Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
7
अध्याय 7 / 95

Adhyaya 7

65 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ65 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे षष्ठो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।ततो ऽनङ्गं विभुर्द्दष्ट्वा ब्रह्मन् नारायणो मुनिः ।प्रहस्यैवं वचः प्राह कन्दर्व इह आस्यताम्

iti śrīvāmanapurāṇe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / tato 'naṅgaṃ vibhurddaṣṭvā brahman nārāyaṇo muniḥ / prahasyaivaṃ vacaḥ prāha kandarva iha āsyatām

हिन्दी अर्थ

हैत्येश्वरस्ततः क्रुद्धः प्रतिज्ञामारुरोह च। यथा कथंचिज्जेष्यामि नरनारायणौ रणे तलध्वनिं रे चकार

English

Description of battle of Prahlada Pulastya said- O Brahmin! The sovereign Narayana then smilingly addressed Anahga- ”0 Kandarpa! take your seat here.”

अध्याय ७

श्लोक 2

तदक्षुब्धत्वमीक्ष्यास्य कामो विस्मयमागतः ।वसन्तो ऽपि महाचिन्तां जगामाशु महामुने

tadakṣubdhatvamīkṣyāsya kāmo vismayamāgataḥ / vasanto 'pi mahācintāṃ jagāmāśu mahāmune

हिन्दी अर्थ

श्चिच्छेद हैत्यस्तपनीयपुङ्कैः छिन्नान् समीक्ष्याथ नरः पृषत्कान्

English

The sex-god was stunned with surprise when he saw Narayana unaffected by his efforts and 0 hermit! spring also fell into the trap of worry just then.

अध्याय ७

श्लोक 3

ततश्चाप्सरसो दृष्ट्वा स्वागतेनाभिपूज्य च ।वसन्तमाह भगवानेह्येहि स्थीयतामिति

tataścāpsaraso dṛṣṭvā svāgatenābhipūjya ca / vasantamāha bhagavānehyehi sthīyatāmiti

हिन्दी अर्थ

हैत्येश्वरेणाप्रतिमेन संख्ये। मुमोच चान्यान् विविधान् पृषत्कान्

English

Then lord greeted the divine nymphs and said to the spring- "Come, spring and take a

अध्याय ७

श्लोक 4

ततो विहस्य भगवान् मञ्जरीं कुसुमावृताम् ।आदाय प्राक्सुवर्णाङ्गीमूर्वोर्बालां विनिर्ममे

tato vihasya bhagavān mañjarīṃ kusumāvṛtām / ādāya prāksuvarṇāṅgīmūrvorbālāṃ vinirmame

हिन्दी अर्थ

त्रीन् धर्मसूनुश्चतुरो दितीशः। पद न मत पृषत्कान्

English

God Narayana then smiled and took a bunch of flowers, put it on his thigh and thus originated a virgin whose parts of body were Kandarpa saw her and began to think- "Is she my darling Rati?"

अध्याय ७

श्लोक 5

ऊरूद्भवां स कन्दर्पो दृष्ट्वा सर्वाङ्गसुन्दरीम् ।अमन्यत तदानङ्गः किमियं सा प्रिया रतिः

ūrūdbhavāṃ sa kandarpo dṛṣṭvā sarvāṅgasundarīm / amanyata tadānaṅgaḥ kimiyaṃ sā priyā ratiḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तर्षिमुख्यो द्विचतुश्च हैत्यो नरस्तु षट् त्रीणि च हैत्यमुख्ये।

English

She is having eyes, brows, cross eye-lids, nose, upper and lower lips and appearance analogous to Rati. She has an attractive face. Her pointed breasts with fleshy nipples are fascinating and mutually compact like those of

अध्याय ७

श्लोक 6

तदेव वदनं चारु स्वक्षिभ्रूकुटिलालकम् ।सुनासावंशाधरोष्ठमालोकनपरायणम्

tadeva vadanaṃ cāru svakṣibhrūkuṭilālakam / sunāsāvaṃśādharoṣṭhamālokanaparāyaṇam

हिन्दी अर्थ

द्विसप्ततिं हैत्यपतिः ससर्ज शतं नरस्त्रीण शतानि हैत्यः

English

This beautiful virgin has the same belly slim, three lined, delicate and covered by furs (i.e. like Rati).

अध्याय ७

श्लोक 7

तावेवाहार्य विरलौ पीवरौ मग्नचूचुकौ ।राजेते ऽस्यः कुचौ पीनौ सज्जनावि संहतौ

tāvevāhārya viralau pīvarau magnacūcukau / rājete 'syaḥ kucau pīnau sajjanāvi saṃhatau

हिन्दी अर्थ

षड् धर्मपुत्रो दश हैत्यराजः। मुमोचतुस्तौ सुभृशं हि कोपात्

English

This line of furs ascending towards the breast side the pubic region appears as a row of bees flying from the bank of a pond to the lotus flowers.

अध्याय ७

श्लोक 8

तदेव तनु चार्वङ्ग्या वलित्रयविभूषितम् ।उदरं राजते श्लक्ष्णं रोमावलिविभूषितम्

tadeva tanu cārvaṅgyā valitrayavibhūṣitam / udaraṃ rājate ślakṣṇaṃ romāvalivibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

स चापि हैत्यप्रवरः पृषत्कै- श्चिच्छेद वेगात् तपनीयपुङ्कः शोभा देता है। तब दितीश्वर प्रह्मादने उन दोनोंसे कहा- धर्मसेतुके स्थापित करनेवाले मुझ हैत्येनद्रके रहते यहाँ आपलोग (सामर्थ्य-बलसे) क्या कर सकते हैं? इसपर नरने उन्हें उत्तर दिया --हमने पर्याप्त शक्ति प्राप्त कर ली

English

Her broadened navel region covered by appeared as if the mountain Mandara is covered by Vasuki serpent in course of churning

अध्याय ७

श्लोक 9

रोमावलीच जघनाद् यान्ती स्तनतटं त्वियम् ।राजते भृङ्गमालेव पुलिनात् कमलाकरम्

romāvalīca jaghanād yāntī stanataṭaṃ tviyam / rājate bhṛṅgamāleva pulināt kamalākaram

हिन्दी अर्थ

है। हम नर और नारायण--दोनोंसे कोई भी युद्ध नहीं कर सकता इसपर हैत्येश्वरने क्रुद्ध होकर प्रतिज्ञा कर दी कि मैं युद्धमें जिस किसी भी प्रकार आप नर और नारायण दोनोंको जीतूँगा। ऐसी प्रतिज्ञाकर हैत्येश्वर प्रह्णादने नकी सीमापर अपनी सेना खड़ी कर दी और

English

This fascinating beauty with white complexion analogous to the pollen grown in the lotus has ascended thighs like the stem of a banana tree.

