Vivekachudamani· Vivekacūḍāmaṇi
1
अध्याय 1 / 3

The Rarity and Value of Human Birth

प्रथम प्रकरण

577 श्लोकभाग 2/2 · श्लोक 318–580WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ262 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १

श्लोक 318

स सद्वासनास्फूर्तिविजृम्भणे सति ह्यसौ विलीनाप्यहमादिवासना ।विलीना त्वहमादिवासना अतिप्रकृष्टाप्यरुणप्रभायां विलीयते साधु यथा तमिस्रा

sa sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | vilīnā tvahamādivāsanā atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ vilīyate sādhu yathā tamisrā

हिन्दी अर्थ

जब सद्वासना का स्फुरण और विस्तार होता है, तब अहं आदि की वासना विलीन हो जाती है, जैसे अरुणोदय की प्रभा में अत्यन्त गहरा अन्धकार भली-भाँति विलीन हो जाता है।

English

When the habit-impression of the true (Self) arises and expands, the habit-impression of ego and the rest dissolves, as the darkness, however dense, dissolves in the glow of dawn.

अध्याय १

श्लोक 319

तमस्तमःकार्यमनर्थजालं न दृश्यते सत्युदिते दिनेशे ।तथाऽद्वयानन्दरसानुभूतौ नैवास्ति बन्धो न च दुःखगन्धः

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ na dṛśyate satyudite dineśe | tathā'dvayānandarasānubhūtau naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्य के उदय होने पर अन्धकार और उसका कार्य अनर्थ-जाल दिखाई नहीं देता; वैसे ही अद्वय आनन्द-रस की अनुभूति में न बन्धन है और न दुःख की गन्ध।

English

Darkness and its effects, the mass of evils, is not seen when the sun has risen; so in the experience of the taste of non-dual bliss there is no bondage and not a whiff of sorrow.

अध्याय १

श्लोक 320

दृश्यं प्रतीतं प्रविलापयन्सन् सन्मात्रमानन्दघनं विभावयन् ।समाहितः सन्बहिरन्तरं वा कालं नयेथाः सति कर्मबन्धे

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan | samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe

हिन्दी अर्थ

प्रतीत होने वाले दृश्य को लीन करते हुए, केवल सत्-स्वरूप आनन्द-घन की भावना करते हुए और समाहित होकर — बाहर या भीतर — कर्म-बन्धन के रहते अपना समय बिताओ।

English

Dissolving the perceived world, contemplating only Being, a mass of bliss, and collected, either outwardly or inwardly, pass your time while the bond of karma persists.

अध्याय १

श्लोक 321

प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यः कदाचन ।प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान्ब्रह्मणः सुतः

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana | pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म-निष्ठा में कभी प्रमाद नहीं करना चाहिए; ब्रह्मा के पुत्र भगवान (सनत्कुमार) ने कहा है — ‘प्रमाद ही मृत्यु है।’

English

Negligence must never be allowed in steadfastness in Brahman; "negligence is death," said the venerable son of Brahma (Sanatkumara).

अध्याय १

श्लोक 322

न प्रमादादनर्थोऽन्यो ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः ।ततो मोहस्ततोऽहन्धीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा

na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ | tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā

हिन्दी अर्थ

ज्ञानी के लिए अपने स्वरूप से प्रमाद से बड़ा कोई अनर्थ नहीं; उससे मोह, उससे ‘अहं’ की बुद्धि, उससे बन्धन और उससे पीड़ा होती है।

English

For the man of knowledge there is no other disaster than negligence about his own nature: from it comes delusion, from that the notion of "I," from that bondage, from that pain.

अध्याय १

श्लोक 323

विषयाभिमुखं दृष्ट्वा विद्वांसमपि विस्मृतिः ।विक्षेपयति धीदोषैर्योषा जारमिव प्रियम्

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ | vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam

हिन्दी अर्थ

विषयों की ओर उन्मुख विद्वान को भी विस्मृति बुद्धि के दोषों से विक्षिप्त कर देती है, जैसे स्त्री अपने प्रिय जार को।

English

Seeing even a wise man turned toward objects, forgetfulness distracts him through the faults of the mind, as a woman does her beloved paramour.

अध्याय १

श्लोक 324

यथापकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति ।आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराङ्मुखम्

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati | āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham

हिन्दी अर्थ

जैसे हटाई गई काई क्षण-भर भी अलग नहीं ठहरती, वैसे ही माया आत्मा से विमुख हुए ज्ञानी को भी ढक लेती है।

English

As moss, when pulled aside, does not stay away for even a moment, so Maya covers even the wise man who has turned away (from the Self).

अध्याय १

श्लोक 325

लक्ष्यच्युतं चेद्यदि चित्तमीषद् बहिर्मुखं सन्निपतेत्ततस्ततः ।प्रमादतः प्रच्युतकेलिकन्दुकः सोपानपङ्क्तौ पतितो यथा तथा

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ | pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ sopānapaṅktau patito yathā tathā

हिन्दी अर्थ

यदि लक्ष्य से च्युत होकर चित्त थोड़ा-सा बहिर्मुख होकर इधर-उधर गिरता है, तो वह वैसा ही है जैसे प्रमाद से हाथ से छूटी खेलने की गेंद सीढ़ियों की पंक्ति पर गिर पड़ी हो।

English

If the mind, slipping from its goal, turns even slightly outward and falls here and there, it is like a playing ball dropped through carelessness onto a flight of steps.

अध्याय १

श्लोक 326

विषयेष्वाविशच्चेतः सङ्कल्पयति तद्गुणान् ।सम्यक्सङ्कल्पनात्कामः कामात्पुंसः प्रवर्तनम्

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān | samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam

हिन्दी अर्थ

विषयों में प्रविष्ट चित्त उनके गुणों का संकल्प करता है; भली-भाँति संकल्प से काम होता है और काम से पुरुष की प्रवृत्ति।

English

The mind, entering objects, imagines their qualities; from careful imagining arises desire, and from desire, a person's activity.

अध्याय १

श्लोक 327

अतः प्रमादान्न परोऽस्ति मृत्युः विवेकिनो ब्रह्मविदः समाधौ ।समाहितः सिद्धिमुपैति सम्यक् समाहितात्मा भव सावधानः

ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ vivekino brahmavidaḥ samādhau | samāhitaḥ siddhimupaiti samyak samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिए समाधि में स्थित विवेकी ब्रह्मवेत्ता के लिए प्रमाद से बड़ी कोई मृत्यु नहीं। समाहित पुरुष भली-भाँति सिद्धि पाता है; इसलिए समाहित और सावधान हो जाओ।

English

Therefore there is no death greater than negligence for the discriminating knower of Brahman in absorption. The collected man attains success completely; be collected, be attentive.

अध्याय १

श्लोक 328

ततः स्वरूपविभ्रंशो विभ्रष्टस्तु पतत्यधः ।पतितस्य विना नाशं पुनर्नारोह ईक्ष्यते

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ | patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate

हिन्दी अर्थ

उससे स्वरूप-भ्रंश होता है; भ्रष्ट होने वाला नीचे गिरता है; और गिरे हुए का नाश के सिवा फिर उठना नहीं दिखता।

English

From that comes the slipping from one's own nature; one who has slipped falls down; and for one who has fallen, except destruction, no rising again is seen.

अध्याय १

श्लोक 329

सङ्कल्पं वर्जयेत्तस्मात्सर्वानर्थस्य कारणम् ।अपथ्यानि हि वस्तूनि व्याधिग्रस्तो यथोत्सृजे ।extra verse number variation जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहे स च केवलः ।यत्किञ्चित् पश्यतो भेदं भयं ब्रूते यजुःश्रुतिः

saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam | apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje | extra verse number variation jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ | yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिए संकल्प को त्याग दे, जो सब अनर्थों का कारण है, जैसे रोगी अपथ्य वस्तुओं को छोड़ देता है। जिसे जीवित रहते कैवल्य हो गया, वह विदेह होने पर भी कैवल्य ही है; जो कुछ भी भेद देखता है, उसके लिए यजुर्वेद की श्रुति भय बताती है।

English

Therefore one should give up intention, the cause of all misfortune, as a sick man discards unwholesome things. For one who, while living, attains isolation, that one is isolated when bodiless; the Yajur Veda declares fear for one who sees any difference at all.

अध्याय १

श्लोक 330

यदा कदा वापि विपश्चिदेष ब्रह्मण्यनन्तेऽप्यणुमात्रभेदम् ।पश्यत्यथामुष्य भयं तदैव यद्वीक्षितं भिन्नतया प्रमादात्

yadā kadā vāpi vipaścideṣa brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam | paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt

हिन्दी अर्थ

जब कभी भी यह ज्ञानी अनन्त ब्रह्म में अणु-मात्र भी भेद देखता है, तभी उसे भय होता है — क्योंकि उसने प्रमाद से भिन्न रूप में देखा।

English

Whenever this wise man sees even an atom's difference in the infinite Brahman, then at that very moment comes fear for him — because it is seen as different through negligence.

अध्याय १

श्लोक 331

यदीक्षितं श्रुतिस्मृतिन्यायशतैर्निषिद्धे दृश्येऽत्र यः स्वात्ममतिं करोति ।उपैति दुःखोपरि दुःखजातं निषिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा

yadīkṣitaṃ śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti | upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ niṣiddhakartā sa malimluco yathā

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य सैकड़ों श्रुति, स्मृति और न्यायों से निषिद्ध इस दृश्य में आत्म-बुद्धि करता है, वह निषिद्ध करने वाला चोर की तरह दुःख पर दुःख पाता है।

English

He who, in this visible world prohibited by hundreds of scriptural, traditional and reasoned arguments, makes his notion of Self, meets with suffering upon suffering, like a thief who does what is forbidden.

अध्याय १

श्लोक 332

सत्याभिसन्धानरतो विमुक्तो महत्त्वमात्मीयमुपैति नित्यम् ।मिथ्याभिसन्धानरतस्तु नश्येद् दृष्टं तदेतद्यदचौरचौरयोः

satyābhisandhānarato vimukto mahattvamātmīyamupaiti nityam | mithyābhisandhānaratastu naśyed dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ

हिन्दी अर्थ

सत्य के अनुसन्धान में रत मुक्त पुरुष अपनी नित्य महिमा को प्राप्त होता है; मिथ्या के अनुसन्धान में रत नष्ट हो जाता है — जैसे चोर और अचोर में देखा जाता है।

English

One who delights in pursuing the truth, being liberated, attains his own eternal greatness; but one who delights in pursuing the false perishes — this is seen in the cases of the non-thief and the thief.

अध्याय १

श्लोक 333

चोरचोरयोः यतिरसदनुसन्धिं बन्धहेतुं विहाय स्वयमयमहमस्मीत्यात्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत् सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या हरति परमविद्याकार्यदुःखं प्रतीतम्

coracorayoḥ yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam

हिन्दी अर्थ

यति असत् के अनुसन्धान को, जो बन्धन का हेतु है, छोड़कर ‘यह मैं हूँ’ — इसी आत्म-दृष्टि से स्थित रहे। ब्रह्म में निष्ठा अपने अनुभव से सुख देती है और अविद्या के कार्य से प्रतीत हुए परम दुःख को हर लेती है।

English

The ascetic, giving up the pursuit of the unreal, the cause of bondage, should abide in the vision of the Self alone: "This am I." Steadfastness in Brahman, through one's own experience, gives happiness and removes the perceived pain that is the effect of ignorance.

अध्याय १

श्लोक 334

बाह्यानुसन्धिः परिवर्धयेत्फलं दुर्वासनामेव ततस्ततोऽधिकाम् ।ज्ञात्वा विवेकैः परिहृत्य बाह्यं स्वात्मानुसन्धिं विदधीत नित्यम्

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ durvāsanāmeva tatastato'dhikām | jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam

हिन्दी अर्थ

बाह्य का अनुसन्धान फल रूप में और अधिक-अधिक दुर्वासनाओं को ही बढ़ाता है; इसे जानकर और विवेक से बाह्य को छोड़कर नित्य आत्मानुसन्धान करना चाहिए।

English

Pursuit of the external increases only the fruit — bad habit-impressions, more and more. Knowing this, and giving up the external by discrimination, one should constantly pursue the Self.

अध्याय १

श्लोक 335

बाह्ये निरुद्धे मनसः प्रसन्नता मनःप्रसादे परमात्मदर्शनम् ।तस्मिन्सुदृष्टे भवबन्धनाशो बहिर्निरोधः पदवी विमुक्तेः

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā manaḥprasāde paramātmadarśanam | tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ

हिन्दी अर्थ

बाहर के रुक जाने पर मन की प्रसन्नता होती है; मन की प्रसन्नता में परमात्मा का दर्शन होता है; उसके भली-भाँति दर्शन होने पर भव-बन्धन का नाश होता है। बाह्य का निरोध मुक्ति का मार्ग है।

English

When the external is restrained, the mind becomes clear; when the mind is clear, the Supreme Self is seen; when that is well seen, the bond of worldly existence is destroyed. Restraint of the external is the road to liberation.

अध्याय १

श्लोक 336

कः पण्डितः सन्सदसद्विवेकी श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी ।जानन्हि कुर्यादसतोऽवलम्बं स्वपातहेतोः शिशुवन्मुमुक्षुः

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī | jānanhi kuryādasato'valambaṃ svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ

हिन्दी अर्थ

कौन-सा पण्डित, जो सत्-असत् का विवेकी, श्रुति-प्रमाण वाला और परमार्थ-दर्शी हो, जानते हुए भी बच्चे की तरह अपने पतन के हेतु असत् का आश्रय लेगा?

English

What wise man, discriminating between real and unreal, taking scripture as authority and seeing the ultimate truth, would, knowing, take support in the unreal — like a child — a cause of his own fall?

अध्याय १

श्लोक 337

देहादिसंसक्तिमतो न मुक्तिः मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभावः ।सुप्तस्य नो जागरणं न जाग्रतः स्वप्नस्तयोर्भिन्नगुणाश्रयत्वात्

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ | suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt

हिन्दी अर्थ

देह आदि में आसक्त की मुक्ति नहीं; मुक्त के देह आदि का अभिमान नहीं। सोए हुए को जागरण नहीं और जागे हुए को स्वप्न नहीं, क्योंकि उनके गुणों के आश्रय भिन्न हैं।

English

For one attached to the body and the like there is no liberation; for the liberated there is no self-conceit about the body and the like. For a sleeper there is no waking, for one awake there is no dream, since their qualities have different supports.

अध्याय १

श्लोक 338

अन्तर्बहिः स्वं स्थिरजङ्गमेषु ज्ञात्वाऽऽत्मनाधारतया विलोक्य ।ज्ञानात्मन् त्यक्ताखिलोपाधिरखण्डरूपः पूर्णात्मना यः स्थित एष मुक्तः

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | jñānātman tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ

हिन्दी अर्थ

जो अपने को भीतर-बाहर, स्थावर-जंगम में जानकर और आत्मा को आधार रूप में देखकर, सब उपाधियों को त्यागकर अखण्ड रूप, पूर्ण आत्मा होकर स्थित है, वही मुक्त है।

English

He who, knowing his Self within and without, in the moving and unmoving, seeing it as the support, and abandoning all adjuncts, stands as the full Self of undivided form, is liberated.

अध्याय १

श्लोक 339

सर्वात्मना बन्धविमुक्तिहेतुः सर्वात्मभावान्न परोऽस्ति कश्चित् ।दृश्याग्रहे सत्युपपद्यतेऽसौ सर्वात्मभावोऽस्य सदात्मनिष्ठया

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit | dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā

हिन्दी अर्थ

सर्वात्म-भाव से बढ़कर बन्धन से मुक्ति का कोई कारण नहीं है। दृश्य के अग्रहण होने पर और सत्-आत्मा में निष्ठा से यह सर्वात्म-भाव सिद्ध होता है।

English

Seeing the Self as all is the cause of freedom from bondage; there is nothing else higher than the state of being the Self of all. This state comes about when the perceived is not grasped, through steadfastness in the real Self.

अध्याय १

श्लोक 340

दृश्यस्याग्रहणं कथं नु घटते देहात्मना तिष्ठतो बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनसस्तत्तत्क्रियां कुर्वतः ।सन्न्यस्ताखिलधर्मकर्मविषयैर्नित्यात्मनिष्ठापरैः तत्त्वज्ञैः करणीयमात्मनि सदानन्देच्छुभिर्यत्नतः

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ | sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ

हिन्दी अर्थ

देह-रूप से स्थित, बाह्य विषयों के अनुभव में आसक्त मन वाले और उन-उन क्रियाओं को करने वाले के लिए दृश्य का अग्रहण कैसे सम्भव है? यह तो सब धर्म-कर्मों-विषयों का संन्यास करके नित्य आत्म-निष्ठा में लगे, सदानन्द चाहने वाले तत्त्वज्ञों द्वारा आत्मा में प्रयत्नपूर्वक करने योग्य है।

English

How can non-grasping of the perceived arise for one who stands as the body, whose mind is intent on experiencing external objects and who performs the various actions? It must be striven for, in the Self, by the knowers of truth who have renounced all duties, works and objects, who are devoted to steadfastness in the eternal Self, and who desire ever-lasting bliss.

अध्याय १

श्लोक 341

सर्वात्मसिद्धये भिक्षोः कृतश्रवणकर्मणः ।सार्वात्म्य समाधिं विदधात्येषा शान्तो दान्त इति श्रुतिः

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | sārvātmya samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

जिस भिक्षु ने श्रवण-कर्म कर लिया है, उसके लिए सर्वात्म-सिद्धि के निमित्त ‘शान्त, दान्त’ — ऐसी श्रुति सर्वात्म-समाधि का विधान करती है।

English

For the mendicant who has done the work of hearing, for the accomplishment of seeing the Self in all, scripture — "calm, self-controlled" — enjoins absorption in the Self of all.

अध्याय १

श्लोक 342

आरूढशक्तेरहमो विनाशः कर्तुन्न शक्य सहसापि पण्डितैः ।कर्तुं न ये निर्विकल्पाख्यसमाधिनिश्चलाः तानन्तराऽनन्तभवा हि वासनाः

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | kartuṃ na ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ

हिन्दी अर्थ

जिसकी शक्ति बढ़ चुकी है, ऐसे अहं का नाश पण्डित भी सहसा नहीं कर सकते। जो निर्विकल्प समाधि में निश्चल नहीं हैं, उनके बीच-बीच में अनन्त जन्मों की वासनाएँ आती हैं।

English

The destruction of the ego, whose strength has risen, cannot be brought about suddenly even by the wise. For those who are not steady in the absorption called free of alternatives, there are habit-impressions of endless births in between.

अध्याय १

श्लोक 343

अहम्बुद्ध्यैव मोहिन्या योजयित्वाऽऽवृतेर्बलात् ।विक्षेपशक्तिः पुरुषं विक्षेपयति तद्गुणैः

ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt | vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

मोहिनी ‘अहं’-बुद्धि से पुरुष को जोड़कर और आवरण के बल से विक्षेप-शक्ति उसे अपने गुणों से विक्षिप्त करती है।

English

Joining the person with the deluding notion "I" by the force of veiling, the projecting power distracts him by its qualities.

अध्याय १

श्लोक 344

विक्षेपशक्तिविजयो विषमो विधातुं निःशेषमावरणशक्तिनिवृत्त्यभावे ।दृग्दृश्ययोः स्फुटपयोजलवद्विभागे नश्येत्तदावरणमात्मनि च स्वभावात् ।निःसंशयेन भवति प्रतिबन्धशून्यो विक्षेपणं न हि तदा यदि चेन्मृषार्थे

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve | dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt | niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe

हिन्दी अर्थ

आवरण-शक्ति की निवृत्ति के बिना विक्षेप-शक्ति पर पूर्ण विजय कठिन है। जब दृक् और दृश्य का विभाग दूध-जल की तरह स्पष्ट हो जाता है, तब आत्मा पर पड़ा आवरण अपने आप नष्ट हो जाता है; निःसंशय वह प्रतिबन्ध-रहित हो जाता है, और तब विक्षेप नहीं होता, यदि वह मिथ्या-वस्तु का हो।

English

The conquest of the projecting power is hard to achieve without complete cessation of the veiling power. When the seer and the seen are clearly separated, like milk and water, the veil on the Self is destroyed of itself; without doubt he becomes free of obstruction, and there is then no projection if it were of an unreal object.

अध्याय १

श्लोक 345

निक्षेपणं सम्यग्विवेकः स्फुटबोधजन्यो विभज्य दृग्दृश्यपदार्थतत्त्वम् ।छिनत्ति मायाकृतमोहबन्धं यस्माद्विमुक्तस्तु पुनर्न संसृतिः

nikṣepaṇaṃ samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam | chinatti māyākṛtamohabandhaṃ yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

दृक् और दृश्य के तत्त्व का विभाजन करके स्पष्ट बोध से उत्पन्न सम्यक् विवेक माया से रचे मोह-बन्धन को काट देता है; उससे मुक्त हुआ फिर संसार में नहीं आता।

English

Right discrimination, produced by clear knowledge, having analysed the truth of the seer and the seen, cuts the bond of delusion made by Maya; the one so freed does not return to worldly existence.

अध्याय १

श्लोक 346

विमुक्तस्य परावरैकत्वविवेकवह्निः दहत्यविद्यागहनं ह्यशेषम् ।किं स्यात्पुनः संसरणस्य बीजं अद्वैतभावं समुपेयुषोऽस्य

vimuktasya parāvaraikatvavivekavahniḥ dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam | kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya

हिन्दी अर्थ

मुक्त के लिए परावर की एकता के विवेक की अग्नि अविद्या के सारे वन को जला देती है; अद्वैत-भाव को प्राप्त हुए उसके लिए संसार-भ्रमण का बीज फिर क्या रहेगा?

