Agni Purana· Agni Purāṇa
19
अध्याय 19 / 381

Adhyaya 19

28 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ28 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९

श्लोक 1

कश्यपवंशवर्णनम् अग्निर् उवाच कश्यपस्य वेदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने ।चाक्षुषे तुषिता देवास्ते ऽदित्यां कश्यपात्पुनः

kaśyapavaṃśavarṇanam agnir uvāca kaśyapasya vede sargamadityādiṣu he mune / cākṣuṣe tuṣitā devāste 'dityāṃ kaśyapātpunaḥ

हिन्दी अर्थ

हस्तिनापुरमें आकर उन्होंने भाइयोंसहित राजा युधिष्ठिरसे, जो उस समय प्रजावर्गका पालन करते थे, यह सब समाचार निवेदन किया। वे बोले--' भैया! वही धनुष है, वे ही बाण हैं,

English

The four lightnings were the daughters of the learned Bahuputra. Those born of Angiras were excellent. (The pro¬ geny) of Krsasva were the celestial weapons.2

अध्याय १९

श्लोक 2

आसन् विष्णुश् च शक्रश् च त्वष्टा धाता तथार्यमा ।पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः

āsan viṣṇuś ca śakraś ca tvaṣṭā dhātā tathāryamā / pūṣā vivasvān savitā mitrotha varuṇo bhagaḥ

हिन्दी अर्थ

वही रथ है और वे ही घोड़े हैं; किंतु भगवान् श्रीकृष्णके बिना सब कुछ उसी प्रकार नष्ट हो गया, जैसे आश्रोत्रियको दिया हुआ दान।' यह सुनकर धर्मराज युधिष्टिरने राज्यपर परीक्षितको

English

Just as the sun rises and sets, similarly these (do) in every yuga. From Kasyapa, Hiranyakasipu and Hiranyaksa (were

अध्याय १९

श्लोक 3

अंशुश् च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे ।अरिष्टनेमिपत्रीनामपत्यानीह षोडश

aṃśuś ca dvādaśādityā āsan vaivasvatentare / ariṣṭanemipatrīnāmapatyānīha ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

इसके बाद बुद्धिमान् राजा संसारको अनित्यताका विचार करके द्रौपदी तथा भाइयोंको साथ ले महाप्रस्थानके पथपर अग्रसर हुए। मार्गमें वे श्रीहरिके अष्टोत्तरशत नामोंका जप करते हुए

English

Virocana (was) the son of Prahrada. Bali was born to Virocana. Bali had hundred sons. Bana was the foremost among them, O great sage!

अध्याय १९

श्लोक 4

बहुपुत्रस्थ विदुषश् चतस्रो विद्युतः सुताः(२) ।प्रत्यङ्गिरजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुधाः

bahuputrastha viduṣaś catasro vidyutaḥ sutāḥ(2) / pratyaṅgirajāḥ śreṣṭhāḥ kṛśāśvasya surāyudhāḥ

हिन्दी अर्थ

यात्रा करते थे। उस महापथमें क्रमशः द्रौपदी, सहदेव, नकुल, अर्जुन और भीमसेन एक-एक करके गिर पड़े। इससे राजा शोकमग्न हो गये। तदनन्तर वे इन्रके द्वार लाये हुए रथपर आरूढ़ हो दिव्यरूपधारी

English

Having propitiated the consort of Uma (Siva) in the past kalpa, a boon was obtained by Bana from the lord that he would always wander by the side (of the lord).

अध्याय १९

श्लोक 5

उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे ।हिरण्यकशिपुर्दित्यां हिरण्याक्षश् च कश्यपात्

udayāstamane sūrye tadvadete yuge yuge / hiraṇyakaśipurdityāṃ hiraṇyākṣaś ca kaśyapāt

हिन्दी अर्थ

भाइयोंसहित स्वर्गको चले गये। वहाँ उन्होंने दुर्योधन आदि सभी धुृतराष्ट्रपुत्रोंको देखा। तदनन्तर उनपर कृपा करनेके लिये अपने धामसे पधारे हुए भगवान् वासुदेवका भी दर्शन किया। इससे

English

The sons of Hiranyaksa were five.1 Sambara, Sakuni2, Dvimurddhan, Sankurarya3 * were (the prominent among) the hundred sons of Danu.

