Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
15
अध्याय 15 / 95

Adhyaya 15

67 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ67 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे चतुर्दशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ ऋषय ऊचुः ।यच्च जर्ज्यं महाबाहो सदाधर्मस्थितैर्नरैः ।यद्भोज्यं च समुद्दिष्टं कथयिष्यामहे वयम्

iti śrīvāmanapurāṇe caturdaśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ ṛṣaya ūcuḥ / yacca jarjyaṃ mahābāho sadādharmasthitairnaraiḥ / yadbhojyaṃ ca samuddiṣṭaṃ kathayiṣyāmahe vayam

हिन्दी अर्थ

यथा त्वशून्यं तव देव तल्पं गार्हस्थ्यनाशो मम नास्तु देव

English

3Rn3*rerarss?Rt f^rrer mf<w5tfti<iii

अध्याय १५

श्लोक 2

भोज्यमन्नं पर्युषितं स्नेहाक्तां चिरसंभृतम् ।अस्नेहा व्रीहयः श्लक्ष्णा विकाराः पयसस्तथा

bhojyamannaṃ paryuṣitaṃ snehāktāṃ cirasaṃbhṛtam / asnehā vrīhayaḥ ślakṣṇā vikārāḥ payasastathā

हिन्दी अर्थ

नक्तं भुञ्जीत देवर्षे तैलक्षारविवर्जितम् यावद् वृश्चिकराशिस्थः प्रतिभाति दिवाकरः

English

a nra?wra4)itegr wn yiruiyutenn ii «mt

अध्याय १५

श्लोक 3

शशकः शल्यको गोधा श्वाविधो मत्स्यकच्छपौ ।तद्वद् द्विदलकादीनि भोज्यानि मनुरब्रवीत्

śaśakaḥ śalyako godhā śvāvidho matsyakacchapau / tadvad dvidalakādīni bhojyāni manurabravīt

हिन्दी अर्थ

तुलास्थेऽरके हरिः कामः शिवः पश्चाद्विबुध्यते युक्ता मृगशिरेणैव सा तु कालाष्टमी स्मृता

English

(The religion for the fourth asrama are) to give-up company of people, to observe celibacy, to live humbly, to control the senses, to live for a short-term at one place, to live without activities, to live on alms, control on loose temperament, to acquire self-knowledge (realisation) and to realise perfectly his soul.

अध्याय १५

श्लोक 4

मणिरत्नप्रवालानां तद्वन्मुक्ताफलस्य च ।शैलदारुमयानां च तृणमूलौषधान्यपि

maṇiratnapravālānāṃ tadvanmuktāphalasya ca / śailadārumayānāṃ ca tṛṇamūlauṣadhānyapi

हिन्दी अर्थ

तस्यां सर्वेषु लिङ्गेषु तिथौ स्वपिति शंकरः। बसते संनिधाने तु तत्र पूजाऽक्षया स्मृता ऋषिश्रष्ठ! (तब) बलाकाओं (बगुलोंके झुंडों)-के साथ कङ्क पक्षी ऊँचे पर्वतोंपर चढ़ जाते हैं तथा कौए घोंसले बनाने लगते हैं। इस ऋतुमें मादा कौएँ गर्भभारके कारण आलस्यसे सोती हैं। प्रजापति विश्वकर्मा जिस द्वितीया

English

yufcmfawi ynufayntra ftyremimn

अध्याय १५

श्लोक 5

शूर्पधान्याजिनानां च संहतानां च वाससाम् ।वल्कलानामशेषाणामम्बुना शुद्धिरिष्यते

śūrpadhānyājinānāṃ ca saṃhatānāṃ ca vāsasām / valkalānāmaśeṣāṇāmambunā śuddhiriṣyate

हिन्दी अर्थ

तिथिमें सोते हैं, वह कल्याणकारिणी पवित्र तिथि अशून्यशयना द्वितीया तिथि कही जाती है। मुने! उस तिथिमें लक्ष्मीके साथ पर्यङ्कस्थ श्रीवत्स नामक चिह्न धारण करनेवाले चतुर्भुज विष्णुभगवान्की गन्ध-पुष्पादिके द्वारा पूजाके कर उनसे इस प्रकार प्रार्थना करे कि

English

O monster! We have thus described the religion (dharma) of the fourth asrama. Now listen to die other religion of the varnas.

अध्याय १५

श्लोक 6

सस्नेहानामथोष्णेन तिलकल्केन वारिणा ।कार्पासिकानां वस्त्राणां सुद्धिः स्यात्सह भस्मना

sasnehānāmathoṣṇena tilakalkena vāriṇā / kārpāsikānāṃ vastrāṇāṃ suddhiḥ syātsaha bhasmanā

हिन्दी अर्थ

हे त्रिविक्रम! है अनन्त!! है जगन्निवास!!! जिस प्रकार आप लक्ष्मीसे कभी अलग नहीं होते, उसी प्रकार आपकी कृपासे हमारी शय्या भी कभी शून्य न हो। है देव! है वरद! है अच्युत! है ईश! हे अमितवीर्यशाली विष्णो! आपकी शय्या लक्ष्मीसे शून्य नहीं होती, उसी सत्यके प्रभावसे हमारी भी गृहस्थीके नाशका अवसर न आवे-पत्रीका वियोग न हो। देवर्षे! इस प्रकार स्तुति करनेके बाद भगवान् विष्णुको

English

0gw4 ?T dHUW 3f4tS9nn:l

अध्याय १५

श्लोक 7

नागदन्तास्थिशृङ्गाणां तक्षणाच्छुद्धिरिष्यते ।पुनः पाकेन भाण्डानां मृन्मयानां च मेध्यता

nāgadantāsthiśṛṅgāṇāṃ takṣaṇācchuddhiriṣyate / punaḥ pākena bhāṇḍānāṃ mṛnmayānāṃ ca medhyatā

हिन्दी अर्थ

प्रणामद्वारा बार-बार प्रसन्नकर रात्रिमें तेल एवं नमकसे रहित भोजन करे। दूसरे दिन बुद्धिमान् व्यक्ति, भगवान् लक्ष्मीधर मेरे ऊपर प्रसन्न हों-यह वाक्य उच्चारण कर श्रेष्ठ ब्राह्मणको फलोंका दान दे जबतक सूर्य वृश्चिकराशिपर रहते हैं, तबतक इसी विधिसे चातुर्मास्य-ब्रतका पालन किया जाना चाहिए। मुने! उसके बाद क्रमशः देवता जागते हैं।सूर्यके तुलाराशिमें स्थित होनेपर विष्णु जाग जाते हैं। उसके बाद काम और

English

^forraifu ■*) arrant fffsrra f?u wn

अध्याय १५

श्लोक 8

शुचि भैक्षं कारुहस्तः पण्यं योषिन्मुखं तथा ।रथ्यागतमविज्ञातं दासवर्गेण यत्कृतम्

śuci bhaikṣaṃ kāruhastaḥ paṇyaṃ yoṣinmukhaṃ tathā / rathyāgatamavijñātaṃ dāsavargeṇa yatkṛtam

हिन्दी अर्थ

शिव जागते हैं। उसके पश्चात् द्वितीयाके दिन अपने विभवके अनुसार निछौनेवाली शय्याके साथ लक्ष्मीधरकी मूर्तिका दान करे। महामुने! इस प्रकार मैंने आपको यह प्रथम ब्रत बतलाया, जिसका आचरण करनेपर इस संसारमें किसीको वियोग नहीं होता

English

The Ssramas i.e. Brahmacarya, Gjhastha and V&naprastha as also the conducts prescribed for Brahmana are also prescribed for

