Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
6
अध्याय 6 / 95

Adhyaya 6

105 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ105 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे पञ्चमो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।हृद्भवो ब्रह्मणो यो ऽसौ धर्मो दिव्यवपुर्मुने ।दाक्षायाणी तस्य भार्या तस्यामजनयत्सुतान्

iti śrīvāmanapurāṇe pañcamo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / hṛdbhavo brahmaṇo yo 'sau dharmo divyavapurmune / dākṣāyāṇī tasya bhāryā tasyāmajanayatsutān

हिन्दी अर्थ

ततः पपात देवेशः कालिन्दीसरितं मुने। निमग्ने शंकरे आपो दग्धाः कृष्णत्वमागताः तदाप्रभृति कालिन्द्या भृङ्गाञ्जननिभं जलम्। आस्यन्दत् पुण्यतीर्था सा केशपाशमिवावनेः

English

Episode of burning of Kama ii # fwt ^ Htduwuft wi qfrnrarcrcift fira

अध्याय ६

श्लोक 2

हरिं कुष्णं च देवर्षे नारायणनरौ तथा ।योगाभ्यासरतौ नित्यं हरिकृष्णौ बभूवतुः

hariṃ kuṣṇaṃ ca devarṣe nārāyaṇanarau tathā / yogābhyāsaratau nityaṃ harikṛṣṇau babhūvatuḥ

हिन्दी अर्थ

पर्वतेषु च रम्येषु काननेषु च सानुषु। विचरन् स्वेच्छया नैव शर्म लेभे महेश्वरः क्षणं गायति देवर्षे क्षणं रोदिति शंकरः। क्षणं ध्यायति तन्वङ्गीं दक्षकन्यां मनोरमाम्

English

Pulastya said- O hermit! The divine body Dharma bom from the heart of Brahma, had reproduced Hari, Krsna, Nara and Narayana sons by virtue of consummating with his wife Daksayani. O divine sage! Hari and Krsna engrossed themselves with exercise on Yoga. Nara and Narayana, the greatest among all ancient sages began austerity with Parambrahma at the ever broad bank of the sacred Ganges in Badrikasrama, a place situated in the great Himalaya.

अध्याय ६

श्लोक 3

नरनारायणौ चैव जगतो हितकाम्यया ।तप्येतां च तपः सौम्यौ पुराणवृषिसत्त्मौ

naranārāyaṇau caiva jagato hitakāmyayā / tapyetāṃ ca tapaḥ saumyau purāṇavṛṣisattmau

हिन्दी अर्थ

स्वप्ने तथेदं गदति तां दृष्ट्रा दक्षकन्यकाम् निर्घृणे तिष्ठ किं मूढे त्यजसे मामनिन्दिते। मुग्धे त्वया विरहितो दग्धोऽस्मि मदनाग्निना

English

^• H HNu i rra t ^ q^dtHra r tjj fllfai dW sTgFf TTjB: #4 tT^T

अध्याय ६

श्लोक 4

प्रालेयाद्रिं समागम्य तीर्थे बदरिकाश्रमे ।गृमन्तौ तत्परं ब्रह्म गङ्गाया विपुले तटे

prāleyādriṃ samāgamya tīrthe badarikāśrame / gṛmantau tatparaṃ brahma gaṅgāyā vipule taṭe

हिन्दी अर्थ

सति सत्यं प्रकुपिता मा कोपं कुरु सुन्दरि पादप्रणामावनतमभिभाषितुमर्हसि श्रूयसे दृश्यसे नित्यं स्पृश्यसे वन्द्यसे प्रिये। आलिड्र्यसे च सततं किमर्थ नाभिभाषसे

English

O Brahmin! Indra (the king of gods) became anxious when this entire universe consisting of active and inert organisms felt the heat (energy) on account of the penance made by Nara and Narayana. As Indra was aggrieved, he sent the most beautiful divine prostitutes (Apsaras) so as to entice them and impede their penance. Among such prostitutes, Rambha was also sent

अध्याय ६

श्लोक 5

नरनारायणाभ्यां च जगदेतच्चराचरम् ।तापितं तपसा ब्रह्मन् शक्रः क्षोभं तदा ययौ

naranārāyaṇābhyāṃ ca jagadetaccarācaram / tāpitaṃ tapasā brahman śakraḥ kṣobhaṃ tadā yayau

हिन्दी अर्थ

एहोहि कामसंतप्तं परिष्वज सुलोचने। नान्यथा नश्यते तापः सत्येनापि शपे प्रिये आहत होकर शिवजी उन्मत्त होकर वनों और सरोवरोंमें घूमने लगे। देवर्षे! बाणविद्ध गजके समान उन्मादसे व्यथित महादेव सतीका स्मरण करते हुए बड़े अशान्त हो रहे थे-उन्हें चैन नहीं था॥ २६--२९॥

English

The sex-god (Kamadeva) with special weapon in the form of mango buds too went to that hermitage with his assistant spring (season) with a mission to deviate their in

अध्याय ६

श्लोक 6

संक्षुब्धस्तपसा ताभ्यां क्षोभमणाय शतक्रतुः ।रम्भाद्याप्सरसः श्रेष्ठाः प्रेषयत्स महाश्रमम्

saṃkṣubdhastapasā tābhyāṃ kṣobhamaṇāya śatakratuḥ / rambhādyāpsarasaḥ śreṣṭhāḥ preṣayatsa mahāśramam

हिन्दी अर्थ

मुने! उसके बाद शिवजी यमुना नदीमें कूद पड़े। उनके जलमें निमज्जन करनेसे उस नदीका जल काला हो गया। उस समयसे कालिन्दी नदीका जल भृंग और अंजनके सदृश कृष्णवर्णका हो गया एवं वह पवित्र तीर्थोंचाली नदी पृथ्वीके केशपाशके सदृश प्रवाहित होने लगी। उसके बाद पवित्र नदियों, सरोवरों, नदों,

English

The spring, sex-god and all divine prostitutes then began to spread sensuous feelings everywhere in

अध्याय ६

श्लोक 7

कन्दर्पश्च सुदुर्धर्षश्चूताङ्कुरमहायुधः ।समं सहचरेणैव वसन्तेनाश्रमं गतः

kandarpaśca sudurdharṣaścūtāṅkuramahāyudhaḥ / samaṃ sahacareṇaiva vasantenāśramaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

'काननों तथा पर्वत-शृङ्गोंपर स्वेच्छापूर्वक विचरण करते हुए भगवान् शिव कहीं भी शान्ति नहीं प्राप्त कर सके देवर्षे! वे कभी गाते, कभी रोते और कभी कृशाङ्गी सुन्दरी सतीका ध्यान करते। ध्यान करके कभी सोते और कभी स्वप्न देखने लगते थे; स्वप्नकालमें सतीको देखकर वे इस प्रकार कहते थे--निर्दये! रुको,

English

With the entrance of spring, the Palasa tree having fire-like complexion started bearing new buds and leaves and thus decorated the land nearby that asrama.

अध्याय ६

श्लोक 8

ततो माधवकन्दर्पौ ताश्चैवाप्सरसो वराः ।बदर्याश्रममागम्य विचिक्रीडुर्यथेच्छया

tato mādhavakandarpau tāścaivāpsaraso varāḥ / badaryāśramamāgamya vicikrīḍuryathecchayā

हिन्दी अर्थ

हे मूढे! मुझे क्यों छोड़ रही हो? है अनिन्दिते! है मुग्धे! तुम्हारे विरहमें मैं कामाग्निसे दग्ध हो रहा हूँ। है सति! क्या तुम वस्तुत: क्रुद्ध हो? सुन्दरि! क्रोध मत करो। मैं तुम्हारे चरणोंमें अवनत होकर प्रणाम करता हूँ तुम्हें मेरे साथ बात तो करनी ही चाहिए॥ ३४--३७॥

English

’TRT HKig 1 fec;i4 *RsltRc( | cltt^tnl 3TTH: <MI¥l$yft$)ll*o||

अध्याय ६

श्लोक 9

ततो वसन्ते संप्राप्ते सिंशुका ज्वलनप्रभाः ।निष्पत्राः सततं रेजुः शोमभयन्तो धरातलम्

tato vasante saṃprāpte siṃśukā jvalanaprabhāḥ / niṣpatrāḥ satataṃ rejuḥ śomabhayanto dharātalam

हिन्दी अर्थ

देखता हूँ, तुम्हारा स्पर्श करता हूँ, तुम्हारी वन्दना करता हूँ और तुम्हारा परिषङ्ग करता हूँ। तुम मुझसे बात क्यों नहीं कर रही हो? बाले! विलाप करनेवाले व्यक्तिको देखकर किसे दया नहीं उत्पन्न होती? विशेषतः अपने पतिको विलाप करता देखकर तो किसे दया नहीं

English

O hermit! It appeared there as if the spring lion would have come and killed the belly of autumn deer by blowing hard the nails of flowers.

अध्याय ६

श्लोक 10

शिशिरं नाम मातङ्गं विदार्य नखरैरिव ।वसन्तकेसरी प्राप्तः पलाशकुसुमैर्मुने

śiśiraṃ nāma mātaṅgaṃ vidārya nakharairiva / vasantakesarī prāptaḥ palāśakusumairmune

हिन्दी अर्थ

तुमने पहले मुझसे कहा था कि तुम्हारे बिना मैं जीवित नहीं रहूँगी। उसे तुमने असत्य कर दिया। सुलोचने! आओ, आओ; कामसन्तप्त मुझे आलिङ्गित करो । प्रिये! मैं सत्यकी शपथ खाकर कहता हूँ कि अन्य किसी प्रकार मेरा ताप नहीं शान्त होगा

English

The spring started doing mockery through the buds of Kunda flowers on the precipitation (fog and dew caused during autumn) considering as he has conquered.

अध्याय ६

श्लोक 11

मया तुषारौघकरी निर्जितः स्वेन तेजसा ।तमेव हसतेत्युच्चैः वसन्तः कुन्दकुड्मलैः

mayā tuṣāraughakarī nirjitaḥ svena tejasā / tameva hasatetyuccaiḥ vasantaḥ kundakuḍmalaiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार वे विलाप कर स्वप्नके अन्तमें उठकर 'वनमें बार-बार रोने लगे। इस प्रकार मुक्तकण्ठसे 'वामनवतारी भगवान् विष्णु

English

The forest having Amalatasa trees flowered and appeared analogous to the Princes with gold ornaments.

अध्याय ६

श्लोक 12

वनानि कर्णिकाराणां पुष्पितानि विरेजिरे ।यथा नरेन्द्रपुत्राणि कनकाभरणानि हि

vanāni karṇikārāṇāṃ puṣpitāni virejire / yathā narendraputrāṇi kanakābharaṇāni hi

हिन्दी अर्थ

चतुर्मुख ब्रह्मा मङ्गलायतन भगवान् विनायक

English

The Kadamba trees behind them seemed so nice as the royal servants behind princes in a cheerful mood.

अध्याय ६

श्लोक 13

तेषामनु तथा नीपाः पिङ्करा इव रेजिरे ।स्वमिसंलब्धसंमाना भृत्या राजसुतानिव

teṣāmanu tathā nīpāḥ piṅkarā iva rejire / svamisaṃlabdhasaṃmānā bhṛtyā rājasutāniva

हिन्दी अर्थ

भगवान् कार्तिकेय मन्दराचलपर अवस्थित भगवान् शङ्कर

English

The forests having red Asoka suddenly blossomed and looked gleaming as if the soldiers of spring (king) are blood strained in the war for him.

अध्याय ६

श्लोक 14

रक्ताशोकवना भान्ति पुष्पिताः सहसोज्ज्वलाः ।भृत्वा वसन्तनृपतेः संग्रामे ऽसृक्प्लुता इव

raktāśokavanā bhānti puṣpitāḥ sahasojjvalāḥ / bhṛtvā vasantanṛpateḥ saṃgrāme 'sṛkplutā iva

हिन्दी अर्थ

समीक्ष्य कामो वृषकेतनं हि। तततो भृशं कामशरैर्वितुन्नो विजृम्भमाणः परितो भ्रमंश्च

English

The herd of stags in the dense forest looked so happy while moving on leaps here and there as gentlemen are exhilarated on the arrival of their friends in their home. The Vetasa trees with their new buds

अध्याय ६

श्लोक 15

मृगवृन्दाः पिञ्जरिता राजन्ते गहने वने ।पुलकाभिर्वृता यद्वत् सज्जनाः सुहृदागमे

mṛgavṛndāḥ piñjaritā rājante gahane vane / pulakābhirvṛtā yadvat sajjanāḥ suhṛdāgame

हिन्दी अर्थ

यन्नाथ मां वक्ष्यसि तत्करिष्ये सुदुष्करं यद्यपि देवसंघैः। नाशं गतायां वरदाम्बिकायां कामाग्निना प्लुष्टसुविग्रहोऽस्मि।

English

It is commonly known that spring gets its turn when autumn is over. The author has here beautifully used the personification figure of speech by referring a joke of autumn through the white colour budding of Kunda flowers. This joke made is spring. sprouted looked so nice at the banks of the river as if they were saying with lofted fingers whether there are any trees like us at all.

