके द्वारा प्रशंसित सूर्यदेवको (अन्धकारको भगानेवाले ), वरुण, सागर, अंश, नमस्कार करते हैं, वे सब पापोंसे मुक्त हो जीमूत (मेघ), जीवन, अरिहा (शत्रुओंका नाश

English

In the Bharata varsha, great sage, the yugas occur: Krita, Treta, Dvapara and Kali; elsewhere nowhere.

अध्याय १९

श्लोक 21

तपस् तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः दानानि चात्र दीयन्ते परलोकार्थम् आदरात्

tapas tapyanti yatayo juhvate cātra yajvinaḥ dānāni cātra dīyante paralokārtham ādarāt

हिन्दी अर्थ

सूर्यलोकमें जाते हैं । करनेवाले), भूताश्रय, भूतपति, सर्वलोकनमस्कृत,

English

Here ascetics perform austerity, sacrificers offer oblations, and gifts are given with devotion for the sake of the other world.

अध्याय १९

श्लोक 22

पुरुषैर् यज्ञपुरुषो जम्बूद्वीपे सदेज्यते यज्ञैर् यज्ञमयो विष्णुर् अन्यद्वीपेषु चान्यथा

puruṣair yajñapuruṣo jambūdvīpe sadejyate yajñair yajñamayo viṣṇur anyadvīpeṣu cānyathā

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने कहा--ब्रह्मन्! हमारे मनमें चिरकालसे स्रष्टा, संवर्तक (प्रलयकालीन) अग्नि, सर्वादि, यह इच्छा हो रही है कि भगवान् सूर्यके एक सौ अलोलुप (निर्लोभ), अनन्त, कपिल, भानु, आठ नामोंका वर्णन सुनें। आप उन्हें बतानेकी कामद (कामनाओंको पूर्ण करनेवाले), सर्वतोमुख कृपा करें। (सब ओर मुखवाले), जय, विशाल, वरद,

English

In Jambudvipa the Sacrifice-Person is always worshipped by men; in other continents Vishnu consisting of sacrifice is worshipped by other means.

अध्याय १९

श्लोक 23

अत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बूद्वीपे महामुने यतो हि कर्मभूर् एषा यतो ऽन्या भोगभूमयः

atrāpi bhārataṃ śreṣṭhaṃ jambūdvīpe mahāmune yato hi karmabhūr eṣā yato 'nyā bhogabhūmayaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले--ब्राह्मणो! भगवान् भास्करके सर्वभूतनिषेवित, मन, सुपर्ण (गरुड), भूतादि,

English

Even here, great sage, Bharata is the best in Jambudvipa, for this is the land of action, while the others are lands of enjoyment.

अध्याय १९

श्लोक 24

अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैर् अपि सत्तम कदाचिल् लभते जन्तुर् मानुष्यं पुण्यसंचयन्

atra janmasahasrāṇāṃ sahasrair api sattama kadācil labhate jantur mānuṣyaṃ puṇyasaṃcayan

हिन्दी अर्थ

मोक्ष देनेवाले हैं, बतलाता हूँ; सुनो। ३ सूर्य, धूमकेतु, आदिदेव, अदितिपुत्र, द्वादशात्मा (बारह

English

Here, after thousands upon thousands of births, a creature sometimes gains human birth, accumulating merit.

अध्याय १९

श्लोक 25

गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास् तु ये भारतभूमिभागे स्वर्गापवर्गास्पदहेतुभूते भवन्ति भूयः पुरुषा मनुष्याः

gāyanti devāḥ kila gītakāni dhanyās tu ye bhāratabhūmibhāge svargāpavargāspadahetubhūte bhavanti bhūyaḥ puruṣā manuṣyāḥ

हिन्दी अर्थ

रवि, गभस्तिमान् (किरणोंवाले), अज (अजन्मा), स्वर्गद्वार, प्रजाद्वार, मोक्षद्वार, त्रिविष्टप (स्वर्ग), काल, मृत्यु, धाता (धारण करनेवाले), प्रभाकर देहकर्ता, प्रशान्तात्मा, विश्वात्मा, विश्वतोमुख, (प्रकाशका खजाना), पृथ्वी, आप (जल), तेज, चराचरात्मा, सूक्ष्मात्मा, मैत्रेय तथा करुणान्वित ख (आकाश), वायु, परायण (शरण देनेवाले), (दयालु) --ये अमित तेजस्वी एवं कीर्तन करने

English

The gods sing songs: "Blessed are those who, in that part of the land of Bharata, the cause of the abodes of heaven and liberation, are born again as human men.