English

For the liberated one, the fire of discrimination of the oneness of the higher and lower burns up the whole thicket of ignorance; what seed of worldly existence could remain for one who has attained the non-dual state?

अध्याय १

श्लोक 347

आवरणस्य निवृत्तिर्भवति हि सम्यक्पदार्थदर्शनतः ।मिथ्याज्ञानविनाशस्तद्विक्षेपजनितदुःखनिवृत्तिः

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ | mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ

हिन्दी अर्थ

वस्तु के भली-भाँति दर्शन से ही आवरण की निवृत्ति होती है; मिथ्या ज्ञान का नाश और उससे उत्पन्न विक्षेप-जनित दुःख की निवृत्ति भी होती है।

English

The removal of the veil comes from right perception of the thing; the destruction of false knowledge and the cessation of the pain produced by projection follow.

अध्याय १

श्लोक 348

एतत्त्रितयं दृष्टं सम्यग्रज्जुस्वरूपविज्ञानात् ।तस्माद्वस्तुसतत्त्वं ज्ञातव्यं बन्धमुक्तये विदुषा

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt | tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā

हिन्दी अर्थ

रस्सी के स्वरूप के सम्यक् ज्ञान से यह तीनों (आवरण-निवृत्ति, मिथ्याज्ञान-नाश, दुःख-निवृत्ति) दिखाई देते हैं; इसलिए बन्धन से मुक्ति के लिए विद्वान को वस्तु के यथार्थ तत्त्व को जानना चाहिए।

English

This triad is seen from right knowledge of the rope's true nature; therefore the true nature of the Real must be known by the wise for release from bondage.

अध्याय १

श्लोक 349

अयोऽग्नियोगादिव सत्समन्वयान् मात्रादिरूपेण विजृम्भते धीः ।तत्कार्यमेतद्द्वितयं यतो मृषा दृष्टं भ्रमस्वप्नमनोरथेषु

ayo'gniyogādiva satsamanvayān mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ | tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu

हिन्दी अर्थ

जैसे अग्नि के संयोग से लोहा, वैसे ही सत् के सम्बन्ध से बुद्धि मात्रा आदि रूप में फैलती है; यह द्वैत कार्य भ्रम, स्वप्न और मनोरथ में मिथ्या देखा जाता है,

English

As iron in contact with fire, so the intellect, in connection with the Real, expands in the form of measure and the like; since this dual effect is seen to be false in delusion, dream and day-dream,

अध्याय १

श्लोक 350

ततो विकाराः प्रकृतेरहम्मुखा देहावसाना विषयाश्च सर्वे ।क्षणेऽन्यथाभावितया ह्यमीषामसत्त्वमात्मा तु कदापि नान्यथा

tato vikārāḥ prakṛterahammukhā dehāvasānā viṣayāśca sarve | kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣāmasattvamātmā tu kadāpi nānyathā

हिन्दी अर्थ

इसलिए प्रकृति के विकार — अहं आदि से देह पर्यन्त — और सब विषय क्षण-क्षण में बदलने के कारण असत् हैं; आत्मा कभी भी अन्यथा नहीं होता।

English

therefore the modifications of Nature — the ego and the rest, and all objects down to the body — are unreal, since they change from moment to moment; but the Self never changes.

अध्याय १

श्लोक 351

मसत्त्वमात्मा तु कदापि नित्याद्वयाखण्डचिदेकरूपो बुद्ध्यादिसाक्षी सदसद्विलक्षणः ।अहम्पदप्रत्ययलक्षितार्थः प्रत्यक् सदानन्दघनः परात्मा

masattvamātmā tu kadāpi nityādvayākhaṇḍacidekarūpo buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ | ahampadapratyayalakṣitārthaḥ pratyak sadānandaghanaḥ parātmā

हिन्दी अर्थ

आत्मा नित्य, अद्वय, अखण्ड चिदैकरूप, बुद्धि आदि का साक्षी, सत्-असत् से विलक्षण है। ‘अहं’ पद के प्रत्यय से लक्षित अर्थ प्रत्यक्, सदानन्द-घन परमात्मा है।

English

The Self is eternal, non-dual, of one undivided form of consciousness, the witness of the intellect and the rest, distinct from being and non-being — the meaning indicated by the notion "I," the inner, a mass of ever-lasting bliss, the Supreme Self.

अध्याय १

श्लोक 352

इत्थं विपश्चित्सदसद्विभज्य निश्चित्य तत्त्वं निजबोधदृष्ट्या ।ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डबोधं तेभ्यो विमुक्तः स्वयमेव शाम्यति

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā | jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार विद्वान सत्-असत् का विभाग करके अपने बोध-दृष्टि से तत्त्व का निश्चय करके, अखण्ड-बोध अपने आत्मा को जानकर उनसे मुक्त होकर स्वयं शान्त हो जाता है।

English

Thus the wise man, having divided real from unreal and ascertained the truth by the vision of his own knowledge, and having known his Self as undivided knowledge, is freed from them and attains peace by himself.

अध्याय १

श्लोक 353

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा ।समाधिनाऽविकल्पेन यदाऽद्वैतात्मदर्शनम्

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā | samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam

हिन्दी अर्थ

जब निर्विकल्प समाधि द्वारा अद्वैत आत्मा का दर्शन होता है, तब अज्ञान-रूपी हृदय-ग्रन्थि का पूर्ण विलय होता है।

English

The complete dissolution of the knot of ignorance in the heart occurs when, through absorption free of alternatives, one sees the non-dual Self.

अध्याय १

श्लोक 354

त्वमहमिदमितीयं कल्पना बुद्धिदोषात् प्रभवति परमात्मन्यद्वये निर्विशेषे ।प्रविलसति समाधावस्य सर्वो विकल्पो विलयनमुपगच्छेद्वस्तुतत्त्वावधृत्या

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe | pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā

हिन्दी अर्थ

‘तू, मैं, यह’ — यह कल्पना बुद्धि के दोष से अद्वय, निर्विशेष परमात्मा में उत्पन्न होती है; समाधि में इसके सब विकल्प, वस्तु-तत्त्व के निश्चय से, विलय को प्राप्त हो जाते हैं।

English

This imagining "you, I, this" arises through a fault of the intellect in the non-dual, undifferentiated Supreme Self; in absorption, all alternatives dissolve on the ascertainment of the truth of the thing.

अध्याय १

श्लोक 355

शान्तो दान्तः परमुपरतः क्षान्तियुक्तः समाधिं कुर्वन्नित्यं कलयति यतिः स्वस्य सर्वात्मभावम् ।तेनाविद्यातिमिरजनितान्साधु दग्ध्वा विकल्पान् ब्रह्माकृत्या निवसति सुखं निष्क्रियो निर्विकल्पः

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam | tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ

हिन्दी अर्थ

शान्त, दान्त, परम उपरत और क्षमायुक्त यति नित्य समाधि करता हुआ अपने सर्वात्म-भाव का अनुभव करता है; उससे अविद्या-अन्धकार से उत्पन्न विकल्पों को भली-भाँति जलाकर वह ब्रह्माकार से सुख से निष्क्रिय और निर्विकल्प रहता है।

English

The ascetic, calm, self-controlled, supremely withdrawn, patient, ever practising absorption, realises his state as the Self of all; thereby burning up completely the alternatives born of the darkness of ignorance, he lives happy, actionless and free of alternatives, in the form of Brahman.

अध्याय १

श्लोक 356

समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्यं श्रोत्रादि चेतः स्वमहं चिदात्मनि ।त एव मुक्ता भवपाशबन्धैः नान्ये तु पारोक्ष्यकथाभिधायिनः

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani | ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

जो समाहित होकर श्रोत्र आदि बाह्य, चित्त और अहं को चिदात्मा में विलीन कर देते हैं, वे ही भव-पाश के बन्धन से मुक्त होते हैं; परोक्ष-ज्ञान की कथा कहने वाले अन्य नहीं।

English

Those who, collected, dissolve the external — ear and so on — and the mind and ego in the Self of consciousness, are alone freed from the bonds of worldly existence, and not others who merely talk about indirect knowledge.

अध्याय १

श्लोक 357

उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः ।तस्मादुपाधेर्विलयाय विद्वान् वसेत्सदाऽकल्पसमाधिनिष्ठया

upādhibhedātsvayameva bhidyate copādhyapohe svayameva kevalaḥ | tasmādupādhervilayāya vidvān vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā

हिन्दी अर्थ

उपाधि-भेद से वह (आत्मा) स्वयं भिन्न-सा होता है और उपाधि के हट जाने पर स्वयं केवल रहता है। इसलिए उपाधि के विलय के लिए विद्वान को सदा निर्विकल्प समाधि-निष्ठा में रहना चाहिए।

English

By difference of adjuncts it (the Self) appears divided; on the removal of adjuncts it is by itself alone. Therefore, for the dissolution of the adjunct, the wise man should always abide in the absorption free of alternatives.

अध्याय १

श्लोक 358

सति सक्तो नरो याति सद्भावं ह्येकनिष्ठया ।कीटको भ्रमरं ध्यायन् भ्रमरत्वाय कल्पते

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā | kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: A man attached to the सत्य reaches the सत्य by single-minded devotion; the insect meditating on the bee becomes fit to be a bee.।

English

A man attached to the Real reaches the Real by single-minded devotion; the insect meditating on the bee becomes fit to be a bee.

अध्याय १

श्लोक 359

क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको ध्यायन्नलित्वं ह्यलिभावमृच्छति ।ध्यायन्यथालिं तथैव योगी परमात्मतत्त्वं ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | dhyāyanyathāliṃ tathaiva yogī paramātmatattvaṃ dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā

हिन्दी अर्थ

दूसरी क्रिया में आसक्ति छोड़कर भ्रमर का ध्यान करने वाला कीड़ा भ्रमर-भाव को प्राप्त होता है; वैसे ही योगी परमात्म-तत्त्व का ध्यान करके उसी में एकनिष्ठ होने से उसे प्राप्त होता है।

English

The insect, giving up attachment to other actions and meditating on the bee, attains the state of a bee; so the yogi, meditating on the truth of the Supreme Self, attains it by steadfastness in that alone.

अध्याय १

श्लोक 360

अतीव सूक्ष्मं परमात्मतत्त्वं न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति ।समाधिनात्यन्तसुसूक्ष्मवृत्त्या ज्ञातव्यमार्यैरतिशुद्धबुद्धिभिः

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati | samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त सूक्ष्म परमात्म-तत्त्व स्थूल दृष्टि से नहीं जाना जा सकता; उसे अत्यन्त शुद्ध बुद्धि वाले श्रेष्ठजन समाधि द्वारा अत्यन्त सूक्ष्म वृत्ति से जानें।

English

The truth of the Supreme Self is exceedingly subtle and cannot be understood by gross vision; it is to be known by noble ones of very pure mind through absorption with a very subtle mental activity.

अध्याय १

श्लोक 361

यथा सुवर्णं पुटपाकशोधितं त्यक्त्वा मलं स्वात्मगुणं समृच्छति ।तथा मनः सत्त्वरजस्तमोमलं ध्यानेन सन्त्यज्य समेति तत्त्वम्

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati | tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ dhyānena santyajya sameti tattvam

हिन्दी अर्थ

जैसे सोना पुटपाक से शुद्ध होकर मल छोड़कर अपने गुण को पा लेता है, वैसे ही मन ध्यान द्वारा सत्त्व, रजस् और तमस् के मल को त्यागकर तत्त्व को प्राप्त होता है।

English

As gold purified by heating in a crucible leaves its dross and regains its own quality, so the mind, giving up the impurities of sattva, rajas and tamas through meditation, attains the Truth.

अध्याय १

श्लोक 362

निरन्तराभ्यासवशात्तदित्थं पक्वं मनो ब्रह्मणि लीयते यदा ।तदा समाधिः सविकल्पवर्जितः स्वतोऽद्वयानन्दरसानुभावकः

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā | tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

निरन्तर अभ्यास के वश से जब परिपक्व मन ब्रह्म में लीन होता है, तब विकल्प-रहित समाधि होती है, जो स्वतः अद्वय आनन्द-रस का अनुभव कराती है।

English

When, by force of constant practice, the mind thus ripened dissolves in Brahman, then the absorption free of alternatives arises, which of itself gives the experience of the taste of non-dual bliss.

अध्याय १

श्लोक 363

समाधिनाऽनेन समस्तवासनाग्रन्थेर्विनाशोऽखिलकर्मनाशः ।अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा स्वरूपविस्फूर्तिरयत्नतः स्यात्

samādhinā'nena samastavāsanāgranthervināśo'khilakarmanāśaḥ | antarbahiḥ sarvata eva sarvadā svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt

हिन्दी अर्थ

इस समाधि से समस्त वासना-ग्रन्थि का विनाश और सब कर्मों का नाश होता है; भीतर-बाहर, सर्वत्र और सदा बिना यत्न के स्वरूप का स्फुरण होता है।

English

By this absorption follow the destruction of the knot of all habit-impressions and the destruction of all works; the manifestation of one's own nature, within and without, everywhere and always, comes without effort.

अध्याय १

श्लोक 364

श्रुतेः शतगुणं विद्यान्मननं मननादपि ।निदिध्यासं लक्षगुणमनन्तं निर्विकल्पकम्

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi | nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam

हिन्दी अर्थ

श्रवण से सौ गुना मनन जानो, मनन से भी लाख गुना निदिध्यासन; और निर्विकल्प समाधि अनन्त गुना है।

English

Know reflection to be a hundred times better than hearing, and meditation a lakh of times better than reflection; and the absorption free of alternatives is infinitely so.

अध्याय १

श्लोक 365

निर्विकल्पकसमाधिना स्फुटं ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते ध्रुवम् ।नान्यथा चलतया मनोगतेः प्रत्ययान्तरविमिश्रितं भवेत्

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ brahmatattvamavagamyate dhruvam | nānyathā calatayā manogateḥ pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

निर्विकल्प समाधि से ही ब्रह्म-तत्त्व स्पष्ट और निश्चित रूप से जाना जाता है, अन्यथा नहीं; क्योंकि मन की गति चंचल होने से अन्य प्रत्ययों से मिली रहती है।

English

By the absorption free of alternatives the truth of Brahman is clearly and firmly known, not otherwise, since the movement of the mind, being unsteady, is mixed with other notions.

अध्याय १

श्लोक 366

अतः समाधत्स्व यतेन्द्रियः सन् निरन्तरं शान्तमनाः प्रतीचि ।विध्वंसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया कृतं सदेकत्वविलोकनेन

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci | vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā kṛtaṃ sadekatvavilokanena

हिन्दी अर्थ

इसलिए जितेन्द्रिय और शान्त मन होकर प्रत्यगात्मा में निरन्तर समाधि लगाओ; अनादि अविद्या से रचे अन्धकार को सत्-एकत्व के दर्शन से नष्ट कर दो।

English

Therefore, with controlled senses and a calm mind, practise absorption constantly in the inner Self; destroy the darkness made by beginningless ignorance by seeing oneness with the Real.

अध्याय १

श्लोक 367

योगस्य प्रथमद्वारं वाङ्निरोधोऽपरिग्रहः ।प्रथमं द्वारं निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | prathamaṃ dvāraṃ nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā

हिन्दी अर्थ

योग का पहला द्वार वाणी का निरोध, अपरिग्रह, निराशा, निरीहता और नित्य एकान्त-शीलता है।

English

The first door to yoga is the restraint of speech, non-possession, freedom from hope, freedom from desire, and always a love of solitude.

अध्याय १

श्लोक 368

एकान्तस्थितिरिन्द्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतसः संरोधे करणं शमेन विलयं यायादहंवासना ।तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिनः तस्माच्चित्तनिरोध एव सततं कार्यः प्रयत्नो मुनेः

ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā | tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ

हिन्दी अर्थ

एकान्त में स्थिति इन्द्रियों की उपरति का कारण है; दम चित्त के निरोध का साधन है; शम से अहं-वासना विलीन होती है; उससे योगी को सदा अचल ब्राह्मी आनन्द-रस की अनुभूति होती है। इसलिए मुनि को निरन्तर चित्त-निरोध का ही प्रयत्न करना चाहिए।

English

Dwelling in solitude is the cause of the withdrawal of the senses; self-control is the means of restraining the mind; through calmness the habit-impression of ego dissolves; by that the yogi always has the steady experience of the bliss of Brahman. Therefore the sage must always strive for restraint of the mind.

अध्याय १

श्लोक 369

प्रयत्नान्मुनेः वाचं नियच्छात्मनि तं नियच्छ बुद्धौ धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि ।तं चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे विलाप्य शान्तिं परमां भजस्व

prayatnānmuneḥ vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi | taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva

हिन्दी अर्थ

प्रयत्नपूर्वक वाणी को मन में रोको, उसे बुद्धि में रोको, बुद्धि को बुद्धि के साक्षी में रोको, और उसे भी निर्विकल्प पूर्णात्मा में विलीन करके परम शान्ति का सेवन करो।

English

Restrain speech in the mind, restrain that in the intellect, restrain the intellect in the witness of the intellect, and dissolve that too in the full Self, free of alternatives, and attain supreme peace.

अध्याय १

श्लोक 370

देहप्राणेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिभिरुपाधिभिः ।यैर्यैर्वृत्तेःसमायोगस्तत्तद्भावोऽस्य योगिनः

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ | yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

देह, प्राण, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदि जिन-जिन उपाधियों से वृत्ति का योग होता है, उसी-उसी रूप का भाव इस योगी में हो जाता है।

English

With whatever adjuncts — body, breath, senses, mind, intellect and the rest — the mind's activity is joined, that state becomes that of the yogi.

अध्याय १

श्लोक 371

तन्निवृत्त्या मुनेः सम्यक् सर्वोपरमणं सुखम् ।सन्दृश्यते सदानन्दरसानुभवविप्लवः

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham | sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी निवृत्ति से मुनि को भली-भाँति सब ओर से उपरति सुखरूप होती है और सदानन्द-रस के अनुभव की बाढ़ दिखाई देती है।

English

By the cessation of those, the sage has right and complete withdrawal from everything, which is bliss; one sees the overflow of the experience of ever-lasting bliss.

अध्याय १

श्लोक 372

अन्तस्त्यागो बहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते ।त्यजत्यन्तर्बहिःसङ्गं विरक्तस्तु मुमुक्षया

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate | tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā

हिन्दी अर्थ

भीतर का त्याग और बाहर का त्याग विरक्त के लिए ही उचित है; विरक्त मुमुक्षा से भीतर-बाहर के संग को त्याग देता है।

English

Renunciation within and renunciation without are fit only for the dispassionate; the dispassionate person gives up attachment within and without, out of longing for liberation.

अध्याय १

श्लोक 373

बहिस्तु विषयैः सङ्गं तथान्तरहमादिभिः ।सङ्गः विरक्त एव शक्नोति त्यक्तुं ब्रह्मणि निष्ठितः

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | saṅgaḥ virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

बाहर विषयों का संग और भीतर अहं आदि का संग — इन्हें ब्रह्म-निष्ठ विरक्त ही त्याग सकता है।

English

Attachment to external objects and, within, to the ego and the rest — only the dispassionate one steadfast in Brahman is able to give these up.

अध्याय १

श्लोक 374

वैराग्यबोधौ पुरुषस्य पक्षिवत् पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् ।विमुक्तिसौधाग्रलताधिरोहणं ताभ्यां विना नान्यतरेण सिध्यति

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam | vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati

हिन्दी अर्थ

हे विचक्षण! वैराग्य और बोध को पुरुष के पक्षी की तरह दो पंख जानो; उनके बिना, किसी एक से, मुक्ति-रूपी महल के शिखर की लता पर चढ़ना सिद्ध नहीं होता।

English

Know, O wise one, that dispassion and knowledge are the two wings of a person, like a bird's; without both, climbing the creeper to the top of the mansion of liberation is not possible with either alone.

अध्याय १

श्लोक 375

अत्यन्तवैराग्यवतः समाधिः समाहितस्यैव दृढप्रबोधः ।प्रबुद्धतत्त्वस्य हि बन्धमुक्तिः मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूतिः

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ | prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ muktātmano nityasukhānubhūtiḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त वैराग्यवान् को समाधि होती है; समाहित को दृढ़ बोध; प्रबुद्ध तत्त्व वाले को बन्धन से मुक्ति; और मुक्तात्मा को नित्य सुख का अनुभव।

English

For the one of extreme dispassion comes absorption; for the collected one, firm knowledge; for the one whose truth is awakened, release from bondage; for the liberated soul, the experience of everlasting happiness.

अध्याय १

श्लोक 376

वैराग्यान्न परं सुखस्य जनकं पश्यामि वश्यात्मनः तच्चेच्छुद्धतरात्मबोधसहितं स्वाराज्यसाम्राज्यधुक् ।एतद्द्वारमजस्रमुक्तियुवतेर्यस्मात्त्वमस्मात्परं सर्वत्रास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे

vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk | etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase

हिन्दी अर्थ

वश में किए हुए आत्मा वाले के लिए मैं वैराग्य से बड़ा सुख देने वाला कुछ नहीं देखता; और यदि वह अतिशुद्ध आत्म-बोध से युक्त हो तो स्वराज्य-साम्राज्य देने वाला है। यही मुक्ति-रूपी युवती का सदा खुला द्वार है; इसलिए तुम कल्याण के लिए सर्वत्र निःस्पृह होकर सदा सद्-आत्मा में प्रज्ञा लगाओ।

English

I see nothing greater than dispassion as a source of happiness for the one who has mastered himself; and if it is joined with knowledge of the very pure Self, it yields the empire of self-rule. This is the door to the young maiden of liberation, ever open; therefore, for your good, always fix your mind on the real Self, free of desire for everything.