अध्याय ७

श्लोक 10

जघनं त्वतिविस्तीर्ण भात्यस्या रशनावृतम् ।श्रीरोदमथने नद्धूं भूजङ्गेनेव मन्दरम्

jaghanaṃ tvativistīrṇa bhātyasyā raśanāvṛtam / śrīrodamathane naddhūṃ bhūjaṅgeneva mandaram

हिन्दी अर्थ

धनुषको फैलाकर उसपर डोरी चढ़ायी तथा घोरतर करतलध्वनि की-ताल ठोंकी। इसपर नरने भी आजगव धनुषको चढ़ाकर बहुत-से तेज बाण छोड़े। परंतु प्रह्मादने अनेक स्वर्ण-पुंखवाले अप्रतिम बाणोंसे उन बाणोंको काट डाला। फिर नरने युद्धमें अप्रतिम हैत्येश्वरके द्वारा बाणोंको नष्ट हुआ देख क्रुद्ध होकर अपने महान् धनुषको चढ़ाकर पुनः अन्य अनेक तीक्ष्ण बाण छोड़े

English

Both her knees, deep phallanges, beautiful legs without furs and both feet as bright as alaktaka are indeed fascinating. O hermit! When Kamadeva himself was fascinated and began to think so passionately

अध्याय ७

श्लोक 11

कदलीस्तम्भसदृशैरूर्ध्वमूलैरथोरुभिः ।विभाति सा सुचार्वङ्गी पद्मकिढ्जल्कसन्निभा

kadalīstambhasadṛśairūrdhvamūlairathorubhiḥ / vibhāti sā sucārvaṅgī padmakiḍhjalkasannibhā

हिन्दी अर्थ

नरके एक बाण छोड्नेपर प्रह्णादने दो बाण छोड़े; नरके तीन बाण छोड्नेपर प्रह्णादने चार बाण छोड़े। इसके बाद पुनः नरने पाँच बाण और फिर हैत्यश्रेष्ठ प्रह्मदने छः तेज बाण छोड़े। विप्र! नरके सात बाण छोड्नेपर हैत्यने आठ बाण छोड़े। नरके नव बाण छोड्नेपर प्रह्मादने उनपर दस बाण छोड़े। नरके बारह बाण छोड्नेपर दानवने पंद्रह बाण छोड़े। नरके छत्तीस बाण छोड्नेपर हैत्यपतिने बहत्तर बाण चलाये। नरके

English

then it is of no use to say anything about the feelings of other persons.

अध्याय ७

श्लोक 12

जानुनी गूढगुल्फे च शुभे जङ्घे त्वरोमशे ।विभातो ऽस्यास्तथा पादावलक्तकसमत्विषौ

jānunī gūḍhagulphe ca śubhe jaṅghe tvaromaśe / vibhāto 'syāstathā pādāvalaktakasamatviṣau

हिन्दी अर्थ

सौ बाणोंपर हैत्यने तीन सौ बाण चलाये। धर्मपुत्रके छः सौ बाणोंपर हैत्यराजने एक हजार बाण छोड़े। फिर तो उन दोनोंने अत्यन्त क्रोधसे (एक-दूसरेपर) असंख्य बाण छोड़े उसके बाद नरने असंख्य बाणोंसे पृथ्वी, आकाश

English

fd d rct rgi i TR )^ TREtFfr r^te fteuTii r*n srrtJTdr ddfhd ddPifHViiyr^i

अध्याय ७

श्लोक 13

इति संचिन्तयन् कामस्तामनिन्दितलोचनाम् ।कामातुरो ऽसौ संजातः किमुतान्यो जनो मुने

iti saṃcintayan kāmastāmaninditalocanām / kāmāturo 'sau saṃjātaḥ kimutānyo jano mune

हिन्दी अर्थ

और दिशाओंको ढक दिया। फिर हैत्यप्रवर प्रह्मादने स्वर्णपुंखवाले बाणोंको बड़े वेगसे छोड़कर उनके ततस्तु हैत्येन वरास्त्रपाणिना

English

O Narada! Spring too pondered merely on seeing her- "Is this the capital of Kamadeva itself?" Or the radiance of the moon is sheltered when night is over and on account of the fear of heat generated from the sun beams.

अध्याय ७

श्लोक 14

माधवो ऽप्युर्वशीं दृष्ट्वा संचिन्तयत नारद ।किंस्वित् कामनरेन्द्रस्य राजधानी स्वयं स्थिता

mādhavo 'pyurvaśīṃ dṛṣṭvā saṃcintayata nārada / kiṃsvit kāmanarendrasya rājadhānī svayaṃ sthitā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मसत्रे तु प्रशमिते प्रह्लादः क्रोधमूच्छित: । गदां प्रगृह्य तरसा प्रचस्कन्द रथोत्तमात् गदापाणिं समायान्तं हैत्यं नारायणस्तदा। दृष्टा5थ पृष्ठतश्चक्रे नरं योद्धुमनाः स्वयम्

English

The spring stopped the nymphs and sat in meditation like a sage in deep thoughts.

अध्याय ७

श्लोक 15

आयाता शशिनो नूनमियं कान्तिर्निशाक्षये ।रविरश्मिप्रतापार्तिभीता शरणमागता

āyātā śaśino nūnamiyaṃ kāntirniśākṣaye / raviraśmipratāpārtibhītā śaraṇamāgatā

हिन्दी अर्थ

पुराणर्षिमुदारविक्रमं नारायणं नारद लोकपालम् प्रह्लाद और नारायणका तुमुल युद्ध, भक्तिसे विजय

English

<JgT m)cU-ci fpRT <jir=u ^p> 13 RT:ll uteat -frm ciradiq m

अध्याय ७

श्लोक 16

इत्थं संचितयन्नेव अवष्टभाप्सरोगणम् ।तस्थौ मुनिरिव ध्यानमास्थितः स तु माधवः

itthaṃ saṃcitayanneva avaṣṭabhāpsarogaṇam / tasthau muniriva dhyānamāsthitaḥ sa tu mādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

बाणोंको काट दिया। तब नर और दानव दोनों वीर बाणों तथा भयंकर श्रेष्ठ अस्त्रोंसे परस्पर युद्ध करने लगे। इसके बाद हैत्यने हाथमें ब्रह्मास्त्र लेकर उस धनुषपर नियोजित कर चला दिया एवं उन पुरुषोत्तमने भी महेश्वरास्त्रका प्रयोग कर दिया। वे दोनों अस्त्र परस्पर एक-दूसरेसे टक्कर खाकर गिर गये। ब्रह्मस्त्रके व्यर्थ होनेपर क्रोधसे मूर्च्छित हुए प्रह्लाद वेगसे गदा लेकर उत्तम रथसे कूद पड़े

English

O great hermit! When resolute Narayana saw Kamadeva etc. caught in surprise, he smiled and said- "O sex-god! O nymphs! O spring! join this virgin generated from my thigh, bring her to heaven and assign Indra as a gift from my side.