अध्याय १५

श्लोक 9

वाक्प्रशस्तं चिरातीतमनेकान्तरितं लघु ।चेष्टितं बालवृद्धानां बालस्य च मुखं शुचि

vākpraśastaṃ cirātītamanekāntaritaṃ laghu / ceṣṭitaṃ bālavṛddhānāṃ bālasya ca mukhaṃ śuci

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार भाद्रपदमासमें मृगशिरा नक्षत्रसे युक्त जो पवित्र कृष्णाष्टमी होती है उसे कालाष्टमी माना गया है। उस तिथिमें भगवान् शंकर समस्त लिङ्गोंमे सोते एवं उनके संनिधानमें निवास करते हैं। इस अवसरपर की गयी शंकरजीकी पूजा अक्षय मानी गयी है।

English

* nfowra* i qnrararii <u n

अध्याय १५

श्लोक 10

कर्मान्ताङ्गारशालासु स्तनन्धयसुताः स्त्रियः ।वाग्विप्रुषो द्विजेन्द्राणां संतप्ताश्चाम्बुबिन्दवः

karmāntāṅgāraśālāsu stanandhayasutāḥ striyaḥ / vāgvipruṣo dvijendrāṇāṃ saṃtaptāścāmbubindavaḥ

हिन्दी अर्थ

धूपं केसरनिर्यासं नैवेद्यं मधुसर्पिषी। कार्तिके पयसा स्नानं करवीरेण चार्चनम्। धूपं श्रीवासनिर्यासं नैवेद्यं मधुपायसम्

English

Grhastha and Vanaprastha two asramas are provided for Vais'yas and only provision of Grhasthasrama is prescribed for

अध्याय १५

श्लोक 11

भूमिर्विशुध्यते खातदाहमार्जनगोक्रमैः ।लेपादुल्लेखनात् सेकाद् वेश्म संमार्जनार्जनात्

bhūmirviśudhyate khātadāhamārjanagokramaiḥ / lepādullekhanāt sekād veśma saṃmārjanārjanāt

हिन्दी अर्थ

प्रीयतां भगवान् स्थाणुरिति वाच्यमनिष्ठुरम् संनिवेद्या रक्तशालिर्दक्षिणा परिकीर्तिता। नमोऽस्तु प्रीयतां शर्वस्त्विति वाच्यं च पण्डितैः

English

wrroqffi nranft wmm m u

अध्याय १५

श्लोक 12

केशकीटावपन्ने ऽन्ने गोघ्राते मक्षिकान्विते ।मृदम्बुभस्मक्षाराणि प्रक्षेप्तव्यानि शुद्धये

keśakīṭāvapanne 'nne goghrāte makṣikānvite / mṛdambubhasmakṣārāṇi prakṣeptavyāni śuddhaye

हिन्दी अर्थ

वाच्यं नमस्ते देवेश त्र्यम्बकेति प्रकीर्तयेत् प्रीयतां मे म्रहादेव उमापतिरितीरयेत्

English

One should not abandon the above-said religions of varnas in this world because god sun is annoyed if these are not followed.

अध्याय १५

श्लोक 13

औदुम्बराणां चाम्लेन क्षारेण त्रपुसीसयोः ।भस्माम्बिभिश्च कांस्यानां शुद्धिः प्लावोद्रवस्य च

audumbarāṇāṃ cāmlena kṣāreṇa trapusīsayoḥ / bhasmāmbibhiśca kāṃsyānāṃ śuddhiḥ plāvodravasya ca

हिन्दी अर्थ

उस तिथिमें विद्वान् मनुष्यको चाहिए कि गोमूत्र और जलसे स्नान करे। स्नानके बाद धतूरके पुष्पोंसे शंकरकी पूजा करे। द्विजोत्तम! केसरके गोंदका धूप तथा मधु एवं घृतका नैवेद्य अर्पित करनेके बाद “विरूपाक्ष (त्रिनेत्र) मेरे ऊपर प्रसन्न हों'--यह कहकर ब्राह्मणको दक्षिणा तथा सुवर्णके साथ नैवेद्य प्रदान करे

English

gicmViW (telbifaejo&ill

अध्याय १५

श्लोक 14

अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैर्गन्धापहरणेन च ।अन्येषामपि द्रव्याणां शुद्धिर्गन्धापहारतः

amedhyāktasya mṛttoyairgandhāpaharaṇena ca / anyeṣāmapi dravyāṇāṃ śuddhirgandhāpahārataḥ

हिन्दी अर्थ

चशमें करके उपवास रहकर गोबरसे स्नान करनेके पश्चात् 'कमलोंसे पूजन करे तथा सर्ज वृक्षके निर्यास (गोंद)-का मेरे ऊपर प्रसन्न हों'-यह कहते हुए तिलके साथ दक्षिणा प्रदान करे। कार्तिक (मास)-में दुग्धस्नान तथा कनेरके पुष्पसे पूजा करे और सरल वृक्षकी गोंदका धूप तथा मधु एवं खीर नैवेद्य अर्पितकर विनयपूर्वक ' भगवान्

English

O monster! When god sun is annoyed, he aggravates the diseases and creates circumstances to ruin his family (kula).

अध्याय १५

श्लोक 15

मातुः प्रस्रवणे वत्सः शकुनिः फलपातने ।गर्दभो भारवाहित्वे श्वा मृगग्रहणे शुचिः

mātuḥ prasravaṇe vatsaḥ śakuniḥ phalapātane / gardabho bhāravāhitve śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ

हिन्दी अर्थ

शिव मेरे ऊपर प्रसन्न हों'--यह उच्चारण करते हुए ब्राह्मणको नैवेद्यके साथ रजतका दान करे ॥ ३४--३७॥ समय ' भद्रा' औषधिके द्वारा पूजाका विधान है। पण्डित व्यक्ति श्रीवृक्षके गोंदका धूप एवं मधु और ओदनका नैवेद्य देकर ' शर्व (शिवजी)-को नमस्कार है, वे मेरे ऊपर प्रसन्न हों'--यह कहते हुए रक्तशालि (लाल चावल)-की

English

One should, therefore, neither give up his religion nor be careless for its protection and defend his family from destruction. The man is cursed by Divakara (sun) if he has abandoned his religion.

अध्याय १५

श्लोक 16

रथ्याकर्दमतोयानि नावः पथि तृणानि च ।मारुतेनैव सुद्ध्यन्ति पक्वेष्टकचितानि च

rathyākardamatoyāni nāvaḥ pathi tṛṇāni ca / mārutenaiva suddhyanti pakveṣṭakacitāni ca

हिन्दी अर्थ

दक्षिणा प्रदान करे--ऐसा कहा गया है। पौषमासमें घृतका स्नान तथा सुन्दर तगर-पुष्पोंद्वारा पूजा करनी चाहिए। फिर महुएके वृक्षकी गोंदका धूप देकर मधु एवं पूड़ीका नैवेद्य अर्पित करे और “हे देवेश त्र्यम्बक! आपको नमस्कार है'-यह कहते हुए शंकरजीकी प्रसन्नताके लिये मूँगसहित दक्षिणा प्रदान करे

English

■gg^fW^i^ntniT: it < ii

अध्याय १५

श्लोक 17

शृतं द्रोणाढकस्यान्नममेध्याभिप्लुतं भवेत् ।अग्रमुद्धृत्य संत्याज्यं शेषस्य प्रोक्षणं स्मृतम्

śṛtaṃ droṇāḍhakasyānnamamedhyābhiplutaṃ bhavet / agramuddhṛtya saṃtyājyaṃ śeṣasya prokṣaṇaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

माघमासमें कुशके जलसे स्नान करे और मृगमद , (कस्तूरीसे) अर्चन करे। उसके बाद कदम्ब-वृक्षके गोंदका ' धूप देकर तिल एवं ओदन (भात)-का नैवेद्य अर्पित करनेके पश्चात् “महादेव उमापति मेरे ऊपर प्रसन्न हों'- यह कहते हुए सुवर्णके साथ दूध एवं भातकी दक्षिणा

English

Pulastya said- When preaching is so completed, Sukes'i saluted those learned hermits and took a flight to his city keeping in memory the topics of religion told there.

