Agni Purana· Agni Purāṇa
18
अध्याय 18 / 381

Adhyaya 18

44 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८

श्लोक 1

स्वायम्भुववंशवर्णनम् अग्निर् उवाच प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवात् सुतौ ।अजीजनत्स तां कन्यां शतरूपां तपोन्विताम्(३)

svāyambhuvavaṃśavarṇanam agnir uvāca priyavratottānapādau manoḥ svāyambhuvāt sutau / ajījanatsa tāṃ kanyāṃ śatarūpāṃ taponvitām(3)

हिन्दी अर्थ

धर्मराज युधिष्ठिर सात अक्षौहिणी सेनाके स्वामी होकर कौरवोंके साथ युद्ध करनेको तैयार हुए। पहले भगवान् श्रीकृष्ण परम क्रोधी दुर्योधनके पास दूत बनकर गये। उन्होंने ग्यारह अक्षौहिणी

English

Satarupa of ascetic disposition (becoming) desirous gave birth to two sons Priyavrata and Uttanapada and a beautiful daughter2 from Svayambhuva Manu.

अध्याय १८

श्लोक 2

१ भूतमुच्चावचं ह्य् अजादिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सान्ध्यांस्तैर् अयजन् देवान् भूतमुच्चावचं प्रजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ निश्चितमिति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः ३ अजीजनत् सुतां कन्यां सद्रूपाञ्च तपोन्वितामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ।अजीजनत् सुतां कन्यां शतरूपां तपोन्वितामिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ४२ काम्यां(१) कर्दमभार्यातः सम्राट् कुक्षिर्विराट् प्रभुः ।सुरुच्यामुत्तमो जज्ञे पुत्र उत्तानपादतः

1 bhūtamuccāvacaṃ hy ajāditi kha, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ sāndhyāṃstair ayajan devān bhūtamuccāvacaṃ prajā iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 niścitamiti kha,cihnitapustakapāṭhaḥ 3 ajījanat sutāṃ kanyāṃ sadrūpāñca taponvitāmiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ / ajījanat sutāṃ kanyāṃ śatarūpāṃ taponvitāmiti ṅa,cihnitapustakapāṭhaḥ :p 42 kāmyāṃ(1) kardamabhāryātaḥ samrāṭ kukṣirvirāṭ prabhuḥ / surucyāmuttamo jajñe putra uttānapādataḥ

हिन्दी अर्थ

सेनाके स्वामी राजा दुर्योधनसे कहा-- राजन्! तुम युधिष्ठिरको आधा राज्य दे दो या उन्हें पाँच ही गाँव अर्पित कर दो; नहीं तो उनके साथ युद्ध करो।' श्रीकृष्णको बात सुनकर दुर्योधनने कहा

English

Becoming pleased (with him) Hari conferred on him a firm' position3 above the sages. Having seen his progress Usanas4 recited the (following) verse:

अध्याय १८

श्लोक 3

सुनीत्यान्तु ध्रुवः पुत्रस्तपस्तेपे स कीर्तये ।ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि हे मुने

sunītyāntu dhruvaḥ putrastapastepe sa kīrtaye / dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni he mune

हिन्दी अर्थ

'मैं उन्हें सुईकी नोकके बराबर भूमि भी नहीं दूँगा; हाँ, उनसे युद्ध अवश्य करूँगा।' ऐसा कहकर वह भगवान् श्रीकृष्णको बंदी बनानेके लिये उद्यत हो गया। उस समय राजसभामें

English

The Bhag. P. specifies the name of the daughter of Svayambhuva Manu as Devahuti and describes in detail her marriage with Kardama. See ibid, III. xxi-xxii.

अध्याय १८

श्लोक 4

तस्मै प्रीतो हरिः प्रादान्मुन्यग्रे स्थानकं स्थिरम्(२) ।श्लोकं पपाठ ह्य् उशना वृद्धिं दृष्ट्वा स तस्य च

tasmai prīto hariḥ prādānmunyagre sthānakaṃ sthiram(2) / ślokaṃ papāṭha hy uśanā vṛddhiṃ dṛṣṭvā sa tasya ca

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीकृष्णने अपने परम दुर्धर्ष विश्वरूपका दर्शन कराकर दुर्योधनको भयभीत कर दिया।

English

Usanas also known as Sukracarya or Kavya was the preceptor of

अध्याय १८

श्लोक 5

अहो ऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहोद्भुतम् ।यमद्य(३) पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

aho 'sya tapaso vīryamaho śrutamahodbhutam / yamadya(3) purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर विदुरने अपने घर ले जाकर भगवान्का पास लौट गये और बोले-- महाराज! आप पूजन और सत्कार किया। तदनन्तर वे युधिष्ठिरके दुर्योधनके साथ युद्ध कीजिये'