अध्याय ६

श्लोक 16

मञ्जरीभिर्विराजन्ते नदीकूलेषु वेतसाः ।वक्तुकामा इवाङ्गुल्या को ऽस्माकं सदृशो नगः

mañjarībhirvirājante nadīkūleṣu vetasāḥ / vaktukāmā ivāṅgulyā ko 'smākaṃ sadṛśo nagaḥ

हिन्दी अर्थ

तुष्टस्तहैवं वचनं बभाषे नर-नारायणकी उत्पत्ति, बदरिकाश्रमकी वसन्तकी शोभा, कामकी अनङ्गताका वर्णन

English

^tern?fra>3fcrr ^ihi fa*ifa<*wHi-Hin ^sii H4jcrl«}»*<WVHI *T~jl<leb<¥Ttftldlll 1|

अध्याय ६

श्लोक 17

रक्ताशोककरा तन्वी देवर्षे किशुकाङ्घ्रिका ।नीलाशोककचा श्यामा विकासिकमलानना

raktāśokakarā tanvī devarṣe kiśukāṅghrikā / nīlāśokakacā śyāmā vikāsikamalānanā

हिन्दी अर्थ

विलाप करते हुए भगवान् शंकरको दूरसे देखकर कामने अपना धनुष झुका (चढ़ा)-कर पुनः वेगसे उन्हें संतापक अस्त्रसे वेध डाला। अब वे इससे विद्ध होकर और भी अधिक संतप्त हो गये एवं मुखसे बारंबार (विलख) फूत्कार कर सम्पूर्ण विश्वको दुःखी करते हुए जैसे-तैसे समय बिताने लगे। फिर कामने उनपर विजृम्भण नामक अन्त्रसे प्रहार किया। इससे उन्हें जंभाई आने लगी। अब कामके बाणोंसे

English

fSfoUT eh^lcdcHHI ¥PTTH ^ II fl^ldg^HlfdWyill ’Roll

अध्याय ६

श्लोक 18

नीलेन्दीवरनेत्रा च ब्रह्मन् बिल्वफलस्तनी ।प्रफुल्लकुन्ददशना मञ्जरीकरशोभिता

nīlendīvaranetrā ca brahman bilvaphalastanī / praphullakundadaśanā mañjarīkaraśobhitā

हिन्दी अर्थ

विशेष पीड़ित होकर जँभाई लेते हुए वे चारों ओर घूमने लगे। इसी समय उन्होंने कुबेरके पुत्र पाञ्चालिकको देखा और उसको देखकर उसके पास जाकर त्रिनेत्र शंकरने यह बात कही --भ्रातृव्य! तुम अमित विक्रमशाली हो, मैं जो आज बात कहता हूँ तुम उसे करो॥ ४२--४६॥

English

O divine sage! A divine figure, youthful, slim and all bright spring having arms of red Asoka, Palas'a feet, hair of blue Asoka, mouth of full blossomed lotus, eyes of blue lotus, breasts of bilva fruits, teeth of full blossomed Kunda flower, hands of buds, lips of bandhujlva, nails of Sinduvara, voice of cuckoo, clothes of ankola, ornaments of peacocks, anklets of Sarasas voice, Karadhani of Pragvarisa, motion of intoxicated swan, garments (inner) of Putrajiva and furs of bees appeared in that

अध्याय ६

श्लोक 19

बन्धुजीवाधरा शुभ्रा सिन्दुवारनखाद्भता ।पुंस्कोकिलस्वना दिव्या अङ्कोलवसना शुभा

bandhujīvādharā śubhrā sinduvāranakhādbhatā / puṃskokilasvanā divyā aṅkolavasanā śubhā

हिन्दी अर्थ

पाञ्चालिकने कहा-- स्वामिन्! आप जो कहेंगे, अतुल बलशाली शिव! आप आज्ञा करें। ईश! मैं आपका श्रद्धालु भक्त एवं दास हूँ

English

Narayana saw the sanctity of Asrama then watched all direction and lastly, saw the sex

अध्याय ६

श्लोक 20

बर्हिवृन्दकलापा च सारसस्वरनूपुरा ।प्राग्वंशरसना ब्रह्मन् मत्तहंसगतिस्तथा

barhivṛndakalāpā ca sārasasvaranūpurā / prāgvaṃśarasanā brahman mattahaṃsagatistathā

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिव बोले-- वरदायिनी अम्बिका (सती)-के नष्ट होनेसे मेरा सुन्दर शरीर कामाग्रिसे अत्यन्त दग्ध हो रहा है। कामके विजृम्भण और उन्माद शरोंसे विद्ध होनेसे मुझे धैर्य, रति या सुख नहीं प्राप्त हो रहा है। पुत्र! तुम्हारे अतिरिक्त अन्य कोई पुरुष, 'कामदेवसे प्रेरित विजृम्भण, संतापन और उन्माद नामक उग्र अस्त्र सहन करनेमें समर्थ नहीं है। अतः तुम इन्हे ग्रहण कर लो

English

Narada asked- "O Brahmarsi! Who is that sex-god (Anahga) so seen by Jagannatha Narayana in

अध्याय ६

श्लोक 21

पुत्रजीवांशुका भृङ्गरोमराजिविराजिता ।वसन्तलक्ष्मीः संप्राप्ता ब३ह्मन् बदरिकाश्रमे

putrajīvāṃśukā bhṛṅgaromarājivirājitā / vasantalakṣmīḥ saṃprāptā ba3hman badarikāśrame

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-भगवान् शिवके ऐसा कहनेपर सभी अस्त्रोंको उनसे ले लिया। इससे त्रिशूलीको तत्काल संतोष प्राप्त हो गया और प्रसन्न होकर उन्होंने उससे ये वचन कहे-

English

Pulastya replied- "That sex-god (Kandarpa) is the son of Harsa. He is addressed as Kama. As he was once burnt into ashes, he is addressed as Ananga since then.

अध्याय ६

श्लोक 22

ततो नारायणो दृष्ट्वा आश्रमस्यानवद्यताम् ।समीक्ष्य च दिशः सर्वास्ततो ऽनङ्गमपश्यत

tato nārāyaṇo dṛṣṭvā āśramasyānavadyatām / samīkṣya ca diśaḥ sarvāstato 'naṅgamapaśyata

हिन्दी अर्थ

भगवान् महादेवजी बोले--पुत्र! तुमने अति भयंकर विजृम्भण आदि अन्त्रोंको ग्रहण कर लिया, दास्यामि लोकस्य च हास्यकारि

English

Narada asked- "Please, make me know why and for what reason lord Mahadeva had burnt the body of sex-god into ashes. Pulastya replied- "O Brahmin! Lord Sankara began to walk to and fro in the indecisive state of mind subsequent to the death of Sat! and ruination of the yajiia arranged by her father

अध्याय ६

श्लोक 23

नारद उवाच।।को ऽसावनङ्गो ब्रह्मर्षे तस्मिन् बदरिकाश्रमे ।यं ददर्श जगन्नाथो देवो नारायणो ऽव्ययः

nārada uvāca/ / ko 'sāvanaṅgo brahmarṣe tasmin badarikāśrame / yaṃ dadarśa jagannātho devo nārāyaṇo 'vyayaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्त्वां यदा पश्यति चैत्रमासे पाञ्चालिकेशः प्रथितः पृथिव्याम्।

English

The sex-god with the flower weapon had blown a weapon known as Unmada on Sankara when he saw him bereaved of wife.

अध्याय ६

श्लोक 24

पुलस्त्य उवाच ।कन्दर्पो हर्षतनयो यो ऽसौ कामो निगद्यते ।स शङ्करेण संदग्धो ह्यनङ्गत्वमुपागतः

pulastya uvāca / kandarpo harṣatanayo yo 'sau kāmo nigadyate / sa śaṅkareṇa saṃdagdho hyanaṅgatvamupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

भविष्यसे पूज्यतमोऽभिगच्छ कालञझ्जरस्योत्तरतः देशो हिमाद्रेरपि दक्षिणस्थः

English

rRTt Vftuil«l 3^4 1 ^ cnfetTM ggNrf: gjraFnfq - ?rciftrgii?<iii

अध्याय ६

श्लोक 25

नारद उवाच ।किमर्थं कामदेवो ऽसौ देवदेवेन शंभुना ।दग्धस्तु कारणे कस्मिन्नेतद्व्याख्यातुमर्हसि

nārada uvāca / kimarthaṃ kāmadevo 'sau devadevena śaṃbhunā / dagdhastu kāraṇe kasminnetadvyākhyātumarhasi

हिन्दी अर्थ

देवोऽपि विन्ध्यं गिरिमभ्यगच्छत् तत्रापि मदनो गत्वा ददर्श वृषकेतनम्। दृष्टा प्रहर्त्तुकामं च ततः प्रादुद्रवद्धरः

English

Bearing the pain caused by that unmada arrow, Sankara badly intoxicated began to move in forests and reservoirs. W ife# ?S II

अध्याय ६

श्लोक 26

पुलस्त्य उवाच ।यदा दक्षसुता ब्रह्मन् सती याता यमक्षयम् ।विनाश्य दक्षयज्ञं तं विचचार त्रिलोचनः

pulastya uvāca / yadā dakṣasutā brahman satī yātā yamakṣayam / vināśya dakṣayajñaṃ taṃ vicacāra trilocanaḥ

हिन्दी अर्थ

विवेश ऋषयो यत्र सपत्रीका व्यवस्थिताः ततस्तान् प्राह भगवान् भिक्षा मे प्रतिदीयताम्

English

Like an elephant hit by an arrow, lord Sankara began to recollect the moments of acquaintance with Sat! but could not be satiated anyhow.

अध्याय ६

श्लोक 27

ततो वृषध्वजं दृष्ट्वा कन्दर्पः कुसुमायुधः ।अपत्नीकं तदास्त्रेण उन्मादेनाभ्यताडयत्

tato vṛṣadhvajaṃ dṛṣṭvā kandarpaḥ kusumāyudhaḥ / apatnīkaṃ tadāstreṇa unmādenābhyatāḍayat

हिन्दी अर्थ

तदाश्रमाणि सर्वाणि परिचक्राम नारद ऋते त्वरुन्धतीमेकामनसूयां च भामिनीम्। एताभ्यां भर्तृपूजासु तच्चिन्तासु स्थितं मन:

English

O hermit! In the status of sheer anxiety, Sankara fell down into KSlindl (Yamuna). The temperature in his body was so high that with his immersion, the water of that river boiled and turned into dark colour.

अध्याय ६

श्लोक 28

ततो हरः शरेणाथ उन्मादेनाशु ताडितः ।विचचार तदोन्मत्तः काननानि सरांसि च

tato haraḥ śareṇātha unmādenāśu tāḍitaḥ / vicacāra tadonmattaḥ kānanāni sarāṃsi ca

हिन्दी अर्थ

ततत्र प्रयान्ति कामार्त्तां मदविह्ृलितेन्द्रियाः त्यव्त्वाश्रमाणि शून्यानि स्वानि ता मुनियोषितः । अनुजग्पुर्यथा मत्तं करिण्य इव कुञ्जरम्

English

nqi 4>ilrn , eii 'Jiciqj atlW^djirqdl^ W ^VlMlVlfHcHd^:ii^

अध्याय ६

श्लोक 29

स्मरन् सतीं महादेवस्तथोन्मादेन ताडितः ।न शर्म लेभे देवर्षे बाणविद्ध इव द्विपः

smaran satīṃ mahādevastathonmādena tāḍitaḥ / na śarma lebhe devarṣe bāṇaviddha iva dvipaḥ

हिन्दी अर्थ

अतः प्रत्युपकारमें तुम्हें सब लोगोंके लिये आनन्ददायक वर दूँगा। चैत्रमासमें जो वृद्ध, बालक, युवा या स्त्री तुम्हारा स्पर्श करेंगे या भक्तिपूर्वक तुम्हारी पूजा करेंगे नाचेंगे, आनन्दित होंगे और निपुणताके साथ बाजे बजायेंगे। किंतु तुम्हारे सम्मुख हँसीकी बात करते हुए भी वे योगयुक्त रहेंगे। मेरे ही नामसे तुम पूज्य होगे। विश्वमें तुम्हारा पाञ्चलिकेश नाम प्रसिद्ध होगा।

English

Since then Kalindl's water became as dark as Anjana and Bhrriga and that holy river started flowing like the bunch of earth's hair. Mahesvara then voluntarily strolled at a number of holy rivers reservoirs, fountains, enchanting river banks, ponds, lotus grown forests, mountains, jungles and mountain peaks but could not feel a sign of relief from the anxiety.