अध्याय १

श्लोक 377

आशां छिन्द्धि विषोपमेषु विषयेष्वेषैव मृत्योः कृतिस्त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमतिं मुञ्चातिदूरात्क्रियाः ।देहादावसति त्यजात्मधिषणां प्रज्ञां कुरुष्वात्मनि त्वं द्रष्टास्यमनोऽसि निर्द्वयपरं ब्रह्मासि यद्वस्तुतः

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛtistyaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ | dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ

हिन्दी अर्थ

विष-तुल्य विषयों में आशा को काट दो — यही मृत्यु की कृति है; जाति, कुल, आश्रम के अभिमान को त्याग दो; क्रियाओं को दूर से ही छोड़ दो; देह आदि असत् में आत्म-बुद्धि छोड़कर आत्मा में प्रज्ञा लगाओ। तुम द्रष्टा हो, मन से रहित हो, अद्वैत परम ब्रह्म हो — यही वस्तुतः तुम हो।

English

Cut off hope in objects that are like poison — this is the very work of death; abandon pride in caste, family and stages of life, and avoid actions from afar; give up the sense of Self in the unreal body and the like; fix your understanding in the Self. You are the seer, mindless, non-dual, the supreme Brahman in truth.

अध्याय १

श्लोक 378

द्रष्टास्यमलो लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं संस्थाप्य बाह्येन्द्रियं स्वस्थाने विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम् ।ब्रह्मात्मैक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्त्याऽनिशं ब्रह्मानन्दरसं पिबात्मनि मुदा शून्यैः किमन्यैर्भृशम्

draṣṭāsyamalo lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim | brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam

हिन्दी अर्थ

तुम निर्मल द्रष्टा हो; लक्ष्य ब्रह्म में मन को अत्यन्त दृढ़ता से स्थापित करके, बाह्य इन्द्रियों को अपने स्थान पर रखकर, शरीर को निश्चल करके और देह की स्थिति की उपेक्षा करके, ब्रह्म-आत्मा की एकता को पाकर और अखण्ड वृत्ति से तन्मय होकर रात-दिन अपने भीतर आनन्द से ब्रह्मानन्द-रस का पान करो; दूसरी शून्य बातों से क्या प्रयोजन?

English

Fixing the mind firmly on Brahman, the goal, setting the outer senses in their own seats, the body steady, disregarding the maintenance of the body, attaining oneness of Brahman and the Self, and becoming identified with it by unbroken activity of the mind, drink day and night in the Self the taste of the bliss of Brahman; what use are other empty things?

अध्याय १

श्लोक 379

किमन्यैर्भ्रमैः अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा कश्मलं दुःखकारणम् ।चिन्तयात्मानमानन्दरूपं यन्मुक्तिकारणम्

kimanyairbhramaiḥ anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam | cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam

हिन्दी अर्थ

अन्य भ्रमों से क्या? दुःख के कारण मलिन अनात्म-चिन्तन को छोड़कर, आनन्द-स्वरूप आत्मा का चिन्तन करो, जो मुक्ति का कारण है।

English

Giving up thought on the not-Self, which is impure and the cause of pain, meditate on the Self, whose form is bliss, the cause of liberation.

अध्याय १

श्लोक 380

एष स्वयञ्ज्योतिरशेषसाक्षी विज्ञानकोशो विलसत्यजस्रम् ।विज्ञानकोशे लक्ष्यं विधायैनमसद्विलक्षणमखण्डवृत्त्याऽऽत्मतयाऽनुभावय

eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇamakhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya

हिन्दी अर्थ

यह स्वयं-ज्योति, सबका साक्षी, विज्ञानमय कोश में निरन्तर शोभित होता है; विज्ञानमय कोश में इसे लक्ष्य बनाकर, असत् से विलक्षण इसे अखण्ड वृत्ति से आत्मा के रूप में अनुभव करो।

English

This self-luminous, witness of all, the knowledge-sheath, shines forever; making it the target within the knowledge-sheath, distinct from the unreal, experience it as the Self by unbroken activity of the mind.

अध्याय १

श्लोक 381

एतमच्छिन्नया वृत्त्या प्रत्ययान्तरशून्यया ।उल्लेखयन्विजानीयात्स्वस्वरूपतया स्फुटम्

etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā | ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam

हिन्दी अर्थ

इसे अविच्छिन्न, दूसरे प्रत्ययों से शून्य वृत्ति द्वारा प्रकट करके अपने स्वरूप के रूप में स्पष्ट जानना चाहिए।

English

Bringing it out by an unbroken activity free of other notions, let him know it clearly as his own nature.

अध्याय १

श्लोक 382

अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु सन्त्यजन् ।उदासीनतया तेषु तिष्ठेत्स्फुटघटादिवत्

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan | udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat

हिन्दी अर्थ

यहाँ आत्मभाव को दृढ़ करते हुए, अहं आदि को त्यागते हुए, उनके प्रति उदासीन होकर स्पष्ट दिखाई देते घड़े आदि की तरह स्थित रहे।

English

Here, strengthening the sense of Self and giving up the "I" and the rest, let him remain indifferent to them, like a pot and the like seen clearly.

अध्याय १

श्लोक 383

तिष्ठेद्घटपटादिवत् विशुद्धमन्तःकरणं स्वरूपे निवेश्य साक्षिण्यवबोधमात्रे ।शनैः शनैर्निश्चलतामुपानयन् पूर्णं स्वमेवानुविलोकयेत्ततः

tiṣṭhedghaṭapaṭādivat viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe niveśya sākṣiṇyavabodhamātre | śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ

हिन्दी अर्थ

शुद्ध अन्तःकरण को अपने स्वरूप — साक्षी, अवबोध-मात्र — में स्थापित करके, धीरे-धीरे उसे निश्चलता तक पहुँचाते हुए, तब अपने ही पूर्ण रूप का दर्शन करे।

English

Setting the purified inner organ in one's own nature, the witness, mere awareness, and leading it gradually to steadiness, let him then behold himself alone as full.

अध्याय १

श्लोक 384

पूर्णत्वमेवानु देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादिभिः स्वाज्ञानक्लृप्तैरखिलैरुपाधिभिः ।विमुक्तमात्मानमखण्डरूपं पूर्णं महाकाशमिवावलोकयेत्

pūrṇatvamevānu dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ | vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet

हिन्दी अर्थ

देह, इन्द्रिय, प्राण, मन, अहं आदि अपने अज्ञान से कल्पित सब उपाधियों से मुक्त आत्मा को अखण्ड रूप, पूर्ण और महाकाश की तरह देखे।

English

Let him behold the Self freed from all adjuncts imagined by ignorance — body, breath, senses, mind, ego and the rest — as undivided in form, full, like the great space.

अध्याय १

श्लोक 385

घटकलशकुसूलसूचिमुख्यैः गगनमुपाधिशतैर्विमुक्तमेकम् ।भवति न विविधं तथैव शुद्धं परमहमादिविमुक्तमेकमेव

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ gaganamupādhiśatairvimuktamekam | bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ paramahamādivimuktamekameva

हिन्दी अर्थ

जैसे घट, कलश, कुसूल (अन्न-कोठी), सूई आदि सैकड़ों उपाधियों से मुक्त आकाश एक है और अनेक नहीं होता, वैसे ही अहं आदि से मुक्त शुद्ध परम एक ही है।

English

As space is one, free from hundreds of adjuncts like pot, jar, granary and needle, and does not become manifold, so the pure Supreme, free from ego and the rest, is only one.

अध्याय १

श्लोक 386

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता मृषामात्रा उपाधयः ।ब्रह्माद्याः स्तम्ब ततः पूर्णं स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम्

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | brahmādyāḥ stamba tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा से तृण-पर्यन्त उपाधियाँ केवल मिथ्या हैं; इसलिए अपने पूर्ण आत्मा को एकात्म रूप में स्थित देखे।

English

From Brahma down to a blade of grass, the adjuncts are mere falsehood; therefore let him see his own full Self standing as the Self alone.

अध्याय १

श्लोक 387

यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् ।भ्रान्तेर्नाशे भाति दृष्टाहितत्त्वं रज्जुस्तद्वद्विश्वमात्मस्वरूपम्

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam | bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ rajjustadvadviśvamātmasvarūpam

हिन्दी अर्थ

जो भ्रान्ति से कल्पित है, विवेक होने पर वह उसी अधिष्ठान-मात्र है, उससे भिन्न नहीं। भ्रान्ति के नाश पर रस्सी जैसी है वैसी दिखती है; वैसे ही विश्व आत्म-स्वरूप है।

English

What is imagined through delusion is, on discrimination, only that (substratum) and not different from it. On the destruction of delusion, the rope is seen as what it truly is; so is the universe the nature of the Self.

अध्याय १

श्लोक 388

स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः ।स्वयं विश्वमिदं सर्वं स्वस्मादन्यन्न किञ्चन

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ | svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana

हिन्दी अर्थ

तुम स्वयं ब्रह्मा हो, स्वयं विष्णु, स्वयं इन्द्र और स्वयं शिव; तुम स्वयं ही यह सारा विश्व हो; अपने से अन्य कुछ भी नहीं।

English

You yourself are Brahma, you yourself are Vishnu, you yourself are Indra, you yourself are Shiva; you yourself are all this universe; there is nothing whatever other than yourself.

अध्याय १

श्लोक 389

अन्तः स्वयं चापि बहिः स्वयं च स्वयं पुरस्तात् स्वयमेव पश्चात् ।स्वयं ह्यावाच्यां स्वयमप्युदीच्यां तथोपरिष्टात्स्वयमप्यधस्तात्

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca svayaṃ purastāt svayameva paścāt | svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: You are within, you are without; you are in front, you are behind; you are to the south, you are to the north; you are above, and you are below.।

English

You are within, you are without; you are in front, you are behind; you are to the south, you are to the north; you are above, and you are below.

अध्याय १

श्लोक 390

तरङ्गफेनभ्रमबुद्बुदादि सर्वं स्वरूपेण जलं यथा तथा ।चिदेव देहाद्यहमन्तमेतत् सर्वं चिदेवैकरसं विशुद्धम्

taraṅgaphenabhramabudbudādi sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā | cideva dehādyahamantametat sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham

हिन्दी अर्थ

जैसे तरंग, फेन, भँवर और बुलबुले आदि सब स्वरूप से जल ही हैं, वैसे ही देह से अहं पर्यन्त यह सब चित् ही है; सब चित् ही है — एकरस और शुद्ध।

English

As waves, foam, eddies and bubbles are in their nature water, so all this from the body to the ego is only consciousness; all this is consciousness alone, of one taste, pure.

अध्याय १

श्लोक 391

सदेवेदं सर्वं जगदवगतं वाङ्मनसयोः सतोऽन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवतः ।पृथक् किं मृत्स्नायाः कलशघटकुम्भाद्यवगतं वदत्येष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ | pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā

हिन्दी अर्थ

वाणी और मन से जाना गया यह सारा जगत सत् ही है; प्रकृति की परम सीमा पर स्थित के लिए सत् से अन्य कुछ नहीं है। क्या कोई कहता है कि घड़ा, कलश आदि मिट्टी से अलग जाने गए? यह भ्रान्त मनुष्य माया की मदिरा से ‘तू’ और ‘मैं’ कहता है।

English

All this universe, known through speech and mind, is only the Real; there is nothing whatever other than the Real for one who stands at the farthest limit of Nature. Does anyone say that the pot, jar and the like are known as different from the clay? The deluded one says "you" and "I" through the wine of Maya.

अध्याय १

श्लोक 392

क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदिति श्रुतिः ।ब्रवीति द्वैतराहित्यं मिथ्याध्यासनिवृत्तये

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ | bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye

हिन्दी अर्थ

‘जहाँ दूसरा कुछ नहीं’ — श्रुति बार-बार कथन द्वारा मिथ्या अध्यास की निवृत्ति के लिए द्वैत के अभाव को कहती है।

English

"Where there is nothing else" — scripture, by repeated statements, teaches the absence of duality, to remove false superimposition.

अध्याय १

श्लोक 393

आकाशवन्निर्मलनिर्विकल्पं निःसीमनिःस्पन्दननिर्विकारम् ।अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमद्वयं स्वयं परं ब्रह्म किमस्ति बोध्यम्

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ niḥsīmaniḥspandananirvikāram | antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam

हिन्दी अर्थ

आकाश की तरह निर्मल, निर्विकल्प, असीम, निःस्पन्द, निर्विकार, भीतर-बाहर शून्य, अनन्य और अद्वय परब्रह्म स्वयं है — उसके विषय में जानने योग्य क्या है?

English

Like space, stainless, free of alternatives, limitless, motionless, unchanging, empty within and without, non-different, non-dual — what is there to be known of the supreme Brahman itself?

अध्याय १

श्लोक 394

वक्तव्यं किमु विद्यतेऽत्र बहुधा ब्रह्मैव जीवः स्वयं ब्रह्मैतज्जगदाततं नु सकलं ब्रह्माद्वितीयं श्रुतिः ।जगदापराणु सकलं ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः सन्त्यक्तबाह्याः स्फुटं ब्रह्मीभूय वसन्ति सन्ततचिदानन्दात्मनैतद्ध्रुवम्

vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | jagadāparāṇu sakalaṃ brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam

हिन्दी अर्थ

यहाँ बहुत प्रकार से कहने को क्या है? जीव स्वयं ब्रह्म ही है; यह सब जगत ब्रह्म से व्याप्त है; श्रुति कहती है — ब्रह्म अद्वितीय है। ‘सब ब्रह्म ही है, मैं ब्रह्म हूँ’ — ऐसा जानने वाली बुद्धि के लोग बाह्य को स्पष्ट छोड़कर ब्रह्मभूत होकर निरन्तर चिदानन्द-रूप में रहते हैं — यह निश्चित है।

English

What more is there to say here, in many ways? The individual is Brahman itself; this entire world is Brahman; scripture says "Brahman is non-dual." Those of awakened mind, "All is Brahman, I am Brahman," having clearly given up the outer, live having become Brahman, as ever-lasting consciousness and bliss — this is certain.

अध्याय १

श्लोक 395

आनन्दात्मनैव ध्रुवम् जहि मलमयकोशेऽहन्धियोत्थापिताशां प्रसभमनिलकल्पे लिङ्गदेहेऽपि पश्चात् ।निगमगदितकीर्तिं नित्यमानन्दमूर्तिं स्वयमिति परिचीय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ

ānandātmanaiva dhruvam jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt | nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha

हिन्दी अर्थ

मलमय कोश में ‘मैं’ की बुद्धि से उठी आशा को, और बाद में वायु के समान लिंग-देह में भी, नष्ट कर दो। श्रुति द्वारा घोषित कीर्ति वाले, नित्य आनन्द-मूर्ति के रूप में अपने को पहचानकर ब्रह्म-रूप में स्थित रहो।

English

Destroy the hope raised by the sense of "I" in the body of impurity and, later, in the subtle body, which is like the wind; having thus known oneself as the everlasting embodiment of bliss whose glory is proclaimed by the Vedas, abide as Brahman.

अध्याय १

श्लोक 396

शवाकारं यावद्भजति मनुजस्तावदशुचिः परेभ्यः स्यात्क्लेशो जननमरणव्याधिनिलयः ।व्याधिनिरयाः यदात्मानं शुद्धं कलयति शिवाकारमचलम् तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | vyādhinirayāḥ yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi

हिन्दी अर्थ

जब तक मनुष्य शव-आकार (देह) का सेवन करता है, तब तक वह अशुद्ध है और दूसरों से क्लेश पाता है, जन्म-मरण-रोग का घर; जब वह आत्मा को शुद्ध, शिव-रूप और अचल देखता है, तब उनसे मुक्त होता है — ऐसा श्रुति भी कहती है।

English

As long as a man clings to this corpse-like form, so long he is impure and suffers from others, the abode of birth, death and disease; but when he sees the Self as pure, of the form of Shiva, unmoving, then he is freed from those; so scripture also says.

अध्याय १

श्लोक 397

स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासवस्तुनिरासतः ।स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम्

svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ | svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam

हिन्दी अर्थ

अपने आत्मा पर आरोपित सब आभास-वस्तुओं के निराकरण से वह स्वयं ही परब्रह्म है — पूर्ण, अद्वय, निष्क्रिय।

English

By the rejection of all the apparent things superimposed on the Self, it is itself the Supreme Brahman, full, non-dual, actionless.

अध्याय १

श्लोक 398

समाहितायां सति चित्तवृत्तौ परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।न दृश्यते कश्चिदयं विकल्पः प्रजल्पमात्रः परिशिष्यते यतः

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau parātmani brahmaṇi nirvikalpe | na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ

हिन्दी अर्थ

जब चित्त की वृत्ति परमात्मा निर्विकल्प ब्रह्म में समाहित होती है, तब कोई भी यह विकल्प नहीं दिखाई देता; जो शेष रहता है वह केवल प्रलाप है।

English

When the activity of the mind is absorbed in the Supreme Self, Brahman, free of alternatives, no such alternative is seen; whatever else there is remains mere talk.

अध्याय १

श्लोक 399

ततः असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि ।निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः

tataḥ asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni | nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिए ‘विश्व’ नामक यह विकल्प एक वस्तु में असत्-कल्पना जैसा है; निर्विकार, निराकार और निर्विशेष में भेद कैसे?

English

This alternative called "the universe" is like an unreal imagining in the one Reality; in what is unchanging, formless and without distinctions, how can there be difference?

अध्याय १

श्लोक 400

द्रष्टुदर्शनदृश्यादिभावशून्यैकवस्तुनि ।द्रष्टृदर्शन निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः

draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | draṣṭṛdarśana nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

हिन्दी अर्थ

समाधि में बुद्धि को शुद्ध ब्रह्म में स्थिर करके, बाह्य और आंतरिक समस्त द्वैत को भूलकर, केवल अद्वैत अखंड आनंद में स्थित हो जाओ।

English

In the one Reality, empty of seer, seeing and seen and the like, unchanging, formless and without distinctions, how can there be difference?

अध्याय १

श्लोक 401

कल्पार्णव इवात्यन्तपरिपूर्णैकवस्तुनि ।निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः

kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni | nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ

हिन्दी अर्थ

कल्प के अन्त के समुद्र की तरह अत्यन्त परिपूर्ण एक वस्तु में, जो निर्विकार, निराकार और निर्विशेष है, भेद कैसे?

English

In the one Reality, utterly full like the ocean at the end of an age, unchanging, formless and without distinctions, how can there be difference?

अध्याय १

श्लोक 402

तेजसीव तमो यत्र प्रलीनं भ्रान्तिकारणम् ।यत्र विलीनं अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेषे भिदा कुतः

tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | yatra vilīnaṃ advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसमें भ्रान्ति का कारण अन्धकार तेज में अन्धकार की तरह लीन हो गया है — उस अद्वितीय परम तत्त्व में, जो निर्विशेष है, भेद कैसे?

English

In which the darkness, the cause of delusion, has dissolved like darkness in light — in the non-dual supreme truth, without distinctions, how can there be difference?

अध्याय १

श्लोक 403

एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता कथं वसेत् ।कथं भवेत् सुषुप्तौ सुखमात्रायां भेदः केनावलोकितः

ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | kathaṃ bhavet suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: In परमेश्वर truth, of one nature, how can talk of difference dwell? In deep sleep, which is mere happiness, by whom is difference seen?।

English

In the supreme truth, of one nature, how can talk of difference dwell? In deep sleep, which is mere happiness, by whom is difference seen?

अध्याय १

श्लोक 404

न ह्यस्ति विश्वं परतत्त्वबोधात् सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।कालत्रये नाप्यहिरीक्षितो गुणे न ह्यम्बुबिन्दुर्मृगतृष्णिकायाम्

na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt sadātmani brahmaṇi nirvikalpe | kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām

हिन्दी अर्थ

परम तत्त्व के बोध से सत्-आत्मा निर्विकल्प ब्रह्म में विश्व नहीं है; तीनों कालों में रस्सी में सर्प और मृगतृष्णा में जल की बूँद नहीं देखी गई।

English

By the knowledge of the supreme truth there is no universe in Brahman, the real Self, free of alternatives; in the three times a snake has not been seen in a rope, nor a drop of water in a mirage.

अध्याय १

श्लोक 405

मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ।इति ब्रूते श्रुतिः साक्षात्सुषुप्तावनुभूयते

māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ | iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate

हिन्दी अर्थ

यह द्वैत माया-मात्र है; परमार्थ से अद्वैत है — ऐसा श्रुति साक्षात् कहती है और सुषुप्ति में यह अनुभव किया जाता है।

English

This duality is only Maya; in ultimate truth there is non-duality — so scripture says directly, and it is experienced in deep sleep.

अध्याय १

श्लोक 406

अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् ।पण्डितै रज्जुसर्पादौ विकल्पो भ्रान्तिजीवनः

ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam | paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ

हिन्दी अर्थ

आरोपित का अधिष्ठान से अभेद विद्वानों ने रस्सी-सर्प आदि में देखा है; विकल्प भ्रान्ति पर जीता है।

English

The non-difference of what is superimposed from its substratum is seen by the wise in the rope-snake and the like; alternatives live by delusion.

अध्याय १

श्लोक 407

चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कश्चन ।अतश्चित्तं समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि

cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana | ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: This alternative is rooted in मन; when मन is absent, there is none. Therefore concentrate मन on परमात्मा, the inner reality.।

English

This alternative is rooted in the mind; when the mind is absent, there is none. Therefore concentrate the mind on the Supreme Self, the inner reality.