English

O what a strength his penance had! How well-heard of! What a wonderful thing that the seven sages1 are situated*

अध्याय १८

श्लोक 6

तस्मात् शिष्टिञ्च(४) भव्यञ्च ध्रुवाच्छम्भुर्व्यजायत ।शिष्टेराधत्त(५) सुछाया पञ्च पुत्रानकल्मषान्

tasmāt śiṣṭiñca(4) bhavyañca dhruvācchambhurvyajāyata / śiṣṭerādhatta(5) suchāyā pañca putrānakalmaṣān

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “आदिपर्वसे आरम्भ करके / उद्योगपर्व-पर्यन्त। महाभारतकथाका संक्षिप्त वर्णन ' नायक तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

' Caksusa begot Manu through Puskarinl (also known as Vlrim) (daughter ofVirana Prajapati).Ten excellent sons were born to Manu through Nadvala.

अध्याय १८

श्लोक 7

रिपुं रिपुञ्जयं रिप्रं वृकलं वृकतेजसम् ।रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम्

ripuṃ ripuñjayaṃ ripraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam / riporādhatta bṛhatī cākṣuṣaṃ sarvatejasam

हिन्दी अर्थ

कौरव और पाण्डवोंका युद्ध तथा उसका परिणाम

English

(They were) Oru,2 Puru, Satadyumna, Tapasvin, Satya- vak,3 Kavi4 5, Agnistu6, Atiratra, Sudyumna, and Abhimanyu.

अध्याय १८

श्लोक 8

अजीजनत् पुष्करिण्यां वीरिण्यां चाक्षुषो मनुम् ।मनोरजायन्त दश नड्वलायां सुतोत्तमाः

ajījanat puṣkariṇyāṃ vīriṇyāṃ cākṣuṣo manum / manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ sutottamāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं-- युधिष्ठिर और दुर्योधनकी बड़ी भारी वृष्टि की। इधर द्रुपदकी प्रेरणासे सेनाएँ कुरुक्षेत्रके मैदानमें जा डटीं। अपने विपक्षमें शिखण्डीने भी पानी बरसानेवाले मेघकी भाँति पितामह भीष्म तथा आचार्य द्रोण आदि गुरुजनोंको भीष्मपर बाणोंकी झड़ी लगा दी। दोनों ओरके देखकर अर्जुन युद्धसे विरत हो गये, तब भगवान् हाथीसवार, घुड़सवार, रथी और पैदल एक-

English

Agneyi bore six great sons to Oru — Anga, Sumanas,. Khyati, Kratu, Angiras, (and) Gaya6.

अध्याय १८

श्लोक 9

ऊरुः(६) पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कविः ।अग्निष्टुरतिरात्रश् च सुद्युम्नश्चाभिमन्युकः

ūruḥ(6) puruḥ śatadyumnastapasvī satyavākkaviḥ / agniṣṭuratirātraś ca sudyumnaścābhimanyukaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णे उनसे कहा--'पार्थ! भीष्म आदि दूसरेके बाणोंसे मारे गये। भीष्मको मृत्यु उनकी गुरुजन शोकके योग्य नहीं हैं। मनुष्यका शरीर इच्छाके अधीन थी। उन्होंने युद्धका मार्ग दिखाकर विनाशशील है; किंतु आत्माका कभी नाश नहीं वसु-देवताके कहनेपर वसुलोकमें जानेकी तैयारी होता। यह आत्मा ही परब्रह्म है। “मैं ब्रह्म हूँ'-- की और बाणशय्यापर सो रहे। वे उत्तरायणकी

English

Sunltha bore only Vena7 from Anga. He, who was not a protector, and was delighted in doing sins was killed by the sages with their ku$a grass.

अध्याय १८

श्लोक 10

ऊरोरजनयत् पुत्रान् षडग्नेयी महाप्रभान् ।अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसङ्गयम्

ūrorajanayat putrān ṣaḍagneyī mahāprabhān / aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratumaṅgirasaṅgayam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार तुम उस आत्माको समझो। कार्यकी प्रतीक्षामें भगवान् विष्णुका ध्यान और स्तवन सिद्धि और असिद्धिमें समानभावसे रहकर करते हुए समय व्यतीत करने लगे। भीष्मके कर्मयोगका आश्रय ले क्षात्रधर्मका पालन करो ।'' बाण-शय्यापर गिर जानेके बाद जब दुर्योधन श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर अर्जुन रथारूढ् हो शोकसे व्याकुल हो उठा, तब आचार्य द्रोणने

English

Then for the sake of progeny, the sages churned his right hand. When the hand of Vena was churned King Prthu came into being.