अध्याय ६

श्लोक 30

ततः पपात देवेशः कालिन्दीसरितं मुने ।निमग्ने शङ्करे आपो दग्धाः कृष्णात्वमागताः

tataḥ papāta deveśaḥ kālindīsaritaṃ mune / nimagne śaṅkare āpo dagdhāḥ kṛṣṇātvamāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे आशीर्वादसे तुमलोगोंके वरदाता और पूज्यतम होगे; जाओ भगवान् शिवके ऐसा कहनेपर वह यक्ष तुरंत सब देशोंमें घूमने लगा। फिर वह कालंजरके उत्तर और हिमालयके दक्षिण परम पवित्र स्थानमें स्थिर हो गया। बह शिवजीकी कृपासे पूजित हुआ। उसके चले

English

O divine sage! sometimes he would sing, on other moments weep and sometimes think about the slim and beautiful Sati, the daughter

अध्याय ६

श्लोक 31

तदाप्रभृति कालिन्द्या भृङ्गाञ्जननिभं जलम् ।आस्यन्दत् पुण्यतीर्था सा केशपाशमिवावने

tadāprabhṛti kālindyā bhṛṅgāñjananibhaṃ jalam / āsyandat puṇyatīrthā sā keśapāśamivāvane

हिन्दी अर्थ

जानेपर भगवान् त्रिनेत्र भी विन्ध्यपर्वतपर आ गये। वहाँ भी कामने उन्हें देखा। उसे पुनः प्रहारकी चेष्टा करते देख शिवजी भागने लगे। उसके बाद कामदेवके द्वारा पीछा किये जानेपर महादेवजी घोर दारुवनमें चले गये, जहाँ ऋषिगण अपनी पल्तियोंके साथ निवास करते थे

English

Now he would sleep, now he would dream and on seeing Sati in dreams, he used to blutter in these words- fqfat fro % i R^ i

अध्याय ६

श्लोक 32

ततो नदीषु पुण्यासु सरस्सु च नदेषु च ।पुलुनेषु च रम्येषु वापीषु नलिनीषु च

tato nadīṣu puṇyāsu sarassu ca nadeṣu ca / puluneṣu ca ramyeṣu vāpīṣu nalinīṣu ca

हिन्दी अर्थ

उन ऋषियोंने भी उन्हें देखकर सिर झुकाकर प्रणाम किया। फिर भगवानूने उनसे कहा --आपलोग मुझे भिक्षा दीजिये। इसपर सभी महर्षि मौन रह गये। नारदजी! इसपर महादेवजी सभी आश्रमोंमें घूमने लगे। उस समय उन्हें आश्रममें आया हुआ देख पतिव्रता अरुन्धती और अनसूयाको छोड़कर ऋषियोंकी समस्त पत्नियाँ प्रक्षुब्ध एवं सत्यहीन हो गयीं। पर अरुन्धती और अनसूया पतिसेवामें ही लगी रहीं

English

II 3$ II O cruel! Just stop O idiot! Why are you leaving me alone? O beloved! O enchanting Sati! I am burning myself in the sensual fire due to your separation.

अध्याय ६

श्लोक 33

पर्वतेषु च रम्येषु काननेषु च सानुषु ।विचारन् स्वेच्छया नैव शर्म लेभे महेश्वरः

parvateṣu ca ramyeṣu kānaneṣu ca sānuṣu / vicāran svecchayā naiva śarma lebhe maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

अब शिवजी जहाँ-जहाँ जाते थे, वहाँ-वहाँ संक्षुभित, कामार्त एवं मदसे विकल इन्द्रियोंवाली स्त्रियाँ भी जाने लगां। मुनियोंकी वे स्त्रियाँ अपने आश्रमोंको सूना छोड़ उनका इस प्रकार अनुसरण करने लगीं, जैसे करेणु ततः: पपात देवस्य लिङ्गं पृथ्वीं विदारयन्। अन्तर्द्धानं जगामाथ त्रिशूली नीललोहितः

English

O Sati! Are you really annoyed? O darling! Don't be angry. I salute you with my head bowing at your feet. You should gossip with

अध्याय ६

श्लोक 34

क्षणं गायति देवर्षे क्षणं रोदिति शङ्करः ।क्षणं ध्यायति तन्वङ्गीं दक्षकन्यां मनोरमाम्

kṣaṇaṃ gāyati devarṣe kṣaṇaṃ roditi śaṅkaraḥ / kṣaṇaṃ dhyāyati tanvaṅgīṃ dakṣakanyāṃ manoramām

हिन्दी अर्थ

रसातलं विवेशाशु ब्रह्माण्डं चोर्ध्वतोऽभिनत् संक्षुब्धान् भुवनान् दृष्टा भूर्लोकादीन् पितामहः । जगाम माधवं द्रष्टुं क्षीरोदं नाम सागरम्

English

II O beloved! I ceaselessly listen to you, watch you, touch you, pray to you and embrace you. Why are you not talking with

अध्याय ६

श्लोक 35

ध्यात्वा क्षणं प्रस्वपिति क्षणं स्वप्नायते हरः ।स्वप्ने तथेदं गदति तां दृष्ट्वा दक्षकन्यकाम्

dhyātvā kṣaṇaṃ prasvapiti kṣaṇaṃ svapnāyate haraḥ / svapne tathedaṃ gadati tāṃ dṛṣṭvā dakṣakanyakām

हिन्दी अर्थ

तत्र दृष्ट्रा हृषीकेशं प्रणिपत्य च भक्तितः। उवाच देव भुवनाः किमर्थ क्षुभिता विभो अथोवाच हरिब्रह्मन् शार्वो लिङ्गो महर्षिभिः । पातितस्तस्य भारार्ता संचचाल वसुंधरा

English

O lady! Who is so cruel as not to express sympathy on a wailing man? Specially, who will not melt when she watches her own husband wailing. It is confirmed now that you really are cruel at heart.

अध्याय ६

श्लोक 36

निर्घृणे तिष्ठ किं मूढे त्यजसे मामनिन्दिते ।मुग्धे त्वया विरहितो दग्धो ऽस्मि मदनाग्निना

nirghṛṇe tiṣṭha kiṃ mūḍhe tyajase māmanindite / mugdhe tvayā virahito dagdho 'smi madanāgninā

हिन्दी अर्थ

ततस्तदद्भुततमं श्रुत्वा देवः पितामहः। तत्र गच्छाम देवेश एवमाह पुनः पुनः ततः पितामहो देवः केशवश्च जगत्पतिः। आजग्मतुस्तमुद्देशं यत्र लिङ्गं भवस्य तत्

English

O slim lady! You had earlier said that you will not live without me but you would not stand firm in your words, your statement was ch i

अध्याय ६

श्लोक 37

सति सत्यं प्रकुपिता मा कोपं कुरु सुन्दरि ।पादप्रणामावनतमभिभाषितु मर्हसि

sati satyaṃ prakupitā mā kopaṃ kuru sundari / pādapraṇāmāvanatamabhibhāṣitu marhasi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा पद्मविमानेन ऊर्ध्वमाक्रम्य सर्वतः। नैवान्तमलभद् ब्रह्मन् विस्मितः पुनरागतः विष्णुर्गत्वाऽथ पातालान् सप्त लोकपरायणः । चक्रपाणिर्विनिष्क्रान्तो लेभेऽन्तं न महामुने

English

O beautiful eyed lady! Come! Come to me. I am immersed in the lust ocean. Hence, embrace me. O darling! I depose that there is no other option except that I cool down the temperature. When such a wailing dream was over, he immediately stood up and started weeping loudly in the forest.

अध्याय ६

श्लोक 38

श्रूयसे दृश्यसे नित्यं स्पृश्यसे वन्द्यसे प्रिये ।आलिङ्ग्यसे च सततं किमर्थं नाभिभाषसे

śrūyase dṛśyase nityaṃ spṛśyase vandyase priye / āliṅgyase ca satataṃ kimarthaṃ nābhibhāṣase

हिन्दी अर्थ

विष्णुः पितामहश्चोभौ हरलिङ्गं समेत्य हि। कृताञ्जलिपुटौ भूत्वा स्तोतुं देवं प्रचक्रतुः हरिब्रह्माणावूचतुः

English

When the sex-god watched at a distance that lord Sankara was weeping bitterly, he took his bow soon and again shot a shaft called Santapa at him.

अध्याय ६

श्लोक 39

विलपन्तं जनं दृष्ट्वा कृपा कस्य न जायते ।विशेषतः पतिं बाले ननुप त्वमतिनिर्घृणा

vilapantaṃ janaṃ dṛṣṭvā kṛpā kasya na jāyate / viśeṣataḥ patiṃ bāle nanupa tvamatinirghṛṇā

हिन्दी अर्थ

जीमूतवाहन कवे शर्व त्र्यम्बक शंकर दक्षयञ्ञक्षषकर कालरूप नमोऽस्तु ते

English

TTcntrasn ft r irnt ^ n i f^yiVI^ ^Tll'rf'rfll

अध्याय ६

श्लोक 40

त्वयोक्तानि वचांस्येवं पूर्वं मम कृशोदरि ।विना त्वया न जीवेयं तदसत्यं त्वया कृतम्

tvayoktāni vacāṃsyevaṃ pūrvaṃ mama kṛśodari / vinā tvayā na jīveyaṃ tadasatyaṃ tvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

भवानन्तश्च भगवान् सर्वगस्त्वं नमोऽस्तु ते नर-नारायणकी उत्पत्ति, बदरिकाश्रमकी वसन्तकी शोभा, कामकी अनङ्गताका वर्णन

English

The Santapa arrow had made him more anxious and passionate to sex. In excess of appeal, he began to expirate from the mouth resulting anxiety spread over the whole world and the time thus passed. The sex-god shot Vijrmbhana weapon on Mahadeva resulting frequent yawning. At this state of body he strolled here and there and crossed the four directions. He thus reached in the world of demi-gods where he saw Pradhana Pancalika, the son of the king Kubera. He accessed to him and said- "O Nephew! You are extremely chivalrous. Do today as I suggest to you."

अध्याय ६

श्लोक 41

एह्येहि कामसंतप्तं परिष्वज सुलोचने ।नान्यथा नश्यते तापः सत्येनापि शपे प्रिये

ehyehi kāmasaṃtaptaṃ pariṣvaja sulocane / nānyathā naśyate tāpaḥ satyenāpi śape priye

हिन्दी अर्थ

मदमत्त गजका अनुसरण करे। मुने! यह देखकर ऋषिगण क्रुद्ध हो गये एवं कहा कि इनका लिङ्ग भूमिपर गिर जाय। फिर तो महादेवका लिङ्ग पृथ्वीको विदीर्ण करता हुआ गिर गया एवं तब चह पृथ्वीपर गिरा लिंग उसका भेदन कर तुरंत रसातलमें प्रविष्ट हो गया एवं ऊपरकी ओर भी उसने विश्वब्रह्माण्डका भेदन कर दिया। इसके बाद पृथ्वी, पर्वत, नदियाँ, पादप तथा चराचरसे पूर्ण समस्त पाताललोक

English

Pancalika replied- "O master! I will execute the assignment in spite of being tough to do for the gods. O master of unique powers! O Sambhu! please, order me. I am your loyal fa re

अध्याय ६

श्लोक 42

इत्थं विलप्य स्वप्नान्ते प्रतिबुद्धस्तु तत्क्षणात् ।उत्कूजति तथारण्ये मुक्तकण्ठं पुनः पुनः

itthaṃ vilapya svapnānte pratibuddhastu tatkṣaṇāt / utkūjati tathāraṇye muktakaṇṭhaṃ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

काँप उठे। पितामह ब्रह्मा भूर्लोक आदि भुवनोंको संक्षुब्ध देखकर श्रीविष्णुसे मिलने क्षीरसागर पहुँचे। वहाँ उन्हें देख भक्तिपूर्वक प्रणाम कर ब्रह्माने कहा --देव! समस्त भुवन विक्षुब्ध कैसे हो गये हैं ? इसपर श्रीहरिने कहा --ब्रह्मन्! महर्षियोंने शिवके लिङ्गको गिरा दिया है। उसके भारसे कष्टमें पड़ी आर्त पृथ्वी विचलित हो रही है। इसके बाद ब्रह्माजी उस अद्भुत बातको सुनकर देवेश! हमलोग वहाँ चलें

English

Mahesvara said- "My body is feeling aggravated sensuality on account of the demise of Ambika (Sat!) as she was only able to satiate me. As I am hit hard by the Vijrmbhana and Unmada shafts, patience, coitus or pleasure has departed away from me causing sheer anxiety.