अध्याय १५

श्लोक 18

उपवासं त्रिरात्रं वा दूषितान्नस्य भोजने ।अज्ञाते ज्ञातपूर्वे च नैव शुद्धिर्विधीयते

upavāsaṃ trirātraṃ vā dūṣitānnasya bhojane / ajñāte jñātapūrve ca naiva śuddhirvidhīyate

हिन्दी अर्थ

अध्याय १६ देवताओंका शयन--तिथियों और उनके अशून्यशयन आदि ब्रतों एवं शिव-पूजनका वर्णन ८९ पारणान्ते त्रिनेत्रस्य स्नपनं कारयेत्क्रमात्

English

Description of Charcter of Sukesl

अध्याय १५

श्लोक 19

उदक्याश्वाननग्नांश्च सूतिकान्त्यावसायिनः ।स्पृष्ट्वा स्नायीत शौचार्थं तथैव मृतहारिणः

udakyāśvānanagnāṃśca sūtikāntyāvasāyinaḥ / spṛṣṭvā snāyīta śaucārthaṃ tathaiva mṛtahāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

देवं समालभ्य च पूजयेत। उपवासं समुदितं कर्तव्यं द्विजसत्तम

English

rTrT: tfoly ii foff q y pg rfUqj

अध्याय १५

श्लोक 20

सस्नेहमस्थि संस्पृस्य सवासाः स्नानमाचरेत् ।आचम्यैव तु निःस्नेहं गामालभ्यार्कमीक्ष्य च

sasnehamasthi saṃspṛsya savāsāḥ snānamācaret / ācamyaiva tu niḥsnehaṃ gāmālabhyārkamīkṣya ca

हिन्दी अर्थ

द्वितीयेऽह्नि ततः स्नानं पञ्चगव्येन कारयेत् पूजयेत्कुन्दकुसुमैर्धूपयेच्चन्दनं त्वपि चैत्रे चोदुम्बरफलैः स्नानं मन्दारकार्चनम्। गुग्गुलं महिषाख्यं च घृताक्तं धूपयेद् बुध:

English

Pulastya said- 0 divine hermit! Sukesi called all monsters when he got down in his city and told them about the topics on religion.

अध्याय १५

श्लोक 21

न लङ्घयेत्पुरीषासृक्ष्ठीवनोद्वर्त्तनानि च ।गृहादुच्छिष्टविण्मूत्रे पादाम्भांसि क्षिपेद् बहिः

na laṅghayetpurīṣāsṛkṣṭhīvanodvarttanāni ca / gṛhāducchiṣṭaviṇmūtre pādāmbhāṃsi kṣiped bahiḥ

हिन्दी अर्थ

नाट्येश्वर नमस्तेऽस्तु इदमुच्चार्यं नारद। प्रीणनं देवनाथाय कुर्याच्छ्द्धासमन्वितः पूजनं शंकरस्योक्तं चूतमञ्जरिभिर्विभो

English

Non-violence, truthfulness, non-stealing, purity, control over senses, donation, kindness, forgiveness, celibacy, humility

अध्याय १५

श्लोक 22

पञ्चपिण्डाननुद्धत्य न स्नायात् परवारिणि ।स्नायीत देवखातेषु सरोहदसरित्सु च

pañcapiṇḍānanuddhatya na snāyāt paravāriṇi / snāyīta devakhāteṣu sarohadasaritsu ca

हिन्दी अर्थ

नामजप्यमपीशस्य कालध्नेति विपश्चिता धूपयेत्तत्त्रिनेत्रं च आयत्यां पुष्टिकारकम्

English

This is the reason why, god sun pleased on her penance is not setting and he has conquered the moon god.

अध्याय १५

श्लोक 23

नोद्यानादौ विकालेषु प्राज्ञस्तिष्ठेत् कदाचन ।नालपेद् जनविद्विष्टं वीरहीनां तथा स्त्रियम्

nodyānādau vikāleṣu prājñastiṣṭhet kadācana / nālaped janavidviṣṭaṃ vīrahīnāṃ tathā striyam

हिन्दी अर्थ

सक्तृश्च सघृतान् देवे दध्नाक्तान् विनिवेदयेत्। उपानदझुगलं छत्रं दानं दद्याच्च भक्तिमान् प्रदान करनी चाहिए। इस प्रकार छः मासके बाद (प्रथम) पारणकी विधि कही गयी है। पारणके अन्तमें त्रिनेत्रधारी महादेवका क्रमसे स्नान-कार्य सम्पन्न कराये । गोरोचनके सहित गुड्द्वारा महादेवकी प्रतिमाका अनुलेपन कर उसकी

English

5ira&R1 chuTfin <l;|]crfq TT?PJ^Il^sil

अध्याय १५

श्लोक 24

देवतापितृसच्छास्त्रयज्ञवेदादिनिन्दकैः ।कृत्वा तु स्पर्शमालापं शुद्ध्यतेर्ऽकावलोकनात्

devatāpitṛsacchāstrayajñavedādinindakaiḥ / kṛtvā tu sparśamālāpaṃ śuddhyater'kāvalokanāt

हिन्दी अर्थ

पूजा करे तथा इस प्रकार प्रार्थना करे कि 'हे ईश! मैं दीन हूँ तथा आपकी शरणमें हूँ; आप मेरे ऊपर प्रसन्न हों तथा मेरे दुःख-शोकका नाश करें' ब्रतधारी द्विजसत्तम! इसके बाद फाल्गुन मासकी

English

O great hermit! The clients (yajamana) with Rtvijas are regularly performing yajha in yajnasalas even in the night.

अध्याय १५

श्लोक 25

अभोज्याः सूतिकाषण्ढमार्जाराखुश्वकुक्कुटाः ।पतितापविद्धनग्नाश्चाण्डालाद्यधमाश्च ये

abhojyāḥ sūtikāṣaṇḍhamārjārākhuśvakukkuṭāḥ / patitāpaviddhanagnāścāṇḍālādyadhamāśca ye

हिन्दी अर्थ

पञ्जगव्यसे भगवान् शिवको स्नान कराये तथा कुन्दद्वारा अर्चनकर चन्दनका धूप और ताम्रपात्रमें घृतसहित गुड तथा ओदनका नैवेद्य प्रदान करे। उसके बाद रुद्र' शब्दका उच्चारण कर ब्राह्मणोंको नैवेद्यके साथ दक्षिणा तथा दो वस्त्र प्रदान कर महादेवको प्रसन्न करे। चैत्र मासमें गूलरके "फलके जलसे स्नान कराये और मदारके फूलोंसे पूजा करे। उसके बाद बुद्धिमान् व्यक्ति घृतमिश्रित महिष’ नामक गुग्गुलसे धूप देकर मोदकके साथ घृत उनकी

English

prfvift stara frw sm ^ii

अध्याय १५

श्लोक 26

सुकेशिरुवाच ।भवद्भिः कीर्तिताभोज्या य एते सूतिकादयः ।अमीषां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतो लक्षणानि हि

sukeśiruvāca / bhavadbhiḥ kīrtitābhojyā ya ete sūtikādayaḥ / amīṣāṃ śrotumicchāmi tattvato lakṣaṇāni hi

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नताके लिये अर्पित करे एवं ' नाट्येश्वर (भगवान्) ! आपको नमस्कार है'-यह कहते हुए नैवेद्यसहित दक्षिणारूपमें मृगचर्म प्रदान करे। इस प्रकार पूर्ण श्रद्धायुक्त होकर महादेवजीको प्रसन्न करे ॥ ४६--५१॥ नारदजी! वैशाखमासमें सुगन्धित पुष्पोंके जलसे स्नान तथा आमकी मज्ञरियोंसे शंकरके पूजनका विधान है। इस समय घी-मिले सर्ज-वृक्षके गोंदका धूप तथा 'फलसहित घृतका नैवेद्य अर्पित करना चाहिए। बुद्धिमान्

English

Mahabhagavata (denotes to lord Visnu) are worshipping lord Visnu and other people are doing worship of sun, moon, Brahma and The sensuous people opined that the moon has executed a nice work by featuring regular and attractive night with moonlight.