अध्याय १८

श्लोक 11

अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेणमेकं व्यजायत ।१ काम्या इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ स्थानमुत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ यदत्र इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ तस्मात् श्लिष्टिञ्च इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ५ श्लिष्टेआराधत्त इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ६ उरूरिति ख,ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः :प् ४३ अरक्षकः पापरतः स हतो मुनिभिः कुशैः

aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai veṇamekaṃ vyajāyata / 1 kāmyā iti ga, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 sthānamuttamamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 yadatra iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 tasmāt śliṣṭiñca iti ga, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 5 śliṣṭeārādhatta iti kha, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 6 urūriti kha,ga, ṅa, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ :p 43 arakṣakaḥ pāparataḥ sa hato munibhiḥ kuśaiḥ

हिन्दी अर्थ

युद्धमें प्रवृत्त हुए। उन्होंने शङ्खध्वनि की । दुर्योधनकी सेनापतित्वका भार ग्रहण किया। उधर हर्ष सेनामें सबसे पहले पितामह भीष्म सेनापति हुए। मनाती हुई पाण्डवोंकी सेनामें धृष्टद्युम्न सेनापति पाण्डवोंके सेनापति शिखण्डी थे। इन दोनोंमें हुए। उन दोनोंमें बड़ा भयंकर युद्ध हुआ, जो भारी युद्ध छिड़ गया। भीष्मसहित कौरवपक्षके यमलोककी आबादीको बढ़ानेवाला था। विराट

English

Having seen him, the sages said, ''This person will make the subjects happy and will attain great valour and fame.

अध्याय १८

श्लोक 12

प्रजार्थमृषयोथास्य ममन्थुर्दक्षिणं करं ।वेणस्य मथितो पाणौ सम्बभूव पृथुर् नृपः

prajārthamṛṣayothāsya mamanthurdakṣiṇaṃ karaṃ / veṇasya mathito pāṇau sambabhūva pṛthur nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

योद्धा उस युद्धमें पाण्डव-पक्षके सैनिकोंपर प्रहार और द्वुपद आदि राजा द्रोणरूपी समुद्रमें डूब गये। करने लगे और शिखण्डी आदि पाण्डव-पक्षके हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सैनिकोंसे युक्त वीर कौरव-सैनिकोंको अपने बाणोंका निशाना दुर्योधनकी विशाल वाहिनी धृष्टद्युम्नके हाथसे बनाने लगे। कौरव और पाण्डव-सेनाका वह युद्ध, मारी जाने लगी। उस समय द्रोण कालके समान

English

The seven sages are Marici, Atri, Angiras, Pulastya, Pulaha, Kratu. and Vasistha.

अध्याय १८

श्लोक 13

तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुरेष वै मुदिताः प्रजाः ।करिष्यति महातेजा यशश् च प्राप्स्यते महत्

taṃ dṛṣṭvā munayaḥ prāhureṣa vai muditāḥ prajāḥ / kariṣyati mahātejā yaśaś ca prāpsyate mahat

हिन्दी अर्थ

देवासुर-संग्रामके समान जान पड़ता था। आकाशमें जान पड़ते थे। इतनेहीमें उनके कानोंमें यह खड़े होकर देखनेवाले देवताओंको वह युद्ध बड़ा आवाज आयी कि “अश्वत्थामा मारा गया'। इतना

English

Kuni, see Vi. P. I. xiii.5.

अध्याय १८

श्लोक 14

स धन्वी कवची जातस्तेजसा निर्दहन्निव ।पृथुर्वैण्यः प्रजाः सर्वा ररक्ष क्षेत्रपूर्वजः

sa dhanvī kavacī jātastejasā nirdahanniva / pṛthurvaiṇyaḥ prajāḥ sarvā rarakṣa kṣetrapūrvajaḥ

हिन्दी अर्थ

दिनोंतक युद्ध करके पाण्डवोंकी अधिकांश सेनाको ऐसे समयमें धृष्टद्युम्मके बाणोंसे आहत होकर वे अपने बाणोंसे मार गिराया॥ १--७॥ पृथ्वीपर गिर पड़े॥ ८--१४॥

English

Satyavat, sec ibid.

अध्याय १८

श्लोक 15

राजसूयाभिषिक्तानामाद्यः(१) स पृथिवीपतिः ।तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ

rājasūyābhiṣiktānāmādyaḥ(1) sa pṛthivīpatiḥ / tasmāccaiva samutpannau nipuṇau sūtamāgadhau

हिन्दी अर्थ

दसवें दिन अर्जुनने वीरवर भीष्मपर बाणोंकी द्रोण बड़े ही दुर्धर्ष थे। वे सम्पूर्ण क्षत्रियोंका

English

Suci, see ibid.