अध्याय १९

श्लोक 6

१ सप्तम इति ख ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ स्मृता इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ४७ सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः ।राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः

1 saptama iti kha ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 smṛtā iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 47 siṃhikā cābhavat kanyā vipracitteḥ parigrahaḥ / rāhuprabhṛtayastasyāṃ saiṃhikeyā iti śrutāḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हें बड़ी प्रसन्नता हुई। यह मैने तुम्हें महाभारतका प्रसङ्ग सुनाया है। जो इसका पाठ करेगा, वह स्वर्गलोकमें सम्मानित होगा॥ १२--१५॥

English

Puloma and Kalaka were the two daughters of Vais'va- nara. They both married Kasyapa and they had crores of sons.

अध्याय १९

श्लोक 7

हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथितौजसः ।अनुह्रादश् च ह्रादश् च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः

hiraṇyakaśipoḥ putrāś catvāraḥ prathitaujasaḥ / anuhrādaś ca hrādaś ca prahrādaścātivaiṣṇavaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'आश्रमवासिक पर्वसे लेकर स्वगारोहण-पर्यनत महाभारत-कथाका संक्षि वर्णन नामक पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Sankusirah. See ibid.

अध्याय १९

श्लोक 8

संह्रादश् च चतुर्थोभूत् ह्रादपुत्रो ह्रदस् तथा ।ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान्(१) शिबिर्वास्कल एव च

saṃhrādaś ca caturthobhūt hrādaputro hradas tathā / hradasya putra āyuṣmān(1) śibirvāskala eva ca

हिन्दी अर्थ

बुद्ध और कल्कि-अवतारोंको कथा

English

The Yaksas (semi-divine beings) and the demons (were born) of Khasa. The nymphs came into being from Muni. The Gandharvas (a class of semi-divine beings) (were born) to Arista. Thus the stationary as well as the movable are born of Kasyapa.

अध्याय १९

श्लोक 9

विरोवनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् ।बलेः पुत्रशतं त्वासीद्वाणश्रेष्ठं(२) महामुने

virovanastu prāhrādirbalirjajñe virocanāt / baleḥ putraśataṃ tvāsīdvāṇaśreṣṭhaṃ(2) mahāmune

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं-- अब मैं बुद्धावतारका वर्णन करूँगा, जो पढ्ने और सुननेवालोंके मनोरथको सिद्ध करनेवाला है । पूर्वकालमें देवताओं और असुरोंमें घोर संग्राम हुआ। उसमें हैत्योंने

English

The moon (was made the king) of the twice-born and the plants, Varuna (as) the king of waters, Vaisravana (Kubera) (as ) the king of kings, Visnu (as) the lord of Suns

अध्याय १९

श्लोक 10

पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः(३) ।पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवम् प्राप्तश् च ईश्वरात्(४)

purākalpe hi bāṇena prasādyomāpatiṃ varaḥ(3) / pārśvato vihariṣyāmītyevam prāptaś ca īśvarāt(4)

हिन्दी अर्थ

“त्राहि-त्राहि' पुकारते हुए भगवानूकी शरणमें गये। भगवान् मायामोहमय रूपमें आकर राजा शुद्धोदनके पुत्र हुए। उन्होंने हैत्योंको मोहित किया और उनसे वैदिक धर्मका परित्याग करा

English

Pavaka (fire) as the king of Vasus; Vasava (Indra) (as) the lord of Maruts and then Daksa (as the King) of Prajapatis (patriarchs), Prahlada (as) the ruler of demons.

अध्याय १९

श्लोक 11

हिरण्याक्षसुताः पञ्च शम्बरः शकुनिस्त्विति(५) ।द्विमूर्धा शङ्कुरार्यश् च(६) शतमासन् दनोः सुताः

hiraṇyākṣasutāḥ pañca śambaraḥ śakunistviti(5) / dvimūrdhā śaṅkurāryaś ca(6) śatamāsan danoḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

दिया। वे बुद्धके अनुयायी हैत्य 'बौद्ध' कहलाये। फिर उन्होंने दूसरे लोगोंसे वेद-धर्मका त्याग करवाया। इसके बाद माया-मोह ही “आर्हत' रूपसे प्रकट हुआ। उसने दूसरे लोगोंको भी

English

Citraratha (was made the ruler) of Gandharvas, mrd then Vasuki (as the ruler) of Nagas, Takfka (as) the kine of serpents, and then Garuda, among the birds.