अध्याय १५

श्लोक 27

ऋषय ऊचुः ।ब्राह्मणी ब्राह्मणस्यैव यावरोधत्वमागता ।तावुभौ सूतिकेत्युक्तौ तयोरन्नं विगर्हितम्

ṛṣaya ūcuḥ / brāhmaṇī brāhmaṇasyaiva yāvarodhatvamāgatā / tāvubhau sūtiketyuktau tayorannaṃ vigarhitam

हिन्दी अर्थ

व्यक्तिको इस समय श्रीशिवके “कालघ्न' नामका जप करना चाहिए और तल्लीनतापूर्वक ब्राह्मणको नैवेद्य, उपवीत (जनेऊ) एवं अन्न आदिके साथ पानीसे भरा घड़ा दक्षिणा देनी चाहिए। ज्येष्ठमासमें आँवलेके जलसे स्नान कराये तथा मन्दारके पुष्पोंसे उनकी पूजा करे। उसके बाद त्रिनेत्रधारी पुष्टि-कर्तता श्रीशिवको धूपदानमें धूप दिखलाये। फिर घी तथा दही मिला सत्तूका नैवेद्य अर्पित करे। जगत्पतिके प्रीत्यर्थ ' है पूषाके दाँत तोड्नेवाले,

English

mi wr fgjfan wefcmwzT n Wtl^T : y i qraangwm j

अध्याय १५

श्लोक 28

न जुहोत्युचिते काले न स्नाति न ददाति च ।पितृदेवार्चनाद्धीनः स षण्ढः परिगीयते

na juhotyucite kāle na snāti na dadāti ca / pitṛdevārcanāddhīnaḥ sa ṣaṇḍhaḥ parigīyate

हिन्दी अर्थ

भगनेत्रघ्न शिव! आपको नमस्कार है'-यह कहकर दक्षिणामें प्रदान करना चाहिए॥५२-५७॥ ण

English

Some others opined that we performed the worship of lord Visnu, great yogi and discus- holder with during Sravana etc. four months. It was done with keen obeisance and scented flowers. Sarvakamada Asunyasayana Dvitlya falls in this very period and the lord has with pleasure provided everlasting rest with all luxuries.

अध्याय १५

श्लोक 29

दम्भार्थं जपते यश्च तप्यते यजते तथा ।न परत्रार्थमुद्यक्तो स मार्जारः प्रकीर्तितिः

dambhārthaṃ japate yaśca tapyate yajate tathā / na paratrārthamudyakto sa mārjāraḥ prakīrtitiḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्ते दक्षयज्ञघ्न इदमुच्चैरुदीरयेत् नैवेद्यं सघृतं दद्याद् दधि पूपान् समोदकान्। दध्योदनं सकृसरं माषधानाः सशष्कुलीः

English

Some others said that goddess definitely has observed strict penance on the

अध्याय १५

श्लोक 30

विभवे सति नैवात्ति न ददाति जुहोति च ।तमाहुराखुं तस्यान्नं भुक्त्वा कृच्छ्रेण सुद्ध्यति

vibhave sati naivātti na dadāti juhoti ca / tamāhurākhuṃ tasyānnaṃ bhuktvā kṛcchreṇa suddhyati

हिन्दी अर्थ

अक्षयाँल्लभते कामान् महेश्वरवचो यथा इदमुक्तं व्रतं पुण्यं सर्वाक्षयकरं शुभम्। स्वयं रूद्रेण देवर्षे तत्तथा न तदन्यथा

English

She thus wants the pleasure of Rudra. As lord Siva has pleased her now, her desire is fulfilled. gcmrofimt ift: i

अध्याय १५

श्लोक 31

यः परेषां हि मर्माणि निकृन्तन्निव भाषते ।नित्यं परगुणद्वेषी स श्वान इति कथ्यते

yaḥ pareṣāṃ hi marmāṇi nikṛntanniva bhāṣate / nityaṃ paraguṇadveṣī sa śvāna iti kathyate

हिन्दी अर्थ

आघाढ्मासमें बिल्वके जलसे भगवान् शिवको स्नान कराये तथा धतूरके उजले पुष्पोंसे उनकी पूजा करे; सिल्हक (सिलारस-वृक्षका गोंद)-का धूप दे और घृतके सहित मालपूएका नैवेद्य अर्पित करे एवं-हे दक्षके यज्ञका विनाश करनेवाले शंकर! आपको नमस्कार है-यह ऊँचे स्वरसे उच्चारण करे। श्रावणमासमें मृगभोज्य (जटामासी)-के जलसे स्नान कराकर फलयुक्त बिल्वपत्रोंसे महादेवकी पूजा करे

English

Some other said that the moon has worshipped lord Visnu by observing a penance integrated. This is the reason, the moon is regular

अध्याय १५

श्लोक 32

सभागतानां यः सभ्यः पक्षपातं समाश्रयेत् ।तमाहुः कुक्कुटं देवास्तस्याप्यन्नं विगर्हितम्

sabhāgatānāṃ yaḥ sabhyaḥ pakṣapātaṃ samāśrayet / tamāhuḥ kukkuṭaṃ devāstasyāpyannaṃ vigarhitam

हिन्दी अर्थ

तथा अगुरुका धूप दे। उसके बाद घृतयुक्त पूप, मोदक, दधि, दध्योदन, उड़दकी दाल, भुना हुआ जौ एवं 'कचौड़ीका नैवेद्य अर्पित करनेके बाद बुद्धिमान् व्यक्ति ब्राह्मणको श्वेत बैल, शुभा कपिला (काली) गौ, स्वर्ण एवं रक्तवस्त्रकी दक्षिणा दे। पण्डितोंको चाहिए कि शिवजीके 'गङ्गाधर' इस नामका जप करें

English

A few others opined that the moon indeed has defended him by worship at the feet of &rl Vi§nu, the lord with unique splendour. The moon so illuminated has given defeat to the sun and spreading his beams like sun for our pleasure.

अध्याय १५

श्लोक 33

स्वघर्मं यः सुत्सृज्य परधर्मं समाश्रयेत् ।अनापदि स विद्वद्भिः पतितः परिकीर्त्यते

svagharmaṃ yaḥ sutsṛjya paradharmaṃ samāśrayet / anāpadi sa vidvadbhiḥ patitaḥ parikīrtyate

हिन्दी अर्थ

इन दूसरे छः महीनोंके अनन्तर द्वितीय पारण होता है। इस प्रकार एक वर्षतक वृषभध्वज (शिवजी)- का पूजन कर महेश्वरके वचनानुसार मनुष्य अक्षय 'कामनाओंको प्राप्त करता है। स्वयं भगवान् शंकरने यह कल्याणकारी पवित्र एवं सभी पुण्योंको अक्षय करनेवाला ब्रत बतलाया था। यह जैसा कहा गया है, वैसा ही है। यह कभी व्यर्थ नहीं जाता

English

yiyngftfcStf: ^ W TJTTII * II

अध्याय १५

श्लोक 34

देवत्यागी पितृत्यागी गुरुभक्त्यरतस्तथा ।गोब्राह्मणस्त्रीवधकृदपविद्धः स कीर्त्यते

devatyāgī pitṛtyāgī gurubhaktyaratastathā / gobrāhmaṇastrīvadhakṛdapaviddhaḥ sa kīrtyate

हिन्दी अर्थ

देवाङ्गोंसे तरुओंकी उत्पत्ति, अखण्डव्रत-विधान, विष्णु-पूजा, विष्णुपञ्जरस्तोत्र और महिषका प्रसङ्ग मासि चाश्वयुजे ब्रह्मन् यदा पदां जगत्पतेः। नाभ्या निर्याति हि तदा देवेष्वेतान्यथोऽभवन्

English

It is being watched due to the presence of several evidences that the sun defeated by the moon is not so powerful as before.