अध्याय १८

श्लोक 16

तत्स्तोत्रञ्चक्रतुर्वीरौ राजाभूज्जनरञ्जनात् ।दुग्धा गौस्तेन शस्यार्थं प्रजानां जीवनाय च

tatstotrañcakraturvīrau rājābhūjjanarañjanāt / dugdhā gaustena śasyārthaṃ prajānāṃ jīvanāya ca

हिन्दी अर्थ

MITTEE फक क्क्फा था फक्रफ कक क्रफाक्क्रक्क कफ कक्रक्र का की क्र का

English

Agnisfoma, see ibid.

अध्याय १८

श्लोक 17

सह देवैर् मुनिगणैर् गन्धर्वैः साप्सरोगणैः ।पितृभिर्दानवैः सर्पैर् वीरुद्भिः पर्वतैर् जनैः

saha devair munigaṇair gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ / pitṛbhirdānavaiḥ sarpair vīrudbhiḥ parvatair janaiḥ

हिन्दी अर्थ

विनाश करके पाँचवें दिन मारे गये। दुर्योधन पुनः शोकसे आतुर हो उठा। उस समय कर्ण उसकी सेनाका कर्णधार हुआ। पाण्डव-सेनाका आधिपत्य अर्जुनको मिला। कर्ण और अर्जुनमें

English

Sibi, see Vi. P. I. xiii.7.

अध्याय १८

श्लोक 18

तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुन्धरा ।प्रादाद्यथेप्सितं क्षीरन्तेन प्राणानधारयत्

teṣu teṣu ca pātreṣu duhyamānā vasundharā / prādādyathepsitaṃ kṣīrantena prāṇānadhārayat

हिन्दी अर्थ

भाँति-भाँतिके अस्त्र-शस्त्रोंकी मार-काटसे युक्त महाभयानक युद्ध हुआ, जो देवासुर-संग्रामको भी मात करनेवाला था। कर्ण और अर्जुनके संग्राममें कर्णने अपने बाणोंसे शत्रु-पक्षके बहुत-से वीरोंका

English

Vena born to Sunltha, the daughter of Mrtyu was of wicked nature- since childhood. When he became the king he proclaimed himself as the lord of sacrifices and did not allow sages to propitiate Visnu by doing sacrifices Their entreaties being of no avail they killed him by employing kuia grass purified by the chant of mystic syllables. Vi.P. I. xiii. 11 ff.

अध्याय १८

श्लोक 19

पृथोः पुत्रौ तु धर्मज्ञौ जज्ञाते ऽन्तर्द्विपालिनौ ।शिखण्डी हविर्धानमन्तर्धानात् व्यजायत

pṛthoḥ putrau tu dharmajñau jajñāte 'ntardvipālinau / śikhaṇḍī havirdhānamantardhānāt vyajāyata

हिन्दी अर्थ

संहार कर डाला; किंतु दूसरे दिन अर्जुनने उसे

English

The earth being milked in their respective vessels gave milk as much as (they) wished. (All) sustained their lives with that.

अध्याय १८

श्लोक 20

हविर्धानात् षडाग्नेयी धीषणाजनयत् सुतान् ।प्राचीनवर्हिषं शुक्रं(२) गयं कृष्णं व्रजाजिनौ

havirdhānāt ṣaḍāgneyī dhīṣaṇājanayat sutān / prācīnavarhiṣaṃ śukraṃ(2) gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर राजा शल्य कौरव-सेनाके सेनापति हुए; किंतु वे युद्धमें आधे दिनतक ही टिक सके। दोपहर होते-होते राजा युधिष्ठिरने उन्हें मार गिराया। दुर्योधनकी प्रायः सारी सेना युद्धमें मारी

English

Antardhana and Palita1, the two righteous sons were born to Prthu. From Antardhana, Sikhanqlinl begot Havir- dhana.

अध्याय १८

श्लोक 21

प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिव्यां यजतो यतः ।प्राचीनवर्हिर्भगवान् महानासीत्प्रजापतिः

prācīnāgrāḥ kuśāstasya pṛthivyāṃ yajato yataḥ / prācīnavarhirbhagavān mahānāsītprajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

गयी थी। अन्ततोगत्वा उसका भीमसेनके साथ युद्ध हुआ। उसने पाण्डव-पक्षके पैदल आदि बहुत-से सैनिकोंका वध करके भीमसेनपर धावा किया। उस समय गदासे प्रहार करते हुए

English

Dhisana, of the family of Agni gave birth to the six sons — Praclnabarhis, Sukra, Gaya, Krsna, Vraja and Ajina from Havirdhana.