अध्याय ७

श्लोक 17

ततः स विस्मितान् सर्वान् कन्दर्पादीन् महामुने ।दृष्ट्वा प्रोवाच वचनं स्मितं कृत्वा शुभव्रतः

tataḥ sa vismitān sarvān kandarpādīn mahāmune / dṛṣṭvā provāca vacanaṃ smitaṃ kṛtvā śubhavrataḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि नारायणने उस समय हैत्यको हाथमें गदा लिये अपनी ओर आते देखकर स्वयं युद्ध करनेकी इच्छासे नरको पीछे हटा दिया। नारदजी! तब प्रह्मदजी गदा लेकर तपोनिधान, शार्ङ्गधनुषको धारण करनेवाले, प्रसिद्ध पुरातन ऋषि, महापराक्रमशाली, लोकपति नारायणकी ओर दौड़ पड़े

English

They all shivered deep on these words, brought Urvasi to heaven and handed over that beautiful virgin to Indra. O great hermit! Kama etc. reported the master pertaining to the conduct of those sons of Dharma (i.e. Nara and Narayana) before Indra. He was greatly amazed at this entire

अध्याय ७

श्लोक 18

इयं ममोरुसंभृता कामाप्सरस माधव ।नीयतां सुरलोकाय दीयतां वासवाय च

iyaṃ mamorusaṃbhṛtā kāmāpsarasa mādhava / nīyatāṃ suralokāya dīyatāṃ vāsavāya ca

हिन्दी अर्थ

प्रमाद और नारायणका तुमुल युद्ध, भक्तिसे विजय ताडितस्याथ गदया धर्मपुत्रस्य नारद। नेत्राभ्यामपतद् वारि वह्िवर्षनिभं भुवि

English

Such a character (of Nara and Narayana) attained supreme fame and it spread in the nether world, earth and all the eight directions.

अध्याय ७

श्लोक 19

इत्युक्ताः कम्पमानास्ते जग्मुर्गृह्योर्वशीं दिवम् ।सहस्राक्षाय तां प्रादाद् रूपयौवनशालिनीम्

ityuktāḥ kampamānāste jagmurgṛhyorvaśīṃ divam / sahasrākṣāya tāṃ prādād rūpayauvanaśālinīm

हिन्दी अर्थ

मूर्धि नारायणस्यापि सा गदा दानवार्पिता। जगाम शतधा ब्रह्मञ्शैलभृङ्गे यथाऽशनिः ततो निवृत्य हैत्येन्द्रः समास्थाय रथं द्वुतम्। आदाय कार्मुकं वीरस्तूणाद् बाणं समाददे

English

O hermit! A danava named Prahlada was enthroned long long ago when most fierce Hiranyakasipu was killed. The kings, devotees to gods and Brahmins on the earth, used to organise yajna as per the procedure prescribed in the scriptures during the regime of that demon-king.

अध्याय ७

श्लोक 20

आचक्षुश्चरितं ताभ्यां धर्मजाभ्यां महामुने ।देवाराजाय कामाद्यास्ततो ऽभृद् विस्मयः परः

ācakṣuścaritaṃ tābhyāṃ dharmajābhyāṃ mahāmune / devārājāya kāmādyāstato 'bhṛd vismayaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

मुमोच साध्याय तदा क्रोधान्धकारिताननः पुलस्त्यजी बोले -- प्रह्मदने जब हाथमें शार्ङ्गधनुष लिये भगवान् नारायणको सामनेसे आते देखा तो अपनी गदा घुमाकर वेगसे उनके सिरपर प्रहार कर दिया। नारदजी ! गदासे प्रताडित होनेपर नारायणके नेत्रोंसे आगके

English

The Brahmins were engaged in penance, religious affairs and visits to holy places, the Vaisyas with animal husbandry and the SOdras with service to the three varnas.

अध्याय ७

श्लोक 21

एताद्शं हि चरितं ख्यातिमग्र्यां जगाम ह ।पातालेषु तथा मर्त्यै दिक्ष्वष्टासु जगाम च

etādśaṃ hi caritaṃ khyātimagryāṃ jagāma ha / pātāleṣu tathā martyai dikṣvaṣṭāsu jagāma ca

हिन्दी अर्थ

स्फुलिंगके समान आँसू पृथ्वीपर गिरने लगे। ब्रह्मन्! पर्वतकी चोटीपर गिरकर जैसे वज्र टूट जाता है, उसी प्रकार दानवद्वारा नारायणके सिरपर चलायी गयी वह गदा भी सैकड़ों टुकड़े हो गयी। उसके बाद शीध्रतापूर्वक लौटकर वीर हैत्येनद्रने रथपर आरूढ़ हो धनुष लेकर अपनी तरकससे बाण निकाल लिया

English

tTrjeW crt: ^ ^ smsr^ EpfonSfari 3TIonlcf deli ^ctl ejT*h ^ mi

अध्याय ७

श्लोक 22

एकदा निहते रौद्रो हिरण्यकशिपौ मुने ।अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादौ नाम दानवः

ekadā nihate raudro hiraṇyakaśipau mune / abhiṣiktastadā rājye prahlādau nāma dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

फिर क्रोधान्ध प्रह्मदने शीघ्रतासे धनुषको चढ़ाकर गृध्रके पंखवाले अनेक बाणोंको नारायणकी ओर चलाया। नारायणने भी बड़ी शीघ्रतासे अपनी ओर आ रहे उन अर्धचन्द्र-तुल्य बाणोंको अपने बाणोंसे काट डाला ततो नारायणं हैत्यो हैत्यं नारायणः शरै: । आविध्येतां तदाऽन्योन्यं मर्मभिद्धिरजिहागैः

English

O hermit! The four varnas thus kept themselves busy with their respective religious activities and heartily followed the system of their asramas. The gods as a result were thus engrossed in their professions respectively.

अध्याय ७

श्लोक 23

तस्मिञ्शासति दैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके ।मखानि भुवि राजानो यजन्ते विधिवत्तदा

tasmiñśāsati daityendre devabrāhmaṇapūjake / makhāni bhuvi rājāno yajante vidhivattadā

हिन्दी अर्थ

ततोऽम्बरे संनिपातो देवानामभवन्मुने। दिदृक्षूणां तदा युद्धं लघु चित्रं च सुष्ठु च पुष्पवर्षमनौपम्यं मुमुचुः साध्यहैत्ययोः

English

Cyavana, one of great austere hermits in Bhargava gotra (clan), one day went for having a dip in Narmada at the holy place

अध्याय ७

श्लोक 24

ब्राह्मणाश्च तपो धर्मं तीर्थयात्राश्च कुर्वते ।वैश्याश्च पशुवृत्तिस्थाः शूद्राः शुश्रूषणे रताः

brāhmaṇāśca tapo dharmaṃ tīrthayātrāśca kurvate / vaiśyāśca paśuvṛttisthāḥ śūdrāḥ śuśrūṣaṇe ratāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः पश्यत्सु देवेषु गगनस्थेषु तावुभौ। अयुध्येतां महेष्वासौ प्रेक्षकप्रीतिवर्द्धनम् बबन्धतुस्तदाकाशं तावुभौ शरवृष्टिभिः। दिशश्च विदिशश्चैव छादयेतां शरोत्करेः

English

He first bowed his head before Mahadeva and then delighted himself in the river with his bath. A serpent Kekaralohita caught that hermit when he merely stepped into the river.

अध्याय ७

श्लोक 25

चातुर्वर्ण्यं ततः स्वे स्वे आश्रमे धर्मकर्मणि ।आवर्त्तत ततो देवा वृत्त्या युक्ताभवान् मुने

cāturvarṇyaṃ tataḥ sve sve āśrame dharmakarmaṇi / āvarttata tato devā vṛttyā yuktābhavān mune

हिन्दी अर्थ

ततो नारायणश्चापं समाकृष्य महामुने। बिभेद मार्गणैस्तीक्ष्णैः प्रह्लादं सर्वमर्मसु तथा हैत्येश्वरः क्रुद्धश्चापमानम्य वेगवान्। बिभेद हृदये बाह्वोर्वदने च नरोत्तमम्

English

That hermit so caught (gripped) by the serpent summoned Hari in his mind and a mere chanting of the name of Pundarlkaksa, that great serpent lost the power of poison.

