Agni Purana· Agni Purāṇa
20
अध्याय 20 / 381

Adhyaya 20

23 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ23 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २०

श्लोक 1

सर्गविषयकवर्णनं अग्निर् उवाच प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः ।तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः

sargaviṣayakavarṇanaṃ agnir uvāca prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ / tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargo hi sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सृष्टि हैं। तत्पश्चात् नाना प्रकारको प्रजाको उत्पन्न करनेकी इच्छावाले भगवान् स्वयम्भूने सबसे पहले जलकी ही सृष्टि की और उसमें अपनी शक्ति (वीर्य)-का आधान किया। जलको 'नार'

English

From Bhrgu, Khyati gave birth to the celestials Dhatr and Vidhatr. Sri (LaksmI) (was) the consort of Visnu, and was praised by Sakra (Indra) for multiplying the progeny.

अध्याय २०

श्लोक 2

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः ।इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः

vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ / ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ

हिन्दी अर्थ

कहा गया है; क्योंकि वह नरसे उत्पन्न हुआ है। 'नार' (जल) ही पूर्वकालमें भगवानूका ' अयन' (निवास-स्थान) था; इसलिये भगवानको 'नारायण' कहा गया है॥ १-७ ई ॥

English

The sons of Dhatr and Vidhatr were Prana and Mrkan- duka successively. Vedasira gave birth to Markandeya from Mrkandu.

अध्याय २०

श्लोक 3

मुख्यः सर्गश् चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ।तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तः स्तैर्यग्योन्यस्ततः स्मृतः

mukhyaḥ sargaś caturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ / tiryaksrotāstu yaḥ proktaḥ stairyagyonyastataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

वह जलमें सुवर्णमय अण्डके रूपमें प्रकट हुआ। उसमें साक्षात् स्वयम्भू भगवान् ब्रह्माजी प्रकट

English

The highly radiant Balakhilyas were born to Sannati3 from Kratu. They, who were 60000, were of the size of a joint of the thumb.

अध्याय २०

श्लोक 4

तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ।ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

tathordhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ / tatorvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए, ऐसा हमने सुना है। भगवान् हिरण्यगर्भने एक वर्षतक उस अण्डके भीतर निवास करके उसके दो भाग किये। एकका नाम 'झुलोक' हुआ और दूसरेका ' भूलोक'। उन दोनों अण्ड-

English

To Urja from Vasistha (were born) Raja, Gatra, Urdh- vabahu, Savana, Alagliu4, Sukra and Sutapah, the seven sages.

अध्याय २०

श्लोक 5

अष्टमोनुग्रहः सर्गैः सात्विकस्तामसश् च यः ।पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताश् च त्रयः स्मृताः

aṣṭamonugrahaḥ sargaiḥ sātvikastāmasaś ca yaḥ / pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāś ca trayaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

खण्डोंके बीचमें उन्होंने आकाशको सृष्टि को। जलके ऊपर तैरती हुई पृथ्वीको रखा और दसों दिशाओंके विभाग किये। फिर सृष्टिकी इच्छावाले प्रजापतिने वहाँ काल, मन, वाणी, काम, क्रोध

English

Pavaka, Pavamana and Suci were born of Agni and Svaha. The manes Agnisvattah, devoid of fire and Barhi- sada, with fire (were born) from aja (Brahma, the unborn).

अध्याय २०

श्लोक 6

प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमस् तथा ।ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः

prākṛto vaikṛtaś caiva kaumāro navamas tathā / brahmato nava sargāstu jagato mūlahetavaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा रति आदिकी तत्तद्रूपसे सृष्टि की। उन्होंने आदिमें विद्युत्, वज्र, मेघ, रोहित इन्द्रधनुष, पक्षियों तथा पर्जन्यका निर्माण किया। तत्पश्चात् यज्ञको सिद्धिके लिये मुखसे ऋक्, यजु और

English

Nikrti (was their) daughter. Bhaya and Naraka (were born) from them, who had Maya and Vedana as their wives.