अध्याय १८

श्लोक 22

सवर्णाधत्त(३) सामुद्री दश प्राचीनवर्हिषः ।१ राजसूयाभिव्यक्तानामाद्य इति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः २ शुभ्रमिति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः ३ सुवर्णाधत्त इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ४४ सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

savarṇādhatta(3) sāmudrī daśa prācīnavarhiṣaḥ / 1 rājasūyābhivyaktānāmādya iti kha,cihnitapustakapāṭhaḥ 2 śubhramiti ga,cihnitapustakapāṭhaḥ 3 suvarṇādhatta iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 44 sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनको भीमसेनने मौतके घाट उतार दिया। दुर्योधनके अन्य छोटे भाई भी भीमसेनके ही हाथसे मारे गये थे। महाभारत-संग्रामके उस अठारहवें दिन रात्रिकालमें महाबली अश्वत्थामाने

English

(He was known as Praclnabarhis) because the ku§a grass were facing the east as he was praying on the earth.2 The lord Praclnabarhis was a great progenitor.

अध्याय १८

श्लोक 23

अपृथग्धर्मचरणास् ते तप्यन्त महत्तपः ।दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः

apṛthagdharmacaraṇās te tapyanta mahattapaḥ / daśavarṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ

हिन्दी अर्थ

पाण्डवोंकी सोयी हुई एक अक्षौहिणी सेनाको सदाके लिये सुला दिया। उसने द्रौपदीके पाँचों पुत्रों, उसके पाञ्चालदेशीय बन्धुओं तथा धृष्टद्युम्नको भी जीवित नहीं छोड़ा। द्रौपदी पुत्रहीन होकर

English

Savarna, the daughter of Samudra (the lord of the ocean) bore ten Praclnabarhis. All of them were known as Pracetas and were proficient in archery.

अध्याय १८

श्लोक 24

प्रजापतित्वं सम्प्राप्य तुष्टा विष्णोश् च निर्गताः ।भूः खं व्याप्तं हि तरुभिस्तांस्तरूनदहंश् च ते

prajāpatitvaṃ samprāpya tuṣṭā viṣṇoś ca nirgatāḥ / bhūḥ khaṃ vyāptaṃ hi tarubhistāṃstarūnadahaṃś ca te

हिन्दी अर्थ

रोने-बिलखने लगी । तब अर्जुनने सींकके अस्त्रसे अश्वत्थामाको परास्त करके उसके मस्तकको मणि निकाल ली। उसे मारा जाता देख

English

Practising the same religious austerities, they all did severe penance, remaining in the waters of the ocean for ten thousand years.

अध्याय १८

श्लोक 25

मुखजाग्निमरुद्भ्यां च दृष्ट्वा चाथ द्रुमक्षयम् ।उपगम्याब्रवीदेतान् राजा सोमः प्रजापतीन्

mukhajāgnimarudbhyāṃ ca dṛṣṭvā cātha drumakṣayam / upagamyābravīdetān rājā somaḥ prajāpatīn

हिन्दी अर्थ

द्रौपदीने ही अनुनय-विनय करके उसके प्राण बचाये।

English

Having got the status of a progenitor and pleased Visnu, they came out (of waters) (and found) that the earth and the sky were overspread with trees. They burnt them down.

अध्याय १८

श्लोक 26

कोपं यच्छत दास्यन्ति कन्यां वो मारिषां वराम् ।तपस्विनो मुनेः कण्डोः(२) प्रम्लोचायां ममैव च

kopaṃ yacchata dāsyanti kanyāṃ vo māriṣāṃ varām / tapasvino muneḥ kaṇḍoḥ(2) pramlocāyāṃ mamaiva ca

हिन्दी अर्थ

इतनेपर भी दुष्ट अश्वत्थामाने उत्तराके गर्भको नष्ट करनेके लिये उसपर अस्त्रका प्रयोग किया। वह गर्भ उसके अस्त्रसे प्राय: दग्ध हो गया था; किंतु भगवान् श्रीकृष्णने उसको पुनः जीवन-दान

English

Beholding the destruction of trees by the fire and wind produced from their mouths, Soma, the king (of plants) approached these progenitors and said:

अध्याय १८

श्लोक 27

भविष्यं जानता सृष्टा भार्या वो ऽस्तु कुलङ्करी ।अस्यामुत्पत्स्यते दक्षः प्रजाः संवर्धयिष्यति

bhaviṣyaṃ jānatā sṛṣṭā bhāryā vo 'stu kulaṅkarī / asyāmutpatsyate dakṣaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati

हिन्दी अर्थ

दिया। उत्तराका वही गर्भस्थ शिशु आगे चलकर राजा परीक्षितृके नामसे विख्यात हुआ। कृतवर्मा,