अध्याय ६

श्लोक 43

तं कूजमानं विलपन्तमारात् समीक्ष्य पाचं तरसा वृषकेतनं हि ।विव्याध चापं तरसा विनाम्य संतापनाम्ना तु शरेण भूयः

taṃ kūjamānaṃ vilapantamārāt samīkṣya pācaṃ tarasā vṛṣaketanaṃ hi / vivyādha cāpaṃ tarasā vināmya saṃtāpanāmnā tu śareṇa bhūyaḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा बार-बार कहने लगे। फिर ब्रह्मा और जगत्पति विष्णु वहाँ पहुँचे, जहाँ शंकरका लिङ्ग गिरा था। वहाँ उस अनन्त लिङ्गको देखकर आश्चर्यचकित होकर हरि गरुड्पर सवार हो उसका पता लगानेके लिये पातालमें नारदजी! ब्रह्माजी अपने पद्मयानके द्वारा सम्पूर्ण ऊर्ध्वाकाशको लाँघ गये, पर उस लिङ्गका अन्त नहीं पा सके और आश्चर्यचकित होकर वे लौट आये। मुने! इसी प्रकार जब चक्रपाणि भगवान् विष्णु भी सातों पातालोंमें

English

"O son! Nobody other than you can hold the acute shafts of Vijrmbhana, Sant&pa and Unmada shot by sex-god. Hence, hold these within yourself"

अध्याय ६

श्लोक 44

संतापनास्त्रेण तदा स विद्धो भूयः स संतप्ततरो बभूव ।संतापयंश्चापि जगत्समग्रं फूत्कृत्य फूत्कृत्य विवासते स्म

saṃtāpanāstreṇa tadā sa viddho bhūyaḥ sa saṃtaptataro babhūva / saṃtāpayaṃścāpi jagatsamagraṃ phūtkṛtya phūtkṛtya vivāsate sma

हिन्दी अर्थ

प्रवेश कर उस लिङ्गका बिना अन्त पाये ही वहाँसे बाहर आये, तब ब्रह्मा, विष्णु दोनों शिवलिङ्गके पास जाकर हाथ जोड़कर उनकी स्तुति करने लगे॥ ७५--७७॥ ब्रह्मा-विष्णु बोले शूलपाणिजी! आपको प्रणाम है। वृषभध्वज! जीमूतवाहन! कवि! शर्व! त्र्यम्बक! शंकर! आपको प्रणाम है। महेश्वर! महेशान! सुवर्णाक्ष ! वृषाकपे! दक्ष-यज्ञ-विध्वंसक! कालरूप शिव! आपको प्रणाम है। परमेश्वर! आप इस जगत्के आदि, मध्य एवं

English

Pulastya said- "That demi-god had held all those shafts including Vijrmbhana and it immediately cooled down lord Sankara. Having been satisfied, he said

अध्याय ६

श्लोक 45

तं चापि भूयो मदनो जघान विजृण्भणास्त्रेण ततो विजृम्भे ।ततो भृशं कामशरैर्वितुन्नो विजृम्भमाणः परितो भ्रमंश्च

taṃ cāpi bhūyo madano jaghāna vijṛṇbhaṇāstreṇa tato vijṛmbhe / tato bhṛśaṃ kāmaśarairvitunno vijṛmbhamāṇaḥ parito bhramaṃśca

हिन्दी अर्थ

अन्त हैं। आप षडैश्वर्यपूर्ण भगवान् सर्वत्रगामी या सर्वत्र व्याप्त हैं। आपको प्रणाम है किमर्थ देवतानाथौ परिभूतक्रमं त्विह। मां स्तुवाते भृशास्वस्थं कामतापितविग्रहम्

English

Mahadeva said- O son! As you have held such fierce shafts within yourself, I will endow you with a boon worth bringing in honour and obeisance for you in this whole

अध्याय ६

श्लोक 46

ददर्श यक्षाधिपतेस्तनूजं पाञ्चालिकं नाम जगत्प्रधानम् ।दृष्ट्वा त्रिनेत्रो धनदस्य पुत्रं पार्श्वं समभ्येत्य वचो बभाषे ।भ्रातृव्य वक्ष्यसि वचो यदद्य तत् त्वं कुरुष्वामितविक्रमो ऽसि

dadarśa yakṣādhipatestanūjaṃ pāñcālikaṃ nāma jagatpradhānam / dṛṣṭvā trinetro dhanadasya putraṃ pārśvaṃ samabhyetya vaco babhāṣe / bhrātṛvya vakṣyasi vaco yadadya tat tvaṃ kuruṣvāmitavikramo 'si

हिन्दी अर्थ

भवतः पातितं लिङ्गं यदेतद् भुवि शंकर। एतत् प्रगृह्यतां भूय अतो देव स्तुवावहे ततः प्रोवाच भगवानेवमस्त्विति केशवः। ब्रह्मा स्वयं च जग्राह लिङ्गं कनकपिङ्गलम्

English

An old man, a child, young chap or a woman whosoever will either touch or worship you in the month of Caitra. (March) shall immediately the intoxicated with

अध्याय ६

श्लोक 47

पाञ्चालिक उवाच ।यन्नाथ मां वक्ष्यसि तत्करिष्ये सुदुष्करं यद्यपि देवसंघै ।आज्ञापयस्वातुलवीर्य शंभो दासो ऽस्मि ते भक्तियुतस्तथेश

pāñcālika uvāca / yannātha māṃ vakṣyasi tatkariṣye suduṣkaraṃ yadyapi devasaṃghai / ājñāpayasvātulavīrya śaṃbho dāso 'smi te bhaktiyutastatheśa

हिन्दी अर्थ

ततश्चकार भगवांश्चातुर्वर्ण्यं॑ हरार्चने। शास्त्राणि चैषां मुख्यानि नानोक्ति विदितानि च तृतीयं कालवदनं चतुर्थं च कपालिनम्

English

O demi-god! They all will sing, dance, do merriments and play with expertise on musical instruments. They shall joke and laugh before you still bound in intoxication (Yoga).

अध्याय ६

श्लोक 48

ईश्वर उवाच ।नाशं गतायां वरदाम्बिकायां कामाग्निना प्लुष्सुविग्रहो ऽस्मि ।विजृम्भणोन्मादसरैर्विभिन्नो धृतिं न विन्दामि रतिं सुखं वा

īśvara uvāca / nāśaṃ gatāyāṃ varadāmbikāyāṃ kāmāgninā pluṣsuvigraho 'smi / vijṛmbhaṇonmādasarairvibhinno dhṛtiṃ na vindāmi ratiṃ sukhaṃ vā

हिन्दी अर्थ

तस्य शिष्यो5प्यभूद्राजा ऋषभः सोमकेश्वरः 'कालास्यो भगवानासीदापस्तम्बस्तपोधन: । तस्य शिष्यो भवद्हैश्यो नाम्ना क्राथेश्वरो मुने

English

You will be honoured and addressed with my name. You will attain popularity with the name of Paiicalikesa. You shall receive the highest honour and could give blessings with my pleasure. Now depart to your destination.

अध्याय ६

श्लोक 49

विजृम्भणं पुत्र तथैव तापमुन्मादमुग्रं मदनप्रणुन्नम् ।नान्यः पुमान् धारयितुं हि शक्तो मुक्त्वा भवन्तं हि ततः प्रतीच्छ

vijṛmbhaṇaṃ putra tathaiva tāpamunmādamugraṃ madanapraṇunnam / nānyaḥ pumān dhārayituṃ hi śakto muktvā bhavantaṃ hi tataḥ pratīccha

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले उस दारुवनमें इस प्रकार स्तुति किये जानेपर वक्ताओंमें श्रेष्ठ हरने अपने स्वरूपमें प्रकट होकर (अर्थात् मूर्तिमान् होकर) उन दोनोंसे इस प्रकार कहा-- भगवान् शंकर बोले-- आप दोनों सभी

English

Under compliance with the words from Mahesvara, that demi-god immediately went to see all countries. The supreme holy state at north to Kalanjara and south to the Himalaya

अध्याय ६

श्लोक 50

पुलस्त्य उवाच ।इत्येवमुक्तो वृषभध्वजेन यक्षः प्रतीच्छत् स विजृम्भणादीन् ।तोषं जगामाशु ततस्त्रिशूली तुष्टस्तदैवं वचनं बभाषे

pulastya uvāca / ityevamukto vṛṣabhadhvajena yakṣaḥ pratīcchat sa vijṛmbhaṇādīn / toṣaṃ jagāmāśu tatastriśūlī tuṣṭastadaivaṃ vacanaṃ babhāṣe

हिन्दी अर्थ

तथा कामाग्रिसे दग्ध और मुझ सब प्रकारसे अस्वस्थ व्यक्तिकी क्यों स्तुति कर रहे हैं ? (इसपर) ब्रह्मा-विष्णु ( दोनों) बोले--शिवजी! पृथ्वीपर आपका जो यह लिङ्ग गिराया गया है, उसे पुनः आप ग्रहण करें। इसीलिये हम आपकी स्तुति कर रहे हैं

English

He became popular by the grace of Rudra. Lord Sankara also went to Vindhya mountain when he left that place.

अध्याय ६

श्लोक 51

हर उवाच ।यस्मात्त्वया पुत्र सुदुर्धराणि विजृम्भणादीन् प्रतीच्छितानि ।तस्माद्वरं त्वां प्रतिपूजनाय दास्यामि लोक्य च हास्यकारि

hara uvāca / yasmāttvayā putra sudurdharāṇi vijṛmbhaṇādīn pratīcchitāni / tasmādvaraṃ tvāṃ pratipūjanāya dāsyāmi lokya ca hāsyakāri

हिन्दी अर्थ

शिवजीने कहा-- श्रेष्ठ देवो! यदि सभी देवता मेरे लिङ्गकी पूजा करना स्वीकार करें, तभी मैं इसे पुनः ग्रहण करूँगा, अन्यथा किसी प्रकार भी इसे नहीं धारण करूँगा। तब भगवान् विष्णु बोले --ऐसा ही होगा। फिर ब्रह्माजीने स्वयं उस स्वर्णके सदृश पिंगल लिङ्गको ग्रहण किया। तब भगवानूने चारों वर्णोको हर-लिङ्गकी अर्चनाका अधिकारी बनाया। इनके मुख्य शास्त्र नाना प्रकारके वचनोंसे प्रख्यात हैं। मुने! उन शिव-

English

The sex-god reached there also and stared at Sankara. In order to defend him from his encounter, lord Sankara started running from

अध्याय ६

श्लोक 52

यस्त्वां यदा पश्यति चैत्रमासे स्पृशेन्नरो वार्चयते च भक्त्या ।वृद्धो ऽथ बालो ऽथ युवाथ योषित् सर्वे तदोन्मादधरा भवन्ति

yastvāṃ yadā paśyati caitramāse spṛśennaro vārcayate ca bhaktyā / vṛddho 'tha bālo 'tha yuvātha yoṣit sarve tadonmādadharā bhavanti

हिन्दी अर्थ

भक्तोंका प्रथम सम्प्रदाय शैव, द्वितीय पाशुपत, तृतीय 'कालमुख और चतुर्थ सम्प्रदाय कापालिक या भैरव नामसे विख्यात है?॥ ८४--८७॥ महर्षि वसिष्ठके प्रियपुत्र शक्ति ऋषि स्वयं शैव थे। उनके एक शिष्य गोपायन नामसे प्रसिद्ध हुए। उन्होंने शैव सम्प्रदायको दूरतक फैलाया। तपोधन भरद्वाज महापाशुपत थे और सोमकेश्वर राजा ऋषभ उनके शिष्य

English

The sex-god chased them and at the end of such a race lord Mahadeva entered into a dense forest known as Daruvana. The household hermits used to live there with their

अध्याय ६

श्लोक 53

गायन्ति नृत्यन्ति रमन्ति यक्ष वाद्यानि यत्नादपि वादयन्ति ।तवाग्रतो हास्यवचो ऽभिरक्ता भवन्ति ते योगयुतास्तु ते स्युः

gāyanti nṛtyanti ramanti yakṣa vādyāni yatnādapi vādayanti / tavāgrato hāsyavaco 'bhiraktā bhavanti te yogayutāstu te syuḥ

हिन्दी अर्थ

हुए, जिनसे पाशुपत-सम्प्रदाय विशेषरूपसे परिवर्तित हुआ। मुने! ऐश्वर्य एवं तपस्याके धनी महर्षि आपस्तम्ब, 'कालमुख सम्प्रदायके आचार्य थे। क्राधेश्वर नामके उनके वैश्य शिष्यने इस सम्प्रदायका विशेष रूपसे प्रचार १-गणेशसहस्रनामके 'खम्भात' भाष्यमें कालमुखमतका विशेष परिचय है। २-शैवं पाशुपतं कालमुखं भैरवशासनम्। (गणेशसहस्रनाम १२९)

English

Having seen lord Sankara there, the hermits saluted him with sheer obeisance and the lord asked for alms from them.