अध्याय १

श्लोक 408

किमपि सततबोधं केवलानन्दरूपं निरुपममतिवेलं नित्यमुक्तं निरीहम् ।निरवधिगगनाभं निष्कलं निर्विकल्पं हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ

kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham | niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau

हिन्दी अर्थ

विद्वान समाधि में अपने हृदय में पूर्ण ब्रह्म का अनुभव करता है — जो कुछ अनिर्वचनीय, निरन्तर बोध-स्वरूप, केवल आनन्द-रूप, निरुपम, मर्यादा से परे, नित्य-मुक्त, निरीह, असीम आकाश के समान, निष्कल और निर्विकल्प है।

English

The wise man in absorption realises in his heart Brahman, the full — something of constant awareness, of pure bliss, incomparable, exceeding all bounds, ever free, desireless, boundless like the sky, without parts and free of alternatives.

अध्याय १

श्लोक 409

प्रकृतिविकृतिशून्यं भावनातीतभावं समरसमसमानं मानसम्बन्धदूरम् ।निगमवचनसिद्धं नित्यमस्मत्प्रसिद्धं हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ

prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram | nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau

हिन्दी अर्थ

विद्वान समाधि में अपने हृदय में पूर्ण ब्रह्म का अनुभव करता है — जो प्रकृति और विकृति से शून्य, भावना से परे, समरस, असम, प्रमाण-सम्बन्ध से दूर, वेद-वचन से सिद्ध और ‘मैं’ रूप से नित्य प्रसिद्ध है।

English

The wise man in absorption realises in his heart Brahman, the full — free of Nature and its modifications, a being beyond imagining, of one uniform taste, without equal, far from any means of knowledge, established by the words of the Vedas, ever well known as "I."

अध्याय १

श्लोक 410

अजरममरमस्ताभाववस्तुस्वरूपं स्तिमितसलिलराशिप्रख्यमाख्याविहीनम् ।शमितगुणविकारं शाश्वतं शान्तमेकं हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्णं समाधौ

ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam | śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: विद्वान्/ज्ञानी in absorption realises in his heart परब्रह्म, the full — ageless, deathless, of the nature of परमतत्त्व that has no non-being, like a calm ocean, without name, free of the modifications of qualities, नित्य, tranquil, one.।

English

The wise man in absorption realises in his heart Brahman, the full — ageless, deathless, of the nature of the reality that has no non-being, like a calm ocean, without name, free of the modifications of qualities, eternal, tranquil, one.

अध्याय १

श्लोक 412

समाहितान्तःकरणः स्वरूपे विलोकयात्मानमखण्डवैभवम् ।विच्छिन्द्धि बन्धं भवगन्धगन्धितं यत्नेन पुंस्त्वं सफलीकुरुष्व ॥ ४११- सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सच्चिदानन्दमद्वयम् ।भावयात्मानमात्मस्थं न भूयः कल्पसेऽध्वने

samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam | vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411- sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam | bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane

हिन्दी अर्थ

समाहित अन्तःकरण से अपने स्वरूप में अखण्ड वैभव वाले आत्मा को देखो; भव की गन्ध से गन्धित बन्धन को प्रयत्न से काट दो और अपने पुरुषत्व को सफल करो। (सब उपाधियों से मुक्त, सच्चिदानन्द, अद्वय आत्मा में स्थित आत्मा की भावना करो; तुम्हें फिर मार्ग पर नहीं चलना पड़ेगा।)

English

With a collected mind, behold the Self of undivided glory in its own nature; with effort cut the bond that smells of worldly existence, and make your manhood fruitful. (Contemplate the Self, free of all adjuncts, being-consciousness-bliss, non-dual, abiding in the Self; you will not have to go on the road again.)

अध्याय १

श्लोक 413

छायेव पुंसः परिदृश्यमानमाभासरूपेण फलानुभूत्या ।शरीरमाराच्छववन्निरस्तं पुनर्न सन्धत्त इदं महात्मा

chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamānamābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā | śarīramārācchavavannirastaṃ punarna sandhatta idaṃ mahātmā

हिन्दी अर्थ

जैसे पुरुष की छाया आभास-रूप से दिखाई देती है, वैसे ही फल के अनुभव से दिखता यह शरीर महात्मा शव की तरह दूर फेंक देता है और फिर उसे धारण नहीं करता।

English

Like a person's shadow, which is seen in the form of a mere appearance, this body, experienced through the fruit of karma, the great soul casts aside like a corpse, and does not take it up again.

अध्याय १

श्लोक 414

सततविमलबोधानन्दरूपं समेत्य त्यज जडमलरूपोपाधिमेतं सुदूरे ।अथ पुनरपि नैष स्मर्यतां वान्तवस्तु स्मरणविषयभूतं कल्पते कुत्सनाय

satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre | atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya

हिन्दी अर्थ

सदा निर्मल बोध और आनन्द-रूप को पाकर जड़ और मलमय इस उपाधि को बहुत दूर त्याग दो। फिर इसका स्मरण मत करो — वमन की हुई वस्तु स्मरण का विषय बनने पर केवल घृणा के लिए होती है।

English

Having reached the Self, of the nature of ever-pure knowledge and bliss, cast far away this adjunct, of the nature of inert filth. And never again remember it: a thing that has been vomited, if made the object of memory, only disgusts.

अध्याय १

श्लोक 415

समूलमेतत्परिदाह्य वह्नौ सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे ।ततः स्वयं नित्यविशुद्धबोधानन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठः

samūlametatparidāhya vahnau sadātmani brahmaṇi nirvikalpe | tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhānandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ

हिन्दी अर्थ

इस (जगत) को जड़ सहित सत्-आत्मा निर्विकल्प ब्रह्म की अग्नि में जलाकर विद्वानों में श्रेष्ठ फिर स्वयं नित्य-विशुद्ध बोध-आनन्द-रूप में स्थित रहता है।

English

Having burned this (world) with its root in the fire of the real Self, Brahman free of alternatives, the best of the wise then stands of himself as the eternal, pure Self of knowledge and bliss.

अध्याय १

श्लोक 416

प्रारब्धसूत्रग्रथितं शरीरं प्रयातु वा तिष्ठतु गोरिव स्रक् ।न तत्पुनः पश्यति तत्त्ववेत्ताऽऽनन्दात्मनि ब्रह्मणि लीनवृत्तिः

prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak | na tatpunaḥ paśyati tattvavettā''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रारब्ध के सूत्र में गुँथा शरीर गाय के गले की माला की तरह चला जाए या रहे; ब्रह्म में लीन-वृत्ति तत्त्ववेत्ता आनन्दात्मा में उसे फिर नहीं देखता।

English

Let the body, strung on the thread of prarabdha, go or stay like a garland on a cow; the knower of truth, whose mental activity has merged in Brahman, the Self of bliss, does not look at it again.

अध्याय १

श्लोक 417

अखण्डानन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः ।किमिच्छन् कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति तत्त्ववित्

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ | kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit

हिन्दी अर्थ

अपने स्वरूप से अखण्ड आनन्द आत्मा को जानकर तत्त्ववेत्ता क्या चाहता हुआ और किसके लिए देह का पोषण करे?

English

Having known the Self as undivided bliss, as his own nature, what does the knower of truth desire, or for whose sake, that he should nourish the body?

अध्याय १

श्लोक 418

संसिद्धस्य फलं त्वेतज्जीवन्मुक्तस्य योगिनः ।बहिरन्तः सदानन्दरसास्वादनमात्मनि

saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ | bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani

हिन्दी अर्थ

जीवन्मुक्त सिद्ध योगी का यही फल है — भीतर और बाहर आत्मा में सदानन्द-रस का आस्वादन।

English

This is the fruit for the perfected yogi liberated while living: the tasting of the ever-blissful essence in the Self, within and without.

अध्याय १

श्लोक 419

वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् ।स्वानन्दानुभवाच्छान्तिरेषैवोपरतेः फलम्

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam | svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam

हिन्दी अर्थ

वैराग्य का फल बोध है; बोध का फल उपरति है; और अपने आनन्द के अनुभव से शान्ति — यही उपरति का फल है।

English

The fruit of dispassion is knowledge; the fruit of knowledge is withdrawal (from the world); the fruit of withdrawal is peace from the experience of the bliss of the Self.

अध्याय १

श्लोक 420

यद्युत्तरोत्तराभावः पूर्वपूर्वन्तु निष्फलम् ।निवृत्तिः परमा तृप्तिरानन्दोऽनुपमः स्वतः

yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam | nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: If the latter is absent, the earlier is fruitless. Cessation (of activity) is supreme contentment, incomparable आनंद arising of itself.।

English

If the latter is absent, the earlier is fruitless. Cessation (of activity) is supreme contentment, incomparable bliss arising of itself.

अध्याय १

श्लोक 421

दृष्टदुःखेष्वनुद्वेगो विद्यायाः प्रस्तुतं फलम् ।यत्कृतं भ्रान्तिवेलायां नाना कर्म जुगुप्सितम् ।पश्चान्नरो विवेकेन तत्कथं कर्तुमर्हति

dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam | yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam | paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati

हिन्दी अर्थ

देखे हुए दुःखों में उद्वेग न होना विद्या का प्रस्तुत फल है। जो अनेक निन्दनीय कर्म भ्रान्ति के समय किए गए, विवेक से उनसे घृणा कर चुका मनुष्य उन्हें बाद में कैसे कर सकता है?

English

Freedom from agitation at visible sufferings is the fruit of knowledge that is presented (here). How could a man, having by discrimination come to loathe the manifold actions he did in the time of delusion, do them afterward?

अध्याय १

श्लोक 422

विद्याफलं स्यादसतो निवृत्तिः प्रवृत्तिरज्ञानफलं तदीक्षितम् ।तज्ज्ञाज्ञयोर्यन्मृगतृष्णिकादौ नोचेद्विदां दृष्टफलं किमस्मात्

vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam | tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt

हिन्दी अर्थ

विद्या का फल असत् से निवृत्ति है और अज्ञान का फल उसमें प्रवृत्ति — मृगतृष्णा आदि में ज्ञानी-अज्ञानी का यही भेद है; नहीं तो ज्ञानियों के लिए इससे अधिक दृश्य फल क्या होगा?

English

The fruit of knowledge is cessation from the unreal, and the fruit of ignorance is seen to be engagement in it, as with a mirage and the like; otherwise what visible fruit would there be for the knowers?

अध्याय १

श्लोक 423

नोचेद्विदो अज्ञानहृदयग्रन्थेर्विनाशो यद्यशेषतः ।अनिच्छोर्विषयः किं नु प्रवृत्तेः कारणं स्वतः

nocedvido ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ | anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ

हिन्दी अर्थ

यदि अज्ञान की हृदय-ग्रन्थि का पूर्ण नाश हो गया है, तो इच्छा-रहित के लिए विषय स्वयं प्रवृत्ति का कारण कैसे हो सकता है?

English

If the knot of ignorance in the heart is destroyed entirely, how can an object be the cause of engagement by itself for one who has no wish?

अध्याय १

श्लोक 424

विदुषः किं वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदावधिः ।अहम्भावोदयाभावो बोधस्य परमावधिः ।लीनवृत्तैरनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा

viduṣaḥ kiṃ vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ | ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ | līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā

हिन्दी अर्थ

विद्वान के लिए भोग्य में वासना का न उठना वैराग्य की सीमा है; ‘अहं’-भाव का उदय न होना बोध की परम सीमा है; और वृत्तियों के लीन होने पर उनका उत्पन्न न होना उपरति की मर्यादा है।

English

The limit of dispassion is the non-arising of habit-impressions toward the enjoyable; the highest limit of knowledge is the non-arising of the sense of "I"; and the limit of withdrawal is the non-arising (of any mental activity) for those whose activity is merged.

अध्याय १

श्लोक 425

वृत्तेर ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्तबाह्यार्थधीरन्यावेदितभोग्यभोगकलनो निद्रालुवद्बालवत् ।स्वप्नालोकितलोकवज्जगदिदं पश्यन्क्वचिल्लब्धधीरास्ते कश्चिदनन्तपुण्यफलभुग्धन्यः स मान्यो भुवि

vṛttera brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhīranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat | svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhīrāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi

हिन्दी अर्थ

जिसकी वृत्ति ब्रह्माकार रूप से सदा स्थित है, जिसकी बाह्य अर्थ की बुद्धि छूट गई है, जो दूसरों द्वारा निवेदित भोग्य का भोग सोने वाले या बालक की तरह ग्रहण करता है, जो इस जगत को स्वप्न में देखे लोक की तरह देखता है और कभी-कभी ही चेतना पाता है — ऐसा कोई विरला अनन्त पुण्य का फल भोगने वाला धन्य, पृथ्वी पर मान्य है।

English

One whose mental activity always abides as Brahman, whose thought of external objects is gone, who takes in objects offered by others as a sleepy man or a child does, who sees this world like a world seen in a dream, and only occasionally regains awareness — such a person is rare on earth, blessed, revered: he enjoys the fruit of endless merit.

अध्याय १

श्लोक 426

स्थितप्रज्ञो यतिरयं यः सदानन्दमश्नुते ।ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः

sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute | brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ

हिन्दी अर्थ

यह स्थितप्रज्ञ यति, जो सदानन्द का भोग करता है, ब्रह्म में ही लीन आत्मा वाला, निर्विकार और निष्क्रिय है —

English

This ascetic of steady wisdom, who enjoys ever-lasting bliss, whose self is merged in Brahman alone, unchanging and actionless —

अध्याय १

श्लोक 427

ब्रह्मात्मनोः शोधितयोरेकभावावगाहिनी ।निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते ।सुस्थिताऽसौ भवेद्यस्य स्थितप्रज्ञः स उच्यते

brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī | nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate | susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

शोधित ब्रह्म और आत्मा की एकता में अवगाहन करने वाली, निर्विकल्प और चिन्मात्र वृत्ति को ‘प्रज्ञा’ कहा जाता है। जिसकी यह भली-भाँति स्थित हो, वह ‘स्थितप्रज्ञ’ कहलाता है।

English

The activity of the mind that plunges into the oneness of the purified Brahman and Self, free of alternatives and of mere consciousness, is called wisdom (prajna). One in whom it is well established is said to be of steady wisdom.

अध्याय १

श्लोक 428

यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा यस्यानन्दो निरन्तरः ।प्रपञ्चो विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्त इष्यते

yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ | prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate

हिन्दी अर्थ

जिसकी प्रज्ञा स्थिर है, जिसका आनन्द निरन्तर है और जिसे प्रपंच प्रायः भूल गया है, वह जीवन्मुक्त माना जाता है।

English

He whose wisdom is steady, whose bliss is unbroken, and to whom the manifold world is almost forgotten, is held to be liberated while living.

अध्याय १

श्लोक 429

लीनधीरपि जागर्ति जाग्रद्धर्मविवर्जितः ।बोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते

līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ | bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate

हिन्दी अर्थ

जिसकी बुद्धि लीन होने पर भी जागती रहती है, जाग्रत् के धर्मों से रहित है और जिसका बोध वासना-रहित है, वह जीवन्मुक्त माना जाता है।

English

Though his mind is merged, he is awake, free of the characteristics of waking; one whose knowledge is free of habit-impressions is held to be liberated while living.

अध्याय १

श्लोक 430

शान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः ।यस्य चित्तं विनिश्चिन्तं स जीवन्मुक्त इष्यते

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ | yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate

हिन्दी अर्थ

जिसके लिए संसार की कल्पना शान्त हो गई, जो कलावान् होकर भी निष्कल है और जिसका चित्त चिन्ता-रहित है, वह जीवन्मुक्त माना जाता है।

English

One for whom the play of worldly existence has ceased, who, though having parts, is without parts, whose mind is free of anxiety — he is held to be liberated while living.

अध्याय १

श्लोक 431

यः सचित्तोऽपि निश्चित्तः वर्तमानेऽपि देहेऽस्मिञ्छायावदनुवर्तिनि ।अहन्ताममताऽभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

yaḥ sacitto'pi niścittaḥ vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini | ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

जो चित्त वाला होकर भी निश्चित्त है; छाया की तरह साथ चलने वाले इस शरीर के विद्यमान रहने पर भी जिसमें अहंता-ममता का अभाव है — यह जीवन्मुक्त का लक्षण है।

English

One who, though having a mind, is mindless; who, though this body persists, following him like a shadow, has no "I" and no "mine" — this is the mark of one liberated while living.

अध्याय १

श्लोक 432

अतीताननुसन्धानं भविष्यदविचारणम् ।औदासीन्यमपि प्राप्तं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam | audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

बीते का अनुसन्धान न करना, भविष्य का विचार न करना और प्राप्त के प्रति उदासीनता — यह जीवन्मुक्त का लक्षण है।

English

Non-pursuit of the past, no brooding on the future, and even indifference to what comes — these are the marks of one liberated while living.

अध्याय १

श्लोक 433

प्राप्ते गुणदोषविशिष्टेऽस्मिन्स्वभावेन विलक्षणे ।सर्वत्र समदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

prāpte guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe | sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

गुण-दोष से विशिष्ट और स्वभाव से भिन्न इस संसार में सर्वत्र समदर्शिता जीवन्मुक्त का लक्षण है।

English

Looking on all alike, in this world of things marked by merits and faults and different by nature, is the mark of one liberated while living.

अध्याय १

श्लोक 434

इष्टानिष्टार्थसम्प्राप्तौ समदर्शितयाऽऽत्मनि ।उभयत्राविकारित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani | ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

इष्ट और अनिष्ट विषयों के प्राप्त होने पर आत्मा में समदर्शी रहना और दोनों में अविकारी रहना जीवन्मुक्त का लक्षण है।

English

Equal vision in the Self on the coming of desired and undesired objects, and unchangedness in both, is the mark of one liberated while living.

अध्याय १

श्लोक 435

ब्रह्मानन्दरसास्वादासक्तचित्ततया यतेः ।अन्तर्बहिरविज्ञानं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम्

brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ | antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मानन्द-रस के आस्वादन में चित्त के आसक्त रहने से यति को जो भीतर-बाहर का अज्ञान-सा रहता है, वह जीवन्मुक्त का लक्षण है।

English

The ascetic's lack of awareness of within and without, because his mind is absorbed in tasting the bliss of Brahman, is the mark of one liberated while living.

अध्याय १

श्लोक 436

देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये ममाहम्भाववर्जितः ।औदासीन्येन यस्तिष्ठेत्स जीवन्मुक्तलक्षणः

dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ | audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

देह, इन्द्रिय आदि और कर्तव्य में ‘मैं-मेरा’ के भाव से रहित जो उदासीन भाव से रहता है, वह जीवन्मुक्त लक्षण वाला है।

English

One who, free of the feeling "mine" and "I" in body, senses and duties to be done, remains indifferent, has the mark of one liberated while living.

अध्याय १

श्लोक 437

स जीवन्मुक्त इष्यते विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभावः श्रुतेर्बलात् ।भवबन्धविनिर्मुक्तः स जीवन्मुक्तलक्षणः

sa jīvanmukta iṣyate vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt | bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वह जीवन्मुक्त माना जाता है जिसने श्रुति के बल से अपने ब्रह्मभाव को जान लिया है और जो भव-बन्धन से छूट गया है।

English

He is held to be liberated while living who has known, by the power of scripture, his state as Brahman, and is free from the bonds of worldly existence.

अध्याय १

श्लोक 438

स जीवन्मुक्त इष्यते देहेन्द्रियेष्वहम्भाव इदम्भावस्तदन्यके ।यस्य नो भवतः क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते

sa jīvanmukta iṣyate dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake | yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate

हिन्दी अर्थ

वह जीवन्मुक्त माना जाता है जिसमें देह और इन्द्रियों में ‘मैं’ का भाव और उनसे अन्य में ‘यह’ का भाव कहीं भी नहीं उठता।

English

He is held to be liberated while living in whom the feeling "I" in body and senses and the feeling "this" in what is other never arise anywhere.

अध्याय १

श्लोक 439

जीवेशोभयसंसाररूपदुर्वासनोज्झिता ।सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ न प्रत्यग्ब्रह्मणोर्भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः ।प्रज्ञया यो विजानिति स जीवन्मुक्तलक्षणः

jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā | sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate || na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ | prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

जो सदा जीव, ईश और संसार रूपी दुर्वासनाओं से रहित है, वह जीवन्मुक्त माना जाता है। जो प्रज्ञा से प्रत्यगात्मा और ब्रह्म में, तथा ब्रह्म और सृष्टि में कभी भेद नहीं देखता, वह जीवन्मुक्त लक्षण वाला है।

English

He is held to be liberated while living who is always free of the evil habit-impressions of the soul, the Lord and the world; he who by wisdom never sees a difference between the inner Self and Brahman, or between Brahman and creation, has the mark of one liberated while living.

अध्याय १

श्लोक 440

स जीवन्मुक्त इष्यते साधुभिः पूज्यमानेऽस्मिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनैः ।समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्तलक्षणः

sa jīvanmukta iṣyate sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ | samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वह जीवन्मुक्त माना जाता है जिसके लिए सज्जनों से पूजित होने पर और दुर्जनों से पीड़ित होने पर भी समभाव रहता है।

English

He is held to be liberated while living who remains equal-minded when honoured by the good and tormented by the wicked.