English

Vadi, sec Vi.P. I. xiv. 1

अध्याय १८

श्लोक 28

प्रचेतसस्तां जगृहुर्दक्षोस्याञ्च ततो ऽभवत् ।अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदोथ चतुष्पदः

pracetasastāṃ jagṛhurdakṣosyāñca tato 'bhavat / acarāṃś ca carāṃś caiva dvipadotha catuṣpadaḥ

हिन्दी अर्थ

वीर उस संग्रामसे जीवित बचे। दूसरी ओर पाँच पाण्डव, सात्यकि तथा भगवान् श्रीकृष्ण-ये सात ही जीवित रह सके; दूसरे कोई नहीं बचे। उस समय सब ओर अनाथा स््त्रियोंका आर्तनाद

English

i.e., the sacrifices were peif ormed all over the earth.

अध्याय १८

श्लोक 29

स सृष्ट्वा मनसा(२) दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः ।ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

sa sṛṣṭvā manasā(2) dakṣaḥ paścādasṛjata striyaḥ / dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa

हिन्दी अर्थ

व्याप्त हो रहा था। भीमसेन आदि भाइयोंके साथ जाकर युधिष्ठिरने उन्हें सान्त्वना दी तथा रणभूमिमें मारे गये सभी वीरोंका दाह-संस्कार करके उनके लिये जलाञ्जलि दे धन आदिका दान किया।

English

The Visvedevas (were born) to Visva, Sadhya gave birth to the Sadhyas. The Maruts came into being from the Marut and the Vasus from Vasu.

अध्याय १८

श्लोक 30

सप्ताविंशति सोमाय चतस्त्रो ऽरिष्टनेमिने ।द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे अदात्(३)

saptāviṃśati somāya catastro 'riṣṭanemine / dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase adāt(3)

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् कुरुक्षेत्रमें शरशय्यापर आसीन शान्तनुनन्दन भीष्मके पास जाकर युधिष्ठिरने उनसे समस्त शान्तिदायक धर्म, राजधर्म (आपद्धर्म), मोक्षधर्म तथा दानधर्मकी बातें सुनीं। फिर वे राजसिंहासनपर

English

The Bhanus (were) the sons of Bhanu and the Muhur- tas (were born) to Muhurta. Ghosa (was born) to Dharma through Lamba. Nagavlthi was born of Yarn!.

अध्याय १८

श्लोक 31

तासु देवाश् च नागाद्या मैथुनान्मनसा पुरा ।धर्मसर्गम्प्रवक्ष्यामि दशपत्नीषु धर्मतः

tāsu devāś ca nāgādyā maithunānmanasā purā / dharmasargampravakṣyāmi daśapatnīṣu dharmataḥ

हिन्दी अर्थ

आसीन हुए। इसके बाद उन शत्रुमर्दन राजाने अश्वमेध-यज्ञ करके उसमें ब्राह्मणोंको बहुत धन दान किया। तदनन्तर द्वारकासे लौटे हुए अर्जुनके मुखसे मूसलकाण्डके कारण प्राप्त हुए शापसे

English

All that belonged to the earth were born of Arundhati. Sankalpa (was born) from Sankalpa. The stars were the sons of moon.

अध्याय १८

श्लोक 32

विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्यान् साध्या व्यजायत ।मरुत्त्वया मरुत्त्वन्तो वसोस्तु वसवो ऽभवन्

viśvedevāstu viśvāyāḥ sādhyān sādhyā vyajāyata / maruttvayā maruttvanto vasostu vasavo 'bhavan

हिन्दी अर्थ

पारस्परिक युद्धद्वारा यादवोंके संहारका समाचार सुनकर युधिष्ठिरने परीक्षितको राजासनपर बिठाया और स्वयं भाइयोंके साथ महाप्रस्थान कर स्वर्गलोकको चले गये

English

The eight Vasus2 are known by the names — Apa, Dhruva Soma, Dhara3, Anila, Anala, Pratyusa and Prabhasa.

अध्याय १८

श्लोक 33

भानोस्तु भानवः पुत्रा मुहूर्तास्तु मुहूर्तजाः ।१ कण्ठोरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णोरिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः २ स दृष्ट्वा मनसा इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ द्वे चैव भाण्डवे तत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ४५ सम्बाया(१) धर्मतो घोषो नागवीथी(२) च यामिजा

bhānostu bhānavaḥ putrā muhūrtāstu muhūrtajāḥ / 1 kaṇṭhoriti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ karṇoriti ṅa,cihnitapustakapāṭhaḥ 2 sa dṛṣṭvā manasā iti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 dve caiva bhāṇḍave tata iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 45 sambāyā(1) dharmato ghoṣo nāgavīthī(2) ca yāmijā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणे ' भीष्पपर्वसे लेकर अन्ततककी महाभारत-कथाका संक्षेपसे वर्णन ' नामक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Vaitandya, Srama, Santa, and Muni4 5 (were) the sons of Apa. Kala, the destroyer of the Universe (was the son) of Dhruva. Varca was the son of Soma.