अध्याय १९

श्लोक 26

कर्माण्य् असंकल्पिततत्फलानि संन्यस्य विष्णौ परमात्मरूपे अवाप्य तां कर्ममहीम् अनन्ते तस्मिंल् लयं ये त्व् अमलाः प्रयान्ति

karmāṇy asaṃkalpitatatphalāni saṃnyasya viṣṇau paramātmarūpe avāpya tāṃ karmamahīm anante tasmiṃl layaṃ ye tv amalāḥ prayānti

हिन्दी अर्थ

३ सूर्योऽर्यमा भगस्त्वष्टा पूषार्कः सविता रविः। गभस्तिमानजः कालो मृत्युर्धाता प्रभाकरः ॥

English

Renouncing actions, whose fruits are not willed, in Vishnu of the form of the Supreme Self, they reach that land of action and, pure, merge into the Infinite.

अध्याय १९

श्लोक 27

जानीम नो तत्कूवयं विलीने स्वर्गप्रदे कर्मणि देहबन्धम् प्राप्स्यन्ति धन्याः खलु ते मनुष्या ये भारतेनेन्द्रियविप्रहीनाः

jānīma no tatkūvayaṃ vilīne svargaprade karmaṇi dehabandham prāpsyanti dhanyāḥ khalu te manuṣyā ye bhāratenendriyaviprahīnāḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रो विवस्वान्दीसांशुः शुचिः सौरिः शनैश्चरः। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्कन्दो वैश्रवणो यमः॥ वैद्युतो जाठरश्चाग्निरैन्धनस्तेजसां पतिः। धर्मध्वजो वेदकर्ता वेदाङ्गो वेदवाहनः॥ कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिः सर्वामराश्रयः। कलाकाष्ठामुहूर्ताश्च क्षपा यामास्तथा क्षणा: ॥ संवत्सरकरोऽश्वत्थः कालचक्रो विभावसुः। पुरुषः शाश्वतो योगी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः॥

English

We do not know when, with action that gives heaven exhausted, we shall obtain embodiment; blessed indeed are those humans who in Bharata are free of the senses' hold."

अध्याय १९

श्लोक 28

नववर्षं च भो विप्रा जम्बूद्वीपम् इदं मया लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात् कथितं द्विजाः

navavarṣaṃ ca bho viprā jambūdvīpam idaṃ mayā lakṣayojanavistāraṃ saṃkṣepāt kathitaṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

योग्य भगवान् सूर्यके एक सौ आठ सुन्दर नाम करता है, वह शोकरूपी दावानलके समुद्रसे मुक्त मैंने बताये हैं। जो मनुष्य देवश्रेष्ठ भगवान् सूर्यके हो जाता और मनोवाज्छित भोगोंको प्राप्त कर इस स्तोत्रका शुद्ध एवं एकाग्र चित्तसे कीर्तन लेता है।

English

Thus the nine varshas of this Jambudvipa, a hundred thousand yojanas wide, have been told by me in brief, Brahmins.

अध्याय १९

श्लोक 29

जम्बूद्वीपं समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः भो द्विजा वलयाकारः स्थितः क्षीरोदधिर् बहिः

jambūdvīpaṃ samāvṛtya lakṣayojanavistaraḥ bho dvijā valayākāraḥ sthitaḥ kṣīrodadhir bahiḥ

हिन्दी अर्थ

पार्वतीदेवीकी तपस्या, वरदान-प्रासि तथा उनके द्वारा ग्राहके मुखसे ब्राह्मण-बालकका उद्धार

English

Encircling Jambudvipa, the Milk-ocean stands outside, ring-shaped, a hundred thousand yojanas wide, Brahmins.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Brahma Purana — Chapter 19

ब्रह्मपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.