अध्याय ६

श्लोक 54

ममैव नाम्ना भवितासि पूज्यः पाञ्चालिकेशः प्रथितः पृथिव्याम् ।मम प्रसादाद् वरदो नराणां भविष्यसे पूज्यतमो ऽभिगच्छ

mamaiva nāmnā bhavitāsi pūjyaḥ pāñcālikeśaḥ prathitaḥ pṛthivyām / mama prasādād varado narāṇāṃ bhaviṣyase pūjyatamo 'bhigaccha

हिन्दी अर्थ

कर्णोदर इति ख्यातो जात्या शूद्रो महातपाः एवं स भगवान् ब्रह्मा पूजनाय शिवस्य तु। कृत्वा तु चातुराश्रम्यं स्वमेव भवनं गतः

English

All hermits kept mum and did not respond to Sankara. O NSrada! lord Sankara then began to stool in all hermitages.

अध्याय ६

श्लोक 55

इत्येवमुक्तो विभुना स यक्षो जगाम देशान् सहसैव सर्वान् ।कालञ्जरस्योत्तरतः सुपुण्यो देशो हिमाद्रेरपि दक्षिणस्थः

ityevamukto vibhunā sa yakṣo jagāma deśān sahasaiva sarvān / kālañjarasyottarataḥ supuṇyo deśo himādrerapi dakṣiṇasthaḥ

हिन्दी अर्थ

गते ब्रह्मणि शर्वोऽपि उपसंहृत्य तं तदा। लिङ्गं चित्रवने सूक्ष्मं प्रतिष्ठाप्य चचार ह स्मरमालोकयामास शिखाग्राच्चरणान्तिकम्

English

Having seen Mahadeva enter into the asrama all, wives of Bhargava and Atreya except most chaste Arundhatl and Anusuya (their mind having dedicated to their husbands) became sensuous and ejaculated.

अध्याय ६

श्लोक 56

तस्मिन् सुपुण्ये विषये निविष्टो रुद्रप्रसादादभिपूज्यते ऽसौ ।तस्मिन् प्रयाते भगवांस्त्रिनेत्रो देवो ऽपि विन्ध्यं गिरिमभ्यगच्छत्

tasmin supuṇye viṣaye niviṣṭo rudraprasādādabhipūjyate 'sau / tasmin prayāte bhagavāṃstrinetro devo 'pi vindhyaṃ girimabhyagacchat

हिन्दी अर्थ

आलोकितस्त्रनेत्रेण मदनो द्युतिमानपि। प्रादह्मत तदा ब्रह्मन् पादादारभ्य कक्षवत् नाहस्थानं शुभाकारं यदासीद्वज्रभूषितम्। तज्जातं केसरारण्यं बकुलं नामतो मुने

English

The enchanted, sensuous and passionate women of asrama then followed lord Mahadeva wherever he went.

अध्याय ६

श्लोक 57

तत्रापि मदनो गत्वा ददर्श वृषकेतनम् ।दृष्ट्वा प्रहर्त्तुकामं च ततः प्रादुवचद्धरः

tatrāpi madano gatvā dadarśa vṛṣaketanam / dṛṣṭvā praharttukāmaṃ ca tataḥ prāduvacaddharaḥ

हिन्दी अर्थ

या च कोटी शुभा ह्यासीदिन्द्रनीलविभूषिता। जाता सा पाटला रम्या भृङ्गराजिविभूषिता

English

As the (she) elephants follow the intoxicated male-elephant, the wives of hermits began to run after lord Mahadeva and contravened all the rules of the household.

अध्याय ६

श्लोक 58

ततो दारुवनं घोरं मदनाभिसृतो हरः ।विवेश ऋषयो यत्र सपत्नीका व्यवस्थिताः

tato dāruvanaṃ ghoraṃ madanābhisṛto haraḥ / viveśa ṛṣayo yatra sapatnīkā vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

उदर्ध्व मुष्ट्या अधः कोट्योःस्थानं विद्रुमभूषितम्। तस्माद्वहुपुटा मल्ली संजाता विविधा मुने पुष्पोत्तमानि रम्याणि सुरभीणि च नारद। जातियुक्तानि देवेन स्वयमाचरितानि च

English

II O sage! Having seen such a phenomenon, Bhargava and Arigirasa hermits blew a curse that his penis (linga) fall down on the earth.

अध्याय ६

श्लोक 59

ते चापि ऋषयः सर्वे दृष्ट्वा मूर्ध्ना नताभवन् ।ततस्तान् प्राह भगवान् भिक्षा मे प्रतिदीयताम्

te cāpi ṛṣayaḥ sarve dṛṣṭvā mūrdhnā natābhavan / tatastān prāha bhagavān bhikṣā me pratidīyatām

हिन्दी अर्थ

जर-नारायणकी उत्पत्ति, बदरिकाश्रमकी वसन्तकी शोभा, कामकी अनङ्गताका वर्णन किया। महाव्रती साक्षात् कुबेर प्रथम कापालिक या भेरव-सम्प्रदायके आचार्य हुए थे। शूद्रजातिके महातपस्वी कर्णोदर नामक उनके एक प्रसिद्ध शिष्य हुए। इन्होंने इस मतका विशेष प्रचार किया

English

TOW • 4 ;ll$ 5 ll Mahadeva’s penis then fell down on the ground and it penetrated the earth where it so fell. Mahes'vara then vanished from there.

अध्याय ६

श्लोक 60

ततस्ते मौनिनस्तस्थुः सर्व एव महर्षयः ।तदाश्रमाणि सर्वाणि परिचक्राम नारदः

tataste mauninastasthuḥ sarva eva maharṣayaḥ / tadāśramāṇi sarvāṇi paricakrāma nāradaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार ब्रह्माजी शिवकी उपासनाके लिये चार सम्प्रदायोंका विधान कर ब्रह्मलोकको चले गये। ब्रह्माजीके जानेपर महादेवने उस लिङ्गको उपसंहत कर लिया-समेट लिया एवं वे चित्रवनमें सूक्ष्म लिङ्ग प्रतिष्ठापित कर विचरण करने लगे। यहाँ भी शिवजीको घूमते देख पुष्पधनुष कामदेव पुनः उनके सामने सहसा बहुत निकट आकर उन्हें संतापन बाणसे बेधनेको उद्यत हुआ। तब उसे इस प्रकार सामने खड़ा

English

dd:d dfddt fdfTT f^f*TU WTRlHgJ TdldH WTUS dt?^TTS%Tc(ll 5 ,\ 3 ll

अध्याय ६

श्लोक 61

तं प्रविष्टं तदा दृष्ट्वा भार्गवात्रेययोषितः ।प्रक्षोभमगमन् सर्वा हीनसत्त्वाः समन्ततः

taṃ praviṣṭaṃ tadā dṛṣṭvā bhārgavātreyayoṣitaḥ / prakṣobhamagaman sarvā hīnasattvāḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

देखकर शिवजीने उस कामदेवको सिरसे चरणतक क्रोधभरी दृष्टिसे देखा ब्रह्मन्! वह कामदेव अत्यन्त तेजस्वी था। फिर भी भगवानद्वारा इस प्रकार दृष्ट होनेपर वह पैरसे लेकर कटिपर्यन्त दग्ध हो गया। अपने चरणोंको जलते हुए देखकर पुष्पायुध कामने अपने श्रेष्ठ धनुषको दूर फेंक

English

The fallen penis then penetrated the land and entered into the nether world. Its upper portion had penetrated the cosmos.

अध्याय ६

श्लोक 62

ऋते त्वरुन्धतीमेकामनसूयां च भामिनीम् ।एताभ्यां भर्तृपूजासु तच्चिन्तासु स्थितं मनः

ṛte tvarundhatīmekāmanasūyāṃ ca bhāminīm / etābhyāṃ bhartṛpūjāsu taccintāsu sthitaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

दिया। इससे उसके पाँच टुकड़े हो गये। उस धनुषका जो चमचमाता हुआ सुवर्णयुक्त मुठबंध था, वह सुगन्धपूर्ण सुन्दर चम्पक वृक्ष हो गया। मुने! उस धनुषका जो हीरा जड़ा हुआ सुन्दर कृतिवाला नाहस्थान था, बह केसरवनमें बकुल (मौलेसरी) नामका वृक्ष बना । इनद्रनीलसे सुशोभित उसकी सुन्दर कोटि भृंगोंसे विभूषित सुन्दर पाटला (गुलाब)-के रूपमें परिणत हो गयी

English

The earth, mountains, rivers, trees and the entire world with active and inert organisms including the nether regions then shivered.

अध्याय ६

श्लोक 63

ततः संक्षुभिताः सर्वा यत्र याति महेश्वरः ।तत्र प्रयान्ति कामार्त्ता मदविह्वलितेन्द्रियाः

tataḥ saṃkṣubhitāḥ sarvā yatra yāti maheśvaraḥ / tatra prayānti kāmārttā madavihvalitendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

धनुषनाहके ऊपर मुष्टिमें स्थित चन्द्रकान्तमणिकी प्रभासे युक्त स्थान चन्द्रकिरणके समान उज्ज्वल पाँच मुष्टिके ऊपर और दोनों कोटियोंके नीचेवाले विद्ठुममणि- विभूषित स्थानसे अनेक पुटोंवाली मल्लिका (मालती) हो गयी। नारदजी! देवके द्वारा जातीके साथ अन्य सुन्दर तथा सुगन्धित पुष्पोंकी सृष्टि हुई। ऊर्ध्व शरीरके

English

Having seen all the worlds so shivering, lord Brahma went to see

अध्याय ६

श्लोक 64

त्यक्त्वाश्रमणि शून्यानि स्वानिता मुनियोषितः ।अनुडजग्मुर्यथा मत्तं करिण्य इव कुञ्जरम्

tyaktvāśramaṇi śūnyāni svānitā muniyoṣitaḥ / anuḍajagmuryathā mattaṃ kariṇya iva kuñjaram

हिन्दी अर्थ

दग्ध होनेके समय कामदेवने अपने बाणोंको भी पृथ्वीपर फेंका था, इससे हजारों प्रकारके फलयुक्त वृक्ष इसपर डॉ० भण्डारकरके ' वैष्णविज्म'-'शैविज्म'में विस्तृत विचार हैं।

English

m ^gT MfuiMril ^ ^ferf:l feqsf ^rTTfaWtll^oll

अध्याय ६

श्लोक 65

ततस्तु ऋषयो दृष्ट्वा भार्गवाङ्गिरसो मुने ।क्रोधान्विताब्रुवन्सर्वे लिङ्गे ऽस्य पततां भुवि

tatastu ṛṣayo dṛṣṭvā bhārgavāṅgiraso mune / krodhānvitābruvansarve liṅge 'sya patatāṃ bhuvi

हिन्दी अर्थ

हरप्रसादाज्जातानि भोज्यान्यपि सुरोत्तमैः पुण्यार्थी शिशिराद्रिंस जगाम तपसेऽव्ययः

English

He bowed in salute to Hrsikesa and said- "O lord! O sovereign god! Why have all worlds (lokas) so shivered?"