अध्याय २०

श्लोक 7

ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्या उपयेमिरे ।नित्यो नैमित्तकः सर्गस्त्रिधा प्रकथितो जनैः

khyātyādyā dakṣakanyāstu bhṛgvādyā upayemire / nityo naimittakaḥ sargastridhā prakathito janaiḥ

हिन्दी अर्थ

सामवेदको प्रकट किया। उनके द्वारा साध्यगणोंने

English

Of those two, Maya gave birth to Mftyu, the destroyer of living beings. And also Vedana gave birth to a son Duhkha from Raurava (Naraka).

अध्याय २०

श्लोक 8

प्राकृता दैनन्दिनी स्यादन्तरप्रलयादनु ।जायते यत्रानुदिनं मित्यसर्गो हि सम्मतः

prākṛtā dainandinī syādantarapralayādanu / jāyate yatrānudinaṃ mityasargo hi sammataḥ

हिन्दी अर्थ

भुजासे ऊँचे-नीचे (या छोटे-बड़े) भूतोंको उत्पन्न किया, सनत्कुमारको उत्पत्ति को तथा क्रोधसे प्रकट होनेवाले रुद्रको जन्म दिया। मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु और वसिष्ठ--

English

Vyadhi, Jara, Soka, Trsna and Krodha were born from Mjrtyu. (Rudra) was born wailing from Brahma and (was known as) Rudra by name on account of the wailing.

अध्याय २०

श्लोक 9

देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत ।श्रियञ्च पत्नी विष्णोर्या स्तुता शक्रेण वृद्धये

devau dhātāvidhātārau bhṛgoḥ khyātirasūyata / śriyañca patnī viṣṇoryā stutā śakreṇa vṛddhaye

हिन्दी अर्थ

इन सात ब्रह्मपुत्रोंको ब्रह्माजीने निश्चय ही अपने मनसे प्रकट किया। साधुश्रेष्ठ! ये तथा रुद्रगण प्रजावर्गकी सृष्टि करते हैं। ब्रह्माजीने अपने शरीरके दो भाग किये। आधे भागसे वे पुरुष हुए

English

The minor dissolution of the world after 15 years of Brahma's life is known as the daxnandina pralaya. MW. b.

अध्याय २०

श्लोक 10

धातुर्विधार्तुर्द्वौ पुत्रौ क्रमात् प्राणो मृकण्डुकः ।मार्कण्डेयो मृकण्डोश् च जज्ञे वेदशिरास्ततः

dhāturvidhārturdvau putrau kramāt prāṇo mṛkaṇḍukaḥ / mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍoś ca jajñe vedaśirāstataḥ

हिन्दी अर्थ

और आधेसे स्त्री बन गये; फिर उस नारीके गर्भसे उन्होंने प्रजाओंको सृष्टि को। (ये ही स्वायम्भुव मनु तथा शतरूपाके नामसे प्रसिद्ध हुए। इनसे ही मानवीय सृष्टि हुई।)

English

Vt.P. I. x. 10 reads Kardama and Urvarupa.

अध्याय २०

श्लोक 11

पौर्णमासश् च सम्भूत्यां मरीचेरभवत् सुतः ।स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहूस् तथा

paurṇamāsaś ca sambhūtyāṃ marīcerabhavat sutaḥ / smṛtyāmaṅgirasaḥ putrāḥ sinīvālī kuhūs tathā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'जगतूकी सृष्टिका वर्णन नामक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Santati. Vi.P. I.x.l 1.

अध्याय २०

श्लोक 12

राकाश्चानुमतिश्चात्रेरनसूयाप्यजीजनत् ।सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनम्

rākāścānumatiścātreranasūyāpyajījanat / somaṃ durvāsasaṃ putraṃ dattātreyañca yoginam

हिन्दी अर्थ

स्वायम्भुव मनुके वंशका वर्णन अग्निदेव कहते हैं- मुने! स्वायम्भुव मनुसे ऋषिकी भार्या हुई। राजा प्रियत्रतसे सम्राट् कुक्षि उनकी तपस्विनी भार्या शतरूपाने प्रियव्रत और और विराट नामक सामर्थ्यशाली पुत्र उत्पन्न हुए। उत्तानपाद नामक दो पुत्र और एक सुन्दरी कन्या उत्तानपादसे सुरुचिके गर्भसे उत्तमनामक पुत्र

English

Anagha. Vi. x. 14.