अध्याय १९

श्लोक 12

स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता ।उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

svarbhānostu prabhā kanyā pulomnastu śacī smṛtā / upadānavī hayaśirā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

हिन्दी अर्थ

'आर्हत' बनाया। इस प्रकार उनके अनुयायी वेद-धर्मसे वश्चित होकर पाखण्डी बन गये। उन्होंने नरकमें ले जानेवाले कर्म करना आरम्भ कर दिया। वे सब-के-सब कलियुगके अन्तमें

English

The Airavata (was made the ruler) among the lords

अध्याय १९

श्लोक 13

पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे ।कश्यपस्य तु भार्ये द्वे तयोः पुत्राश् च कोटयः

pulomā kālakā caiva vaiśvānarasute ubhe / kaśyapasya tu bhārye dve tayoḥ putrāś ca koṭayaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णसंकर होंगे और नीच पुरुषासे दान लेंगे। इतना ही नहीं, वे लोग डाकू और दुराचारी भी

English

Failure to observe the necessary odeAi.P. I.

अध्याय १९

श्लोक 14

प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले ।ताम्रायाः षट् सुताः स्युश् च काकी श्वेनी च भास्यपि

prahrādasya catuṣkoṭyo nivātakavacāḥ kule / tāmrāyāḥ ṣaṭ sutāḥ syuś ca kākī śvenī ca bhāsyapi

हिन्दी अर्थ

कहलायेगा। वेदकी दस-पाँच शाखाएँ ही प्रमाणभूत मानी जायँगी । धर्मका चोला पहने हुए सब लोग

English

Cf. Vi. P. I- »ti. I1*14'

अध्याय १९

श्लोक 15

गृध्रिका शुचि सुग्रीवा(७) ताभ्यः काकादयो ऽभवन् ।१ संह्रादपुत्र आयुष्मानिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ वाणज्येष्ठमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ३ प्रभुमिति ख, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ४ इत्य् एवं प्राप्तमीश्वरादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ झर्झरः शकुनिस्त्वतीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।शक्निस्त्वथेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ६ द्विमूर्धा शम्बराद्याश् च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ७ गृध्रिका च शुचिग्रीवो इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गृध्रिकाशुचिसुग्रीवो इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ४८ अश्वाश्चोष्ट्राश् च ताम्राया अरुणो गरुडस् तथा

gṛdhrikā śuci sugrīvā(7) tābhyaḥ kākādayo 'bhavan / 1 saṃhrādaputra āyuṣmāniti kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 vāṇajyeṣṭhamiti kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 3 prabhumiti kha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 4 ity evaṃ prāptamīśvarāditi kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 jharjharaḥ śakunistvatīti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / śaknistvatheti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 6 dvimūrdhā śambarādyāś ca iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 7 gṛdhrikā ca śucigrīvo iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ gṛdhrikāśucisugrīvo iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 48 aśvāścoṣṭrāś ca tāmrāyā aruṇo garuḍas tathā

हिन्दी अर्थ

म्लेच्छ मनुष्योंका ही भक्षण करेंगे

English

Gridhrika, Shuchi and Sugriva; from them came crows and others. Horses and camels came of Tamra; Aruna and Garuda likewise,

अध्याय १९

श्लोक 16

विनतायाः सहस्रन्तु सर्पाश् च सुरसाभवाः ।काद्रवेयाः सहस्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः

vinatāyāḥ sahasrantu sarpāś ca surasābhavāḥ / kādraveyāḥ sahasrantu śeṣavāsukitakṣakāḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर भगवान् कल्कि प्रकट होंगे। वे श्रीविष्णुयशाके पुत्ररूपसे अवतीर्ण हो याज्ञवल्क्यको अपना पुरोहित बनायेंगे। उन्हें अस्त्र-शस्त्र-विद्याका पूर्ण परिज्ञान होगा। वे हाथमें अस्त्र-शस्त्र लेकर

English

of Vinata; a thousand serpents were of Surasa; the Kadraveyas a thousand: Shesha, Vasuki and Takshaka.