अध्याय ६

श्लोक 66

ततः पपात देवस्य लिङ्गं पृथ्वीं विदारयन् ।अन्तर्द्धानं जगामाथ त्रिशूली नीललोहितः

tataḥ papāta devasya liṅgaṃ pṛthvīṃ vidārayan / antarddhānaṃ jagāmātha triśūlī nīlalohitaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं पुरा देववरेण शम्भुना कामस्तु दग्धः सशरः सचापः। 'ततस्त्वनङ्केति महाधनुर्द्रो देवैस्तु गीतः सुरपूर्वपूजितः

English

Hari replied- "O Brahma! Some hermits have cut-off by curse the penis of Siva and it

अध्याय ६

श्लोक 67

ततः स पतितो लिङ्गो विभिद्य वसुधातलम् ।रसातलं विवेशाशु ब्रह्मण्डं चोर्ध्वतो ऽभिनत्

tataḥ sa patito liṅgo vibhidya vasudhātalam / rasātalaṃ viveśāśu brahmaṇḍaṃ cordhvato 'bhinat

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हो गये। शिवजीकी कृपासे श्रेष्ठ देवताओंद्वारा भी अनेक प्रकारके सुगन्धित एवं स्वादिष्ट आम्र आदि फल उत्पन्न हुए, जो खानेमें स्वादुयुक्त हैं। इस प्रकार कामदेवको भस्म कर एवं अपने शरीरको संयतकर समर्थ, अविनाशी शिव पुण्यकी कामनासे हिमालयपर तपस्या करने चले गये। इस प्रकार प्राचीन समयमें देवश्रष्ठ शिवजीद्वारा धनुषबाणसहित काम दग्ध किया गया था। तबसे देवताओंमें प्रथम पूजित वह महाधनुर्धर

English

Lord Brahma inspired then frequently lord Visnu to go and see there. He said- O lord of gods! Let us go there immediately.

अध्याय ६

श्लोक 68

ततश्चचाल पृथिवी गिरयः सरितो नगाः ।पातालभुवनाः सर्वे जङ्गमाजङ्गमैर्वृताः

tataścacāla pṛthivī girayaḥ sarito nagāḥ / pātālabhuvanāḥ sarve jaṅgamājaṅgamairvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

देवोंद्वारा ' अनङ्ग? कहा गया उर्वशीकी उत्पत्ति-कथा, प्रह्माद-प्रसंग--नर-नारायणसे संवाद एवं युद्धोपक्रम

English

Lord Brahma and Kesava then reached the place where that penis (liriga) had fallen.

अध्याय ६

श्लोक 69

संक्षुब्धान् भुवनान् दृष्ट्वा भूर्लोकादीन् पितामहः ।जगाम माधवं द्रष्टुं क्षीरोदं नाम सागरम्

saṃkṣubdhān bhuvanān dṛṣṭvā bhūrlokādīn pitāmahaḥ / jagāma mādhavaṃ draṣṭuṃ kṣīrodaṃ nāma sāgaram

हिन्दी अर्थ

त्ततोऽनङ्गं विभुर्दृष्ठा ब्रह्मन् नारायणो मुनिः। प्रहस्यैवं वचः प्राह कन्दर्पं इह आस्यताम् तदक्षुब्धत्वमीक्ष्यास्य कामो विस्मयमागतः। 'चसन्तोऽपि महाचिन्तां जगामाशु महामुने

English

WdtaRT #faf ^jfTSSW WtaJTqf main tri^rrer fewTRTfart f^.-uvs^u

अध्याय ६

श्लोक 70

तत्र दृष्ट्वा हृषीकेशं प्रणिपत्य च भक्तितः ।उवाच देव भुवनाः किमर्थ क्षुभिता विभो

tatra dṛṣṭvā hṛṣīkeśaṃ praṇipatya ca bhaktitaḥ / uvāca deva bhuvanāḥ kimartha kṣubhitā vibho

हिन्दी अर्थ

'चसन्तमाह भगवानेह्ोोहि स्थीयतामिति ततो विहस्य भगवान् मञ्जरीं कुसुमावृताम्। आदाय प्राक्सुवर्णाङ्गीमूर्वोर्बालां विनिर्ममे

English

Having seen the unending length of that penis, lord Visnu was surprised overwhelmly. He rode on Garuda and entered into the nether TOT ifq fa

अध्याय ६

श्लोक 71

अथोवाच हरिर्ब्रह्मन् शार्वो लिङ्गो महर्षिभिः ।पातितस्तस्य भारार्ता संचचाल वसुंधरा

athovāca harirbrahman śārvo liṅgo maharṣibhiḥ / pātitastasya bhārārtā saṃcacāla vasuṃdharā

हिन्दी अर्थ

तदेव वदनं चारु स्वाक्षिश्नुकुटिलालकम्। सुनासाबंशाधरोष्ठमालोकनपरायणम् पुलस्त्यजी बोले नारदजी! उसके बाद समर्थ नारायण ऋषि कामदेवको हँसते हुए देखकर यों बोले- काम! तुम यहाँ बैठो। काम उनकी उस अक्षुब्धता (स्थिरता)-को देखकर चकित हो गया। महामुने!

English

Lord Brahma ascended and crossed all layers of the uppermost worlds through his lotus craft (Padma Vimana) yet failed to find the edge of that penis. Hence, he returned with sheer surprise.

अध्याय ६

श्लोक 72

ततस्तदद्भुततमं श्रुत्वा देवः वितामहः ।तत्र गच्छाम देवेश एवमाह पुनः पुनः

tatastadadbhutatamaṃ śrutvā devaḥ vitāmahaḥ / tatra gacchāma deveśa evamāha punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

वसन्तको भी उस समय बड़ी चिन्ता हुई। फिर अप्सराओंकी ओर देखकर स्वागतके द्वारा उनकी पूजा कर भगवान् नारायणने वसन्तसे कहा आओ बैठो। उसके पश्चात् भगवान् नारायण मुनिने हँसकर एक फूलसे भरी मञ्जरी ली और अपने ऊरुपर एक सुवर्ण अङ्गवाली तरुणीका चित्र लिखकर उसकी सजीव रचना कर दी। नारायणकी जाँधसे उत्पन्न उस सर्वाङ्ग सुन्दरीको देखकर कामदेव मनमें सोचने लगा क्या

English

Lord Visnu also searched for the edge of that penis in seven nether worlds yet he could not find it and ultimately came back above with surprise.

अध्याय ६

श्लोक 73

ततः पितामहो देवः केशवश्च जगत्पतिः ।आजग्मतुस्तमुद्देशं यत्र लिङ्गं भवस्य तत्

tataḥ pitāmaho devaḥ keśavaśca jagatpatiḥ / ājagmatustamuddeśaṃ yatra liṅgaṃ bhavasya tat

हिन्दी अर्थ

यह सुन्दरी मेरी पत्नी रति है! इसकी वैसी ही सुन्दर आँखें, भौंह एवं कुटिल अलकें हैं। इसका वैसा ही मुखमण्डल, वैसी सुन्दर नासिका, वैसा वंश और वैसा ही इसका अधरोष्ठ भी सुन्दर है। इसे देखनेसे तृप्ति नहीं होती है । रतिके समान

English

Tnfar f I Having failed in their efforts, both of them came to that penis and started praying.

अध्याय ६

श्लोक 74

ततो ऽनन्तं हरिर्लिङ्गं दृष्ट्वारुह्य खगेश्वरम् ।पातालं प्रविवेशाथ विस्मयान्तरितो विभुः

tato 'nantaṃ harirliṅgaṃ dṛṣṭvāruhya khageśvaram / pātālaṃ praviveśātha vismayāntarito vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

स्तन दो सज्जन पुरुषोंके सदृश परस्पर मिले हैं। इस तदेव तनु चार्वङ्गया वलित्रयविभूषितम्। उदरं राजते श्लक्ष्णं रोमावलिविभूषितम्

English

Hari and Brahma prayed- "0 Sulapane! We salute you. O Vj-sabhadhvaja! O

अध्याय ६

श्लोक 75

ब्रह्म पद्मविमानेन उर्ध्वमाक्रम्य सर्वतः ।नैवान्तमलभद् ब्रह्मन् विस्मितः पुनरागतः

brahma padmavimānena urdhvamākramya sarvataḥ / naivāntamalabhad brahman vismitaḥ punarāgataḥ

हिन्दी अर्थ

राजते भृङ्गमालेब पुलिनात् कमलाकरम् इति संचिन्तयन् कामस्तामनिन्दितलोचनाम्। कामातुरोऽसौ संजातः किमुतान्यो जनो मुने

English

O Kavi! O larval O Trayambaka! O Sankara! we salute you. Salute to Mahesvara, Mahesana, Suvarnaksa, Vrsakapi, destroyer of Daksa's yajna

अध्याय ६

श्लोक 76

विष्णुर्गत्वाथ पातालान् सप्त लोकपरायणः ।चक्रपाणिर्विनिष्क्रान्तो लेभे ऽन्तं न महामुने

viṣṇurgatvātha pātālān sapta lokaparāyaṇaḥ / cakrapāṇirviniṣkrānto lebhe 'ntaṃ na mahāmune

हिन्दी अर्थ

माधवोऽ्युर्वशीं दृष्टा संचिन्तयत नारद। किंस्वित् कामनरेन्द्रस्य राजधानी स्वयं स्थिता आयाता शशिनो नूनमियं कान्तिर्निशाक्षये। रविरश्मिप्रतापार्तिभीता शरणमागता

English

O supreme lord! You are the beginning, middle and end of this universe. You are Bhagavan (enriched with six luxuries) and omnipresent. We salute you.

अध्याय ६

श्लोक 77

विष्णुः पितामहश्चोभौ हरलिङ्गं समेत्य हि ।कृताञ्जलिपुटौ भूत्वा स्तोतुं देवं प्रचक्रतुः

viṣṇuḥ pitāmahaścobhau haraliṅgaṃ sametya hi / kṛtāñjalipuṭau bhūtvā stotuṃ devaṃ pracakratuḥ

हिन्दी अर्थ

तस्थौ मुनिरिव ध्यानमास्थितः स तु माधवः इयं ममोरुसम्भूता कामाप्सरस माधव। नीयतां सुरलोकाय दीयतां वासवाय च

English

Pulastya said- The best orator Mahesvara appeared in Daruvana when the prayer was over and said

अध्याय ६

श्लोक 78

हरिब्रह्माणावूचतुः ।नमो ऽस्तु ते शूलपाणे नमो ऽस्तु वृषभध्वज ।जीमूतवाहन कवे शर्व त्र्यम्बक शङ्कर

haribrahmāṇāvūcatuḥ / namo 'stu te śūlapāṇe namo 'stu vṛṣabhadhvaja / jīmūtavāhana kave śarva tryambaka śaṅkara

हिन्दी अर्थ

आचक्षुश्चरितं ताभ्यां धर्मजाभ्यां महामुने। देवराजाय कामाद्यास्ततोऽभूद् विस्मयः परः उर्वशीकी उत्पत्ति-कथा, प्रह्लाद-प्रसंग--नर-नारायणसे संवाद एवं युदद्धोपक्रम

English

II Sankara said- "O couple gods! Why are you praying to me here when I am tired badly, passionate for sex and severely

अध्याय ६

श्लोक 79

महेश्वर महेशान सुपर्णाक्ष वृषाकपे ।दक्षयज्ञक्षयकर कालरूप नमो ऽस्तु ते

maheśvara maheśāna suparṇākṣa vṛṣākape / dakṣayajñakṣayakara kālarūpa namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

सुन्दरीका वैसा ही कृश, त्रिवलीयुक्त, कोमल तथा रोमावलिवाला उदर भी शोभित हो रहा हैं। उदरपर नीचेसे 'ऊपरकी ओर स्तनतटतक जाती हुई इसकी रोमराजि सरोवर आदिके तटसे कमलवृन्दकी ओर जाती हुई भ्रमर-मण्डलीके समान सुशोभित हो रही है॥ ६--९॥

English

^qi<^cig: mfan faff <4^d<§f«i TI^TI UdrtlJJ^Idi sfafarTpi^ll^ll

अध्याय ६

श्लोक 80

त्वमादिरस्य जगतस्त्वं मध्यं परमेश्वर ।भवानन्तश्च भगवान् सर्वगस्त्वं नमो ऽस्तु ते

tvamādirasya jagatastvaṃ madhyaṃ parameśvara / bhavānantaśca bhagavān sarvagastvaṃ namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

इसका करधनीसे मण्डित स्थूल जघन-प्रदेश क्षीरसागरके मन्थनके समयमें वासुकि नागसे वेष्टित मन्दरपर्वतके समान सुशोभित हो रहा है। कदली- स्तम्भके समान ऊर्ध्वमूल ऊरुओंवाली कमलके केसरके समान गौरवर्णकी यह सुन्दरी है। इसके दोनों घुटने, गूढगुल्फ, रोमरहित सुन्दर जंघा तथा अलक्तकके समान कान्तिवाले दोनों पैर अत्यन्त सुशोभित हो रहे हैं। मुने! इस प्रकार उस सुन्दरीके विषयमें सोचते हुए जब यह

English

The couple gods replied- "O Sankara! Re¬ entertain the penis collapsed on earth by the hermits. This is the cause for our prayer."

