Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
10
अध्याय 10 / 95

Adhyaya 10

56 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ56 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०

श्लोक 1

इती श्रीवामनपुराणे नवमो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।ततः प्रवृत्ते संग्रामे भीरूणां भयवर्धने ।सहस्रक्षो महाचापमादाय व्यसृजच्छरान्

itī śrīvāmanapurāṇe navamo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / tataḥ pravṛtte saṃgrāme bhīrūṇāṃ bhayavardhane / sahasrakṣo mahācāpamādāya vyasṛjaccharān

हिन्दी अर्थ

अज्ञान, अपवित्रता, असत्यता एवं सदा मांस-भक्षणकी प्रवृत्ति -ये पिशाचोंके धर्म हैं। राक्षस! ये ही बारह योनियाँ हैं । पितामह ब्रह्माने उनके ये बारह गति देनेवाले धर्म कहे हैं भवद्धिरुक्ता ये धर्माः शाश्चता द्वादशाव्ययाः। तत्र ये मानवा धर्मास्तान् भूयो वक्तुमहथ

English

They faced each other with sharp challenging statements, gave extra-tension to their bows, shot a shower of arrows and began to say- "Oh! Come! Come hurriedly. Why are you so stopped?" II O II

अध्याय १०

श्लोक 2

अन्धको ऽपि महावेगं धनुराकृष्य भास्वरम् ।पुरन्दराय चिक्षेप शरान् बर्हिणवाससः

andhako 'pi mahāvegaṃ dhanurākṛṣya bhāsvaram / purandarāya cikṣepa śarān barhiṇavāsasaḥ

हिन्दी अर्थ

शृणुष्व मनुजादीनां धर्मोऽस्तु क्षणदाचर। ये चसन्ति महीपृष्ठे नरा द्वीपेषु सप्तसु योजनानां प्रमाणेन पञ्चाशत्कोटिरायता। जलोपरि महीयं हि नौरिवास्ते सरिज्जले

English

Showering arrows and making attack with acute weapons those people gave an extreme flow to a fierce battle river whose flow was analogous to that of Mandakinl. O Narada! The aggressive gods and demons intended to cross the blood-stream which was making healthy the Pisacas and monsters and to win the three-worlds.

अध्याय १०

श्लोक 3

तावन्योन्यं सुतीक्ष्णाग्रैः शरैः संनतपर्वभिः ।रुक्मपुङ्खैर्महावेगैराजघ्नतुरुभावपि

tāvanyonyaṃ sutīkṣṇāgraiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ / rukmapuṅkhairmahāvegairājaghnaturubhāvapi

हिन्दी अर्थ

तस्योपरि च देवेशो ब्रह्मा शैलेन्द्रमुत्तमम्। 'कर्णिकाकारमत्युच्चं स्थापयामास सत्तम तस्येमां निर्ममे पुण्यां प्रजां देवश्चतुर्दिशम्। स्थानानि द्वीपसंज्ञानि कृतवांश्च प्रजापतिः

English

try tiPi hwt ^rnrn-A4itn :i qufo trrdmuri iioTFsri FIT Tot ifsfoytsIKg ^TTrllk^ll

अध्याय १०

श्लोक 4

चचः क्रुद्धूः शतमखः कुलिशं भ्राम्य पाणिना ।चिक्षेप दैत्यराजाय तं ददर्श तथान्धकः

cacaḥ kruddhūḥ śatamakhaḥ kuliśaṃ bhrāmya pāṇinā / cikṣepa daityarājāya taṃ dadarśa tathāndhakaḥ

हिन्दी अर्थ

घृतोदो द्विगुणश्चैव कुशद्वीपात् प्रकीर्तितः समुद्राद् द्विगुणः शाकः शाकाद् दुग्धाब्धिरुत्तमः।

English

(At that time) several musical instruments were being played from both sides (i.e. gods and demons), a crowd of hermits and siddhas were observing that battle and the warriors killed in war were being brought to heaven by Pulastya said- On having started the fear aggravating battle for cowards, lord Indra began to shoot arrows from his grand bow.