अध्याय १५

श्लोक 35

येषां कुले न वेदो ऽस्ति न सास्त्रं नैव च व्रतम् ।ते नग्नाः कीर्तिताः सद्भिस् तेषामन्नं विगर्हितम्

yeṣāṃ kule na vedo 'sti na sāstraṃ naiva ca vratam / te nagnāḥ kīrtitāḥ sadbhis teṣāmannaṃ vigarhitam

हिन्दी अर्थ

-कंदर्पस्य कराग्रे तु कदम्बश्चारुदर्शनः। ततेन तस्य परा प्रीतिः कदम्बेन विवरद्धते -यक्षाणामधिपस्यापि मणिभद्रस्य नारद।

English

These beautiful lotus flowers are blossomed and surrounded by the humming commonwealth of bees. This scene ipso-facto appears as if it is dawn.

अध्याय १५

श्लोक 36

आशार्तानामदाता च दातुश्च प्रतिषेधकः ।शरणागतं यस्त्यजति स चाण्डालो ऽधमो नरः

āśārtānāmadātā ca dātuśca pratiṣedhakaḥ / śaraṇāgataṃ yastyajati sa cāṇḍālo 'dhamo naraḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-नारदजी! आश्विन मासमें जब जगत्पति (विष्णु)-की नाभिसे कमल निकला, तब अन्य देवताओंसे भी ये वस्तुएँ उत्पन्न हुई- कामदेवके करतलके अग्रभागमें सुन्दर कदम्ब वृक्ष उत्पन्न हुआ। इसीलिये कदम्बसे उसे बड़ी प्रीति रहती है। नारदजी! यक्षोंके राजा मणिभद्रसे वटवृक्ष उत्पन्न हुआ, अतः उन्हें उसके प्रति विशेष प्रेम है।

English

As the bouquet of lily has blossomed hence, it transpires that the mighty moon has arisen.

अध्याय १५

श्लोक 37

यो बान्धवैः परित्यक्तः साधुभिर्ब्राह्मणैरपि ।कुण्डाशी यश्च तस्यान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

yo bāndhavaiḥ parityaktaḥ sādhubhirbrāhmaṇairapi / kuṇḍāśī yaśca tasyānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

हिन्दी अर्थ

अध्याय १७ देवाङ्गोंसे तरुओंकी उत्पत्ति, अखण्डब्रत-विधान, विष्णु-पूजा, विष्णुपञ्जरस्तोत्र और महिषका प्रसङ्ग ९१ ब्रह्मणो मध्यतो देहाज्जातो मरकतप्रभः। खदिरः कण्टकी श्रेयानभवद्विश्चकर्मणः

English

pci TEmroai n* ^rf gra# ^i

अध्याय १५

श्लोक 38

यो नित्यकर्मणो हानिं कुर्यान्नैमित्तिकस्य च ।भुक्त्वान्नं तस्य शुद्ध्येत त्रिरात्रोपोषितो नरः

yo nityakarmaṇo hāniṃ kuryānnaimittikasya ca / bhuktvānnaṃ tasya śuddhyeta trirātropoṣito naraḥ

हिन्दी अर्थ

गिरिजायाः करतले कुन्दगुल्मस्त्वजायत। गणाधिपस्य कुम्भस्थो राजते सिन्धुवारकः कृष्णोदुम्बरको रुद्राज्जातः क्षोभकरो वृषः

English

O Narada! God sun began to think on the opinions so given by different classes of people; that is why these are so different in

अध्याय १५

श्लोक 39

गणकस्य निषादस्य गणिकाभिषजोस्तथा ।कदर्यस्यापि शुद्ध्येत त्रिरात्रोपोषितो नरः

gaṇakasya niṣādasya gaṇikābhiṣajostathā / kadaryasyāpi śuddhyeta trirātropoṣito naraḥ

हिन्दी अर्थ

कात्यायन्या: शमी जाता बिल्वो लक्ष्म्याः करेऽभवत् नागानां पतये ब्रह्मञ्छरस्तम्बो व्यजायत। वासुकेर्विस्तृते पुच्छे पृष्ठे दूर्वा सितासिता

English

approach and saying just the reverse to the

अध्याय १५

श्लोक 40

नित्यस्य कर्मणो हानिः केवलं मृतजन्मसु ।न तु नैमित्तिकोच्छेदः कर्त्तव्यो हि कथञ्चन

nityasya karmaṇo hāniḥ kevalaṃ mṛtajanmasu / na tu naimittikocchedaḥ karttavyo hi kathañcana

हिन्दी अर्थ

तत्र रम्ये शुभे काले या शुक्लैकादशी भवेत्। तस्यां सम्पूजयेद् विष्णुं तेन खण्डोऽस्य पूर्यते घृतं तिला ब्रीहियवा हिरण्यकनकादि यत्। मणिमुक्ताप्रवालानि सस्त्राणि विविधानि च

English

God sun was engrossed in this thinking and saw in concentration that the entire territory of three-world has slept in the grip of monsters

अध्याय १५

श्लोक 41

जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचैलस्य विधीयते ।मृते च सर्वबन्धूनामित्याह भगवान् भृगुः

jāte putre pituḥ snānaṃ sacailasya vidhīyate / mṛte ca sarvabandhūnāmityāha bhagavān bhṛguḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पूजार्थं प्रदातव्यं केशवाय महात्मने। यदा संवत्सरं पूर्णमखण्डं भवते गृहे कृतोपवासो देवर्षे द्वितीयेऽहनि संयतः। स्नानेन तेन स्नायीत येनाखण्डं हि वत्सरम्

English

Pwretgi dwfeRraq tfNfci ti^ii

अध्याय १५

श्लोक 42

प्रेताय सलिलं देयं बहिर्दग्ध्वा तु गोत्रजैः ।प्रमे ऽह्नि चतुर्थे वा सप्तमे वास्थिसंचयम्

pretāya salilaṃ deyaṃ bahirdagdhvā tu gotrajaiḥ / prame 'hni caturthe vā saptame vāsthisaṃcayam

हिन्दी अर्थ

होमे तदेव गदितं दाने शक्तिर्निजा द्विज भगवान् शंकरके हृदयपर सुन्दर धतूर-वृक्ष उत्पन्न हुआ, अतः वह शिवजीको सदा प्यारा है

English

Having understood properly the rapid progress of monsters and intolerance to their splendour, he began to think on an action As a result of the thorough investigation, he concluded that all monsters are enlightened, holy by deeds and worship god and Brahmanas. Thus, he saw that those are religion-abiding.