अध्याय १९

श्लोक 17

दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्थाः(१) पक्षिणो जले ।सुरभ्यां गोमहिष्यादि इरोत्पन्नास्तृणादयः

daṃṣṭriṇaḥ krodhavaśajā dharotthāḥ(1) pakṣiṇo jale / surabhyāṃ gomahiṣyādi irotpannāstṛṇādayaḥ

हिन्दी अर्थ

म्लेच्छोंका संहार कर डालेंगे तथा चारों वर्णो और समस्त आश्रमोंमें शास्त्रीय मर्यादा स्थापित करेंगे। समस्त प्रजाको धर्मके उत्तम मार्गमें लगायेंगे। उसके बाद श्रीहरि कल्किरूपका परित्याग

English

The fanged ones were born of Krodhavasha; birds of the earth and water; of Surabhi cows, buffaloes and the like; from Ira plants and grasses.

अध्याय १९

श्लोक 18

स्वसायां यक्षरक्षांसि मुनेरश्वरसोभवन् ।अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरं(२)

svasāyāṃ yakṣarakṣāṃsi muneraśvarasobhavan / ariṣṭāyāntu gandharvāḥ kaśyapāddhi sthirañcaraṃ(2)

हिन्दी अर्थ

करके अपने धाममें चले जायँगे। फिर तो पूर्ववत् सत्ययुगका साम्राज्य होगा। साधुश्रेष्ठ! सभी वर्ण और आश्रमके लोग अपने-अपने धर्ममें दूढ़तापूर्वक लग जायँगे। इस प्रकार सम्पूर्ण कल्पों तथा

English

From Svasa were born Yakshas and Rakshasas; from the sage's horse-nature; from Arishta the Gandharvas; from Kashyapa the moving and unmoving.

अध्याय १९

श्लोक 19

एषां पुत्रादयो ऽसङ्ख्या देवैर् वै दानवा जिताः(३) ।दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपं

eṣāṃ putrādayo 'saṅkhyā devair vai dānavā jitāḥ(3) / ditirvinaṣṭaputrā vai toṣayāmāsa kaśyapaṃ

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरोंमें श्रीहरिके अवतार होते हैं। उनमेंसे कुछ हो चुके हैं, कुछ आगे होनेवाले हैं; उन सबकी कोई नियत संख्या नहीं है। जो मनुष्य श्रीविष्णुके अंशावतार तथा पूर्णावतारसहित दस

English

Their sons and the rest were countless; the demons were conquered by the gods. Diti, her sons destroyed, propitiated Kashyapa,

अध्याय १९

श्लोक 20

पुत्रमिन्द्रप्रहर्तारमिच्छती प्राप कश्यपात् ।पादाप्रक्षालनात् सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह

putramindraprahartāramicchatī prāpa kaśyapāt / pādāprakṣālanāt suptā tasyā garbhaṃ jaghāna ha

हिन्दी अर्थ

अवतारोंके चरित्रोंका पाठ अथवा श्रवण करता है, वह सम्पूर्ण कामनाओंको प्रा कर लेता है तथा निर्मलहृदय होकर परिवारसहित स्वर्गको जाता है। इस प्रकार अवतार लेकर श्रीहरि धर्मको

English

and desiring a son to strike Indra she obtained one from Kashyapa. When she slept without washing her feet, he struck her womb.

अध्याय १९

श्लोक 21

छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतो ऽभवन् ।शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः

chidramanviṣya cendrastu te devā maruto 'bhavan / śakrasyaikonapañcāśatsahāyā dīptatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यवस्था और अधर्मका निराकरण करते हैं। वे

English

Indra, seeking a gap, those gods became the Maruts; Shakra's helpers, forty-nine, of blazing radiance.

अध्याय १९

श्लोक 22

एतत्सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपं ।ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः

etatsarvaṃ harirbrahmā abhiṣicya pṛthuṃ nṛpaṃ / dadau krameṇa rājyāni anyeṣāmadhipo hariḥ

हिन्दी अर्थ

अधर्ममें ही रुचि रखनेवाले होंगे। राजारूपधारी ही जगत्की सृष्टि आदिके कारण हैं

English

All this Hari, Brahma, having consecrated king Prithu, gave in order the kingdoms; Hari is lord of others.

अध्याय १९

श्लोक 23

द्विजौषधीनां चन्द्रश् च अपान्तु वरुणो नृपः ।राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णोरीश्वरः

dvijauṣadhīnāṃ candraś ca apāntu varuṇo nṛpaḥ / rājñāṃ vaiśravaṇo rājā sūryāṇāṃ viṣṇorīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें बुद्ध तथा कल्कि-इन दो अवतारोंका वर्णन नामक सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Of Brahmins and herbs Chandra is king; of the waters Varuna; of kings Vaishravana; of the suns the lord is Vishnu.