अध्याय १

श्लोक 441

स जीवन्मुक्त इष्यते यत्र प्रविष्टा विषयाः परेरिता नदीप्रवाहा इव वारिराशौ ।लिनन्ति सन्मात्रतया न विक्रियां उत्पादयन्त्येष यतिर्विमुक्तः

sa jīvanmukta iṣyate yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā nadīpravāhā iva vārirāśau | linanti sanmātratayā na vikriyāṃ utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ

हिन्दी अर्थ

वह जीवन्मुक्त यति माना जाता है जिसमें दूसरों द्वारा भेजे गए विषय प्रवेश करके, नदियों के प्रवाह की तरह समुद्र में, सत्-मात्र रूप में लीन हो जाते हैं और विकार उत्पन्न नहीं करते।

English

He is liberated — the ascetic in whom objects sent by others, having entered, dissolve as being alone, like river-streams in the ocean, and produce no change.

अध्याय १

श्लोक 442

विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्वं न संसृतिः ।अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ | asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म-तत्त्व को जान लेने वाले के लिए पहले की तरह संसार नहीं रहता; यदि रहता है तो उसने ब्रह्म-भाव जाना ही नहीं, वह बहिर्मुख है।

English

For one who has known the truth of Brahman there is no worldly existence as before; if there is, he has not known his state as Brahman, but is still turned outward.

अध्याय १

श्लोक 443

प्राचीनवासनावेगादसौ संसरतीति चेत् ।न सदेकत्वविज्ञानान्मन्दी भवति वासना

prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet | na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā

हिन्दी अर्थ

यदि कहो कि पुरानी वासना के वेग से वह संसार में भटकता है — नहीं; सत्-एकत्व के विज्ञान से वासना मन्द हो जाती है।

English

If it be said that he still wanders because of the force of old habit-impressions — no, because of the knowledge of oneness with the Real, habit-impression grows weak.

अध्याय १

श्लोक 444

अत्यन्तकामुकस्यापि वृत्तिः कुण्ठति मातरि ।तथैव ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिणः

atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari | tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त कामुक की भी वृत्ति माता के प्रति कुण्ठित हो जाती है; वैसे ही पूर्ण आनन्द ब्रह्म को जान लेने पर ज्ञानी की (विषयों के प्रति)।

English

Even for the most lustful man, desire is checked toward his mother; so for the wise who has known Brahman, full bliss.

अध्याय १

श्लोक 445

निदिध्यासनशीलस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते ।ब्रवीति श्रुतिरेतस्य प्रारब्धं फलदर्शनात्

nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate | bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt

हिन्दी अर्थ

निदिध्यासन में लगे हुए को बाहरी प्रतीतियाँ दिखाई देती हैं; श्रुति इसे उसका प्रारब्ध कहती है, क्योंकि फल देखा जाता है।

English

In one devoted to meditation, outward perceptions are seen; scripture says these are his prarabdha, from seeing the fruit.

अध्याय १

श्लोक 446

सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिष्यते ।फलोदयः क्रियापूर्वो निष्क्रियो न हि कुत्रचित्

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate | phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit

हिन्दी अर्थ

जब तक सुख आदि का अनुभव है, तब तक प्रारब्ध माना जाता है; फल का उदय क्रिया-पूर्वक होता है, निष्क्रिय के लिए कहीं नहीं।

English

As long as there is experience of pleasure and the like, so long prarabdha is held to exist; the arising of a fruit is preceded by action; without action, nowhere.

अध्याय १

श्लोक 447

अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् ।सञ्चितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्नकर्मवत्

ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam | sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat

हिन्दी अर्थ

‘मैं ब्रह्म हूँ’ — इस ज्ञान से सैकड़ों करोड़ कल्पों में अर्जित संचित कर्म जागने पर स्वप्न के कर्मों की तरह विलीन हो जाते हैं।

English

By the knowledge "I am Brahman," the accumulated (karma) gathered over hundreds of crores of ages dissolves, as the works of a dream on awakening.

अध्याय १

श्लोक 448

यत्कृतं स्वप्नवेलायां पुण्यं वा पापमुल्बणम् ।सुप्तोत्थितस्य किन्तत्स्यात्स्वर्गाय नरकाय वा

yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam | suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā

हिन्दी अर्थ

स्वप्न के समय जो पुण्य या घोर पाप किया गया, सोकर उठे हुए के लिए वह स्वर्ग या नरक के लिए क्या होगा?

English

Whatever merit or terrible sin was done in a dream — what does it lead to for one who has risen from sleep: heaven or hell?

अध्याय १

श्लोक 449

स्वमसङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा ।न श्लिष्यति च यत्किञ्चित्कदाचिद्भाविकर्मभिः

svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā | na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

अपने को आकाश की तरह असंग और उदासीन जानकर वह आगे आने वाले कर्मों से कभी किंचित् भी लिप्त नहीं होता।

English

Having known himself as unattached and indifferent like space, he is never touched by any karma that is to come.

अध्याय १

श्लोक 450

श्लिष्यते यतिः किञ्चित् न नभो घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते ।तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मैर्नैव लिप्यते

śliṣyate yatiḥ kiñcit na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate | tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate

हिन्दी अर्थ

प्रारब्ध कर्म देह के लिए है, आत्मज्ञानी के लिए नहीं। जिसकी देह में आत्म-बुद्धि नहीं है, उसके लिए कोई प्रारब्ध नहीं बचता।

English

The ascetic is not touched at all; the sky is not smeared by the smell of liquor through contact with a pot; so the Self is not touched by the properties of its adjuncts through association with them.

अध्याय १

श्लोक 451

ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्मज्ञानान्न नश्यति ।अदत्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत्

jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati | adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat

हिन्दी अर्थ

ज्ञान के उदय से पहले आरम्भ हुआ प्रारब्ध कर्म ज्ञान से नष्ट नहीं होता; वह लक्ष्य की ओर छोड़े गए बाण की तरह अपना फल दिए बिना नहीं रुकता।

English

Prarabdha karma begun before the rise of knowledge is not destroyed by knowledge; it does not stop without giving its fruit, like an arrow shot at a target.

अध्याय १

श्लोक 452

व्याघ्रबुद्ध्या विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गोमतौ ।न तिष्ठति छिनत्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम्

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau | na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam

हिन्दी अर्थ

बाघ समझकर छोड़ा गया बाण बाद में गाय दिखने पर भी नहीं रुकता; वह पूरे वेग से लक्ष्य को भेद ही देता है।

English

An arrow loosed with the notion "tiger" — afterward, once it is seen to be a cow — does not stop; it pierces the target with full speed.

अध्याय १

श्लोक 453

प्रारब्धं बलवत्तरं खलु विदां भोगेन तस्य क्षयः सम्यग्ज्ञानहुताशनेन विलयः प्राक्सञ्चितागामिनाम् ।ब्रह्मात्मैक्यमवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा संस्थिताः तेषां तत्त्रितयं नहि क्वचिदपि ब्रह्मैव ते निर्गुणम्

prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām | brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam

हिन्दी अर्थ

ज्ञानियों के लिए प्रारब्ध अधिक बलवान है; उसका क्षय भोग से होता है; पूर्व सञ्चित और आगामी कर्मों का विलय सम्यक् ज्ञान की अग्नि से। जो ब्रह्म-आत्मा की एकता देखकर सदा तन्मय रहते हैं, उनके लिए ये तीनों कहीं नहीं हैं; वे निर्गुण ब्रह्म ही हैं।

English

Prarabdha is indeed stronger for the wise: it is exhausted by experience; accumulated and future works dissolve in the fire of right knowledge. For those who, seeing the oneness of Brahman and Self, are always established in identification with it, these three do not exist at all; they are Brahman itself, without qualities.

अध्याय १

श्लोक 454

उपाधितादात्म्यविहीनकेवलब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुनेः ।प्रारब्धसद्भावकथा न युक्ता स्वप्नार्थसम्बन्धकथेव जाग्रतः

upādhitādātmyavihīnakevalabrahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ | prārabdhasadbhāvakathā na yuktā svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ

हिन्दी अर्थ

उपाधि से तादात्म्य-रहित केवल ब्रह्म-आत्मा रूप से आत्मा में स्थित मुनि के लिए प्रारब्ध के होने की बात उचित नहीं, जैसे जागे हुए के लिए स्वप्न-वस्तुओं के सम्बन्ध की बात।

English

For a sage who abides in the Self as Brahman alone, free of identification with adjuncts, talk of the presence of prarabdha is not proper, like talk of dream-objects for one awake.

अध्याय १

श्लोक 455

न हि प्रबुद्धः प्रतिभासदेहे देहोपयोगिन्यपि च प्रपञ्चे ।करोत्यहन्तां ममतामिदन्तां किन्तु स्वयं तिष्ठति जागरेण

na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe dehopayoginyapi ca prapañce | karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa

हिन्दी अर्थ

प्रबुद्ध पुरुष प्रतिभासित देह में और देह के उपयोगी प्रपंच में ‘मैं’, ‘मेरा’ और ‘यह’ का भाव नहीं करता; बल्कि स्वयं जागा हुआ रहता है।

English

An awakened person does not make "I," "mine" and "this" in an appearing body, or in the world which serves the body; rather he stays awake in himself.

अध्याय १

श्लोक 456

न तस्य मिथ्यार्थसमर्थनेच्छा न सङ्ग्रहस्तज्जगतोऽपि दृष्टः ।तत्रानुवृत्तिर्यदि चेन्मृषार्थे न निद्रया मुक्त इतीष्यते ध्रुवम्

na tasya mithyārthasamarthanecchā na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ | tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam

हिन्दी अर्थ

उसमें मिथ्या अर्थ के समर्थन की इच्छा नहीं, और उस जगत का संग्रह भी नहीं देखा जाता; यदि मिथ्या विषय में प्रवृत्ति हो तो वह निद्रा से मुक्त नहीं माना जाएगा।

English

He has no desire to justify false things, and no collecting of that world is seen; if he engaged in a false object, he would not be free of sleep.

अध्याय १

श्लोक 457

तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमानः सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते ।स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थे तथा विदः प्राशनमोचनादौ

tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate | smṛtiryathā svapnavilokitārthe tathā vidaḥ prāśanamocanādau

हिन्दी अर्थ

वैसे ही परब्रह्म में स्थित सत्-आत्मा रूप से रहता है, दूसरा कुछ नहीं देखता; खाने-छोड़ने आदि की उसकी स्मृति स्वप्न में देखे पदार्थ की स्मृति जैसी है।

English

Likewise, one who abides in the Supreme Brahman remains as the real Self and sees nothing else; his memory of eating, releasing and the like is like memory of things seen in a dream.

अध्याय १

श्लोक 458

कर्मणा निर्मितो देहः प्रारब्धं तस्य कल्प्यताम् ।नानादेरात्मनो युक्तं नैवात्मा कर्मनिर्मितः

karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām | nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ

हिन्दी अर्थ

देह कर्म से बना है; प्रारब्ध उसी में कल्पित हो। अनादि आत्मा के लिए यह उचित नहीं; आत्मा कर्म से बना नहीं है।

English

The body is made by karma; let prarabdha be attributed to it. It is not proper for the beginningless Self; the Self is not made by karma.

अध्याय १

श्लोक 459

अजो नित्यः शाश्वत इति ब्रूते श्रुतिरमोघवाक् ।अजो नित्य इति ब्रूते श्रुतिरेषा त्वमोघवाक् तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना

ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā

हिन्दी अर्थ

‘अजन्मा, नित्य, शाश्वत’ — ऐसा अव्यर्थ वाणी वाली श्रुति कहती है; उस रूप से स्थित इसके लिए प्रारब्ध की कल्पना कहाँ?

English

"Unborn, eternal, everlasting" — so scripture, whose word never fails, says; for one who abides as that, where is the notion of prarabdha?

अध्याय १

श्लोक 460

प्रारब्धं सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः ।देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः

prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ | dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रारब्ध तब सिद्ध होता है जब देह-आत्मा रूप से स्थिति हो; पर देहात्म-भाव इष्ट नहीं, इसलिए प्रारब्ध को छोड़ दो।

English

Prarabdha holds when one stands as the body; but identification with the body is not accepted (by the wise); therefore give up prarabdha.

अध्याय १

श्लोक 461

शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि ।अध्यस्तस्य कुतः सत्त्वमसत्यस्य कुतो जनिः ।सत्त्वमसत्त्वस्य अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः

śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi | adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | sattvamasattvasya ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ

हिन्दी अर्थ

शरीर के लिए भी प्रारब्ध की कल्पना भ्रान्ति ही है। अध्यस्त की सत्ता कहाँ? असत्य की उत्पत्ति कहाँ? अजन्मा का नाश कहाँ? असत् के लिए प्रारब्ध कहाँ?

English

The attribution of prarabdha even to the body is only delusion; how can the superimposed exist? How can the unreal be born? How can the unborn be destroyed? How can prarabdha exist for the unreal?

अध्याय १

श्लोक 462

ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि ।तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान्

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi | tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān

हिन्दी अर्थ

यदि ज्ञान से अज्ञान के कार्य का मूल सहित लय हो जाता है, तो यह देह कैसे ठहरता है — यह शंका जड़ लोगों को सताती है।

English

If by knowledge the effect of ignorance is destroyed with its root, "how does this body stand?" — this doubt troubles the dull.

अध्याय १

श्लोक 463

समाधातुं बाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः ।न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम् ।यतः श्रुतेरभिप्रायः परमार्थैकगोचरः

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ | na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām | yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसे लोगों के समाधान के लिए श्रुति बाह्य दृष्टि से प्रारब्ध कहती है; ज्ञानियों को देह आदि की सत्यता बताने के लिए नहीं; क्योंकि श्रुति का अभिप्राय केवल परमार्थ को विषय करता है।

English

Scripture speaks of prarabdha to satisfy such people from the external point of view, and not to teach the wise the truth of the body and the like; for the meaning of scripture has for its object the ultimate reality alone.

अध्याय १

श्लोक 464

extra परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम् ।एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

extra paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: Full, without beginning or end, immeasurable, unchanging — परब्रह्म, one alone, अद्वैत; there is no multiplicity here at all.।

English

Full, without beginning or end, immeasurable, unchanging — Brahman, one alone, non-dual; there is no multiplicity here at all.

अध्याय १

श्लोक 465

सद्घनं चिद्घनं नित्यमानन्दघनमक्रियम् ।एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: A mass of being, a mass of चैतन्य, नित्य, a mass of आनंद, actionless — परब्रह्म, one alone, अद्वैत; there is no multiplicity here at all.।

English

A mass of being, a mass of consciousness, eternal, a mass of bliss, actionless — Brahman, one alone, non-dual; there is no multiplicity here at all.

अध्याय १

श्लोक 466

प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् ।एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

हिन्दी अर्थ

प्रत्यक्, एकरस, पूर्ण, अनन्त, सर्वतोमुख, एक ही अद्वय ब्रह्म है; यहाँ कुछ भी नानात्व नहीं।

English

Inner, of one taste, full, infinite, facing all sides — Brahman, one alone, non-dual; there is no multiplicity here at all.

अध्याय १

श्लोक 467

अहेयमनुपादेयमनादेयमनाश्रयम् ।मनाधेयमना एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: Not to be given up, not to be taken up, not to be imposed, without support — परब्रह्म, one alone, अद्वैत; there is no multiplicity here at all.।

English

Not to be given up, not to be taken up, not to be imposed, without support — Brahman, one alone, non-dual; there is no multiplicity here at all.

अध्याय १

श्लोक 468

निर्गुणं निष्कलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् ।एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: Without qualities, without parts, subtle, free of alternatives, stainless — परब्रह्म, one alone, अद्वैत; there is no multiplicity here at all.।

English

Without qualities, without parts, subtle, free of alternatives, stainless — Brahman, one alone, non-dual; there is no multiplicity here at all.

अध्याय १

श्लोक 469

अनिरूप्य स्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम् ।एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

हिन्दी अर्थ

जिसका स्वरूप निरूपित नहीं किया जा सकता, जो मन-वाणी से अगोचर है — एक ही अद्वय ब्रह्म है; यहाँ कुछ भी नानात्व नहीं।

English

Whose nature cannot be pointed out, beyond the reach of mind and speech — Brahman, one alone, non-dual; there is no multiplicity here at all.

अध्याय १

श्लोक 470

सत्समृद्धं स्वतःसिद्धं शुद्धं बुद्धमनीदृशम् ।एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: Rich in being, self-established, pure, awake, incomparable — परब्रह्म, one alone, अद्वैत; there is no multiplicity here at all.।

English

Rich in being, self-established, pure, awake, incomparable — Brahman, one alone, non-dual; there is no multiplicity here at all.

अध्याय १

श्लोक 471

निरस्तरागा विनिरस्तभोगाः शान्ताः सुदान्ता यतयो महान्तः ।विज्ञाय तत्त्वं परमेतदन्ते प्राप्ताः परां निर्वृतिमात्मयोगात्

nirastarāgā vinirastabhogāḥ śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ | vijñāya tattvaṃ parametadante prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt

हिन्दी अर्थ

राग-रहित, भोगों को त्यागे हुए, शान्त, सुदान्त महान यति इस परम तत्त्व को जानकर अन्त में आत्म-योग से परम निर्वृत्ति को प्राप्त हुए हैं।

English

Great ascetics, free from attachment, having given up enjoyments, tranquil, well self-controlled, having known this supreme truth, attain at the end the highest peace through union with the Self.

अध्याय १

श्लोक 472

भवानपीदं परतत्त्वमात्मनः स्वरूपमानन्दघनं विचार्य ।निचाय्य विधूय मोहं स्वमनःप्रकल्पितं मुक्तः कृतार्थो भवतु प्रबुद्धः

bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ svarūpamānandaghanaṃ vicārya | nicāyya vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ

हिन्दी अर्थ

आप भी आत्मा के इस परम तत्त्व, आनन्द-घन स्वरूप का विचार करके, अपने मन से कल्पित मोह को झाड़कर मुक्त, कृतार्थ और प्रबुद्ध हो जाइए।

English

You too, having reflected on this supreme truth, the Self's own nature, a mass of bliss, and having shaken off the delusion imagined by your own mind, be liberated, fulfilled and awakened.

अध्याय १

श्लोक 473

समाधिना साधुविनिश्चलात्मना पश्यात्मतत्त्वं स्फुटबोधचक्षुषा ।निःसंशयं सम्यगवेक्षितश्चेच्छ्रुतः पदार्थो न पुनर्विकल्प्यते

samādhinā sādhuviniścalātmanā paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā | niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaścecchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate

हिन्दी अर्थ

भली-भाँति निश्चल आत्मा से समाधि द्वारा स्पष्ट बोध-चक्षु से आत्म-तत्त्व को देखो; यदि निःसंशय और भली-भाँति देखा जाए तो सुना हुआ पदार्थ फिर विकल्पित नहीं होता।

English

By absorption, with a well-steadied mind, behold the truth of the Self with the eye of clear knowledge; if what has been heard is examined without doubt and rightly, it is not questioned again.

अध्याय १

श्लोक 474

पुनर्विकल्पते स्वस्याविद्याबन्धसम्बन्धमोक्षात्सत्यज्ञानानन्दरूपात्मलब्धौ ।शास्त्रं युक्तिर्देशिकोक्तिः प्रमाणं चान्तःसिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम्

punarvikalpate svasyāvidyābandhasambandhamokṣātsatyajñānānandarūpātmalabdhau | śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam

हिन्दी अर्थ

सत्य-ज्ञान-आनन्द रूप आत्मा की प्राप्ति में और अविद्या-बन्धन से मुक्ति में शास्त्र, युक्ति और गुरु-वचन प्रमाण हैं; और भीतर सिद्ध अपनी अनुभूति (अन्तिम) प्रमाण है।

English

In gaining the Self, whose nature is truth, knowledge and bliss, and in release from the bond of ignorance, scripture, reasoning and the teacher's words are authority, and the inwardly established experience of one's own Self is the (final) authority.

अध्याय १

श्लोक 475

बन्धो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्ताऽऽरोग्यक्षुधादयः ।स्वेनैव वेद्या यज्ज्ञानं परेषामानुमानिकम्

bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ | svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam

हिन्दी अर्थ

बन्धन, मोक्ष, तृप्ति, चिन्ता, आरोग्य, भूख आदि अपने ही द्वारा जाने जाते हैं; दूसरों का ज्ञान तो केवल अनुमान है।

English

Bondage, liberation, contentment, worry, health, hunger and the like are known by oneself alone; the knowledge of others is only inference.

अध्याय १

श्लोक 476

तटस्थिता बोधयन्ति गुरवः श्रुतयो यथा ।प्रज्ञयैव तरेद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया

taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā | prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā

हिन्दी अर्थ

गुरु और श्रुति तटस्थ की तरह बोध कराते हैं; विद्वान ईश्वर की कृपा से प्राप्त प्रज्ञा से ही पार उतरता है।

English

Teachers and scriptures instruct as bystanders; the wise man crosses only by wisdom, by the grace of the Lord.

अध्याय १

श्लोक 477

स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् ।संसिद्धः सम्मुखं तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनाऽऽत्मनि

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam | saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani

हिन्दी अर्थ

अपने अनुभव से स्वयं अपने अखण्ड आत्मा को जानकर सिद्ध पुरुष निर्विकल्प रूप से आत्मा में आत्मा द्वारा सम्मुख स्थित रहे।

English

Having himself known by his own experience his undivided Self, the perfected one should stand facing it, in the Self by the Self, free of alternatives.