अध्याय ७

श्लोक 26

ततस्तु च्यवनो नाम भार्गवेन्द्रो महातपाः ।जगाम नर्मदां स्नातुं तीर्थं चैवाकुलीश्वरम्

tatastu cyavano nāma bhārgavendro mahātapāḥ / jagāma narmadāṃ snātuṃ tīrthaṃ caivākulīśvaram

हिन्दी अर्थ

ततोऽस्यतो हैत्यपतेः कार्मुकं मुष्टिबन्धनात्। चिच्छेहैकेन बाणेन चन्द्रार्धाकारवर्चसा कार्मुकं च क्षुरप्रेण चिच्छेद पुरुषोत्तमः

English

Hidvtdlldtl^ui REFfa <*UciHhJ cRETFST w<q*i ^jiuItih.MR ^ II

अध्याय ७

श्लोक 27

तत्र दृष्ट्वा महादेवं नदीं स्नातुमवातरत् ।अवतीर्णं प्रजग्राह नागः केकरलोहितः

tatra dṛṣṭvā mahādevaṃ nadīṃ snātumavātarat / avatīrṇaṃ prajagrāha nāgaḥ kekaralohitaḥ

हिन्दी अर्थ

छिन्नं छिन्नं धनुर्हैत्यस्त्वन्यदन्यत्समाददे। समादत्ते तदा साध्यो मुने चिच्छेद लाघवात् भ्राम्यमाणं स चिच्छेद नाराचेन महामुनिः

English

That poisonless but fierce serpent then took the hermit Cyavana into the nether region and then freed him from his grip.

अध्याय ७

श्लोक 28

गृहीतस्तेन नागेन सस्मार मनसा हरिम् ।संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषो ऽभून्महोरगः

gṛhītastena nāgena sasmāra manasā harim / saṃsmṛte puṇḍarīkākṣe nirviṣo 'bhūnmahoragaḥ

हिन्दी अर्थ

तब हैत्यने नारायणको और नारायणने हैत्यको-एक- दूसरेको-मर्मभेदी एवं सीधे चलनेवाले बाणोंसे वेध दिया। मुने! उस समय शीघ्रतापूर्वक हो रहे इस कौशलयुक्त विचित्र एवं सुन्दर युद्धको देखनेकी इच्छावाले उसके बाद बड़े जोरसे बजनेवाले नगाड़ोंको बजाकर

English

FryrPiral qpfa ^TEFTt wfefrcTU: I EfEITT TPIdi^Tlfa: WcTcT:ll?o||

अध्याय ७

श्लोक 29

नीतस्तेनातिरौद्रेण पन्नगेन रसातलम् ।निर्विषश्चापि तत्याज च्यवनं भुजगोत्तमः

nītastenātiraudreṇa pannagena rasātalam / nirviṣaścāpi tatyāja cyavanaṃ bhujagottamaḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्पोंकी वर्षा की। फिर उन दोनों धनुर्धारियोंने आकाशमें स्थित देवताओंके सामने दर्शकोंको आनन्द देनेवाला बाणोंकी वृष्टिसे आकाशको मानो बाँध दिया और बाणवृष्टिसे दिशाओं एवं विदिशाओंको ढक दिया। महामुनि नारदजी ! तब नारायणने धनुषको खींचकर तेज बाणोंसे प्रह्मादके सभी मर्मस्थलोंमें प्रहार किया और फुर्तीवाले हैत्येश्वरने

English

Cyavana, the hermit began to live there duly honoured by the serpent daughters (Naga-kanyas) immediately when he was freed by the serpent. He was surrounded by those serpent virgins.

अध्याय ७

श्लोक 30

संत्यक्तमात्रो नागेन च्यवनो भार्गवोत्तमः ।चचार नागकन्याभिः पूज्यचमानः समन्ततः

saṃtyaktamātro nāgena cyavano bhārgavottamaḥ / cacāra nāgakanyābhiḥ pūjyacamānaḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

क्रोधपूर्वक धनुषको चढ़ाकर नरोत्तमके हृदय, दोनों भुजाओं और मुँहको भी (बाणोंसे) बेध दिया उसके बाद नारायणने बाण चला रहे प्रह्मादके धनुषके मुष्टिबन्धको अर्धचन्द्रके आकारवाले एक तेजस्वी बाणसे काट दिया। प्रह्मदने भी कटे धनुषको झट फेंककर दूसरा धनुष हाथमें ले लिया और शीघ्र ही

English

In course of moving about voluntarily he entered one day into a vast city of the Danavas. He was seen by Prahlada, a king, getting due honour from the demons.

अध्याय ७

श्लोक 31

विचारन् प्रविवेशाथ दानवानां महत् पुरम् ।संपूज्यमानो दैत्येन्द्रः प्रह्लादो ऽथ ददर्श तम्

vicāran praviveśātha dānavānāṃ mahat puram / saṃpūjyamāno daityendraḥ prahlādo 'tha dadarśa tam

हिन्दी अर्थ

उसकी प्रत्यञ्चा (डोरी) चढ़ाकर तेज बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी। पर उसके उन शरोंको भी नारायणने बाणोंसे काटकर निवारित कर दिया और उन पुरुषोत्तमने तीक्ष्ण बाणसे उसके धनुषको भी काट डाला। नारदजी! एक धनुषके छिन्न होनेपर हैत्यराजने बारम्बार दूसरा धनुष ग्रहण किया, किंतु नारायणने लिये हुए उन-उन धनुषोंको भी तुरंत काटकर गिरा दिया

English

Prahlada, the most intelligent king, duly honoured Cyavana, gave him a seat and asked the reason for his visit when he was comfortably seated there.

अध्याय ७

श्लोक 32

भृगुपुत्रे महातेजाः पूजां चक्रे यथार्हतः ।संपूजितोपविष्टश्च पृष्टश्चागमनं प्रति

bhṛguputre mahātejāḥ pūjāṃ cakre yathārhataḥ / saṃpūjitopaviṣṭaśca pṛṣṭaścāgamanaṃ prati

हिन्दी अर्थ

फिर धनुषोंके कट जानेपर हैत्यपति प्रह्णादने एक भयंकर, मजबूत और लौह (फौलाद)-से बने “परिघ' नामक अस्त्रको उठा लिया। उसे लेकर वे दानव (प्रह्लाद) चारों ओर घुमाने लगे। उस घुमाये जाते हुए परिघको भी महामुनि नारायणने बाणसे काट दिया। उसके कट जानेपर श्रीमान् दनुजेश्वर प्रह्वादने पुनः एक मुद्गरको वेगसे घुमाकर उसे नारायणके ऊपर फेंका। नारदजी! उस आते हुए मुद्गरको भी बलवान् नारायणने

English

TT ETTcTTET -q^RTST TJflcM Wl^cTlMdlS'^RIir <Tg ^

अध्याय ७

श्लोक 33

स चोवाच महाराज महातीर्थं महाफलम् ।स्नातुमेवागतो ऽस्म्यद्य द्रष्टुञ्चैवाकुलीश्वरम्

sa covāca mahārāja mahātīrthaṃ mahāphalam / snātumevāgato 'smyadya draṣṭuñcaivākulīśvaram

हिन्दी अर्थ

दस बाणॉसे दस भागोंमें काट दिया; बह नष्ट होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा प्रचिक्षेप नराग्र्याय तं च चिच्छेद धर्मजः

English

He replied- O king! I had come today for a bath in the holy-place of Akulisvara and with a passion to see the lord.