अध्याय २०

श्लोक 13

प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतोभवत् ।क्षमायां(१) पुलहाज्जाताः सहिष्णुः कर्मपादिकाः

prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dattolistatsutobhavat / kṣamāyāṃ(1) pulahājjātāḥ sahiṣṇuḥ karmapādikāḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न की। वह कमनीया कन्या (देवहूति) कर्दम उत्पन्न हुआ और सुनीतिके गर्भसे ध्रुवका जन्म

English

Of Priti, wife of Pulastya, was born his son Dattoli; of Kshama and Pulaha were born Sahishnu and the Karmapadikas.

अध्याय २०

श्लोक 14

सन्नत्याञ्च क्रतोरासन् बालिखिल्या महौजसः ।अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते ये हि षष्टिसहस्विणः

sannatyāñca kratorāsan bālikhilyā mahaujasaḥ / aṅguṣṭhaparvamātrāste ye hi ṣaṣṭisahasviṇaḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ। है मुने! कुमार धुवने सुन्दर कीर्ति बढ़ानेके हुए-से धनुष और कवच धारण किये हुए ही लिये तीन» हजार दिव्य वर्षोतक तप किया। प्रकट हुए थे; वे सम्पूर्ण प्रजाकी रक्षा करने उसपर प्रसन्न होकर भगवान् विष्णुने उसे सप्तर्षियोंके लगे॥ ८--१४॥

English

Of Sannati and Kratu came the Valakhilyas of great energy, of thumb-joint size, sixty thousand of them.

अध्याय २०

श्लोक 15

उर्जायाञ्च वशिष्ठाच्च राजा गात्रोर्ध्वबाहुकः(२) ।सवनश्चालघुः शुक्रः(३) सुतपाः सप्त चर्षयः

urjāyāñca vaśiṣṭhācca rājā gātrordhvabāhukaḥ(2) / savanaścālaghuḥ śukraḥ(3) sutapāḥ sapta carṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

आगे स्थिर स्थान (ध्रुवपद) दिया। ध्रुवके इस अभ्युदयको देखकर शुक्राचार्यने उनके सुयशका सूचक यह श्लोक पढ़ा--अहो! इस ध्रुवकी तपस्याका कितना प्रभाव है, इसका शास्त्र-ज्ञान

English

Of Urja and Vasishtha: the king Gatra, Urdhvabahu, Savana, Alaghu, Shukra, Sutapa and seven sages.

अध्याय २०

श्लोक 16

पावकः पवमानोभूच्छुचिः स्वाहाग्निजोभवत् ।१ कुमार्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ रजोगोत्रोर्ध्वाहुक इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः राजा शात्रोर्ध्वबालक इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः, रजोगोत्रोर्ध्ववाहक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ सबलश्चानघः शुक्र इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ५१ अग्निस्वात्ता वर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयो ह्य् अजात्(१)

pāvakaḥ pavamānobhūcchuciḥ svāhāgnijobhavat / 1 kumāryāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 rajogotrordhvāhuka iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ rājā śātrordhvabālaka iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ, rajogotrordhvavāhaka iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 sabalaścānaghaḥ śukra iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 51 agnisvāttā varhiṣado 'nagnayaḥ sāgnayo hy ajāt(1)

हिन्दी अर्थ

कितना अद्भुत है, जिसे आज सपर्षि भी आगे करके स्थित हैं।' उस ध्रुवसे उनकी पत्नी शम्भुने

English

Pavaka and Pavamana were born; Shuchi was born of Svaha and Agni; the Agnishvattas, Barhishads, Anagnis and Sagnis from Aja.

अध्याय २०

श्लोक 17

पितृभ्यश् च स्वधायाञ्च मेना वैधारिणी सुते(२) ।हिंसाभार्या त्वधर्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम्

pitṛbhyaś ca svadhāyāñca menā vaidhāriṇī sute(2) / hiṃsābhāryā tvadharmasya tayorjajñe tathānṛtam

हिन्दी अर्थ

श्लिष्टिसे उसको पत्नी सुच्छायाने क्रमशः रिपु,

English

From the fathers and Svadha were born Mena and Vaidharini as daughters. Himsa was wife of Adharma; of them was born Anrita (falsehood),

अध्याय २०

श्लोक 18

कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयन्नरकेमेव च ।माया च वेदना चैव मिथुनन्त्विदमेतयोः

kanyā ca nikṛtistābhyāṃ bhayannarakemeva ca / māyā ca vedanā caiva mithunantvidametayoḥ

हिन्दी अर्थ

निष्पाप पुत्रोंको अपने गर्भमें धारण किया। रिपुके वीर्यसे बृहतीने चाक्षुष और सर्वतेजाको अपने गर्भमें स्थान दिया

English

and a daughter Nikriti; from them Bhaya and Naraka; Maya and Vedana are their pair.