अध्याय ६

श्लोक 81

पुलस्त्य उवाच।।एवं संस्तूयमानस्तु तस्मिन् दारुवने हरः ।स्वरूपी ताविदं वाक्यमुवाच वदतां वरः

pulastya uvāca/ / evaṃ saṃstūyamānastu tasmin dāruvane haraḥ / svarūpī tāvidaṃ vākyamuvāca vadatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

कामदेव स्वयमेव कामातुर हो गया तो फिर अन्य पुरुषोंकी तो बात ही कया थी॥ १०--१३॥ नारदजी! अब वसन्त भी उस उर्वशीको देखकर सोचने लगा कि कया यह राजा कामकी राजधानी ही स्वयं आकर उपस्थित हो गयी है ? अथवा रात्रिका अन्त होनेपर सूर्यकी किरणोंके तापके भयसे स्वयं चन्द्रिका ही शरणमें

English

Siva said- "O couple gods! I re-entertain the penis once fallen only when the gods assure its worship; nonetheless it will be impossible

अध्याय ६

श्लोक 82

हर उवाच ।किमर्थं देवतानाथौ परिभूतक्रमं त्विह ।मां स्तुवाते भृशास्वस्थं कामतापितविग्रहम्

hara uvāca / kimarthaṃ devatānāthau paribhūtakramaṃ tviha / māṃ stuvāte bhṛśāsvasthaṃ kāmatāpitavigraham

हिन्दी अर्थ

आ गयी है। इस प्रकार सोचते हुए अप्सराओंको रोककर 'वसन्त मुनिके सदृश ध्यानस्थ हो गया। महामुने! उसके बाद शुभव्रत नारायण मुनिने कामादि सभीको चकित देखकर हँसते हुए कहा-हे काम, है अप्सराओ, है वसन्त! यह अप्सरा मेरी जाँघसे उत्पन्न हुई है। इसे तुमलोग देवलोकमें ले जाओ और इन्द्रको दे दो। उनके ऐसा 'कहनेपर वे सभी भयसे काँपते हुए उर्वशीको लेकर स्वर्गमें चले गये और उस रूप-यौवनशालिनी अप्सराको इन्द्रको

English

Lord Kesava replied- "May it be as stated." Lord Brahma himself entertained that yellow tint golden penis (linga).

अध्याय ६

श्लोक 83

देवावूचतुः ।।भक्तः पातितं लिङ्गं यदेतद् भुवि शङ्कर ।एतत् प्रगृह्यतां भूय अतो देव स्तुवावहे

devāvūcatuḥ / / bhaktaḥ pātitaṃ liṅgaṃ yadetad bhuvi śaṅkara / etat pragṛhyatāṃ bhūya ato deva stuvāvahe

हिन्दी अर्थ

दे दिया। महामुने! उन कामादिने इन्द्रसे उन दोनों धर्मके पुत्रों (नर-नारायण)-के चरित्रको कहा, जिससे इन्द्रको बड़ा विस्मय हुआ। नर और नारायणके इस चरित्रकी चर्चा आगे सर्वत्र बढ़ती गयी तथा वह पाताल, मर्त्यलोक एवं सभी दिशाओंमें व्याप्त हो गयी

English

The lord then authorised four varnas for the worship of Siva's linga (penis). The prime scriptures of these varnas arc popular with numerous kinds of statements regarding the worship of Siva linga.

अध्याय ६

श्लोक 84

हर उवाच।।यद्यर्चयन्ति त्रिदशा मम लिङ्गं सुरोत्तमौ ।तदेतत्प्रतिगृह्णीयां नान्यथेति कथञ्चन

hara uvāca/ / yadyarcayanti tridaśā mama liṅgaṃ surottamau / tadetatpratigṛhṇīyāṃ nānyatheti kathañcana

हिन्दी अर्थ

मुने! एक बारकी बात है। जब भयंकर हिरण्यकशिपु तस्मिज्शासति हैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके । मखानि भुवि राजानो यजन्ते विधिवत्तदा

English

O hermit! The first sect of those Siva devotees’ is Saiva, the second is Pasupata, the third is Kalabadana and the fourth sect is called Kapall. ftraarateaw far

अध्याय ६

श्लोक 85

ततः प्रोवाच भगवानेवमस्त्विति केशव ।ब्रह्म स्वयं च जग्राह लिङ्गं कनकपिङ्गलम्

tataḥ provāca bhagavānevamastviti keśava / brahma svayaṃ ca jagrāha liṅgaṃ kanakapiṅgalam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणाश्च तपो धर्म तीर्थयात्राश्च कुर्वते। चातुर्वर्ण्य ततः स्वे स्वे आश्रमे धर्मकर्मणि। आवर्त्त ततो देवा वृत्त्या युक्ताभवन् मुने

English

Sakti was a follower of the Saiva sect; Gopayana was one of his famous Bharadvaja, a great austere hermit was the follower of Mahapasupata. The king of Somakesvara R$abha was his disciple.

अध्याय ६

श्लोक 87

ततश्चकार भगवांश्चातुर्वर्ण्यं हरार्चने ।शास्त्राणि चैषां मुख्यानि नानोक्तिविदितानि च ।।६।८६ आद्यं शैवं परिख्यातमन्यत्पाशुपतं मुने ।तृतीयं कालवदनं चतुर्थं च कपालिनम्

tataścakāra bhagavāṃścāturvarṇyaṃ harārcane / śāstrāṇi caiṣāṃ mukhyāni nānoktividitāni ca / / 6.86 ādyaṃ śaivaṃ parikhyātamanyatpāśupataṃ mune / tṛtīyaṃ kālavadanaṃ caturthaṃ ca kapālinam

हिन्दी अर्थ

तत्र दृष्टा महादेवं नदीं स्नातुमवातरत्। अवतीर्ण प्रजग्राह नागः केकरलोहितः संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषोऽभून्महोरगः

English

O hermit! Apastamba, an austere was an Acarya of Kalabadana sect. a Vaisya, was his disciple.

अध्याय ६

श्लोक 88

शैवश्चासीत्स्वयं शक्तिर्वसिष्ठस्य प्रियः श्रुतः ।तस्य शिष्यो बभूवाथ गोपायन इति श्रुतः

śaivaścāsītsvayaṃ śaktirvasiṣṭhasya priyaḥ śrutaḥ / tasya śiṣyo babhūvātha gopāyana iti śrutaḥ

हिन्दी अर्थ

संपूज्यमानो हैत्येनदरैः प्रह्मादोऽथ ददर्श तम् प्रोवाच धर्मसंयुक्तं स वाक्यं वाक्यकोविदः

English

Mgiddl ft fazisr Dhanada was a follower of the Kapall (Mahavrati) sect. Karnodara, an austere man from Stidra varna, was his disciple.

अध्याय ६

श्लोक 89

महापाशुपतश्चासीद्भरद्वाजस्तपोधनः ।तस्य शिष्यो ऽप्यभूद्राजा ऋषभः सोमकेश्वरः

mahāpāśupataścāsīdbharadvājastapodhanaḥ / tasya śiṣyo 'pyabhūdrājā ṛṣabhaḥ somakeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

भगवन् कानि तीर्थानि पृथिव्यां कानि चाम्बरे। रसातले च कानि स्युरेतद् वक्तुं त्वमर्हसि

English

Having made a provision for lord Siva's worship for the four varnas by

अध्याय ६

श्लोक 90

कालस्यो भगवानासीदापस्तम्बस्तपोधनः ।तस्य शिष्योभवद्वैश्यो नाम्ना क्राथेश्वरो मुने

kālasyo bhagavānāsīdāpastambastapodhanaḥ / tasya śiṣyobhavadvaiśyo nāmnā krātheśvaro mune

हिन्दी अर्थ

वह देवता और ब्राह्मणोंका पूजक था। उसके शासनकालमें पृथ्वीपर राजा लोग विधिपूर्वक यज्ञानुष्ठान करते थे। ब्राह्मण लोग तपस्या, धर्म-कार्य और तीर्थयात्रा, वैश्य लोग पशुपालन तथा शूद्र लोग सबकी सेवा प्रेमसे करते मुने! इस प्रकार चारों वर्ण अपने आश्रममें स्थित रहकर धर्म-कार्योमें लगे रहते थे। इससे देवता भी अपने कर्ममें संलग्न हो गये । उसी समय ब्राहमणोंम श्रेष्ठ भार्गववंशी महातपस्वी च्यवन नामक ऋषि नर्मदाके नकुलीश्वरतीर्थमें

English

Asramas, lord Brahma returned to his divine

अध्याय ६

श्लोक 91

महाव्रती च धनदस्तस्य शिष्यश्च विर्यवान् ।कर्णोदर इति ख्यातो जात्या शूद्रो महातपाः

mahāvratī ca dhanadastasya śiṣyaśca viryavān / karṇodara iti khyāto jātyā śūdro mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

स्नान करने गये। वहाँ वे महादेवका दर्शनकर नदीमें स्नान 'करनेके लिये उतरे। जलमें उतरते ही ऋषिको एक भूरे चर्णके साँपने पकड़ लिया। उस साँपद्वारा पकड़े जानेपर ऋषिने अपने मनमें विष्णुभगवान्का स्मरण किया। कमलनयन भगवान् श्रीहरिको स्मरण करनेपर वह महान् सर्प विषहीन हो गया

English

Lord Mahadeva too contracted in smaller size that linga on the departure of lord Brahma. He established a small linga in Citravana and again started moving all

अध्याय ६

श्लोक 92

एवं म भगवान्ब्रह्म पूजनाय शिवस्य तु ।कृत्वा तु चातुराश्रम्यं स्वमेव भवनं गतः

evaṃ ma bhagavānbrahma pūjanāya śivasya tu / kṛtvā tu cāturāśramyaṃ svameva bhavanaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

फिर उस भयंकर विषरहित सर्पने च्यवन मुनिको रसातलमें ले जाकर छोड़ दिया । सर्पने भार्गवश्रेष्ठ च्यवनको मुक्त कर दिया। फिर वे नागकन्याओंसे पूजित होते हुए चारों ओर विचरण करने लगे। वहाँ घूमते हुए वे दानवोंके विशाल नगरमें प्रविष्ट हुए। इसके बाद श्रेष्ठ हैतयोंदवारा पूजित प्रह्मादने उन्हें देखा। महातेजस्वी प्रह्वादने भृगुपुत्रकी यथायोग्य पूजा की । पूजाके बाद उनके बैठनेपर प्रह्मदने उनसे उनके आगमनका कारण पूछा

English

The sex-god again appeared before him and prepared for creating sensuous pain. A bow made up of flowers was in his hand. ii

अध्याय ६

श्लोक 94

गते ब३ह्मणि शर्वो ऽपि उपसंहृत्य तं तदा ।लिङ्गं चित्रवने सूक्ष्मं प्रतिष्ठाप्य चचार ह ।६।९३ विचरन्तं तदा भूयो महेशं कुसुमायुधः ।आरात्स्थित्वाग्रतो धन्वी संतापयितुमुद्यतः

gate ba3hmaṇi śarvo 'pi upasaṃhṛtya taṃ tadā / liṅgaṃ citravane sūkṣmaṃ pratiṣṭhāpya cacāra ha / 6.93 vicarantaṃ tadā bhūyo maheśaṃ kusumāyudhaḥ / ārātsthitvāgrato dhanvī saṃtāpayitumudyataḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने कहा महाराज! आज मैं महाफलदायक महातीर्थमें स्नान एवं नकुलीश्वरका दर्शन करने आया था। वहाँ नदीमें उतरते ही एक नागने मुझे बलात् पकड़ लिया। वही मुझे पातालमें लाया और मैंने यहाँ आपको भी देखा। च्यवनकी इस बातको सुनकर सुन्दर वचन बोलनेवाले हैत्योंके ईश्वर (प्रह्णाद)-ने धर्मसंयुक्त यह वाक्य कहा

English

Having seen that the sex-god again appeared for more nuisance, Mahadeva stared at him from head to feet with extreme anger.