अध्याय ७

श्लोक 34

नद्यामेवावतीर्णो ऽस्मि गृहीतश्चाहिना बलान् ।समानीतो ऽस्मि पाताले दृष्टश्चात्र भवानपि

nadyāmevāvatīrṇo 'smi gṛhītaścāhinā balān / samānīto 'smi pātāle dṛṣṭaścātra bhavānapi

हिन्दी अर्थ

प्रासे छिन्ने ततो हैत्यः शक्तिमादाय चिक्षिपे। तां च चिच्छेद बलवान् क्षुरप्रेण महातपाः समादाय ततो बाणैरवतस्तार नारद

English

As I was just alighting into the river, a serpent suddenly gripped me, took me to the nether world and here I could see you.

अध्याय ७

श्लोक 35

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं च्यवनस्य दितीश्वरः ।प्रोवाच धर्मसंयुक्तं स वाक्यं वाक्यकोविदः

etacchrutvā tu vacanaṃ cyavanasya ditīśvaraḥ / provāca dharmasaṃyuktaṃ sa vākyaṃ vākyakovidaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो नारायणो देवो हैत्यनाथं जगद्गुरुः । नाराचेन जघानाथ हृदये सुरतापसः संभिन्नह्ृदयो ब्रह्मन् देवेनाद्धुतकर्मणा। निपपात रथोपस्थे तमपोवाह सारथिः

English

UrlT^rdl xt 3xR ajdW 1^<faj3:l stare gn fa f fli 3T d l <Hl<hlfcK ; ii 3 mi

अध्याय ७

श्लोक 36

प्रह्लाद उवाच ।भगवन् कानि तीर्थानि पृथिव्यां कानि चाम्बरे ।रसातले च कानि स्युरेतद् वक्तुं ममार्हसि

prahlāda uvāca / bhagavan kāni tīrthāni pṛthivyāṃ kāni cāmbare / rasātale ca kāni syuretad vaktuṃ mamārhasi

हिन्दी अर्थ

गच्छ हैत्येन्द्र योत्स्यामः प्रातस्त्वाह्मिकमाचर एवमुक्तो दितीशस्तु साध्येनाद्भुतकर्मणा। जगाम नैमिषारण्यं क्रियां चक्रे तदाह्विकीम्

English

In response to the explanation of Cyavana, the great orator Prahlada said

अध्याय ७

श्लोक 37

च्यवन उवाच ।पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम् ।चक्रतीर्थं महाबाहो रसातलतले विदुः

cyavana uvāca / pṛthivyāṃ naimiṣaṃ tīrthamantarikṣe ca puṣkaram / cakratīrthaṃ mahābāho rasātalatale viduḥ

हिन्दी अर्थ

एवं युध्यति देवे च प्रह्मादो ह्मसुरो मुने। रात्रौ चिन्तयते युद्धे कथं जेष्यामि दाम्भिकम् एवं नारायणेनाऽसौ सहायुध्यत नारद। दिव्यं वर्षसहस्त्रं तु हैत्यो देवं न चाजयत्

English

Prahlada said- O lord! Kindly tell me how many holy places are there on the earth, ether and the nether world?"

अध्याय ७

श्लोक 38

पुलस्त्य उवाच ।श्रुत्वा तद्भार्गववचो दैत्यराजो महामुने ।नेमिषै गन्तुकामस्तु दानवानितदब्रवीत्

pulastya uvāca / śrutvā tadbhārgavavaco daityarājo mahāmune / nemiṣai gantukāmastu dānavānitadabravīt

हिन्दी अर्थ

किमर्थ देवदेवेश साध्यं नारायणं हरिम्। विजेतुं नाऽद्य शक्नोमि एतन्मे कारणं वद दुर्जयोऽसौ महाबाहुस्त्वया प्रह्लाद धर्मजः। साध्यो विप्रवरो धीमान् मृधे देवासुरैरपि

English

Cyavana said- O chivalrous king! The most popular holy places on earth, ether and nether world are Naimisa, Puskara and Caktra tlrtha respectively.

अध्याय ७

श्लोक 39

प्रह्लाद उवाच ।उत्तिष्ठध्वं गमिष्यामः स्नातुं तीर्थं हि नैमिषम् ।द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम्

prahlāda uvāca / uttiṣṭhadhvaṃ gamiṣyāmaḥ snātuṃ tīrthaṃ hi naimiṣam / drakṣyāmaḥ puṇḍarīkākṣaṃ pītavāsasamacyutam

हिन्दी अर्थ

प्रहाद और नारायणका तुमुल युद्ध, भक्तिसे विजय प्रह्मदने मुद्गरके विफल हो जानेपर “प्राश' नामक अस्त्र लेकर बड़े जोरसे नरके बड़े भाई नारायणके ऊपर चला दिया; पर उन्होंने उसे भी काट डाला। प्राशके नष्ट हो जानेपर हैत्यने तेज “शक्ति” फेंकी, पर बलवान्

English

Pulastya said- O great hermit! Having heard this, Prahlada tempted to visit Naimisa and ordered the demons

अध्याय ७

श्लोक 40

पुलस्त्य उवाच ।इत्युक्ता दानवेन्द्रेण सर्वे ते दैत्यदानवाः ।चक्रुरुद्योगमतुलं निर्जग्मुश्च रसातलात्

pulastya uvāca / ityuktā dānavendreṇa sarve te daityadānavāḥ / cakrurudyogamatulaṃ nirjagmuśca rasātalāt

हिन्दी अर्थ

महातपा नारायणने उसे भी अपने क्षुरप्रके द्वारा काट डाला। नारदजी! उन सभी अस्त्रोंके नष्ट हो जानेपर प्रमाद दूसरे विशाल धनुषको लेकर बाणोंकी वर्षा करने लगे। तब परम तपस्वी जगद्गुरु नारायणदेवने प्रह्मदके हृदयमें नाराचसे प्रहार किया

English

II Prahlada ordered- "Be ready, all of us will go for a bath in the holy Naimisa and see there Pundarlkaksa putting Pltambara and who is called Acyuta.