अध्याय १०

श्लोक 5

आजघान च बाणौघैरस्त्रैः स नारद ।तान् भस्मसात्तदा चक्रे नगानिव हुताशनः

ājaghāna ca bāṇaughairastraiḥ sa nārada / tān bhasmasāttadā cakre nagāniva hutāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

चत्वारिंशदिमाः कोट्यो लक्षाश्च नवतिः स्मृताः। योजनानां राक्षसेन्द्र पञ्च चातिसुविस्तृताः। जम्बूह्वीपात् समारभ्य यावतक्षीराब्धिरन्ततः तस्माच्च पुष्करद्वीपः स्वादूदस्तदनन्तरम्। 'कोट्यश्चतस्त्रो लक्षाणां द्विपञ्जाशच्च राक्षस

English

Andhaka too reciprocated the attack on Indra by shooting at him numerous arrows having the shape of peacock wings. Tit: I

अध्याय १०

श्लोक 6

ततो ऽतिवेगिनं वज्रं दृष्ट्वा बलवतां वरः ।समाप्लुत्य रथात्तस्थौ भुवि बाहु सहायवान्

tato 'tiveginaṃ vajraṃ dṛṣṭvā balavatāṃ varaḥ / samāplutya rathāttasthau bhuvi bāhu sahāyavān

हिन्दी अर्थ

पुष्करद्वीपमानोऽयं तावदेव तथोदधिः। -लक्षमण्डकटाहेन समन्तादभिपूरितम् 'एवं द्विपास्त्विमे सप्त पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः।

English

Both of them injured each other by shooting the arrows of bend nodes, wing shaped and most acute.

अध्याय १०

श्लोक 7

रथं सारथिना सार्धं साश्वध्वजसकूबम् ।भस्म कृत्वाथ कुलिशमन्धकं समुपाययौ

rathaṃ sārathinā sārdhaṃ sāśvadhvajasakūbam / bhasma kṛtvātha kuliśamandhakaṃ samupāyayau

हिन्दी अर्थ

'शाकान्तेषु न तेष्वस्ति युगावस्था कथंचन सुकेशिने कहा-- आपलोगोंने जो शाश्वत एवं अव्यय बारह धर्म बताये हैं, उनमें मनुष्योंके धर्मोको एक बार पुनः कहनेकी कृपा करें

English

I^RTjfRT W cTSTTS^Sra*: H 3TF3TOR W qi uf l flujl : ^ qTT^l

अध्याय १०

श्लोक 8

तमापतन्तं वेगेन मुष्टिनाहत्य भूतले ।पातयामास बलवान् जगर्ज च तदान्धकः

tamāpatantaṃ vegena muṣṭināhatya bhūtale / pātayāmāsa balavān jagarja ca tadāndhakaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने कहा-- निशाचर! पृथ्वीके सात द्वीपोंमें निवास करनेवाले मनुष्य आदिके धर्मोको सुनो। यह पृथ्वी पचास करोड़ योजन विस्तारवाली है और यह नदीमें नावके समान जलपर स्थित है। सज्जनग्रेष्ठ! उसके ऊपर देवेश ब्रह्माने कर्णिकाके आकारवाले अत्यन्त ऊँचे सुमेरुगिरिको स्थापित किया है। फिर उसपर ब्रह्माने चारों दिशाओंमें पवित्र प्रजाका निर्माण किया और द्वीप- नामवाले अनेक स्थानोंकी भी रचना की है

English

Aggrieved Indra then gave a circular motion to thunderbolt and threw it at Andhaka. Andhaka saw it and O Narada! he also attacked with arrows, weapons and arms. As the fire bums in ashes the trees, the thunderbolt had burnt them all.

अध्याय १०

श्लोक 9

तं गर्जमानं वीक्ष्याथ वासवः सायकैर्दृढम् ।ववर्ष तान् वारयन् स समभ्यायाच्छतक्रतुम्

taṃ garjamānaṃ vīkṣyātha vāsavaḥ sāyakairdṛḍham / vavarṣa tān vārayan sa samabhyāyācchatakratum

हिन्दी अर्थ

उनके मध्यमें उन्होंने जम्बूट्ठीपकी रचना की। इसका प्रमाण एक लक्ष योजनका कहा जाता है। उसके बाहर दुगुना परिमाणमें लवण-समुद्र है तथा उसके बाद उसका दुगुना प्लक्षद्वीप है। उसके बाहर दुगुने प्रमाणवाला बलयाकार इक्षुरस-सागर है। इस महोदधिका दुगुना शाल्मलिद्वीप है। उसके बाहर उससे दुगुना सुरासागर है तथा उससे दुगुना कुशद्वीप है। कुशद्वीपसे दुगुना घृतसागर है ॥ ३४--३७॥

English

The mightiest Andhaka then jumped from the chariot down without weapon in hand and stood on ground when he saw thunderbolt rapidly approaching him.