अध्याय ६

श्लोक 95

ततस्तमग्रतो दृष्ट्वा क्रोधाध्मातदृशा हरः ।स्मरमालोकयामास शिखाग्राच्चरणान्तिकम्

tatastamagrato dṛṣṭvā krodhādhmātadṛśā haraḥ / smaramālokayāmāsa śikhāgrāccaraṇāntikam

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदने पूछा भगवन्! कृपा करके मुझे बतलाइये कि पृथ्वी, आकाश और पातालमें कौन-कौनसे (महान्) तीर्थ हैं ? देवताओंके धर्मका वर्णन सुकेशी-उपाख्यानमें आगे आया है।

English

O Brahmin! In spite of Kamadeva having a strong and radiant aura, lord Siva's third eye had burnt him into ashes from feet to the head. The sex-god threw his bow away and it split into five pieces when he saw his feet burning in fire.

अध्याय ६

श्लोक 96

आलोकितस्त्रिनेत्रेण मदनो द्युतिमानपि ।प्रादह्यत तदा ब्रह्मन् पादादारभ्य कक्षवत्

ālokitastrinetreṇa madano dyutimānapi / prādahyata tadā brahman pādādārabhya kakṣavat

हिन्दी अर्थ

पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम्। चक्रतीर्थं महाबाहो रसातलतले विदुः पुलस्त्य उवाच श्रुत्वा तद्धार्गनवचो हैत्यराजो महामुने। नैमिषं गन्तुकामस्तु दानवानिदमब्रवीत्

English

WfagfaR* d|d4^B xi^nm^l IT xiuididfrafa : thHgjfallII

अध्याय ६

श्लोक 97

प्रदह्यमानौ चरणौ दृष्ट्वासौ कुसुमायुधः ।उत्ससर्ज धनुः श्रेष्ठं तज्जगामाथ पञ्चधा

pradahyamānau caraṇau dṛṣṭvāsau kusumāyudhaḥ / utsasarja dhanuḥ śreṣṭhaṃ tajjagāmātha pañcadhā

हिन्दी अर्थ

द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम् पुलस्त्य उवाच इत्युक्ता दानवेन्द्रेण सर्वे ते हैत्यदानवाः। चक्रुरुद्योगमतुलं निर्जग्मुश्च रसातलात्

English

The portion at which grip is made on the bow was most radiant and fragrant and it became a scanted campaka tree when so split.

अध्याय ६

श्लोक 98

यदासीन्मुष्टिबन्धं तु रुक्मपृष्ठं महाप्रभम् ।स चम्पकतरुर्जातः सुगन्धाढ्यो गुणाकृतिः

yadāsīnmuṣṭibandhaṃ tu rukmapṛṣṭhaṃ mahāprabham / sa campakatarurjātaḥ sugandhāḍhyo guṇākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

ते समभ्येत्य हैतेया दानवाश्च महाबलाः। नैमिषारण्यमागत्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः चरन् सरस्वतीं पुण्यां ददर्श विमलोदकाम्

English

O hermit! The Nabhi-sthana became a tree of Kesararanya Bakula when so broken. It was decorated with a thunderbolt and was of a beautiful shape.

अध्याय ६

श्लोक 99

नाहस्थानं शुभाकारं यदासीद्वज्रभूषितम् ।तज्जातं केसरारण्यं बकुलं नामतो मुने

nāhasthānaṃ śubhākāraṃ yadāsīdvajrabhūṣitam / tajjātaṃ kesarāraṇyaṃ bakulaṃ nāmato mune

हिन्दी अर्थ

ततस्तानद्धुताकारान् बाणान् नागोपवीतकान्। वृष्ठाउतुलं तदा चक्रे क्रोधं हैत्येश्वरः किल तौ दृष्ट्राऽमन्यत तदा दाम्भिकाविति दानवः। ततः प्रोवाच वचनं तावुभौ पुरुषोत्तमौ

English

*TT ^ ^ ^TT $l4lfe^4lrtfayft(dll ITIrfT W l||«dHI TOT ^nfirf^ftTTTII oil

अध्याय ६

श्लोक 100

या च कोटी सुभा ह्यासीदिन्द्रनीलविभूषिता ।जाता सा पाटला रम्या भृङ्गराजिविभूषिता

yā ca koṭī subhā hyāsīdindranīlavibhūṣitā / jātā sā pāṭalā ramyā bhṛṅgarājivibhūṣitā

हिन्दी अर्थ

किं भवद्भ्यां समारब्धं दम्भं धर्मविनाशनम्। अथोवाच नरो हैत्यं का ते चिन्ता दितीश्वर। सामर्थ्ये सति यः कुर्यात् तत्संपद्येत तस्य हि

English

Its kotl studded with Indranlla turned into a rose plant swarmed by the bees. vmt wnt

अध्याय ६

श्लोक 101

नाहोपरि तथा मुष्टौ स्थानं शशिमणिप्रभम् ।पञ्चगुल्माभवज्जाती शशाङ्ककिरणोज्ज्वला

nāhopari tathā muṣṭau sthānaṃ śaśimaṇiprabham / pañcagulmābhavajjātī śaśāṅkakiraṇojjvalā

हिन्दी अर्थ

उर्वशीकी उत्पत्ति-कथा, प्रह्मद-प्रसंग-नर-नारायणसे संवाद एवं युद्धोपक्रम (प्रह्णदके वचनको सुनकर) च्यवनजीने कहा-- महाबाहो! पृथ्वीमें नैमिषारण्यतीर्थ, अन्तरिक्षमें पुष्कर, और पातालमें चक्रतीर्थ प्रसिद्ध हैं

English

The portion upside naha and at the grip was studded with the Candrakanta gem converted it into a white Juhl plant with five

अध्याय ६

श्लोक 102

ऊर्द्ध्व मुष्ट्या अधः कोट्योः स्थानं विद्रुमभूषितम् ।तस्माद्भुपुटा मल्ली संजाता विविधा मुने

ūrddhva muṣṭyā adhaḥ koṭyoḥ sthānaṃ vidrumabhūṣitam / tasmādbhupuṭā mallī saṃjātā vividhā mune

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजीने कहा-- महामुने! भार्गवकी इसी 'बातको सुनकर हैत्यराज प्रह्मादने नैमिषतीर्थमें जानेके लिये इच्छा प्रकट की और दानवोंसे यह बात कही तीर्थमें स्नान करने जायँगे तथा वहाँ पीताम्बरधारी एवं कमलके समान नेत्रोंवाले भगवान् अच्युत (विष्णु) -के दर्शन करेंगे

English

Upside grip and below two kotis studded with Vidrumamani was converted into a Malatl plant.

अध्याय ६

श्लोक 103

पुष्पोत्तमानि रम्याणि सुरभीणि च नारद ।जातियुक्तानि देवेन स्वयमाचरितानि च

puṣpottamāni ramyāṇi surabhīṇi ca nārada / jātiyuktāni devena svayamācaritāni ca

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजीने कहा-हैत्यराज प्रह्मदके ऐसा कहनेपर वे सभी हैत्य और दानव रसातलसे बाहर निकले एवं अतुलनीय उद्योगमें लग गये। उन महाबलवान् दितिपुत्रों एवं दानवोंने नैमिषारण्यमें आकर आनन्दपूर्वक स्नान किया। इसके बाद श्रीमान् हैत्यश्रेष्ठ प्रह्णाद मृगया (आखेट या शिकार)-के लिये वनमें घूमने लगे। वहाँ घूमते हुए उन्होंने पवित्र एवं निर्मल जलवाली सरस्वती नदीको देखा। वहीं समीप ही बाणोंसे

English

TO: I 0 Narada! Deva of the bow originated several other beautiful and fragrant flowers. KSmadeva had thrown down his arrows on earth and all of them were converted into a number of fruit giving trees.

अध्याय ६

श्लोक 104

मुमोच मार्गणान् भूम्यां शरीरे दह्यति स्मरः ।फलोपगानि वृक्षाणि संभूतानि सहस्रशः

mumoca mārgaṇān bhūmyāṃ śarīre dahyati smaraḥ / phalopagāni vṛkṣāṇi saṃbhūtāni sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

वृक्षको देखा। वे सभी बाण एक-दूसरेके मुखसे लगे हुए थे॥ ४०--४३॥ तब उन अद्भुत आकारवाले नागोपवीत (साँपोंसे लिपटे) बाणोंको देखकर हैत्येश्वरको बड़ा क्रोध हुआ। फिर उन्होंने दूरसे ही काले मृगचर्मको धारण किये हुए बड़ी-बड़ी जटाओंवाले तथा तपस्यामें लगे दो मुनियोंको

English

■ydRrft frti4)Pi wi^fd Rrfenfr ^ri iTOTRfa ■f<Yrf3:ii voqn

अध्याय ६

श्लोक 105

चूतादीनि सुगन्धीनि स्वादूनि विविधानि च ।हरप्रसादाज्जातानि भोज्यान्यपि सुरोत्तमैः

cūtādīni sugandhīni svādūni vividhāni ca / haraprasādājjātāni bhojyānyapi surottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

देखा। उन दोनोंके बगलमें सुलक्षण शाङ्ग और आजगव तरकस वर्तमान थे। उन दोनोंको इस प्रकार देखकर दानवराज प्रह्मादने उन्हें दम्भसे युक्त समझा। फिर उन्होंने उन दोनों श्रेष्ठ पुरुषोंसे कहा- ॥ ४४--४७॥

English

With the pleasure of Sri Hara, there were originated numerous types of fragrant and tasty mangoes etc., fruits worth eating for the TT Thus, lord Siva went to the Himalaya for observing penance subsequent to setting Kamadeva into fire and maintaining balance in the body.

अध्याय ६

श्लोक 106

एवं दग्ध्वा स्मरं रुद्रः संयम्य स्वतनुं विभुः ।पुष्यार्था शिशिराद्रिं स जगाम तपसे ऽव्ययः

evaṃ dagdhvā smaraṃ rudraḥ saṃyamya svatanuṃ vibhuḥ / puṣyārthā śiśirādriṃ sa jagāma tapase 'vyayaḥ

हिन्दी अर्थ

आप दोनों यह धर्मविनाशक दम्भपूर्ण कार्य क्यों कर रहे हैं? कहाँ तो आपकी यह तपस्या और जटाभार, कहाँ ये दोनों श्रेष्ठ अस्त्र? इसपर नरने उनसे कहा-- हैत्येश्वर! तुम उसकी चिन्ता क्यों कर रहे हो? सामर्थ्य रहनेपर कोई भी व्यक्ति जो कर्म करता है, उसे वही

English

TTcT gTT - fera> TTT yrtpTT gro§ cfR: WT: TOPT:l

अध्याय ६

श्लोक 107

एवं पुरा देववरेण शंभुना कामस्तु दग्धः सशरः सचापः ।ततस्त्वनङ्गेति महाधनुर्द्धरो देवैस्तु गीतः सुरपूर्वपूजितः

evaṃ purā devavareṇa śaṃbhunā kāmastu dagdhaḥ saśaraḥ sacāpaḥ / tatastvanaṅgeti mahādhanurddharo devaistu gītaḥ surapūrvapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

अथोवाच दितीशस्तौ का शक्तिर्युवयोरिह। मयि तिष्ठति हैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके न कश्चिच्छक्नुयाद् योदुं नरनारायणौ युधि

English

Thus, the supreme god Sambhu during the distant past had burnt into ashes Kamadeva with his bow and arrows, that great archer was thereafter called Anahga and worshipped first by other gods. silcumytiu) tht

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 6
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.