अध्याय १९

श्लोक 24

वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः ।प्रजापतीनां दक्षो ऽथ प्रह्लादो दानवाधिपः

vasūnāṃ pāvako rājā marutāṃ vāsavaḥ prabhuḥ / prajāpatīnāṃ dakṣo 'tha prahlādo dānavādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

जगत्की सृष्टिका वर्णन अग्निदेव कहते हैं-- ब्रह्मन्! अब मैं जगत्की सृष्टिके आदिकारण भी वे ही हैं। वे ही निर्गुण सृष्टि आदिका, जो श्रीहरिकी लीलामात्र है, वर्णन हैं और वे ही सगुण हैं। सबसे पहले सत्स्वरूप करूँगा; सुनो। श्रीहरि ही स्वर्ग आदिके रचयिता अव्यक्त ब्रह्म ही था; उस समय न तो आकाश

English

Of the Vasus Pavaka is king; of the Maruts Vasava the lord; of Prajapatis Daksha; Prahlada lord of the Danavas;

अध्याय १९

श्लोक 25

पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरः(४) प्रभुः ।हिमवांश् चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः

pitṝṇāṃ ca yamo rājā bhūtādīnāṃ haraḥ(4) prabhuḥ / himavāṃś caiva śailānāṃ nadīnāṃ sāgaraḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। सृष्टि और प्रलय आदि उन्हींके स्वरूप हैं। था और न रात-दिन आदिका ही विभाग था।

English

of the fathers Yama is king; of the elements Hara is lord; Himavan of mountains; the ocean lord of rivers;

अध्याय १९

श्लोक 26

१ धरण्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ कश्यपादि परस्परमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ देवैर् दाइत्याः पराजिता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ भूतानाञ्च हर इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् ४९ गान्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः ।सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ

1 dharaṇyā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 kaśyapādi parasparamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 devair dāityāḥ parājitā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 bhūtānāñca hara iti ga, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 49 gāndharvāṇāṃ citraratho nāgānāmatha vāsukiḥ / sarpāṇāṃ takṣako rājā garuḍaḥ pakṣiṇāmatha

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर सृष्टिकालमें परमपुरुष श्रीविष्णुने प्रकृतिमें प्रवेश करके उसे क्षुब्ध (विकृत) कर दिया। फिर प्रकृतिसे महत्तत्त्व और उससे अहंकार प्रकट हुआ। अहंकार तीन प्रकारका है-वैकारिक

English

Chitraratha of Gandharvas; Vasuki of Nagas; Takshaka king of serpents; Garuda of birds;

अध्याय १९

श्लोक 27

ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि ।मृगणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः

airāvato gajendrāṇāṃ govṛṣotha gavāmapi / mṛgaṇāmatha śārdūlaḥ plakṣo vanaspatīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

तामस। तामस अहंकारसे शब्द-तन्मात्रावाला आकाश उत्पन्न हुआ। आकाशसे स्पर्श-तन्मात्रावाले वायुका प्रादुर्भाव हुआ। वायुसे रूप-तन्मात्रावाला अग्नितत्त्व प्रकट हुआ। अग्निसे रस-तन्मात्रावाले जलको

English

Airavata of elephant-kings; the bull of cattle; the tiger of beasts; the plaksha lord of trees;

अध्याय १९

श्लोक 28

उच्चैःश्रवास् तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः ।दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले ।हिरण्यरोमकः सौम्ये प्रतिसर्गोयमीरितः

uccaiḥśravās tathāśvānāṃ sudhanvā pūrvapālakaḥ / dakṣiṇasyāṃ śaṅkhapadaḥ ketumān pālako jale / hiraṇyaromakaḥ saumye pratisargoyamīritaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रादुर्भाव हुआ। यह सब तामस अहंकारसे होनेवाली सृष्टि है। इन्द्रियाँ तैजस अर्थात् राजस अहंकारसे प्रकट हुई हैं । दस इन्द्रियोंके अधिष्ठाता दस देवता और ग्यारहवीं इन्द्रिय मन(-के भी अधिष्ठाता

English

Ucchaihshravas of horses; Sudhanva guardian of the east; Shankhapada of the south; Ketuman guardian in the west; Hiranyaroma in the north. This is called the secondary creation.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Agni Purana — Chapter 19

अग्निपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.