अध्याय १

श्लोक 478

सुसुखं तिष्ठेन् वेदान्तसिद्धान्तनिरुक्तिरेषा ब्रह्मैव जीवः सकलं जगच्च ।अखण्डरूपस्थितिरेव मोक्षो ब्रह्माद्वितीये श्रुतयः प्रमाणम्

susukhaṃ tiṣṭhen vedāntasiddhāntaniruktireṣā brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca | akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: This is the exposition of the conclusions of the Vedanta: परब्रह्म alone is the individual, and the whole world; मोक्ष is abiding in the undivided form; scripture is the authority for परब्रह्म being without a second.।

English

This is the exposition of the conclusions of the Vedanta: Brahman alone is the individual, and the whole world; liberation is abiding in the undivided form; scripture is the authority for Brahman being without a second.

अध्याय १

श्लोक 479

ब्रह्माद्वितीयं इति गुरुवचनाच्छ्रुतिप्रमाणात् परमवगम्य सतत्त्वमात्मयुक्त्या ।प्रशमितकरणः समाहितात्मा क्वचिदचलाकृतिरात्मनिष्ठतोऽभूत्

brahmādvitīyaṃ iti guruvacanācchrutipramāṇāt paramavagamya satattvamātmayuktyā | praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt

हिन्दी अर्थ

‘ब्रह्म अद्वितीय है’ — गुरु-वचन और श्रुति-प्रमाण से तथा आत्म-युक्ति से परम तत्त्व को जानकर, शान्त-इन्द्रिय और समाहित-चित्त वह कहीं अचल आकृति वाला आत्मनिष्ठ हो गया।

English

Having known the supreme Truth — "Brahman is non-dual" — by the words of the teacher, by the authority of scripture and by his own reasoning, with senses stilled and self collected, he became established in the Self, with an unmoving form.

अध्याय १

श्लोक 480

आत्मनिष्ठितो किञ्चित्कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् ।कञ्चित्कालं उत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत्

ātmaniṣṭhito kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | kañcitkālaṃ utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

कुछ काल परब्रह्म में मन को समाहित करके आत्म-निष्ठ रहकर, कुछ समय बाद परमानन्द से उठकर उसने यह वचन कहा।

English

Having concentrated the mind for some time on the Supreme Brahman, established in the Self, and having risen after a while from supreme bliss, he spoke these words.

अध्याय १

श्लोक 481

व्युत्थाय बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्तिः ब्रह्मात्मनोरेकतयाऽधिगत्या ।इदं न जानेऽप्यनिदं न जाने किं वा कियद्वा सुखमस्त्यपारम्

vyutthāya buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ brahmātmanorekatayā'dhigatyā | idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram

हिन्दी अर्थ

‘ब्रह्म और आत्मा की एकता के बोध से उठने पर मेरी बुद्धि नष्ट हो गई और प्रवृत्ति गल गई। मैं न इसे जानता हूँ, न इससे भिन्न को; कैसा और कितना सुख है — वह अपार है।

English

"On rising, my intellect is destroyed and activity has slipped away, through the realisation of the oneness of Brahman and the Self. I do not know this, nor do I know 'not this'; I know neither what nor how much happiness there is — it is boundless."

अध्याय १

श्लोक 482

सुखमस्य पारम् वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुं न वा शक्यते स्वानन्दामृतपूरपूरितपरब्रह्माम्बुधेर्वैभवम् ।अम्भोराशिविशीर्णवार्षिकशिलाभावं भजन्मे मनो यस्यांशांशलवे विलीनमधुनाऽऽनन्दात्मना निर्वृतम्

sukhamasya pāram vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam | ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam

हिन्दी अर्थ

स्वानन्द-रूपी अमृत के प्रवाह से भरे परब्रह्म-समुद्र के वैभव को न वाणी से कहा जा सकता है, न मन से सोचा जा सकता है। समुद्र में गली हुई ओले की शिला का भाव धारण करता हुआ मेरा मन उसके अंश के अंश-कण में विलीन होकर अब आनन्द-स्वरूप होकर शान्त है।

English

"The majesty of the ocean of Supreme Brahman, filled with the flood of the nectar of the bliss of the Self, cannot be told by speech or thought. My mind, taking on the nature of a hailstone dissolved in the ocean, has merged in a tiny fraction of it and is now at rest, of the nature of bliss."

अध्याय १

श्लोक 483

क्व गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् ।अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम्

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat | adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam

हिन्दी अर्थ

यह जगत कहाँ गया? किसने ले लिया? किसमें लीन हो गया? अभी-अभी मैंने इसे देखा था और अब यह नहीं है — क्या यह महान आश्चर्य नहीं?

English

"Where has this world gone? By whom was it taken? In what has it dissolved? It was seen by me just now — and it is not; is that not a great wonder?"

अध्याय १

श्लोक 484

किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विलक्षणम् ।अखण्डानन्दपीयूषपूर्णे ब्रह्ममहार्णवे

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam | akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: What is to be given up, what to be taken? What is other, what is different, in the great ocean of परब्रह्म, full of the nectar of undivided आनंद?।

English

"What is to be given up, what to be taken? What is other, what is different, in the great ocean of Brahman, full of the nectar of undivided bliss?"

अध्याय १

श्लोक 485

न किञ्चिदत्र पश्यामि न शृणोमि न वेद्म्यहम् ।स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणास्मि विलक्षणः

na kiñcidatra paśyāmi na śṛṇomi na vedmyaham | svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: I see nothing here, hear nothing, know nothing; I am distinct, by my own Self, of the form of ever-lasting आनंद.।

English

"I see nothing here, hear nothing, know nothing; I am distinct, by my own Self, of the form of ever-lasting bliss."

अध्याय १

श्लोक 486

नमो नमस्ते गुरवे महात्मने विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय ।नित्याद्वयानन्दरसस्वरूपिणे भूम्ने सदाऽपारदयाम्बुधाम्ने

namo namaste gurave mahātmane vimuktasaṅgāya saduttamāya | nityādvayānandarasasvarūpiṇe bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne

हिन्दी अर्थ

हे गुरुदेव! महात्मा, संग-मुक्त, सज्जनों में श्रेष्ठ, नित्य अद्वय आनन्द-रस स्वरूप, भूमा और सदा अपार दया के सागर के धाम आपको बारम्बार नमस्कार।

English

"Homage, homage to you, teacher, great soul, free from attachment, the best of the good; embodiment of the taste of eternal, non-dual bliss, vast, ever the abode of boundless compassion."

अध्याय १

श्लोक 487

यत्कटाक्षशशिसान्द्रचन्द्रिकापातधूतभवतापजश्रमः ।प्राप्तवानहमखण्डवैभवानन्दमात्मपदमक्षयं क्षणात्

yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikāpātadhūtabhavatāpajaśramaḥ | prāptavānahamakhaṇḍavaibhavānandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

जिनके कटाक्ष-रूपी घनी चाँदनी के गिरने से भव-ताप से उत्पन्न मेरी थकान झड़ गई, मैंने क्षण-भर में अखण्ड वैभव और आनन्द वाला अक्षय आत्म-पद पा लिया।

English

"By the falling of the thick moonlight of whose glance the weariness born of the heat of worldly existence has been shaken off, I have in a moment reached the imperishable state of the Self, the bliss of undivided majesty."

अध्याय १

श्लोक 488

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं भवग्रहात् ।नित्यानन्दस्वरूपोऽहं पूर्णोऽहं त्वदनुग्रहात्

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt | nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt

हिन्दी अर्थ

मैं धन्य हूँ, कृतकृत्य हूँ, भव-ग्रह से मुक्त हूँ; आपकी कृपा से मैं नित्य आनन्द-स्वरूप और पूर्ण हूँ।

English

"Blessed am I, my task is done; I am liberated from the seizure of worldly existence; I am of the nature of eternal bliss, I am full, by your grace."

अध्याय १

श्लोक 489

असङ्गोऽहमनङ्गोऽहमलिङ्गोऽहमभङ्गुरः ।प्रशान्तोऽहमनन्तोऽहममलोऽहं चिरन्तनः

asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ | praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: I am unattached, I am bodiless, I am markless, I am imperishable; I am tranquil, I am infinite, I am stainless, I am ancient.।

English

"I am unattached, I am bodiless, I am markless, I am imperishable; I am tranquil, I am infinite, I am stainless, I am ancient."

अध्याय १

श्लोक 490

ऽहमतान्तोऽहं अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमक्रियः ।शुद्धबोधस्वरूपोऽहं केवलोऽहं सदाशिवः

'hamatānto'haṃ akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ | śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: I am the unwearied; I am not the doer, not the enjoyer; I am unchanging, actionless; I am of the nature of pure ज्ञान; I am the alone, the ever-auspicious (Sadashiva).।

English

"I am the unwearied; I am not the doer, not the enjoyer; I am unchanging, actionless; I am of the nature of pure knowledge; I am the alone, the ever-auspicious (Sadashiva)."

अध्याय १

श्लोक 491

द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तुर्भोक्तुर्विभिन्न एवाहम् ।नित्यनिरन्तरनिष्क्रियनिःसीमासङ्गपूर्णबोधात्मा

draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham | nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā

हिन्दी अर्थ

मैं द्रष्टा, श्रोता, वक्ता, कर्ता और भोक्ता से भिन्न ही हूँ; मैं नित्य, निरन्तर, निष्क्रिय, निःसीम, असंग और पूर्ण बोध-स्वरूप हूँ।

English

I am different from the seer, hearer, speaker, doer and enjoyer; I am the Self of knowledge, eternal, continuous, actionless, limitless, unattached and full.

अध्याय १

श्लोक 492

नाहमिदं नाहमदोऽप्युभयोरवभासकं परं शुद्धम् ।बाह्याभ्यन्तरशून्यं पूर्णं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम्

nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham | bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham

हिन्दी अर्थ

मैं न यह हूँ, न वह; मैं दोनों का प्रकाशक परम शुद्ध, बाहर-भीतर शून्य, पूर्ण, अद्वितीय ब्रह्म ही हूँ।

English

I am not this, nor that; I am the supreme, pure illuminator of both, empty of outside and inside — the full, non-dual Brahman.

अध्याय १

श्लोक 493

निरुपममनादितत्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनादूरम् ।नित्यानन्दैकरसं सत्यं ब्रह्माद्वितीयमेवाहम्

nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram | nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham

हिन्दी अर्थ

मैं निरुपम, अनादि तत्त्व हूँ, जो ‘तू, मैं, यह, वह’ की कल्पना से दूर है; नित्य आनन्द का एकरस सत्य, अद्वितीय ब्रह्म मैं ही हूँ।

English

The incomparable, beginningless reality, far from the imagining "you, I, this, that," of one taste of eternal bliss, the truth — Brahman, non-dual, am I.

अध्याय १

श्लोक 494

नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः ।अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः

nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ | akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: I am Narayana, I am the destroyer of Naraka, I am the destroyer of the (three) cities; I am the Person, I am the Lord. I am undivided ज्ञान, the witness of all; I have no Lord over me, no ego and no possessiveness.।

English

I am Narayana, I am the destroyer of Naraka, I am the destroyer of the (three) cities; I am the Person, I am the Lord. I am undivided knowledge, the witness of all; I have no Lord over me, no ego and no possessiveness.

अध्याय १

श्लोक 495

सर्वेषु भूतेष्वहमेव संस्थितो ज्ञानात्मनाऽन्तर्बहिराश्रयः सन् ।भोक्ता च भोग्यं स्वयमेव सर्वं यद्यत्पृथग्दृष्टमिदन्तया पुरा

sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san | bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā

हिन्दी अर्थ

मैं ही सब प्राणियों में ज्ञान-स्वरूप आत्मा के रूप में, भीतर-बाहर के आश्रय के रूप में स्थित हूँ; भोक्ता और भोग्य सब मैं ही हूँ, जो-जो पहले ‘यह’ रूप में अलग देखा गया था।

English

I alone abide in all beings, as the Self of knowledge, the support within and without; I am the enjoyer and the enjoyed, myself all — whatever was seen before as separate "this."

अध्याय १

श्लोक 496

मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः ।उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुतविभ्रमात्

mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ | utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt

हिन्दी अर्थ

मुझ अखण्ड सुख-सागर में माया की वायु के विभ्रम से विश्व की लहरें अनेक प्रकार से उत्पन्न होती और विलीन होती हैं।

English

In me, the ocean of undivided bliss, the waves of the universe arise and dissolve in many ways, through the play of the wind of Maya.

अध्याय १

श्लोक 497

स्थुलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमादारोपितानुस्फुरणेन लोकैः ।काले यथा कल्पकवत्सरायणर्त्वादयो निष्कलनिर्विकल्पे

sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramādāropitānusphuraṇena lokaiḥ | kāle yathā kalpakavatsarāyaṇartvādayo niṣkalanirvikalpe

हिन्दी अर्थ

स्थूल आदि भाव मुझमें भ्रम से कल्पित हैं और भ्रान्ति से आरोपित प्रतीत करने वाले लोगों द्वारा देखे जाते हैं, जैसे निष्कल और निर्विकल्प काल में ऋतु, अयन, वर्ष और कल्प कल्पित हैं।

English

Gross and other states are imagined in me through delusion, and are superimposed by people who perceive them, as, in time, the seasons, half-years, years and ages are imagined in the partless and free of alternatives.

अध्याय १

श्लोक 498

आरोपितं नाश्रयदूषकं भवेत् कदापि मूढैरतिदोषदूषितैः ।मूढैर्मति नार्द्रीकरोत्यूषरभूमिभागं मरीचिकावारि महाप्रवाहः

āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ marīcikāvāri mahāpravāhaḥ

हिन्दी अर्थ

आरोपित वस्तु कभी भी अपने अधिष्ठान को दूषित नहीं करती, चाहे मूढ़ लोग बड़े दोषों से दूषित हों; मरीचिका का महान जल-प्रवाह ऊसर भूमि के एक कण को भी गीला नहीं करता।

English

What is superimposed never harms its substratum, though the deluded are affected by great faults; the great flood of a mirage does not moisten even a patch of barren ground.

अध्याय १

श्लोक 499

आकाशवल्लेपविदूरगोऽहं आदित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् ।अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहं अम्भोधिवत्पारविवर्जितोऽहम्

ākāśavallepavidūrago'haṃ ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham | ahāryavannityaviniścalo'haṃ ambhodhivatpāravivarjito'ham

हिन्दी अर्थ

मैं आकाश की तरह लेप से बहुत दूर हूँ; सूर्य की तरह प्रकाश्य से विलक्षण हूँ; पर्वत की तरह नित्य अचल हूँ; समुद्र की तरह पार-रहित हूँ।

English

I am far from being tainted, like space; I am different from what is illumined, like the sun; I am always unmoving, like a mountain; I am without a shore, like the ocean.

अध्याय १

श्लोक 500

न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः ।अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः

na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ | ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ

हिन्दी अर्थ

शिष्य का अनुभव: ‘अहो! मैं धन्य हूँ, कृतकृत्य हूँ! मैं भव-बंधन से मुक्त हो गया! मैं नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, अद्वैत, परमानंद स्वरूप परब्रह्म हूँ!’

English

I have no connection with the body, as the sky has none with a cloud; so how can the states of waking, dream and deep sleep, which are its properties, be mine?

अध्याय १

श्लोक 501

उपाधिरायाति स एव गच्छति स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते ।स एव जीर्यन् म्रियते सदाहं कुलाद्रिवन्निश्चल एव संस्थितः

upādhirāyāti sa eva gacchati sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte | sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

उपाधि आती है और वही जाती है; वही कर्म करती और भोगती है; वही जीर्ण होकर मरती है। मैं सदा कुलपर्वत की तरह निश्चल स्थित हूँ।

English

The adjunct comes and goes; it alone acts and enjoys; it alone decays and dies. I always stay unmoving like a great mountain.

अध्याय १

श्लोक 502

न मे प्रवृत्तिर्न च मे निवृत्तिः सदैकरूपस्य निरंशकस्य ।एकात्मको यो निविडो निरन्तरो व्योमेव पूर्णः स कथं नु चेष्टते

na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ sadaikarūpasya niraṃśakasya | ekātmako yo niviḍo nirantaro vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate

हिन्दी अर्थ

सदा एकरूप और निरंश मुझमें न प्रवृत्ति है, न निवृत्ति। जो एकात्मक, घन, निरन्तर और आकाश की तरह पूर्ण है, वह कैसे चेष्टा करे?

English

I have neither engagement nor withdrawal, being always of one form and without parts. How can that which is one Self, dense, continuous, full like space, exert itself?

अध्याय १

श्लोक 503

पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य निश्चेतसो निर्विकृतेर्निराकृतेः ।कुतो ममाखण्डसुखानुभूतेः ब्रूते ह्यनन्वागतमित्यपि श्रुतिः

puṇyāni pāpāni nirindriyasya niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ | kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रिय-रहित, मन-रहित, निर्विकार और निराकार मुझ अखण्ड सुख के अनुभव को पुण्य-पाप कैसे हो सकते हैं? श्रुति भी कहती है — ‘वह इनके पीछे नहीं चलता।’

English

How can merit and sin belong to me, who am without senses, without mind, without change and without form, the experience of undivided bliss? Scripture says, "It is not followed by (good and evil)."

अध्याय १

श्लोक 504

छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुःष्ठु वा ।न स्पृशत्येव यत्किञ्चित्पुरुषं तद्विलक्षणम्

chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā | na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

छाया को छूने वाली गर्मी या सर्दी, अच्छा या बुरा, उससे विलक्षण पुरुष को बिल्कुल नहीं छूता।

English

Whatever heat or cold, good or bad, touches the shadow does not touch the person at all, who is different from it.

अध्याय १

श्लोक 505

न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् ।अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ।देहेन्द्रियमनोधर्मा नैवात्मानं स्पृशन्त्यहो

na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam | avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat | dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho

हिन्दी अर्थ

विलक्षण साक्षी को साक्ष्य के धर्म नहीं छूते; जैसे घर के धर्म दीपक को नहीं, वैसे ही अविकारी, उदासीन आत्मा को देह, इन्द्रिय और मन के धर्म कभी नहीं छूते।

English

The properties of what is witnessed do not touch the witness, who is distinct; like the properties of a house to the lamp that lights it, the properties of body, senses and mind never touch the Self.

अध्याय १

श्लोक 506

extra रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो वह्नेर्यथा दाहनियामकत्वम् ।वाऽयसि दाहकत्वम् रज्जोर्यथाऽऽरोपितवस्तुसङ्गः तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे

extra raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo vahneryathā dāhaniyāmakatvam | vā'yasi dāhakatvam rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ tathaiva kūṭasthacidātmano me

हिन्दी अर्थ

जैसे सूर्य कर्मों का साक्षी है, अग्नि का दाह का नियामक होना, लोहे में जलाने की शक्ति, और रस्सी का आरोपित वस्तु से सम्बन्ध — वैसे ही मुझ कूटस्थ चिदात्मा का भी (जगत से सम्बन्ध) है।

English

As the sun is the witness of actions, as fire has the power to burn (iron), and as a rope has connection with what is superimposed on it, so too is it with me, the unchanging Self of consciousness.

अध्याय १

श्लोक 507

कर्तापि वा कारयितापि नाहं भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् ।द्रष्टापि वा दर्शयितापि नाहं सोऽहं स्वयञ्ज्योतिरनीदृगात्मा

kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham | draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā

हिन्दी अर्थ

मैं न कर्ता हूँ न करवाने वाला; न भोक्ता हूँ न भुगवाने वाला; न द्रष्टा हूँ न दिखाने वाला। वही मैं स्वयं-ज्योति, अनुपम आत्मा हूँ।

English

I am neither doer nor causer of action; neither enjoyer nor causer of enjoyment; neither seer nor causer of seeing. I am that self-luminous, incomparable Self.

अध्याय १

श्लोक 508

चलत्युपाधौ प्रतिबिम्बलौल्यमौपाधिकं मूढधियो नयन्ति ।स्वबिम्बभूतं रविवद्विनिष्क्रियं कर्तास्मि भोक्तास्मि हतोऽस्मि हेति

calatyupādhau pratibimbalaulyamaupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti | svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti

हिन्दी अर्थ

उपाधि के चलने पर मूढ़ बुद्धि लोग प्रतिबिम्ब की चंचलता को सूर्य की तरह निष्क्रिय मूल बिम्ब में मान लेते हैं — ‘मैं कर्ता हूँ, भोक्ता हूँ, हाय मारा गया!’

English

When the adjunct moves, the deluded attribute the trembling of the reflection to the original, like the sun, which is actionless: "I am the doer, I am the enjoyer, alas, I am killed!"

अध्याय १

श्लोक 509

जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः ।नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा

jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ | nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: Whether in water or on land, let this inert (body) roll about; I am not touched by its properties, as space by the properties of a pot.।

English

Whether in water or on land, let this inert (body) roll about; I am not touched by its properties, as space by the properties of a pot.

अध्याय १

श्लोक 510

कर्तृत्वभोक्तृत्वखलत्वमत्तताजडत्वबद्धत्वविमुक्ततादयः ।बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः स्वस्मिन्परे ब्रह्मणि केवलेऽद्वये

kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatājaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ | buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye

हिन्दी अर्थ

कर्तृत्व, भोक्तृत्व, खलता, मत्तता, जड़ता, बद्धत्व, मुक्तता आदि बुद्धि के विकल्प हैं; अपने ही परब्रह्म, केवल और अद्वय में वे वस्तुतः नहीं हैं।

English

Agency, enjoyment, wickedness, intoxication, dullness, bondage, liberation and the like are alternatives of the intellect; in truth they do not exist in the Supreme Brahman, alone, non-dual, one's own Self.