अध्याय २०

श्लोक 19

तयोर्जज्ञेथ वै मायां मृत्युं भूतापहारिणम् ।वेदना च सुतं चापि दुःखं जज्ञेथ रौरवात्

tayorjajñetha vai māyāṃ mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam / vedanā ca sutaṃ cāpi duḥkhaṃ jajñetha rauravāt

हिन्दी अर्थ

चाक्षुषने वीरण प्रजापतिकी कन्या पुष्करिणीके गर्भसे मनुको जन्म दिया। मनुसे नड्वलाके गर्भसे दस उत्तम पुत्र उत्पन्न हुए। उनके नाम ये हैं-

English

From them were born Maya and Mrityu, destroyer of beings; and Vedana bore a son, Duhkha, from Raurava.

अध्याय २०

श्लोक 20

मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश् च जज्ञिरे ।ब्रह्मणश् च रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः

mṛtyorvyādhijarāśokatṛṣṇākrodhāś ca jajñire / brahmaṇaś ca rudan jāto rodanādrudranāmakaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निष्टुत्, अतिरात्र, सुद्युम्न और अभिमन्यु। ऊरुके अंशसे आग्नेयीने अङ्ग, सुमना, स्वाति,

English

From Mrityu were born disease, old age, sorrow, craving and anger. From Brahma, weeping, was born one named Rudra from weeping.

अध्याय २०

श्लोक 21

भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज ।भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः

bhavaṃ śarvamatheśānaṃ tathā paśupatiṃ dvija / bhīmamugraṃ mahādevamuvāca sa pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र उत्पन्न किये। अङ्गसे सुनीथाने एक ही संतान वेनको जन्म दिया। वह प्रजाओंको रक्षा न करके सदा पापमें ही लगा रहता था। उसे मुनियोंने कुशोंसे मार डाला। तदनन्तर ऋषियोंने संतानके

English

Bhava, Sharva, Ishana, Pashupati, O twice-born, Bhima, Ugra, Mahadeva — the grandfather named them.

अध्याय २०

श्लोक 22

दक्षकोपाच्च तद्भार्या देहन्तत्याज सा सती ।हिमवद्दुहिता भूत्वा पत्नी शम्भोरभूत् पुनः

dakṣakopācca tadbhāryā dehantatyāja sā satī / himavadduhitā bhūtvā patnī śambhorabhūt punaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये बेनके दायें हाथका मन्थन किया। हाथका मन्थन होनेपर राजा पृथु प्रकट हुए। उन्हें देखकर मुनियोंने कहा-- ये महान् तेजस्वी राजा अवश्य ही समस्त प्रजाको आनन्दित करेंगे तथा

English

Through Daksha's anger his wife Sati gave up her body; becoming Himavan's daughter she again became Shambhu's wife.

अध्याय २०

श्लोक 23

ऋषिभ्यो नारदाद्युक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः ।स्वायम्भुवाद्यास्ताः कृत्वा विष्ण्वादेर्भुक्तिमुक्तिदाः

ṛṣibhyo nāradādyuktāḥ pūjāḥ snānādipūrvikāḥ / svāyambhuvādyāstāḥ kṛtvā viṣṇvāderbhuktimuktidāḥ

हिन्दी अर्थ

महान् यश प्राप्त करेंगे।' क्षत्रियवंशके पूर्वज वेन- कुमार राजा पृथु अपने तेजसे सबको दग्ध करते

English

Worships beginning with bathing, spoken by Narada and others to the sages, performed by Svayambhuva and others, give enjoyment and liberation, of Vishnu and the rest.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Agni Purana — Chapter 20

अग्निपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.