अध्याय १०

श्लोक 11

आजघान तलेनेभं कुम्भमध्ये पदा करे ।जानुना च समाहत्य विषाणं प्रबभञ्ज च ।।१०।१० वाममुष्ट्या तथा पार्श्वं समाहत्यान्धकस्त्वरन् ।गजेन्द्रं पातयामास प्रहारैर्जर्जरीकृतम्

ājaghāna talenebhaṃ kumbhamadhye padā kare / jānunā ca samāhatya viṣāṇaṃ prababhañja ca / / 10.10 vāmamuṣṭyā tathā pārśvaṃ samāhatyāndhakastvaran / gajendraṃ pātayāmāsa prahārairjarjarīkṛtam

हिन्दी अर्थ

निशाचर! घृतसागरसे दुगुना क्रौंचद्वीप कहा गया है तथा उससे दुगुना दधिसमुद्र है। दधिसागरसे दुगुना शाकद्वीप है और शाकद्वीपसे द्विगुण उत्तम क्षीरसागर है जिसमें शेषशय्यापर सोये श्रीहरि स्थित हैं। ये सभी परस्पर एक-दूसरेसे द्विगुण प्रमाणमें स्थित हैं। राक्षसेनद्र। जम्बूद्वीपसे लेकर क्षीरसागरके अन्ततकका विस्तार चालीस करोड़ नब्बे लाख पाँच योजन है ॥ ३८--४०॥

English

T2T ■Hlifani tTrf yMatcRKt^jiKHL f faynMo q; ' n^M i *r4 iiiv9ii

अध्याय १०

श्लोक 12

गजेन्द्रात् पतमानाच्च अवप्लुत्य शतक्रतुः ।पाणिना वज्रमादाय प्रविवेशामरावतीम्

gajendrāt patamānācca avaplutya śatakratuḥ / pāṇinā vajramādāya praviveśāmarāvatīm

हिन्दी अर्थ

राक्षस! उसके बाद पुष्करद्वीप एवं तदनन्तर स्वादु जलका समुद्र है। पुष्करट्वीपका परिमाण चार करोड़ बावन लाख योजन है। उसके चारों ओर उतने ही परिमाणका समुद्र है। उसके चारों ओर लाख -योजनका अण्डकटाह है। इस प्रकार वे सातों द्वीप भिन्न धर्मों और क्रियावाले हैं। निशाचर! हम उनका वर्णन करते हैं। तुम उसे सुनो। वीर! प्लक्षसे शाकतकके द्वीपोंमें जो सनातन (नित्य) पुरुष निवास करते हैं,

English

That thunderbolt first burnt into ashes the charioteer, horse, flag and Kubara including chariot and then accessed to Andhaka.

अध्याय १०

श्लोक 13

परङ्मुखे सहस्राक्षे तदा दैवतबलं महत् ।पातयामा द्रत्येन्द्रः पादमुष्टितलादिभिः

paraṅmukhe sahasrākṣe tadā daivatabalaṃ mahat / pātayāmā dratyendraḥ pādamuṣṭitalādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

उनमें किसी प्रकारकी युग-व्यवस्था नहीं है। मोदन्ते देववत्तेषां धर्मो दिव्य उदाहतः।

English

The mighty Andhaka blew his fist on thunderbolt knocked it down and began to

अध्याय १०

श्लोक 14

ततो वैवस्वतो दण्डं परिभ्राम्य द्विजोत्तम ।समभ्यधावत् प्रह्लादं हन्तुकामः सुरोत्तमः

tato vaivasvato daṇḍaṃ paribhrāmya dvijottama / samabhyadhāvat prahlādaṃ hantukāmaḥ surottamaḥ

हिन्दी अर्थ

ये जनाः पुष्करद्वीपे वसन्ते रोद्रदर्शने। पैशाचमाश्रिता धर्मे कर्मान्ते ते विनाशितः किमर्थ पुष्करद्वीपो भवद्भिः समुदाहृतः। दुर्दर्शः शौचरहितो घोरः कर्मान्तनाशकृत्

English

Indra shot a shower of arrows at him when he saw him yelling in anger. He shattered them all and then rushed to Satakratu (Indra).

अध्याय १०

श्लोक 15

तमापतन्तं बाणैघैर्ववर्षं रविनन्दनम् ।हिरण्यकशिपोः पुत्रश् चापमानम्य वेगवान्

tamāpatantaṃ bāṇaighairvavarṣaṃ ravinandanam / hiraṇyakaśipoḥ putraś cāpamānamya vegavān

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् निशाचर द्वीपे नरकाः सन्ति दारुणाः। रौरवाद्यास्ततो रौद्रः पुष्करो घोरदर्शनः कियन्त्येतानि रौद्राणि नरकाणि तपोधनाः। कियन्मात्राणि मार्गेण का च तेषु स्वरूपता

English

He slapped at the stomach of Airavata and hit hard at his trunk by foot. He further gave a sharp blow on his tusk and broke it down.