अध्याय १५

श्लोक 43

ऊर्द्ध्वं संचयनात्तेषामङ्गस्पर्शो विधीयते ।सोदकैस्तु क्रिया कार्या संशुद्धैस्तु सपिण्डजैः

ūrddhvaṃ saṃcayanātteṣāmaṅgasparśo vidhīyate / sodakaistu kriyā kāryā saṃśuddhaistu sapiṇḍajaiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीके शरीरके बीचसे मरकतमणिके समान खैरवृक्षकी उत्पत्ति हुई और विश्वकर्माके शरीरसे सुन्दर कटैया उत्पन्न हुआ। गिरिनन्दिनी पार्वतीके करतलपर कुन्द लता उत्पन्न हुई और गणपतिके कुम्भ-देशसे सेंदुवारवृक्ष उत्पन्न हुआ। यमराजकी दाहिनी बगलसे पलाश तथा बायीं बगलसे गूलरका वृक्ष उत्पन्न हुआ। रुद्रसे उद्विग्न करनेवाला वृष (ओषधि-विशेष)-की उत्पत्ति हुई। इसी प्रकार स्कन्दसे बन्धुजीव, सूर्यसे

English

The sun god known as the destroyer of monsters and analogous to the lion with sharp nails of his beams for elephant-like dark began to ponder over suitable tricks to destroy

अध्याय १५

श्लोक 44

विषोद्बन्धनशस्त्राम्बुवह्निपातमृतेषु च ।बाले प्रव्राजि संन्यासे देशान्तरमृते तथा

viṣodbandhanaśastrāmbuvahnipātamṛteṣu ca / bāle pravrāji saṃnyāse deśāntaramṛte tathā

हिन्दी अर्थ

पीपल, कात्यायनी दुर्गासे शमी और लक्ष्मीजीके हाथसे बिल्ववृक्ष उत्पन्न हुआ नारदजी! इसी प्रकार शेषनागसे सरपत, वासुकिनागकी पुच्छ और पीठपर श्वेत एवं कृष्ण दूर्वा उत्पन्न हुई। साध्योके हृदयमें हरिचन्दनवृक्ष उत्पन्न हुआ। इस प्रकार उत्पन्न होनेसे उन सभी वृक्षोंमें उन-

English

Tyrant (<eiwfd:i God sun at last came to ask to search out loopholes helpful enough to breach their religion-abiding nature. Such a shortcoming can destroy all religions.

अध्याय १५

श्लोक 45

सद्यः शौचं भवेद्वीर तच्चाप्युक्तं चतुर्विधम् ।गर्भस्रावे तदेवोक्तं पूर्णकालेन चेतरे

sadyaḥ śaucaṃ bhavedvīra taccāpyuktaṃ caturvidham / garbhasrāve tadevoktaṃ pūrṇakālena cetare

हिन्दी अर्थ

उन देवताओंका प्रेम होता है। उस रमणीय सुन्दर समयमें शुक्लपक्षकी जो एकादशी तिथि होती है, उसमें भगवान् विष्णुकी पूजा करनी चाहिए। इससे पूजाकी न्यूनता दूर हो जाती है। शरत्कालकी फलों तथा मुख्य ओषधियोंसे भगवान् विष्णुकी पूजा करनी चाहिए॥ ९--१२॥

English

?rt: afa i fogfa vn-pn

अध्याय १५

श्लोक 46

ब्रह्मणानामहोरात्रं क्षत्रियाणां दिनत्रयम ।षड्रात्रं चैव वैश्यानां शूद्राणां द्वादशाह्निकम्

brahmaṇānāmahorātraṃ kṣatriyāṇāṃ dinatrayama / ṣaḍrātraṃ caiva vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ dvādaśāhnikam

हिन्दी अर्थ

मूँगा तथा नाना प्रकारके वस्त्र, स्वादु, कडु, अम्ल, कषाय, लवण और तिक्त रस आदि वस्तुओंको अखण्डितरूपसे महात्मा केशवकी पूजाके लिये अर्पित करना चाहिए। इस प्रकार पूजा करते हुए वर्षको बितानेपर घरमें पूर्ण समृद्धि होती है। देवर्षे! जितेन्द्रि होकर दूसरे दिन उपवास करके जिससे वर्ष अखण्डित रहे इसलिये इस प्रकार स्नान करे-

English

The sun so annoyed then watched in depth that monster city through his beams competent in killing the enemy.

अध्याय १५

श्लोक 47

दशद्वादशमासार्द्धमाससंख्यैर्दिंश्च तैः ।स्वाः स्वाः कर्मक्रियाः कुर्युः सर्वे वर्णा यथाक्रामम्

daśadvādaśamāsārddhamāsasaṃkhyairdiṃśca taiḥ / svāḥ svāḥ karmakriyāḥ kuryuḥ sarve varṇā yathākrāmam

हिन्दी अर्थ

सफेद सरसों या तिलके द्वारा उबटन तैयार करना चाहिए ऐसा कहा गया है। उससे या घीसे भगवान् विष्णुको स्नान कराना चाहिए। नारदजी! होममें भी घीका ही विधान है और दानमें भी यथाशक्ति उसीकी विधि है।

English

ft'MMIUKKpg: #ngu?T$*iig:ii^ll

अध्याय १५

श्लोक 48

प्रेतमुद्दिस्य कर्त्तव्यमेकोद्दिष्टं विधानतः ।सपिण्डीकरणं कार्यं प्रेते आवत्सरान्नरैः

pretamuddisya karttavyamekoddiṣṭaṃ vidhānataḥ / sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryaṃ prete āvatsarānnaraiḥ

हिन्दी अर्थ

पूजयेताथ कुसुमैः पादादारभ्य केशवम्। धूपयेद् विविधं धूपं येन स्याद् वत्सरं परम् तततः संपूज्य देवेशं पद्मनाभं जगदगुरुम्। विज्ञापयेन्मुनिश्रेष्ठ मन्त्रेणानेन सु्रत

English

That city so gazed at with furious eyes by lord sun fell immediately down from the sky like a star lost on account of noble deeds

अध्याय १५

श्लोक 49

ततः पितृत्वमापन्ने दर्शपूर्णादिभिः सुभैः ।प्रीणनं तस्य कर्त्तव्यं यथा श्रुतिनिदर्शनात्

tataḥ pitṛtvamāpanne darśapūrṇādibhiḥ subhaiḥ / prīṇanaṃ tasya karttavyaṃ yathā śrutinidarśanāt

हिन्दी अर्थ

धर्मार्थकाममोक्षाणि त्वखण्डानि भवन्तु मे विकासिपदापत्राक्ष यथाऽखण्डोसि सर्वतः। तेन सत्येन धर्माद्या अखण्डाः सन्तु केशव

English

Having seen his city so falling Salakatankata (Sukesi) chanted the hymn "namo bhavaya sarvaya" with a loud voice.

अध्याय १५

श्लोक 50

पितुरर्थं समुद्दिश्य भूमिदानादिकं स्वयम् ।कुर्याद्येनास्य सुप्रीताः पितरो यान्ति राक्षस

piturarthaṃ samuddiśya bhūmidānādikaṃ svayam / kuryādyenāsya suprītāḥ pitaro yānti rākṣasa

हिन्दी अर्थ

अखण्डं पारयेद् ब्रह्मन् व्रतं वै सर्ववस्तुषु अस्मिंश्चीणे ब्रते व्यक्तं परितुष्यन्ति देवताः। धर्मार्थकाममोक्षाद्यास्त्वक्षयाः सम्भवन्ति हि

English

All caranas (soothsayers) moving in the sky cried when they heard about that commotion created by the monsters in pain with these words- "Oh! Oh! this Siva's devotee is falling

अध्याय १५

श्लोक 51

यद् यदिष्टतमं किञ्चिद् यच्चास्य दयितं गृहे ।तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता

yad yadiṣṭatamaṃ kiñcid yaccāsya dayitaṃ gṛhe / tattad guṇavate deyaṃ tadevākṣayamicchatā

हिन्दी अर्थ

एतानि ते मयोक्तानि ब्रतान्युक्तानि कामिभिः । प्रवक्ष्याम्यधुना त्वेतद्वैष्णवं पञ्जरं शुभम् गदां कौमोदकीं गृह्य पदानाभामितद्युते। याम्यां रक्षस्व मां विष्णो त्वामहं शरणं गतः

English

Omnipresent imperishable Sarva (Sankara) heard the cries so made by caranas and began to think as to who may be so cruel as to dash him down on the earth.