अध्याय ७

श्लोक 41

ते समभ्येत्य दैतेया दानवाश्च महाबलाः ।नेमिषारण्यमागत्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः

te samabhyetya daiteyā dānavāśca mahābalāḥ / nemiṣāraṇyamāgatya snānaṃ cakrurmudānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

जारदजी! अद्भुत पराक्रमी नारायणके प्रहारसे प्र्मादका हृदय बिंध गया, फलतः वे बेहोश होकर रथके पिछले भागमें गिर पड़े। यह देखकर सारथी उन्हें वहाँसे हटाकर दूर ले गया। बहुत देरके बाद जब उन्हें लेकर नर-नारायणसे युद्ध करनेके लिये संग्रामभूमिमें आ गये। उन्हें आया देख नारायणने कहा--हैत्येन्र! अब हम कल प्रातः युद्ध करेंगे; तुम भी जाओ, इस समय अपना नित्य कर्म करो। अद्भुत पराक्रमी श्रीनारायणके

English

xi^baVmfld 33i Ri<r n 5 ii^oii

अध्याय ७

श्लोक 42

ततो दितीश्वरः श्रीमान् मृगव्यां स चचार ह ।चरन् सरस्वतीं पुण्यां ददर्श विमलोदकाम्

tato ditīśvaraḥ śrīmān mṛgavyāṃ sa cacāra ha / caran sarasvatīṃ puṇyāṃ dadarśa vimalodakām

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहनेपर प्रह्लाद नैमिषारण्य चले गये और वहाँ अपने नित्य कर्म सम्पन्न किये नारदजी! इस प्रकार भगवान् नारायण एवं दानवेन्द्र प्रह्मद--दोनोंमें युद्ध चलता रहा। रात्रिमें प्रमाद यह विचार किया करते थे कि मैं युद्धमें इन दम्भ करनेवाले ऋषिको कैसे जीतूँगा? नारदजी! इस

English

Pulastya said- "All demons made compliance to the order, became ready and then came out from that nether world." Those mightiest Danavas took a bath in Naimisaranya with pleasure.

अध्याय ७

श्लोक 43

तस्यादूरे महाशाखं शलवृक्षं शरैश्चितम् ।ददर्श बाणानपरान् मुखे लग्नान् परस्परम्

tasyādūre mahāśākhaṃ śalavṛkṣaṃ śaraiścitam / dadarśa bāṇānaparān mukhe lagnān parasparam

हिन्दी अर्थ

प्रकार प्रह्मादने भगवान् नारायणके साथ एक हजार दिव्य वर्षोंतक युद्ध किया, परंतु वे उन्हें (नारायणको) जीत न पाये। फिर हजार दिव्य वर्षोके बीत जानेपर भी पुरुषोत्तम नारायणको न जीत सकनेपर प्रह्मादने वैकुण्ठमें जाकर पीतवस्त्रधारी भगवान् विष्णुसे कहा -देवेश! मैं (सरलतासे) साध्य नारायणको आजतक क्यों न जीत पाया, आप मुझे इसका कारण बतलायें

English

xTWH3«d7 |p»T fdMHld<*IHjl'*mi

अध्याय ७

श्लोक 44

ततस्तानद्भुताकारान् बाणान् नागोपवीतकान् ।दृष्ट्वातुलं तदा चक्रे क्रोधं दैत्येश्वरः किल

tatastānadbhutākārān bāṇān nāgopavītakān / dṛṣṭvātulaṃ tadā cakre krodhaṃ daityeśvaraḥ kila

हिन्दी अर्थ

इसपर पीतवस्त्रधारी भगवान् विष्णु बोले प्रह्लाद! महाबाहु धर्मपुत्र नारायण तुम्हारे द्वारा दुर्जेय हैं। वे ब्राह्मणोंमें श्रेष्ठ ऋषि परम ज्ञानी हैं। वे सभी देवताओं एवं असुरोसे भी युद्धमें नहीं जीते जा सकते यद्यसौ दुर्जयो देव मया साध्यो रणाजिरे। तत्कथं यत्प्रतिज्ञातं तदसत्यं भविष्यति

English

The demon king Prahlada then wished for hunting and started strolling in the forest adjacent to that place. He while strolling saw Sarasvat! river which had cool and pure water.

अध्याय ७

श्लोक 45

स ददर्श ततो ऽदूरात्कृष्णाजिनधरौ मुनी ।समुन्नतजटाभारौ तपस्यासक्तमानसौ

sa dadarśa tato 'dūrātkṛṣṇājinadharau munī / samunnatajaṭābhārau tapasyāsaktamānasau

हिन्दी अर्थ

हीनप्रतिज्ञो देवेश कथं जीवेत मादूशः। त्स्मात्तवाग्रतो विष्णो करिष्ये कायशोधनम् इत्येवमुक्त्वा वचनं देवाग्रे दानवेश्वरः।

English

He further saw, at a little distance, a huge pipala tree having vast extended branches but it was shot by arrows stuck there. Some arrows were compact at their points (heads).

अध्याय ७

श्लोक 46

तयोश्च पार्श्वयोर्दिव्ये धनुषी लक्षणान्विते ।शार्ङ्गमागवं चैव अक्ष्य्यौ च महेषुधी

tayośca pārśvayordivye dhanuṣī lakṣaṇānvite / śārṅgamāgavaṃ caiva akṣyyau ca maheṣudhī

हिन्दी अर्थ

शिरःस्नातस्तदा तस्थौ गृणन् ब्रह्म सनातनम् ततो हैत्यपतिं विष्णुः पीतवासाऽब्रवीद्वचः।

English

Prahlada became angry when he saw those nagopavlta arrows having excellent shape.

अध्याय ७

श्लोक 47

तौ दृष्ट्वामन्यत तदा दामिबिकाविति दानवः ।ततः प्रोवाच वचनं तावुभौ पुरुषोत्तमौ

tau dṛṣṭvāmanyata tadā dāmibikāviti dānavaḥ / tataḥ provāca vacanaṃ tāvubhau puruṣottamau

हिन्दी अर्थ

मया जितं देवदेव त्रैलोक्यमपि सुद्रत। जितोऽयं त्वत्प्रसादेन शक्रः किमुत धर्मजः

English

3»g5RRIZmri d<H4KW>MH3l1ll'#mi

अध्याय ७

श्लोक 48

किं भवद्भ्यां समारःधं दम्भं धर्मविनाशनम् ।क्व तपः क्व जटाभारः क्व चेमौ प्रवरायुधौ

kiṃ bhavadbhyāṃ samāraḥdhaṃ dambhaṃ dharmavināśanam / kva tapaḥ kva jaṭābhāraḥ kva cemau pravarāyudhau

हिन्दी अर्थ

असौ यद्याजयो देव त्रैलोक्येनापि सुव्रतः। न स्थातुं त्वत्प्रसादेन शक्यं किमु करोम्यज सोऽहं दानवशार्दूल लोकानां हितकाम्यया। धर्म प्रवर्त्तापयितुं तपश्चर्यां समास्थितः

English

He then saw two hermits engrossed deep in penance. They had put the hide of a black stag on the body and had long matted hair.