अध्याय १

श्लोक 511

सन्तु विकाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि ।किं मेऽसङ्गचितस्तैर्न घनः क्वचिदम्बरं स्पृशति

santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi | kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati

हिन्दी अर्थ

प्रकृति के विकार दस, सौ या हज़ार प्रकार के हों — असंग चैतन्य रूप मुझे उनसे क्या? क्या बादल कभी आकाश को छूता है?

English

Let the modifications of Nature be ten, a hundred, or a thousand; what are they to me, the unattached consciousness? Does a cloud ever touch the sky?

अध्याय १

श्लोक 512

तैः किं मेऽसङ्गचितेर्न ह्यम्बुदडम्बरोऽम्बरं अव्यक्तादिस्थूलपर्यन्तमेतत् विश्वं यत्राभासमात्रं प्रतीतम् ।व्योमप्रख्यं सूक्ष्ममाद्यन्तहीनं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि

taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ avyaktādisthūlaparyantametat viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam | vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi

हिन्दी अर्थ

जिसमें अव्यक्त से स्थूल तक यह विश्व केवल आभास-मात्र प्रतीत होता है, जो आकाश-सदृश, सूक्ष्म और आदि-अन्त-रहित अद्वैत ब्रह्म है — वही मैं हूँ।

English

That in which this universe, from the Unmanifest to the gross, is perceived as a mere appearance, which is like space, subtle, without beginning or end — non-dual Brahman — that I am.

अध्याय १

श्लोक 513

सर्वाधारं सर्ववस्तुप्रकाशं सर्वाकारं सर्वगं सर्वशून्यम् ।नित्यं शुद्धं निश्चलं निर्विकल्पं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि

sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam | nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi

हिन्दी अर्थ

जो सबका आधार, सब वस्तुओं का प्रकाशक, सब आकारों वाला, सर्वगत और सब से शून्य, नित्य, शुद्ध, निश्चल और निर्विकल्प अद्वैत ब्रह्म है — वही मैं हूँ।

English

The support of all, the illuminator of all things, having all forms, all-pervading, empty of everything, eternal, pure, unmoving, free of alternatives — non-dual Brahman — that I am.

अध्याय १

श्लोक 514

यत्प्रत्यस्ताशेषमायाविशेषं प्रत्यग्रूपं प्रत्ययागम्यमानम् ।सत्यज्ञानानन्तमानन्दरूपं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि

yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam | satyajñānānantamānandarūpaṃ brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi

हिन्दी अर्थ

जिसमें माया की सब विशेषताएँ निरस्त हो चुकी हैं, जो प्रत्यग्-रूप है, प्रत्ययों द्वारा अगम्य है, सत्य, ज्ञान, अनन्त और आनन्द-रूप अद्वैत ब्रह्म है — वही मैं हूँ।

English

In which all special features of Maya have been set aside, the inner reality, not reached by perceptions, truth, knowledge, infinite, of the form of bliss — non-dual Brahman — that I am.

अध्याय १

श्लोक 515

निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि निष्कलोऽस्मि निराकृतिः ।निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः

niṣkriyo'smyavikāro'smi niṣkalo'smi nirākṛtiḥ | nirvikalpo'smi nityo'smi nirālambo'smi nirdvayaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: I am actionless, I am unchanging, I am without parts, I am formless; I am free of alternatives, I am नित्य, I am without support, I am without a second.।

English

I am actionless, I am unchanging, I am without parts, I am formless; I am free of alternatives, I am eternal, I am without support, I am without a second.

अध्याय १

श्लोक 516

सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः ।केवलाखण्डबोधोऽहमानन्दोऽहं निरन्तरः

sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ | kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: I am आत्मा of all, I am all, I am beyond all, I am अद्वैत; I am alone, undivided ज्ञान, I am आनंद, unbroken.।

English

I am the Self of all, I am all, I am beyond all, I am non-dual; I am alone, undivided knowledge, I am bliss, unbroken.

अध्याय १

श्लोक 517

स्वाराज्यसाम्राज्यविभूतिरेषा भवत्कृपाश्रीमहिमप्रसादात् ।प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने नमो नमस्तेऽस्तु पुनर्नमोऽस्तु

svārājyasāmrājyavibhūtireṣā bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt | prāptā mayā śrīgurave mahātmane namo namaste'stu punarnamo'stu

हिन्दी अर्थ

स्वराज्य-साम्राज्य का यह वैभव मैंने आपकी कृपा और श्री-महिमा के प्रसाद से पाया है। हे महात्मा श्रीगुरो! आपको नमस्कार, नमस्कार, और पुनः नमस्कार।

English

This glory of the empire of self-rule has been gained by me through the grace of your glorious greatness. To you, great-souled revered teacher, homage, homage, and again homage.

अध्याय १

श्लोक 518

महास्वप्ने मायाकृतजनिजरामृत्युगहने भ्रमन्तं क्लिश्यन्तं बहुलतरतापैरनुदिनम् ।रनुकलम् अहङ्कारव्याघ्रव्यथितमिममत्यन्तकृपया प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो

mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | ranukalam ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro

हिन्दी अर्थ

माया से रचे जन्म, जरा और मृत्यु के गहन वन में भटकते और प्रतिदिन बहुत तापों से क्लेश पाते, अहंकार-रूपी बाघ से पीड़ित मुझे, हे गुरो! आपने अत्यन्त कृपा से नींद से जगाकर बचा लिया।

English

"In the great dream, wandering in the forest of birth, old age and death made by Maya, daily tormented by heavy afflictions, and distressed by the tiger of egoism, you, O teacher, out of great compassion have awakened me from sleep and protected me."

अध्याय १

श्लोक 519

नमस्तस्मै सदैकस्मै कस्मैचिन्महसे नमः ।सदेकस्मै नमश्चिन्महसे मुहुः यदेतद्विश्वरूपेण राजते गुरुराज ते

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | sadekasmai namaścinmahase muhuḥ yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te

हिन्दी अर्थ

उस सदा एक, किसी (अनिर्वचनीय) तेज को नमस्कार; उस एक चिन्मय तेज को बार-बार नमस्कार, जो इस विश्व-रूप में शोभित हो रहा है — हे गुरुराज! आपको।

English

Homage to that One, ever one, to some (indescribable) radiance; homage again and again to the one radiance of consciousness, which shines forth in the form of this universe — O king of teachers, yours.

अध्याय १

श्लोक 520

इति नतमवलोक्य शिष्यवर्यं समधिगतात्मसुखं प्रबुद्धतत्त्वम् ।प्रमुदितहृदयं स देशिकेन्द्रः पुनरिदमाह वचः परं महात्मा

iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam | pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार प्रणाम करते हुए उस श्रेष्ठ शिष्य को, जिसने आत्म-सुख पा लिया था और जिसका तत्त्व प्रबुद्ध हो गया था, देखकर प्रसन्न हृदय वाले महात्मा देशिकेन्द्र (गुरु) ने फिर यह श्रेष्ठ वचन कहा।

English

Thus seeing the excellent disciple bowing, who had reached the happiness of the Self and awakened to the truth, the great-souled lord of teachers, with a delighted heart, spoke again this excellent word.

अध्याय १

श्लोक 521

ब्रह्मप्रत्ययसन्ततिर्जगदतो ब्रह्मैव तत्सर्वतः पश्याध्यात्मदृशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि ।रूपादन्यदवेक्षितं किमभितश्चक्षुष्मतां दृश्यते तद्वद्ब्रह्मविदः सतः किमपरं बुद्धेर्विहारास्पदम्

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi | rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam

हिन्दी अर्थ

‘इसलिए जगत ब्रह्म-प्रत्यय की निरन्तर धारा है; सब अवस्थाओं में अध्यात्म-दृष्टि और शान्त मन से सब कुछ ब्रह्म ही देखो। आँख वालों को रूप से अन्य क्या दिखाई देता है? वैसे ही ब्रह्मवेत्ता सज्जन की बुद्धि के विहार का दूसरा आधार क्या है?’

English

"Therefore the world is a continuous stream of the thought of Brahman; see everything as Brahman alone, with the eye of the Self and a tranquil mind, in all states. What else is seen by people with eyes than form? So for the knower of Brahman, what else is there as a field for the mind's play?"

अध्याय १

श्लोक 522

कस्तां परानन्दरसानुभूतिमृत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् ।मुत्सृज्य चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने चित्रेन्दुमालोकयितुं क इच्छेत्

kastāṃ parānandarasānubhūtimṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | mutsṛjya candre mahāhlādini dīpyamāne citrendumālokayituṃ ka icchet

हिन्दी अर्थ

‘कौन विद्वान् उस परम आनन्द-रस की अनुभूति को छोड़कर शून्य वस्तुओं में रमेगा? महान आह्लाद देने वाले चन्द्रमा के चमकते रहते कौन चित्र के चन्द्रमा को देखना चाहेगा?’

English

"Who, having tasted that experience of the taste of supreme bliss, would delight in empty things? When the moon, greatly delightful, is shining, who would wish to look at a painted moon?"

अध्याय १

श्लोक 523

असत्पदार्थानुभवेन किञ्चिन् न ह्यस्ति तृप्तिर्न च दुःखहानिः ।तदद्वयानन्दरसानुभूत्या तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया

asatpadārthānubhavena kiñcin na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ | tadadvayānandarasānubhūtyā tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā

हिन्दी अर्थ

‘असत् पदार्थों के अनुभव से न तृप्ति है, न दुःख का नाश; इसलिए अद्वय आनन्द-रस की अनुभूति से तृप्त होकर सत्-आत्मा में निष्ठा रखते हुए सुखपूर्वक रहो।’

English

"By experiencing unreal things there is no contentment and no removal of sorrow; therefore, contented with the experience of the taste of non-dual bliss, remain happily in steadfastness in the real Self."

अध्याय १

श्लोक 524

स्वमेव सर्वथा पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् ।सर्वतः स्वानन्दमनुभुञ्जानः कालं नय महामते

svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | sarvataḥ svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate

हिन्दी अर्थ

‘सब प्रकार से अपने को ही देखते हुए, अपने को अद्वय मानते हुए, सर्वत्र अपने आनन्द का उपभोग करते हुए हे महामते! समय बिताओ।’

English

"Seeing only yourself in every way, thinking of yourself as non-dual, enjoying your own bliss everywhere — pass your time, O great-minded one."

अध्याय १

श्लोक 525

अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्पे विकल्पनं व्योम्नि पुरप्रकल्पनम् ।तदद्वयानन्दमयात्मना सदा शान्तिं परामेत्य भजस्व मौनम्

akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam | tadadvayānandamayātmanā sadā śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam

हिन्दी अर्थ

‘अखण्ड-बोध-स्वरूप निर्विकल्प आत्मा में विकल्प करना आकाश में नगर की कल्पना करने जैसा है; इसलिए सदा अद्वय आनन्दमय रूप से परम शान्ति पाकर मौन का सेवन करो।’

English

"Imagining alternatives in the Self of undivided knowledge, free of alternatives, is like imagining a city in the sky; therefore, always in the non-dual form of bliss, having attained supreme peace, practise silence."

अध्याय १

श्लोक 526

तूष्णीमवस्था परमोपशान्तिः बुद्धेरसत्कल्पविकल्पहेतोः ।ब्रह्मात्मनो ब्रह्मविदो महात्मनो यत्राद्वयानन्दसुखं निरन्तरम्

tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ buddherasatkalpavikalpahetoḥ | brahmātmano brahmavido mahātmano yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: The state of silence is supreme calm, of बुद्धि that is the cause of imagined alternatives of the मिथ्या; for the great soul, the knower of परब्रह्म, आत्मा of परब्रह्म, in whom is the आनंद of अद्वैत happiness, unbroken.।

English

"The state of silence is supreme calm, of the intellect that is the cause of imagined alternatives of the unreal; for the great soul, the knower of Brahman, the Self of Brahman, in whom is the bliss of non-dual happiness, unbroken."

अध्याय १

श्लोक 527

नास्ति निर्वासनान्मौनात्परं सुखकृदुत्तमम् ।विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानन्दरसपायिनः

nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam | vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

‘वासना-रहित मौन से बढ़कर सुख देने वाला उत्तम कुछ नहीं, उस विद्वान के लिए जिसने आत्म-स्वरूप जान लिया है और जो अपने आनन्द-रस का पान करता है।’

English

"There is no higher happiness-giving state than silence free of habit-impressions, for one who has known the nature of the Self and drinks the taste of his own bliss."

अध्याय १

श्लोक 528

गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वाऽन्यथापि वा ।यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः

gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā | yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ

हिन्दी अर्थ

‘चलते, खड़े होते, बैठते, लेटते या अन्य किसी भी प्रकार से, ज्ञानी मुनि इच्छानुसार रहे, सदा आत्माराम।’

English

"Walking, standing, sitting, lying down, or in any other way, let the wise man live as he pleases, ever the sage delighting in the Self."

अध्याय १

श्लोक 529

न देशकालासनदिग्यमादिलक्ष्याद्यपेक्षाऽप्रतिबद्धवृत्तेः ।प्रतिबद्ध संसिद्धतत्त्वस्य महात्मनोऽस्ति स्ववेदने का नियमाद्यवस्था

na deśakālāsanadigyamādilakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | pratibaddha saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti svavedane kā niyamādyavasthā

हिन्दी अर्थ

‘जिसकी वृत्ति देश, काल, आसन, दिशा, यम आदि या लक्ष्य आदि की अपेक्षा से बँधी नहीं है, ऐसे तत्त्व को सिद्ध कर चुके महात्मा के लिए अपने को जानने में कौन-सा नियम या अवस्था है?’

English

"For the great soul who has perfected the truth, whose mind's activity is not bound by place, time, posture, direction, restraint and the like, or by a target and so on — what rule or condition is there for the knowledge of himself?"

अध्याय १

श्लोक 530

घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्ववेक्षते ।अपेक्ष्यते विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः

ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | apekṣyate vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ

हिन्दी अर्थ

‘‘यह घड़ा है’ — इसे जानने के लिए कौन-सा नियम देखा जाता है? केवल प्रमाण की सुदृढ़ता चाहिए, जिसके होने पर पदार्थ का ज्ञान होता है।’

English

"For knowing 'this is a pot,' what rule is required? Only the soundness of the means of knowledge is needed, when it exists the perception of the thing arises."

अध्याय १

श्लोक 531

अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ।न देशं नापि वा कालं न शुद्धिं वाप्यपेक्षते

ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate | na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate

हिन्दी अर्थ

‘यह आत्मा नित्य-सिद्ध है; प्रमाण होने पर प्रकट होता है। उसे न देश की अपेक्षा है, न काल की, न शुद्धि की।’

English

"This Self, eternally established, is revealed when the means of knowledge exists; it requires no place, no time, no purification."

अध्याय १

श्लोक 532

देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ।तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम्

devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam | tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: The ज्ञान 'I am Devadatta' is independent of anything; so too is this ज्ञान 'I am परब्रह्म' of the knower of परब्रह्म.।

English

"The knowledge 'I am Devadatta' is independent of anything; so too is this knowledge 'I am Brahman' of the knower of Brahman."

अध्याय १

श्लोक 533

भानुनेव जगत्सर्वं भासते यस्य तेजसा ।अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम्

bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā | anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam

हिन्दी अर्थ

‘जिसके तेज से यह सारा जगत सूर्य की तरह प्रकाशित होता है, तब अनात्म, असत् और तुच्छ वस्तु उसका प्रकाशक क्या होगी?’

English

"By whose light all this world shines, as by the sun — what could illumine that (Self), when the not-Self is unreal and worthless?"

अध्याय १

श्लोक 534

वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ।येनार्थवन्ति तं किन्नु विज्ञातारं प्रकाशयेत्

vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi | yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet

हिन्दी अर्थ

‘वेद, शास्त्र, पुराण और सब प्राणी जिसके कारण अर्थवान् हैं, उस जानने वाले को कौन-सी वस्तु प्रकाशित करेगी?’

English

"The Vedas, the scriptures, the Puranas and all beings are meaningful through Him; what could illumine that knower?"

अध्याय १

श्लोक 535

एष स्वयञ्ज्योतिरनन्तशक्तिः आत्माऽप्रमेयः सकलानुभूतिः ।यमेव विज्ञाय विमुक्तबन्धो जयत्ययं ब्रह्मविदुत्तमोत्तमः

eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ | yameva vijñāya vimuktabandho jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ

हिन्दी अर्थ

‘यह स्वयं-ज्योति, अनन्त शक्ति वाला, अप्रमेय, सबका अनुभव करने वाला आत्मा है, जिसे जानकर ही बन्धन से मुक्त हुआ यह ब्रह्मवेत्ताओं में उत्तम से उत्तम विजयी होता है।’

English

"This self-luminous Self of infinite power, immeasurable, the experience of all — knowing whom alone one is freed from bondage — this best of the knowers of Brahman is victorious."

अध्याय १

श्लोक 536

न खिद्यते नो विषयैः प्रमोदते न सज्जते नापि विरज्यते च ।स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वयं निरन्तरानन्दरसेन तृप्तः

na khidyate no viṣayaiḥ pramodate na sajjate nāpi virajyate ca | svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ nirantarānandarasena tṛptaḥ

हिन्दी अर्थ

‘वह विषयों से न खिन्न होता है, न प्रसन्न; न आसक्त होता है, न विरक्त। वह सदा अपने भीतर क्रीड़ा और आनन्द करता है, निरन्तर आनन्द-रस से तृप्त।’

English

"He is neither distressed nor delighted by objects, neither attached nor averse; he plays always in himself, rejoicing, satisfied with the taste of unbroken bliss."

अध्याय १

श्लोक 537

क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनिः ।वस्तुनि तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी

kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | vastuni tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī

हिन्दी अर्थ

‘जैसे बालक भूख और शारीरिक पीड़ा को भूलकर खिलौने से खेलता है, वैसे ही ज्ञानी ममता और अहंकार से रहित होकर सुखी रहता और रमता है।’

English

"As a child forgets hunger and bodily pain and plays with a toy, so the wise man, free of possessiveness and ego, is happy and delights (in the Self)."

अध्याय १

श्लोक 538

चिन्ताशून्यमदैन्यभैक्षमशनं पानं सरिद्वारिषु स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशा स्थितिरभीर्निद्रा श्मशाने वने ।वस्त्रं क्षालनशोषणादिरहितं दिग्वास्तु शय्या मही सञ्चारो निगमान्तवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि

cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane | vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi

हिन्दी अर्थ

‘चिन्ता-शून्य, दैन्य-रहित भिक्षा का भोजन, नदियों का जल पीना, स्वतन्त्रता से निरंकुश स्थिति, श्मशान या वन में निर्भय निद्रा, धोने-सुखाने आदि से रहित वस्त्र — दिशाएँ वस्त्र, पृथ्वी शय्या, वेदान्त की गलियों में विचरना — यही परब्रह्म में ज्ञानियों की क्रीड़ा है।’

English

"Free from worry, alms without humiliation as food, water from rivers to drink, an unhindered life in independence, fearless sleep in a cemetery or forest, clothes needing no washing or drying, the quarters for dress, the earth for bed, wandering along the paths of the Vedanta — the play of the knowers in the Supreme Brahman."

अध्याय १

श्लोक 539

विमानमालम्ब्य शरीरमेतद् भुनक्त्यशेषान्विषयानुपस्थितान् ।परेच्छया बालवदात्मवेत्ता योऽव्यक्तलिङ्गोऽननुषक्तबाह्यः

vimānamālambya śarīrametad bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān | parecchayā bālavadātmavettā yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ

हिन्दी अर्थ

‘इस शरीर को विमान की तरह आश्रय बनाकर आत्मवेत्ता, जिसके लक्षण छिपे हैं और बाह्य जीवन असंग है, बालक की तरह दूसरों की इच्छा से उपस्थित सब विषयों का भोग करता है।’

English

"Using this body as a vehicle, he enjoys all the objects that come, at the will of others, like a child — the knower of the Self, whose marks are hidden and whose outward life is unattached."

अध्याय १

श्लोक 540

दिगम्बरो वापि च साम्बरो वा त्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः ।उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम्

digambaro vāpi ca sāmbaro vā tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ | unmattavadvāpi ca bālavadvā piśācavadvāpi caratyavanyām

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: Whether naked or clothed, or wearing skin, or dwelling in the garment of चैतन्य, he moves on the earth like a madman, or like a child, or like a ghoul.।

English

"Whether naked or clothed, or wearing skin, or dwelling in the garment of consciousness, he moves on the earth like a madman, or like a child, or like a ghoul."

अध्याय १

श्लोक 541

कामान्निष्कामरूपी संश्चरत्येकचरो मुनिः ।कामान्नी कामरूपी स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः

kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | kāmānnī kāmarūpī svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

‘मुनि कामना-रहित रूप होकर भी कामना जैसा दिखता हुआ अकेला विचरता है; सदा अपने आत्मा में ही सन्तुष्ट, स्वयं सर्वात्म-रूप से स्थित।’

English

"The sage wanders alone, without desire though seeming to desire; always contented in himself, himself established as the Self of all."

अध्याय १

श्लोक 542

क्वचिन्मूढो विद्वान् क्वचिदपि महाराजविभवः क्वचिद्भ्रान्तः सौम्यः क्वचिदजगराचारकलितः ।क्वचित्पात्रीभूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदितः चरत्येवं प्राज्ञः सततपरमानन्दसुखितः

kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ | kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ

हिन्दी अर्थ

‘कभी मूढ़, कभी विद्वान; कभी महाराज के वैभव वाला, कभी भ्रान्त, कभी सौम्य, कभी अजगर जैसा आचरण करने वाला; कभी सम्मानित, कभी तिरस्कृत, कभी अज्ञात — इस प्रकार निरन्तर परम आनन्द से सुखी ज्ञानी विचरता है।’

English

"Sometimes a fool, sometimes a sage, sometimes with the splendour of a great king, sometimes wandering, sometimes gentle, sometimes behaving like a python, sometimes honoured, sometimes despised, sometimes unknown — thus the wise man moves, ever happy with supreme bliss."