अध्याय १५

श्लोक 52

अध्येतव्या त्रयी नित्यं भाव्यं च विदुषा सदा ।धर्मतो धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि शक्तितः

adhyetavyā trayī nityaṃ bhāvyaṃ ca viduṣā sadā / dharmato dhanamāhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi śaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

मुसलं शातनं गृह्य पुण्डरीकाक्ष रक्ष माम् उत्तरस्यां जगन्नाथ भवन्तं शरणं गतः शार्ङ्गमादाय च धनुरस्त्रं नारायणं हरे। नमस्ते रक्ष रक्षोघ्न ऐशान्यां शरणं गतः

English

He came to know very soon that it is sun- god who has dashed down that city of monster. He was filled with anger. The furious lord Siva threw his gaze at sun and within no time he fell down on the earth.

अध्याय १५

श्लोक 53

यच्चापि कुर्वतो नात्मा जुगुप्सामेति राक्षस ।तत् कर्त्तव्यमशङ्केन यन्न गोप्यं महाजने

yaccāpi kurvato nātmā jugupsāmeti rākṣasa / tat karttavyamaśaṅkena yanna gopyaṃ mahājane

हिन्दी अर्थ

फिर पुष्पोंद्वारा चरणसे आरम्भकर (सिरतक) सभी अङ्गोंमें केशवकी पूजा करे एवं नाना प्रकारके धूपोंसे उन्हें सुवासित करे, जिससे संवत्सर पूर्ण हो। सुवर्ण, रत्नों और वस्त्रोंद्दार (उन) जगद्गुरुका पूजन करे तथा राग-खाँड, चोष्य एवं हविष्योंका नैवेद्य अर्पित करे। सुव्रत नारदजी! देवेश जगद्गुरु विष्णुकी पूजा करनेके बाद इस मन्त्रसे प्रार्थना करे

English

TOiftt rife q r gEflfatl i q ffi E WI (>IM(r l d) q vfcrk lUmi

अध्याय १५

श्लोक 54

एवमाचरतो लोके पुरुषस्य गृहे सतः ।धर्मार्थकामसंप्राप्तिः परत्रेह च शोभनम्

evamācarato loke puruṣasya gṛhe sataḥ / dharmārthakāmasaṃprāptiḥ paratreha ca śobhanam

हिन्दी अर्थ

हे महाकान्तिवाले पद्मनाभ लक्ष्मीपते! आपको प्रणाम है। (आपकी कृपाके प्रसादसे) हमारे धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष अखण्ड हों। विकसित कमलपत्रके समान नेत्रवाले! आप जिस प्रकार चारों ओरसे अखण्ड हैं, उसी सत्यके प्रभावसे मेरे भी धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष (पुरुषार्थ) अखण्डित रहें। ब्रह्मन्! इस प्रकार वर्षभर उपवास और जितेन्द्रिय रहते हुए सभी वस्तुओंके द्वारा व्रतको अखण्डरूपसे पूरा करे। इस त्रतके करनेपर

English

Dashed from sky, the sun-god began to fall like a stone sprung up in the route where void has existed (viz. there is absence of air). Then he crossed the route where air has existed and now began to fall down from space. His body was as white as a flower of canker bloom and he was surrounded by Kinnaras and Caranas.

अध्याय १५

श्लोक 55

एष दूद्देशतः प्रोक्तो गृस्थाश्रम उत्तमः ।वानप्रस्थाश्रमं धर्मं प्रवक्ष्यामो ऽवधार्यताम्

eṣa dūddeśataḥ prokto gṛsthāśrama uttamaḥ / vānaprasthāśramaṃ dharmaṃ pravakṣyāmo 'vadhāryatām

हिन्दी अर्थ

तथा मोक्ष सभी पूर्ण होते हैं नारद! यहाँतक मैंने तुमसे सकाम ब्रतोंका वर्णन किया है। अब मैं कल्याणकारी विष्णुपञ्जर स्तोत्रको कहूँगा। (वह इस प्रकार है-) गोविन्द! आपको नमस्कार है। आप सुदर्शनचक्र लेकर मेरी पूर्व दिशामें

English

While falling down from space, god sun appeared like a half-ripened fruit of Tala tree surrounded by monkeys. This is because he was surround by Kinnaras and Caranas.

अध्याय १५

श्लोक 56

अपत्यसंततिं दृष्ट्वा प्राज्ञो देहस्य चानतिम् ।वानप्रस्थाश्रमं धर्मं प्रवक्ष्यामो ऽवधार्यताम्

apatyasaṃtatiṃ dṛṣṭvā prājño dehasya cānatim / vānaprasthāśramaṃ dharmaṃ pravakṣyāmo 'vadhāryatām

हिन्दी अर्थ

रक्षा करें। विष्णो! मैं आपकी शरणमें हूँ। अमितद्ुते पद्मनाभ! आप कौमोदकी गदा धारणकर मेरी दक्षिण दिशामें रक्षा करें। विष्णो! मैं आपके शरण हूँ। पुरुषोत्तम! आपको नमस्कार है। आप सौनन्द नामक हल लेकर मेरी पश्चिम दिशामें रक्षा करें। विष्णो! मै आपकी शरणमें हूँ

English

The sages then approached the sun and suggested that for the cause of welfare he should fall in the territory belonging to Hari. Sun while falling speedily asked those sages- "Tell me immediately where has that holy territory of Hari existed?"

अध्याय १५

श्लोक 57

तत्रारण्योपभोगैश्च तपोभिश्चात्मकर्षणम् ।भूमौ शय्या ब्रह्मचर्यं पितृदेवातिथिक्रिया

tatrāraṇyopabhogaiśca tapobhiścātmakarṣaṇam / bhūmau śayyā brahmacaryaṃ pitṛdevātithikriyā

हिन्दी अर्थ

पुण्डरीकाक्ष! आप शातन'नामके विनाशकारी मुसलको लेकर मेरी उत्तर दिशामें रक्षा करें। जगन्नाथ! मैं आपकी शरणमें हूँ। हरे! शार्ङ्गधनुष एवं नारायणास्त्र लेकर मेरी ईशानकोणमें रक्षा करें। रक्षोघ्न! आपको नमस्कार है, मैं आपके शरण हूँ। '

English

The sages replied- Listen to us about that territory. Presently, it belongs to Vasudva (Hari) but it will go to lord Sankara in future. This territory of Hari is, extended from Yogasayl to Kesava-darsana. It is known as Varanasi Puri.

अध्याय १५

श्लोक 58

होमस्त्रिषवणं स्नानं जटावल्कलधारणम् ।वन्यस्नेहनिषेवित्वं वानप्रस्थविधिस्त्वयम्

homastriṣavaṇaṃ snānaṃ jaṭāvalkaladhāraṇam / vanyasnehaniṣevitvaṃ vānaprasthavidhistvayam

हिन्दी अर्थ

यह विष्णुपञ्जरसतोत्र बहुत प्रसिद्ध है तथा स्वल्पान्तरसे अग्निपुराण अ० १३, ब्रह्मवैवर्त ३। ११, विष्णुधर्मोत्तर १ आदियें प्राप्त होता है । वामनपुराणमें तो यह दो बार आया है--एक यहाँ तथा आगे ८५वें अध्यायमें।

English

When it was heard, god sun cursed by Sankara at that time fell down in the middle of Varuna and Asl rivers. As god sun was anxious due to excessive temperature caused to the body as a result of lord diva's burning eye-rays, he first took a bath in As! and then Varuna river.