अध्याय ७

श्लोक 49

अथोवाच नरो दैत्यं का ते चिन्ता दितीश्वर ।सामर्थ्ये सति यः कुर्यात् तत्संपद्येत तस्य हि

athovāca naro daityaṃ kā te cintā ditīśvara / sāmarthye sati yaḥ kuryāt tatsaṃpadyeta tasya hi

हिन्दी अर्थ

तं पराजेष्यसे भक्त्या तस्माच्छुश्रूष धर्मजम् इत्युक्तः पीतवासेन दानवेन्द्रो महात्मना।

English

There were kept at their sides, Sarriga and Ajagava divine bows and two grand and undepleting arrow-holders

अध्याय ७

श्लोक 50

अथोवाच दितीशस्तौ का शक्तिर्युवयोरिह ।मयि तिष्ठति दैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके

athovāca ditīśastau kā śaktiryuvayoriha / mayi tiṣṭhati daityendre dharmasetupravartake

हिन्दी अर्थ

हैत्याश्च दानवाश्चैव परिपाल्यास्त्वयान्धक। इत्येवमुक्तो जग्राह राज्यं हैरण्यलोचनिः।

English

<$liM-tJd cRt dlN* l fcltd 3Rct:l rTrt: Stare ^xR JjhUldulll'X^II

अध्याय ७

श्लोक 51

नरस्तं प्रत्युवाचाथ आवाभ्यां शक्तिरूर्जिता ।न कश्चिच्छक्नुयाद् योद्धुं नरनारायणौ युधि

narastaṃ pratyuvācātha āvābhyāṃ śaktirūrjitā / na kaścicchaknuyād yoddhuṃ naranārāyaṇau yudhi

हिन्दी अर्थ

प्रह्णादोऽपि तदाऽगच्छत् पुण्यं बदरिकाश्रमम् दृष्टा नारायणं देवं नरं च दितिजेश्वरः।

English

T&TrN: ^ iRTflTT: ^ ydtl^ll^ll

अध्याय ७

श्लोक 52

दैत्येश्वरस्तस्तः क्रुद्धः प्रतिज्ञामारुरोह च ।यथा कथञ्चिज्जेष्यामि नरनारायणौ रणे

daityeśvarastastaḥ kruddhaḥ pratijñāmāruroha ca / yathā kathañcijjeṣyāmi naranārāyaṇau raṇe

हिन्दी अर्थ

'तमुवाच महातेजा वाक्यं नारायणोऽव्ययः। प्रह्मादने कहा- देव! यदि वे साध्यदेव (नारायण) युद्धभूमिमें मुझसे जीते नहीं जा सकते हैं तो मैंने जो प्रतिज्ञा की है, उसका क्या होगा? वह तो मिथ्या हो जायगी। देवेश! मुझ-जैसा व्यक्ति हीनप्रतिज्ञ होकर कैसे

English

The demon king Prahlada deemed them pomp and egoistic and said to them- why are you both doing such ostentation? One side you are immersed in penance and put matted hair so long while you have kept these divine weapons on the other. Nara then replied- "0 demon king! Why are you so worried about our possession? If someone is competent to execute anything particular, he would have naturally the concerning equipment."

अध्याय ७

श्लोक 53

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा दितीश्वरः स्थाप्य बलं वनान्ते ।वितत्य चापं गुणमाविकृष्य तलध्वनिं घोरतरं चकार

ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā ditīśvaraḥ sthāpya balaṃ vanānte / vitatya cāpaṃ guṇamāvikṛṣya taladhvaniṃ ghorataraṃ cakāra

हिन्दी अर्थ

जीवित रह सकेगा? इसलिये है विष्णु! अब मैं आपके सामने अपने शरीरकी शुद्धि करूँगा पुलस्त्यजी बोले-- भगवानूसे ऐसा कहकर दानवेश्वर प्रह्लाद सिरसे पैरतक स्नानकर वहाँ बैठ गये और “ब्रह्मगायत्री "का जप करने लगे । उसके बाद पीताम्बरधारी विष्णुने प्रह्मदसे कहा --हाँ, तुम जाओ, तुम उन्हें भक्तिसे

English

Prahlada said- When I am here, the sole founder of religion, what power should you

अध्याय ७

श्लोक 54

ततो नरस्त्वाजगवं हि चापमानम्य बाणान् सुबहुञ्शिताग्रान् ।मुमोच तानप्रतिमैः पृषत्कैश्चिच्छेद दैत्यस्तपनीयपुङ्खैः

tato narastvājagavaṃ hi cāpamānamya bāṇān subahuñśitāgrān / mumoca tānapratimaiḥ pṛṣatkaiściccheda daityastapanīyapuṅkhaiḥ

हिन्दी अर्थ

जीत सकोगे, युद्धसे कथमपि नहीं प्रह्मदजी बोले--देवाधिदेव! सुब्रत! आपकी कृपासे मैंने तीनों लोकों तथा इन्द्रको भी जीत लिया है; इन धर्मपुत्रकी बात ही क्या है? है अज! यदि ये सद्ब्रती त्रिलोकीसे भी अजेय हैं तथा आपके प्रसादसे

English

UrijciMny arraign yiRwsvfSdii q<HHr<Eraft gfanq^ii

अध्याय ७

श्लोक 55

छिन्नान् समीक्ष्याथ नरः पृषत्कान् दैत्येश्वरेणाप्रतिमेव संख्ये ।क्रुद्धः समानम्य महाधनुस्ततो मुमोच चान्यान् विविधान् पृषत्कान्

chinnān samīkṣyātha naraḥ pṛṣatkān daityeśvareṇāpratimeva saṃkhye / kruddhaḥ samānamya mahādhanustato mumoca cānyān vividhān pṛṣatkān

हिन्दी अर्थ

भी मैं उनके सामने नहीं ठहर सकता तो फिर मैं कया करूँ? (इसपर) भगवान् विष्णु बोले दानवश्रेष्ठ! वस्तुतः नारायणरूपमें वहाँ मैं ही हूँ। मैं ही जगतूकी भलाईकी इच्छासे धर्मप्रवर्तनके लिये उस रूपमें तप कर रहा हूँ। इसलिये प्रह्लाद! यदि तुम विजय चाहते हो तो

English

Nara replied- "We possess supreme powers. Nobody can dare to battle with us (Nara and Narayana) in the battle-field.

अध्याय ७

श्लोक 56

एकं नरो द्वौ दितिजेश्वरश्च त्रीन् धर्मसूनुश्चतुरो दितीशः ।नरस्तु बाणान् प्रमुमोच पञ्च षड् द्रत्यनाथो निशितान् पृषत्कान्

ekaṃ naro dvau ditijeśvaraśca trīn dharmasūnuścaturo ditīśaḥ / narastu bāṇān pramumoca pañca ṣaḍ dratyanātho niśitān pṛṣatkān

हिन्दी अर्थ

मेरे उस रूपकी आराधना करो। तुम नारायणको भक्तिद्वारा ही पराजित कर सकोगे। इसलिये धर्मपुत्र नारायणकी आराधना करो-इसी अर्थमें वे सुसाध्य हैं पुलस्त्यजी बोले मुने! भगवान् विष्णुके ऐसा कहनेपर प्रहद प्रसन्न हो गये। उन्होंने फिर अन्धकको बुलाकर इस प्रकार कहा

English

Prahlada them promised- "I will defeat Nara and Narayana in battle by virtue of my divine powers."