अध्याय १

श्लोक 543

निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ।नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः

nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ | nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

‘निर्धन होकर भी सदा सन्तुष्ट, असहाय होकर भी महाबली, न खाते हुए भी नित्य तृप्त, असम होकर भी समदर्शी।’

English

"Though without wealth, always contented; though without help, very strong; though not eating, always satisfied; though without equal, seeing all alike."

अध्याय १

श्लोक 544

अपि कुर्वन्नकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ।शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi | śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ

हिन्दी अर्थ

‘कर्म करते हुए भी अकर्ता, फल भोगते हुए भी अभोक्ता, शरीरधारी होकर भी अशरीरी, परिच्छिन्न होकर भी सर्वगत।’

English

"Though acting, not acting; though enjoying fruits, not an enjoyer; though embodied, bodiless; though limited, all-pervading."

अध्याय १

श्लोक 545

अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् ।प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit | priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe

हिन्दी अर्थ

‘सदा अशरीर इस ब्रह्मवेत्ता को न प्रिय-अप्रिय छूते हैं, न शुभ-अशुभ।’

English

"Neither the pleasant nor the unpleasant, neither the good nor the evil, ever touches this knower of Brahman, who is always without a body."

अध्याय १

श्लोक 546

स्थूलादिसम्बन्धवतोऽभिमानिनः सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च ।विध्वस्तबन्धस्य सदात्मनो मुनेः कुतः शुभं वाऽप्यशुभं फलं वा

sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca | vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā

हिन्दी अर्थ

‘स्थूल आदि से सम्बन्ध रखने वाले अभिमानी के लिए सुख-दुःख और शुभ-अशुभ हैं; जिस सत्-आत्मा मुनि के बन्धन नष्ट हो गए, उसके लिए शुभ, अशुभ या उनका फल कहाँ?’

English

"For the proud one who is connected with the gross body and the like, there are happiness and sorrow, good and evil; but for the sage whose bonds are destroyed, the real Self, whence good or evil, or their fruit?"

अध्याय १

श्लोक 547

तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ।ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्यां ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम्

tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ | grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

‘जैसे सूर्य ग्रस्त न होने पर भी अन्धकार से ग्रस्त-सा भासित होने के कारण लोगों द्वारा भ्रान्ति से ‘ग्रस्त’ कहा जाता है, क्योंकि वे वस्तु के लक्षण को नहीं जानते —’

English

"As the sun, though not swallowed, is said by people to be swallowed (in an eclipse) through delusion, being ignorant of the nature of the thing —"

अध्याय १

श्लोक 548

भ्रान्त्या तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् ।पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात्

bhrāntyā tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam | paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt

हिन्दी अर्थ

‘वैसे ही मूढ़ लोग, शरीर का आभास देखने के कारण, देह आदि के बन्धनों से मुक्त उत्तम ब्रह्मवेत्ता को भ्रान्ति से देहधारी की तरह देखते हैं।’

English

"so the fools, seeing the appearance of a body, through delusion see the best of the knowers of Brahman, though free of the bonds of body and the like, as if embodied."

अध्याय १

श्लोक 549

अहिर्निर्ल्वयनीं वायं मुक्त्वा देहं तु तिष्ठति ।अहिनि इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | ahini itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā

हिन्दी अर्थ

‘साँप अपनी उतारी हुई केंचुली को छोड़कर अलग रहता है और वायु से उसे इधर-उधर हिलाया जाता है; (वैसे ही ज्ञानी का शरीर प्राणवायु से चलाया जाता है)।’

English

"A snake, having cast off its sloughed skin, stays apart from it, moved here and there by the wind; (so the knower's body is moved by the breath)."

अध्याय १

श्लोक 550

स्त्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् ।दैवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिषु

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam | daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu

हिन्दी अर्थ

जैसे रस्सी के ज्ञान से सर्प का भ्रम नष्ट हो जाता है, वैसे ही आत्म-ज्ञान से यह संपूर्ण दृश्य प्रपंच विलीन हो जाता है।

English

"As a log is carried by the current to low or high ground, so the body is carried by fate to its enjoyments, at the proper times."

अध्याय १

श्लोक 551

प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभिः संसारिवच्चरति भुक्तिषु मुक्तदेहः ।सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्यः

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ | siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ

हिन्दी अर्थ

‘प्रारब्ध कर्म से कल्पित वासनाओं के साथ मुक्त-देह वाला भोगों में संसारी की तरह विचरता है; सिद्ध स्वयं यहाँ साक्षी की तरह मौन होकर, चक्र के केन्द्र की भाँति, कल्पना-विकल्प से शून्य रहता है।’

English

"With the habit-impressions shaped by prarabdha karma, the one whose body is free acts in enjoyments like a worldly person; the perfected one himself dwells here as a witness, silent, like the hub of a wheel, free of alternatives and imaginings."

अध्याय १

श्लोक 552

नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुङ्क्त एष नैवापयुङ्क्त उपदर्शनलक्षणस्थः ।नैव क्रियाफलमपीषदवेक्षते स स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्तः

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ | naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ

हिन्दी अर्थ

‘वह न इन्द्रियों को विषयों में लगाता है, न हटाता है, मात्र दर्शक के रूप में स्थित है; न वह क्रिया के फल की थोड़ी भी अपेक्षा करता है, उसका चित्त अपने आनन्द के गाढ़े रस-पान से मतवाला है।’

English

"He neither directs the senses to objects nor withdraws them, standing as a mere spectator; nor does he look even slightly for the fruit of action, his mind intoxicated with drinking the thick taste of his own bliss."

अध्याय १

श्लोक 553

लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना ।शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā | śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ

हिन्दी अर्थ

‘जो लक्ष्य-अलक्ष्य की गति को छोड़कर केवल आत्मा रूप से स्थित रहता है, वह ब्रह्मवेत्ताओं में उत्तम स्वयं साक्षात् शिव ही है।’

English

"He who, giving up the path of the seen and the unseen, stays as the Self alone — that best of the knowers of Brahman is himself directly Shiva."

अध्याय १

श्लोक 554

जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ।उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम्

jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ | upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam

हिन्दी अर्थ

‘ब्रह्मवेत्ताओं में उत्तम जीवित रहते हुए ही सदा मुक्त और कृतार्थ है; उपाधि के नाश होने पर ब्रह्म ही होकर वह अद्वय ब्रह्म में लीन हो जाता है।’

English

"The best of the knowers of Brahman is always liberated even while living, his purpose fulfilled; on the destruction of the adjunct, being Brahman, he merges into the non-dual Brahman."

अध्याय १

श्लोक 555

शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ।तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः

śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān | tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: As an actor is the same whether he has his costume on or off, so the best of the knowers of परब्रह्म is always परब्रह्म alone, nothing else.।

English

"As an actor is the same whether he has his costume on or off, so the best of the knowers of Brahman is always Brahman alone, nothing else."

अध्याय १

श्लोक 556

यत्र क्वापि विशीर्णं सत्पर्णमिव तरोर्वपुः पततात् ।विशीर्णं पर्णमिव ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव तच्चिदग्निना दग्धम्

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | viśīrṇaṃ parṇamiva brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham

हिन्दी अर्थ

‘जहाँ कहीं भी यह शरीर वृक्ष के सूखे पत्ते की तरह गिर पड़े — ब्रह्म-भूत यति के लिए वह पहले ही चेतना की अग्नि से जल चुका है।’

English

"Wherever this body falls, like a withered leaf of a tree, for the ascetic who has become Brahman, it was burned before by the fire of consciousness."

अध्याय १

श्लोक 557

सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः पूर्णाऽद्वयानन्दमयात्मना सदा ।न देशकालाद्युचितप्रतीक्षा त्वङ्मांसविट्पिण्डविसर्जनाय

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā | na deśakālādyucitapratīkṣā tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya

हिन्दी अर्थ

‘सदा पूर्ण, अद्वय आनन्दमय सत्-आत्मा ब्रह्म में स्थित मुनि को त्वचा, मांस और विष्ठा के इस पिण्ड को त्यागने के लिए उचित देश-काल आदि की प्रतीक्षा नहीं होती।’

English

"For the sage established in the real Self, Brahman, always in the nature of full, non-dual bliss, there is no waiting for a suitable place or time for laying down this heap of skin, flesh and filth."

अध्याय १

श्लोक 558

देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः ।अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ | avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ

हिन्दी अर्थ

‘देह का छूटना मोक्ष नहीं है, न दण्ड और कमण्डलु का; अविद्या-रूपी हृदय-ग्रन्थि का छूटना ही मोक्ष है, जिससे (सब कुछ सिद्ध होता है)।’

English

"The release of the body is not liberation, nor is that of the staff and water-pot; the release of the knot of ignorance in the heart is liberation, from which (all follows)."

अध्याय १

श्लोक 559

कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे ।पर्णं पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम्

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare | parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham

हिन्दी अर्थ

आत्मा और परब्रह्म के यथार्थ विवेक से: If a leaf falls in a ditch, or a river, or a holy place, or a crossroads — what good or bad is that to the tree?।

English

"If a leaf falls in a ditch, or a river, or a holy place, or a crossroads — what good or bad is that to the tree?"

अध्याय १

श्लोक 560

पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवद्देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः ।नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्यानन्दाकृतेर्वृक्षवदस्ति चैषः

patrasya puṣpasya phalasya nāśavaddehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ | naivātmanaḥ svasya sadātmakasyānandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ

हिन्दी अर्थ

‘पत्ते, फूल और फल के नाश की तरह देह, इन्द्रिय, प्राण और बुद्धि का नाश होता है; सत्-आनन्द-स्वरूप आत्मा का नाश वृक्ष की तरह नहीं होता।’

English

"The destruction of body, senses, breath and mind is like the destruction of a leaf, flower or fruit; it is not that of the Self, whose nature is being and bliss, for this does not hold for it as for a tree."

अध्याय १

श्लोक 561

वदास्त एषः प्रज्ञानघन इत्यात्मलक्षणं सत्यसूचकम् ।अनूद्यौपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम्

vadāsta eṣaḥ prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam | anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam

हिन्दी अर्थ

‘‘यह प्रज्ञान-घन है’ — आत्मा का यह सत्य-सूचक लक्षण दुहराकर केवल उपाधि-युक्त जीव के नाश की बात कही जाती है।’

English

"'This is a mass of knowledge' — this indication of the Self, pointing to the truth, is repeated and used to speak of the destruction of the adjunct-bound (self) only."

अध्याय १

श्लोक 562

अविनाशी वा अरेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः ।प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिषु

avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ | prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu

हिन्दी अर्थ

‘‘अरे! यह आत्मा अविनाशी है’ — ऐसी श्रुति नाश होने वाले विकारियों के बीच आत्मा की अविनाशिता कहती है।’

English

"'Indeed, this Self is imperishable,' says scripture, teaching the imperishability of the Self amid perishing, changing things."

अध्याय १

श्लोक 563

पाषाणवृक्षतृणधान्यकडङ्कराद्या दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव ।देहेन्द्रियासुमन आदि समस्तदृश्यं ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम्

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva | dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam

हिन्दी अर्थ

‘जैसे पत्थर, वृक्ष, तृण, धान्य, भूसी आदि जल जाने पर मिट्टी ही हो जाते हैं, वैसे ही देह, इन्द्रिय, प्राण, मन आदि सारा दृश्य ज्ञान की अग्नि से जलकर परमात्म-भाव को प्राप्त हो जाता है।’

English

"As stones, trees, grass, grain, husks and the like, when burned, become only earth, so the whole visible world — body, senses, breath, mind and the rest — burned by the fire of knowledge, goes to the state of the Supreme Self."

अध्याय १

श्लोक 564

विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि ।तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi | tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate

हिन्दी अर्थ

‘जैसे विलक्षण अन्धकार सूर्य के तेज में विलीन हो जाता है, वैसे ही सारा दृश्य ब्रह्म में विलीन हो जाता है।’

English

"As darkness, being of a different nature, dissolves in the light of the sun, so the whole visible world dissolves in Brahman."

अध्याय १

श्लोक 565

घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् ।तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम्

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam | tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam

हिन्दी अर्थ

‘घड़े के नष्ट होने पर आकाश स्पष्ट रूप से आकाश ही हो जाता है; वैसे ही उपाधि के विलय पर ब्रह्मवेत्ता स्वयं ब्रह्म ही है।’

English

"When a pot is destroyed, the space (in it) clearly becomes space; so, on the dissolution of the adjunct, the knower of Brahman himself is Brahman."

अध्याय १

श्लोक 566

क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ।संयुक्तमेकतां याति तथाऽऽत्मन्यात्मविन्मुनिः

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale | saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ

हिन्दी अर्थ

‘जैसे दूध में डाला गया दूध, तेल में तेल और जल में जल मिलकर एक हो जाता है, वैसे ही आत्मवेत्ता मुनि आत्मा में (एक हो जाता है)।’

English

"As milk poured into milk, oil into oil, water into water becomes one, so the sage who knows the Self (becomes one) in the Self."

अध्याय १

श्लोक 567

एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ।ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam | brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ

हिन्दी अर्थ

‘इस प्रकार विदेह-कैवल्य, अखण्ड सन्मात्रता और ब्रह्म-भाव को पाकर यह यति फिर नहीं लौटता।’

English

"Thus, having reached bodiless isolation, undivided being, and the state of Brahman, this ascetic does not return again."

अध्याय १

श्लोक 568

सदात्मैकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्ष्मणः ।अमुष्य ब्रह्मभूतत्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ | amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

‘सत्-आत्मा की एकता के विज्ञान से जिसकी अविद्या आदि वाला शरीर जल चुका है, उस ब्रह्मभूत के लिए ब्रह्म से कहीं उत्पत्ति कैसे हो?’

English

"For him whose ignorance and the rest that make up the body have been burned by the knowledge of oneness with the real Self, being Brahman already, how can there be any birth from Brahman?"

अध्याय १

श्लोक 569

मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ।यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ

māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ | yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau

हिन्दी अर्थ

‘माया से रचे बन्ध और मोक्ष अपने आत्मा में वस्तुतः नहीं हैं, जैसे निष्क्रिय रस्सी में साँप के आभास का आना-जाना नहीं है।’

English

"Bondage and liberation made by Maya do not really exist in one's own Self, as the appearance and disappearance of a snake do not exist in a motionless rope."

अध्याय १

श्लोक 570

आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ।नावृतिर्ब्रह्मणः काचिदन्याभावादनावृतम् ।यद्यस्त्यद्वैतहानिः स्याद् द्वैतं नो सहते श्रुतिः

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe | nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam | yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

‘बन्ध और मोक्ष को आवरण के सत्-असत् होने के आधार पर कहना पड़ता; परन्तु ब्रह्म का कोई आवरण नहीं, क्योंकि दूसरा कुछ है ही नहीं; यदि होता तो अद्वैत की हानि होती और श्रुति द्वैत को सहन नहीं करती।’

English

"Bondage and release would have to be spoken of in terms of the covering, as existent or non-existent; but there is no covering of Brahman, since there is nothing else; if there were, non-duality would be lost, and scripture does not tolerate duality."

अध्याय १

श्लोक 571

बन्धञ्च मोक्षञ्च मृषैव मूढा बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति ।दृगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ यतोऽद्वयाऽसङ्गचिदेतदक्षरम्

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti | dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram

हिन्दी अर्थ

‘मूढ़ लोग बुद्धि के गुण बन्ध और मोक्ष को वास्तविक वस्तु में झूठ ही कल्पित करते हैं, जैसे बादल से हुआ नेत्र का आवरण सूर्य पर; क्योंकि यह अक्षर अद्वय, असंग चिद्रूप है।’

English

"The deluded falsely attribute bondage and liberation, qualities of the intellect, to the Reality, like the covering of the eye by a cloud attributed to the sun; for this Imperishable is consciousness, non-dual and unattached."

अध्याय १

श्लोक 572

चिदेकमक्षरम् अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ।बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः

cidekamakṣaram astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni | buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ

हिन्दी अर्थ

‘‘वह है’ और ‘वह नहीं है’ — ये दोनों प्रतीतियाँ वस्तु के विषय में बुद्धि के ही गुण हैं, नित्य वस्तु के नहीं।’

English

"The notions 'it exists' and 'it does not exist' about the Reality are only qualities of the intellect, not of the eternal Reality."

अध्याय १

श्लोक 573

अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ।निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने ।अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः

atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani | niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane | advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ

हिन्दी अर्थ

‘इसलिए बन्ध और मोक्ष माया से कल्पित हैं, आत्मा में नहीं। निष्कल, निष्क्रिय, शान्त, निर्दोष, निरंजन, अद्वितीय परम तत्त्व में आकाश की तरह कल्पना कहाँ?’

English

"Therefore bondage and liberation are imagined by Maya and do not belong to the Self. In the Supreme Truth, without parts, actionless, tranquil, blameless, stainless, without a second — how can there be imagination, as of space?"

अध्याय १

श्लोक 574

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ | na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā

हिन्दी अर्थ

‘न निरोध है, न उत्पत्ति; न बद्ध, न साधक; न मुमुक्षु, न मुक्त — यही परमार्थ है।’

English

"There is no dissolution and no origin, no bound one and no aspirant, no seeker of liberation and no liberated one: this is the ultimate truth."

अध्याय १

श्लोक 575

सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तरूपं परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य ।अपगतकलिदोषं कामनिर्मुक्तबुद्धिं स्वसुतवदसकृत्त्वां भावयित्वा मुमुक्षुम्

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya | apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum

हिन्दी अर्थ

‘सब वेदों के शिखर (उपनिषदों) के अन्तिम सिद्धान्त-रूप यह परम अति गुह्य उपदेश मैंने आज तुम्हें दिखाया है — तुम्हें, जो कलि-दोष से रहित और कामना-मुक्त बुद्धि वाले हो और जिन्हें मैंने अपने पुत्र की तरह बार-बार मुमुक्षु माना है।’

English

"This supreme, most secret teaching, the essence of the inner conclusion of the crest of all the Vedas (the Upanishads), has been shown to you today by me — to you, who are free of the faults of the Kali age, whose mind is free from desire, and whom I have repeatedly regarded as a seeker of liberation like my own son."

अध्याय १

श्लोक 576

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः ।स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धनः

iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ | sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार गुरु का वचन सुनकर, विनय से प्रणाम करके, उनकी आज्ञा पाकर वह बन्धन से मुक्त होकर चला गया।

English

Having thus heard the words of the teacher, bowing with humility, and permitted by him, he went, freed from bondage.

अध्याय १

श्लोक 577

गुरुरेव सदानन्दसिन्धौ निर्मग्नमानसः ।गुरुरेष पावयन्वसुधां सर्वां विचचार निरन्तरः

gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | gurureṣa pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ

हिन्दी अर्थ

जो इस संसार के मार्ग में ताप से पीड़ित हैं और शांति की खोज में हैं, उनके लिए यह विवेकचूडामणि परमानंद-रूपी अमृत का सरोवर सिद्ध हो।

English

The teacher himself, his mind immersed in the ocean of ever-lasting bliss, roamed the whole earth, purifying it, without interruption.

अध्याय १

श्लोक 578

इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवादेनात्मलक्षणम् ।निरूपितं मुमुक्षूणां सुखबोधोपपत्तये

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam | nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आचार्य और शिष्य के संवाद द्वारा आत्मा का लक्षण मुमुक्षुओं के सुखपूर्वक बोध के लिए निरूपित किया गया।

English

Thus, through the dialogue of the teacher and the disciple, the nature of the Self has been set forth, for the easy understanding of seekers of liberation.

अध्याय १

श्लोक 579

हितमिदमुपदेशमाद्रियन्तां विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषाः ।भवसुखविरताः प्रशान्तचित्ताः श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये

hitamidamupadeśamādriyantāṃ vihitanirastasamastacittadoṣāḥ | bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye

हिन्दी अर्थ

जो यति मुमुक्षु हैं, जिन्होंने विहित साधनों से चित्त के सब दोष दूर कर दिए हैं, जो संसार के सुखों से विरक्त, प्रशान्त-चित्त और श्रुति-रस के प्रेमी हैं, वे इस हितकारी उपदेश का आदर करें।

English

Let those ascetics who are seekers of liberation, free of all faults of mind that have been prescribed and removed, weary of worldly pleasures, tranquil of mind and fond of the essence of the scriptures, welcome this wholesome teaching.

अध्याय १

श्लोक 580

संसाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथाखिन्नानां जलकाङ्क्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् ।अत्यासन्नसुधाम्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शयत्येषा शङ्करभारती विजयते निर्वाणसन्दायिनी

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathākhinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām | atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśayatyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī

हिन्दी अर्थ

संसार-मार्ग में ताप-रूपी सूर्य की किरणों से उत्पन्न जलन की पीड़ा से थके हुए, मरुभूमि में जल की इच्छा से भ्रम में भटकने वालों को, अत्यन्त निकट स्थित सुखदायी अमृत-सागर अद्वय ब्रह्म दिखाने वाली यह शंकर-भारती निर्वाण देने वाली, विजयी हो।

English

For those wearied by the burning pain arising from the rays of the sun of affliction on the path of worldly existence, who wander in delusion in a desert seeking water — this speech of Shankara points out to them Brahman, the non-dual, the giver of happiness, the sea of nectar very near at hand; may it be victorious, the bestower of liberation.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_shankara/viveknew.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vivekachudamani — Chapter 1
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.