अध्याय १५

श्लोक 59

सर्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्यममानिता ।जितेन्द्रियत्वमावासे नैकस्मिन् वसतिश्चिरम्

sarvasaṅgaparityāgo brahmacaryamamānitā / jitendriyatvamāvāse naikasmin vasatiściram

हिन्दी अर्थ

अध्याय १७ देवाङ्गोंसे तरुओंकी उत्पत्ति, अखण्डब्रत-विधान,विष्णु-पूजा, विष्णुपञ्जरस्तोत्र और महिषका प्रसङ्ग प्रगृह्य रक्ष मां विष्णो आग्नेय्यां यज्ञसूकर

English

M: f WwU I gri r f?T# l:l

अध्याय १५

श्लोक 60

अननारम्भस्तथाहारो भैक्षान्नं नातिकोपिता ।आत्मज्ञानावबोधेच्छा तथा चात्मावबोधनम्

ananārambhastathāhāro bhaikṣānnaṃ nātikopitā / ātmajñānāvabodhecchā tathā cātmāvabodhanam

हिन्दी अर्थ

नैऋत्यां मां च रक्षस्व दिव्यमूर्ते नृकेसरिन् वायव्यां रक्ष मां देव अश्वशीर्ष नमोऽस्तु ते

English

He began to rush from As! to Varuna and then Varuna to As! frequently like an Alatacalaa due to the burning sensation felt by having diva's eye imposed.

अध्याय १५

श्लोक 61

चतुर्थे त्वाश्रमे धर्मा अस्माभिस्ते प्रकीर्तिताः ।वर्णधर्माणि चान्यानि निशामय निशाचर

caturthe tvāśrame dharmā asmābhiste prakīrtitāḥ / varṇadharmāṇi cānyāni niśāmaya niśācara

हिन्दी अर्थ

करशीर्षाङ्घ्रिपर्वेषु तथाऽष्टबाहुपञ्जरम्। कृत्वा रक्षस्व मां देव नमस्ते पुरुषोत्तम पुरा रक्षार्थमीशेन कात्यायन्या द्विजोत्तम

English

O Brahmin! O hermit! All "hermits, monsters, serpents, vidyadhara, birds, nymphs and bhuta-preta on sun's chariot rushed in the meantime to the abode of Brahma and reported this

अध्याय १५

श्लोक 62

गार्हस्थ्यं ब्रह्मचर्यं च वानप्रस्थं त्रयाश्रमाः ।क्षत्रियस्यापि कथिता ये चाचारा द्विजस्य हि

gārhasthyaṃ brahmacaryaṃ ca vānaprasthaṃ trayāśramāḥ / kṣatriyasyāpi kathitā ye cācārā dvijasya hi

हिन्दी अर्थ

नमरं रक्तबीजं च तथान्यान् सुरकण्टकान् काऽसौ कात्यायनी नाम या जघ्ने महिषासुरम्

English

Lord Brahma then visited Mandara mountain, an attractive abode of Mahes'vara to ask his grace for sun in company of gods.

अध्याय १५

श्लोक 63

वैखानसत्वं गार्हस्थ्यमाश्रमद्वितयं विशः ।गार्हस्थ्ययमुत्तमं त्वेकं शूद्रस्य क्षणदाचर

vaikhānasatvaṃ gārhasthyamāśramadvitayaṃ viśaḥ / gārhasthyayamuttamaṃ tvekaṃ śūdrasya kṣaṇadācara

हिन्दी अर्थ

नमरं रक्तबीजं च तथाऽन्यान् सुरकण्टकान् श्रूयतां संप्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम्।

English

He met there, pleased him for the sake of sun and brought him to Varanasi.

अध्याय १५

श्लोक 64

स्वानि वर्णाश्रमोक्तानि धर्माणीह न हापयेत् ।यो हापयति तस्यासौ परिकुप्यति भास्करः

svāni varṇāśramoktāni dharmāṇīha na hāpayet / yo hāpayati tasyāsau parikupyati bhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वदा वरदा दुर्गा येयं कात्यायनी मुने पुराऽसुरवरौ रौद्रौ जगत्क्षोभकरावुभौ। रम्भश्चैव करम्भश्च द्वावास्तां सुमहाबलौ

English

Lord Sankara lifted him up with support of hand, addressed him as lola and again seated him on the chariot. When sun was again seated on his chariot, lord Brahma went to Sukesi and settled him again with kith and kin, the subject and city in

अध्याय १५

श्लोक 65

कुपितः कुलनाशाय ईश्वरो रोगवृद्धये ।भानुर्वै यतते तस्य नरस्य क्षणदाचर

kupitaḥ kulanāśāya īśvaro rogavṛddhaye / bhānurvai yatate tasya narasya kṣaṇadācara

हिन्दी अर्थ

तावपुत्रौ च देवर्षे पुत्रार्थं॑तेपतुस्तपः। बहून् वर्षगणान् हैत्यौ स्थितौ पञ्चनदे जले तत्रैको जलमध्यस्थो द्वितीयोऽप्यग्चिपञ्जमी। 'करम्भश्चैव रम्भश्च यक्षं मालवटं प्रति

English

mrcftzT vftstTKj *r ?i^t: i

अध्याय १५

श्लोक 66

तस्मात् स्वरधर्मं न हि संत्यजेत न हापयेच्चापि हि नात्मवंशम् ।यः संत्यजेच्चापि निजं हि धर्मं तस्मै प्रकुप्येत दिवाकरस्तु

tasmāt svaradharmaṃ na hi saṃtyajeta na hāpayeccāpi hi nātmavaṃśam / yaḥ saṃtyajeccāpi nijaṃ hi dharmaṃ tasmai prakupyeta divākarastu

हिन्दी अर्थ

यज्ञवाराह विष्णो! आप पाझजन्य नामक विशाल शङ्क तथा अन्तर्बोध्य पङ्कजको लेकर मेरी अग्निकोणमें रक्षा करें। दिव्यमूर्ति नृसिंह! सूर्यशत नामकी ढाल तथा चन्द्रहास नामकी तलवार लेकर मेरी नैऋत्यकोणमें रक्षा करें॥ २९--३२॥

English

Brahma returned to his abode known as Vairaja just after he re-settled Sukesi in sky, embraced lord Sankara and saluted Kesava O Narada! The sun god during ancient period had thus dashed the city of Sukesi down on the earth and Mahadeva had thrown down the sun on the ground and not burnt him by the fire dwelling in his third eye.

अध्याय १५

श्लोक 67

पुलस्त्य उवाच ।इत्येवमुक्तो मुनिभिः सुकेशी प्रणम्य तान् ब्रह्मनिधीन् महर्षीन् ।जगाम चोत्पत्य पुरं स्वकीयं मुहुर्मुहुर्धर्ममवेक्षमाणः

pulastya uvāca / ityevamukto munibhiḥ sukeśī praṇamya tān brahmanidhīn maharṣīn / jagāma cotpatya puraṃ svakīyaṃ muhurmuhurdharmamavekṣamāṇaḥ

हिन्दी अर्थ

आप वैजयन्ती नामकी माला तथा श्रीवत्स नामका कण्ठाभूषण धारणकर मेरी वायव्यकोणमें रक्षा करें। देव हयग्रीव! आपको नमस्कार है। जनार्दन! वैनतेय (गरुड़)-पर आरूढ़ होकर आप मेरी अन्तरिक्षमें रक्षा करें। अजित! अपराजित! आपको सदा नमस्कार है। महाकच्छप! आप विशालाक्षपर चढ़कर मेरी रसातलमें रक्षा करें। महामोह! आपको नमस्कार है। पुरुषोत्तम! आप आठ हाथोंसे पञ्जर बनाकर हाथ, सिर एवं सन्धि-

English

Sankara again established sun for shining regularly from the earth to the sky and Brahma had settled again Sukes'i with his city and commune in the sky.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 15
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.