अध्याय ७

श्लोक 57

सप्तर्षिमुख्यो द्विचतुश्च दैत्यो नरस्तु षट् त्रीणि च दैत्यमुख्ये ।षट्त्रीणि चैकं च दितीश्वरेण मुक्तानि बाणानि नराय विप्र

saptarṣimukhyo dvicatuśca daityo narastu ṣaṭ trīṇi ca daityamukhye / ṣaṭtrīṇi caikaṃ ca ditīśvareṇa muktāni bāṇāni narāya vipra

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदजी बोले--अन्धक! तुम हैत्यों और दानवोंका प्रतिपालन करो। महाबाहो! मैं यह राज्य छोड़ रहा हूँ। इसे तुम ग्रहण करो। इस प्रकार कहनेपर जब हिरण्याक्षके पुत्रने राज्यको स्वीकार कर लिया, तब प्रह्लाद पवित्र बदरिकाश्रम चले गये। वहाँ उन्होंने भगवान् नारायण तथा नरको देखकर हाथ जोड़कर उनके चरणोंमें प्रणाम किया। महातेजस्वी भगवान् नारायणने उनसे कहा --महासुर! मुझे बिना जीते ही

English

■^tgaRciT crew -cnsicw

अध्याय ७

श्लोक 58

एकं च षट् पञ्च नरेण मुक्तास्त्वष्टौ शराः सप्त च दानवेन ।षट् सप्त चाष्टौ नव षण्नरेण द्विसप्ततिं दैत्यपतिः ससर्ज्ज

ekaṃ ca ṣaṭ pañca nareṇa muktāstvaṣṭau śarāḥ sapta ca dānavena / ṣaṭ sapta cāṣṭau nava ṣaṇnareṇa dvisaptatiṃ daityapatiḥ sasarjja

हिन्दी अर्थ

अब तुम क्यों प्रणाम कर रहे हो?॥ ४४--४७॥ त्वं हि नारायणोऽनन्तः पीतवासा जनार्दनः

English

With this resolution, great Prahlada posted his army at the frontier of that forest, gave tension to his bow, tied the string on it and thus made a challenging sound by pulling and dropping the string.

अध्याय ७

श्लोक 59

शतं नरस्त्रीणि शतानि दैत्यः षड् धर्मपुत्रो दश दैत्यराजः ।ततो ऽप्यसंख्येयतरान् हि बाणान् मुमोचतुस्तौ सुभृशं हि कोपात्

śataṃ narastrīṇi śatāni daityaḥ ṣaḍ dharmaputro daśa daityarājaḥ / tato 'pyasaṃkhyeyatarān hi bāṇān mumocatustau subhṛśaṃ hi kopāt

हिन्दी अर्थ

त्वं देवः पुण्डरीकाक्षस्त्वं विष्णुः शारङ्गचापधृक्। जपन्ति स्नातकास्त्वां च यजन्ति त्वां च याज्ञिकाः

English

yfa dHMfdfl : tptrli-

अध्याय ७

श्लोक 60

ततो नरो बाणगणैरसख्यैरवास्तरद्भूमिमथो दिशः खम् ।स चापि दैत्यप्रवरः पृषत्कैश्चिच्छेद वेगात् तपनीयपुङ्खैः

tato naro bāṇagaṇairasakhyairavāstaradbhūmimatho diśaḥ kham / sa cāpi daityapravaraḥ pṛṣatkaiściccheda vegāt tapanīyapuṅkhaiḥ

हिन्दी अर्थ

त्वमच्युतो हषीकेशश्चक्रपाणिर्धराधरः। महामीनो हयशिरास्त्वमेव वरकच्छपः हिरण्याक्षरिपुः श्रीमान् भगवानथ सूकरः। मत््पितुर्नाशनकरो भवानपि नृकेसरी

English

Nara picked up his Ajagava bow and shot several sharp arrows. These arrows were, however, cut-off by the arrows having several wings shot by Prahlada. All those arrows were thus shattered into pieces. Having seen the unique power of Prahlada and the arrows split by him, Nara gave a bend to his bow again and shot a number of arrows.

अध्याय ७

श्लोक 61

ततः पतत्त्रिभिर्वीरौ सुभृशं नरदानवौ ।युद्धे वरास्त्रैर्युध्येतां घोररूपैः परस्परम्

tataḥ patattribhirvīrau subhṛśaṃ naradānavau / yuddhe varāstrairyudhyetāṃ ghorarūpaiḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा त्रिनेत्रोऽमरराङ् हुताशः सूर्यो मृगाङ्कोऽचलजङ्गमाद्यो

English

jftenfr^pRjrt 1^Tt?T:i

अध्याय ७

श्लोक 62

ततस्तु दैत्येन वरास्त्रपाणिना चापे नियुक्तं तु पितामहास्त्रम् ।महेश्वरास्त्रं पुरुषोत्तमेव समं समाहत्य निपेततुस्तौ

tatastu daityena varāstrapāṇinā cāpe niyuktaṃ tu pitāmahāstram / maheśvarāstraṃ puruṣottameva samaṃ samāhatya nipetatustau

हिन्दी अर्थ

भवान् विभो नाथ खगेन्द्रकेतो त्वं पृथ्वी ज्योतिराकाशं जलं भूत्वा सहस्त्रशः । त्वया व्याप्तं जगत्सर्व कस्त्वां जेष्यति माधव

English

In a counter to the single arrow from Nara, Prahlada shot two, three when two arrows were shot by Nara and six arrows when five arrows were shot by Nara.

अध्याय ७

श्लोक 63

ब्रह्मस्त्रे तु प्रशमिते प्रह्लादः क्रोधमूर्छितः ।गदां प्रगृह्य तरसा प्रचस्कन्द रथोत्तमात्

brahmastre tu praśamite prahlādaḥ krodhamūrchitaḥ / gadāṃ pragṛhya tarasā pracaskanda rathottamāt

हिन्दी अर्थ

भक्त्या यदि हृषीकेश तोषमेषि जगदगुरो। नान्यथा त्वं प्रशक्योऽसि जेतुं सर्वगताव्यय परितुष्टोऽस्मि ते हैत्य स्तवेनानेन सुव्रत। भक्त्या त्वनन्यया चाहं त्वया हैत्य पराजितः

English

O Brahmin! Prahlada shot eight arrows when seven were shot by Nara and ten arrows for nine arrows from him.

अध्याय ७

श्लोक 64

गदापाणिं समायान्तं दैत्यं नारायणस्तदा ।दृष्ट्वाथ पृष्ठतश्चक्रे नरं योद्धूमनाः स्वयम्

gadāpāṇiṃ samāyāntaṃ daityaṃ nārāyaṇastadā / dṛṣṭvātha pṛṣṭhataścakre naraṃ yoddhūmanāḥ svayam

हिन्दी अर्थ

पराजितश्च पुरुषो हैत्य दण्डं प्रयच्छति। दण्डार्थ ते प्रदास्यामि वरं वृणु यमिच्छसि नारायणं वरं याचे यं त्वं मे दातुमर्हसि। तन्मे पापं लयं यातु शारीरं मानसं तथा

English

II Prahlada shot fifteen arrows when Nara shot twelve arrows at him. Similarly, he shot seventy-two arrows when Nara shot thirty six

अध्याय ७

श्लोक 65

ततो दीतीशः सगदः समाद्रवत् सशार्ङ्गपाणिं तपसां निधानम् ।ख्यातं पुराणर्षिमुदारविक्रमं नारायणं नारद लोकपालम्

tato dītīśaḥ sagadaḥ samādravat saśārṅgapāṇiṃ tapasāṃ nidhānam / khyātaṃ purāṇarṣimudāravikramaṃ nārāyaṇaṃ nārada lokapālam

हिन्दी अर्थ

एवं भवतु हैत्येन्द्र पापं ते यातु संक्षयम्। द्वितीयं प्रार्थय वरं तं ददामि तवासुर देवार्चने च निरता त्वच्चित्ता त्वत्परायणा

English

Three hundred arrows here shot by demon king when Nara shot one hundred arrows. He again shot one thousand arrows against six hundred arrows from Nara’s side. Both of them then shot numerous arrows in order to defeat each other.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 7
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.