अध्याय १८

श्लोक 34

पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्यां व्यजायत ।सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पा इन्दोर् नक्षत्रतः सुताः

pṛthivīviṣayaṃ sarvamarundhatyāṃ vyajāyata / saṅkalpāyāstu saṅkalpā indor nakṣatrataḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

यद्यपि इस अध्यायके अन्ततक महाभारतकी पूरी कथा समाप्त हुई-सी जान पड़ती है, तथापि आश्रमवासिक पर्वसे लेकर स्वर्गारोहण पर्वतकका वृत्तान्त कुछ विस्तारसे कहना शेष रह गया है; इसलिये अगले (पंद्रहवें) अध्यायमें उसे पूरा किया गया है।

English

Dhara had the sons Dravina, Hutahavyavaha, SiSira, Prana and Ramana through Manohara.

अध्याय १८

श्लोक 35

आपो ध्रुवञ्च सोमञ्च धरश् चैवानिलोनलः(३) ।प्रत्यूषश् च प्रभावश् च वसवोष्टौ च नामतः

āpo dhruvañca somañca dharaś caivānilonalaḥ(3) / pratyūṣaś ca prabhāvaś ca vasavoṣṭau ca nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

यदुकुलका संहार और पाण्डवोंका स्वर्गगमन अग्निदेव कहते हैं-- ब्रह्मन्! जब युधिष्ठिर उन सबको छीन लिया। यह भी अष्टावक्रके

English

Sakha, Visakha and Naigameya were his younger bro¬ thers. (He was known as) Karttikeya (as he was the son) of Kjrttika. (He is also known as) the ascetic Sanatkumara.

अध्याय १८

श्लोक 36

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः शान्तो मुनिस् तथा ।ध्रुवस्य कालो लोकान्तो वर्चाः सोमस्य वै सुतः

āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śānto munis tathā / dhruvasya kālo lokānto varcāḥ somasya vai sutaḥ

हिन्दी अर्थ

गृहस्थ-आश्रमसे वानप्रस्थ-आश्रममें प्रविष्ट हो वनमें चले गये। अथवा ऋषियोंके एक आश्रमसे दूसरे आश्रमोंमें होते हुए वे वनको गये। उनके साथ देवी गान्धारी और पृथा (कुन्ती) भी थीं। विदुरजी

English

For a detailed account see Vi.P. I. xv. 103b ff.

अध्याय १८

श्लोक 37

धरस्य पुत्रो द्रविणो(४) हुतहव्यवहस् तथा ।मनोहरायाः शिशिरः प्राणोथ रमणस् तथा(५)

dharasya putro draviṇo(4) hutahavyavahas tathā / manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇotha ramaṇas tathā(5)

हिन्दी अर्थ

दावानलसे दग्ध हो स्वर्ग सिधारे। इस प्रकार भगवान् विष्णुने पृथ्वीका भार उतारा और धर्मकी स्थापना तथा अधर्मका नाश करनेके लिये पाण्डवोंको निमित्त बनाकर दानव-हैत्य आदिका संहार किया।

English

Vasus arc a class of semi-divine beings.

अध्याय १८

श्लोक 38

पुरोजवोनिलस्यासीदविज्ञातो ऽनलस्य च ।अग्निपुत्रः कुमारश् च शरस्तम्बे व्यजायत

purojavonilasyāsīdavijñāto 'nalasya ca / agniputraḥ kumāraś ca śarastambe vyajāyata

हिन्दी अर्थ

भी ब्राह्मणोंके शापके बहाने मूसलके द्वारा संहार कर डाला। अनिरुद्धके पुत्र वज्रको राजाके पदपर अभिषिक्त किया। तदनन्तर देवताओंके अनुरोधसे प्रभासक्षेत्रमें श्रीहरि स्वयं ही स्थूल शरीरकी लीलाका

English

Dharma, see Vi.P. I.xv. 111a.

अध्याय १८

श्लोक 39

तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेयश् च पृष्टजः ।कृत्तिकातः कार्त्तिकेयो यतिः सनत्कुमारकः(६)

tasya śākho viśākhaś ca naigameyaś ca pṛṣṭajaḥ / kṛttikātaḥ kārttikeyo yatiḥ sanatkumārakaḥ(6)

हिन्दी अर्थ

संवरण करके अपने धामको पधारे॥ १--४॥

English

Dhvani, see Vi.P. I. xv. 112a.

अध्याय १८

श्लोक 40

प्रत्यूषाद्देवलो जज्ञे विश्वकर्मा प्रभावतः ।कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानाञ्च वर्धकिः

pratyūṣāddevalo jajñe viśvakarmā prabhāvataḥ / kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāñca vardhakiḥ

हिन्दी अर्थ

वे इन्द्रलोक और ब्रह्मलोकमें स्वर्गवासी

English

Manojava, see Vi.P. I. xv. 1 14b.

अध्याय १८

श्लोक 41

मनुष्याश्चोप्जीवन्ति शिल्पं वै भूषणादिकं ।सुरभी(७) कश्यपाद्रुद्रानेकादश विजज्ञुषी

manuṣyāścopjīvanti śilpaṃ vai bhūṣaṇādikaṃ / surabhī(7) kaśyapādrudrānekādaśa vijajñuṣī

हिन्दी अर्थ

स्वरूप थे; अतः उन्होंने पातालरूपी स्वर्गका आश्रय लिया। अविनाशी भगवान् श्रीहरि ध्यानी पुरुषोंके ध्येय हैं। उनके अन्तर्धान हो जानेपर समुद्रने उनके निजी निवासस्थानको छोड़कर

English

Following the Brahmanda P. narration, Rudras arc given here as sons of Surabhi and Kasyapa.

अध्याय १८

श्लोक 42

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती ।१ लम्बाया इति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः २ नगवीथी इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ धर्मश् चैवानिलोनल इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ धरिष इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ मरणस्तथेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ६ जातः सनत्कुमारत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ७ युवती इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ४६ अजैकपादहिर्ब्रघ्नस्त्वष्टा रुद्राश् च सत्तम(१)

mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī / 1 lambāyā iti ga,cihnitapustakapāṭhaḥ 2 nagavīthī iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 dharmaś caivānilonala iti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 dhariṣa iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 maraṇastatheti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 6 jātaḥ sanatkumārata iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 7 yuvatī iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 46 ajaikapādahirbraghnastvaṣṭā rudrāś ca sattama(1)

हिन्दी अर्थ

शेष द्वारकापुरीको अपने जलमें डुबा दिया। अर्जुनने मरे हुए यादवोंका दाह-संस्कार करके उनके लिये जलाझलि दी और धन आदिका दान किया। भगवान् श्रीकृष्णकी रानियोंको, जो पहले

English

O Most pious man! By the favour of Mahadeva (Siva) (who was) thought of (by her) in her ascetic observances Sati gave birth to Ajaikapad, Ahirbudhnya, Tvastr and Rudra.

अध्याय १८

श्लोक 43

त्वष्टुश् चैवात्मजः श्रीमान्विश्वरूपो महायशाः ।हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश्चापराजितः

tvaṣṭuś caivātmajaḥ śrīmānviśvarūpo mahāyaśāḥ / haraś ca bahurūpaś ca tryambakaścāparājitaḥ

हिन्दी अर्थ

अप्सराएँ थीं और अष्टावक्रके शापसे मानवीरूपमें प्रकट हुई थीं, लेकर हस्तिनापुरको चले। मार्गमें डंडे लिये हुए ग्वालोंने अर्जुनका तिरस्कार करके

English

O Most pious man! By the favour of Mahadeva (Siva) (who was) thought of (by her) in her ascetic observances Sati gave birth to Ajaikapad, Ahirbudhnya, Tvastr and Rudra.

अध्याय १८

श्लोक 44

वृषाकपिश् च शम्भुश् च कपर्दी रैवतस् तथा ।मृगव्याधस्य सर्पश् च कपाली दश चैककः ।रुद्राणां च शतं लक्षं यैर् व्याप्तं सचराचरं

vṛṣākapiś ca śambhuś ca kapardī raivatas tathā / mṛgavyādhasya sarpaś ca kapālī daśa caikakaḥ / rudrāṇāṃ ca śataṃ lakṣaṃ yair vyāptaṃ sacarācaraṃ

हिन्दी अर्थ

शापसे ही सम्भव हुआ था। इससे अर्जुनके मनमें बड़ा शोक हुआ। फिर महर्षि व्यासके सान्त्वना देनेपर उन्हें यह निश्चय हुआ कि “भगवान् श्रीकुष्णके समीप रहनेसे ही मुझमें बल था।'

English

O Most pious man! By the favour of Mahadeva (Siva) (who was) thought of (by her) in her ascetic observances Sati gave birth to Ajaikapad, Ahirbudhnya, Tvastr and Rudra.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Agni Purana — Chapter 18

अग्निपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.