अध्याय १०

श्लोक 16

तां बाणवृष्टिमतुलां दण्डेनाहत्य भास्करिः ।शातयित्वा प्रचिक्षेप दण्डं लोकभयङ्करम्

tāṃ bāṇavṛṣṭimatulāṃ daṇḍenāhatya bhāskariḥ / śātayitvā pracikṣepa daṇḍaṃ lokabhayaṅkaram

हिन्दी अर्थ

रौरवो नाम नरकः प्रथमः परिकीर्तितः 'तप्तताम्रमयी भूमिरधस्ताद्वह्वितापिता । द्वितीयो द्विगुणस्तस्मान्महारौरव उच्यते

English

And Andhaka then hurriedly hit at the side of that elephant by his left fist. It was intolerable and the giant elephant thus fell down on the ground.

अध्याय १०

श्लोक 17

स वायुपथमास्थाय धर्मराजकरे स्थितः ।जज्वाल कालग्निनिभो यद्वद् दग्धुं जगत्त्रयम्

sa vāyupathamāsthāya dharmarājakare sthitaḥ / jajvāla kālagninibho yadvad dagdhuṃ jagattrayam

हिन्दी अर्थ

अन्धतामिस्त्रको नाम चतुर्थो द्विगुणः परः ततस्तु कालचक्रेति पञ्चमः परिगीयते।

English

■h^lchctqRNI 3tctk^riJ hlftTRT ctdMRfRt yfa^UMfiydlHIl ^11

अध्याय १०

श्लोक 18

जाज्वल्यमानामायान्तं दण्डं दृष्ट्वा दितेः सुताः ।प्राक्रोशन्ति हतः कष्टं प्रह्लादो ऽयं यमेन हि

jājvalyamānāmāyāntaṃ daṇḍaṃ dṛṣṭvā diteḥ sutāḥ / prākrośanti hataḥ kaṣṭaṃ prahlādo 'yaṃ yamena hi

हिन्दी अर्थ

योजनानां परिख्यातमष्टमं नरकोत्तमम् 'करपत्रस्तथैवोक्तस्तथाऽन्यः श्वानभोजनः

English

Indra jumped from Airavata when it was falling, took the thunderbolt in hand and moved hurriedly to Amaravati. That demon-king used frequently his fist, legs, hands and killed a considerable part of the divine army when Indra showed his back to the battle.

अध्याय १०

श्लोक 19

तमाक्रन्दितमाकर्ण्य हिरण्याक्षसुतो ऽन्धकः ।प्रोवाच मा भैष्टच मयि स्थिते को ऽयं सुराधमः

tamākranditamākarṇya hiraṇyākṣasuto 'ndhakaḥ / provāca mā bhaiṣṭaca mayi sthite ko 'yaṃ surādhamaḥ

हिन्दी अर्थ

संदंशो लौहपिण्डश्च करम्भसिकता तथा। प्रोक्तास्तवैते नरकाः सुकेशिन्

English

I g sh q i O great Brahmin! Yama then rushed toward Prahlada to give a sharp blow with his danda to which he was giving circular motion

अध्याय १०

श्लोक 20

इत्येवसुक्त्वा वचनं वेगेनाबिससार च।जग्राह पाणिना दणेडं हसन् सव्येन नारद

ityevasuktvā vacanaṃ vegenābisasāra ca/ jagrāha pāṇinā daṇeḍaṃ hasan savyena nārada

हिन्दी अर्थ

सुकेशिकी कथा, ऋषियोंका धर्मोपदेश, देवादिके धर्म एवं इक्कीस नरकोंका वर्णन महाबाहो! वे देवताओंके समान सुखभोग करते हैं। उनका धर्म दिव्य कहा जाता है। कल्पके अन्तमें उनका प्रलयमात्र होना वर्णित है । पुष्करद्वीप देखनेमें भयंकर है । बहाँके निवासी पैशाच-धर्मोका पालन करते हैं। कर्मके

English

tT UT VItRI d i uf t^ cul ffowichfyuft : p giwn?

अध्याय १०

श्लोक 21

तमादाय ततो वेगाद् भ्रामयामास चान्धकः ।जगर्ज च महानादं यथा प्रावृषि तोयदः

tamādāya tato vegād bhrāmayāmāsa cāndhakaḥ / jagarja ca mahānādaṃ yathā prāvṛṣi toyadaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तमें उनका नाश होता है ॥ ४१--४६॥ सुकेशिने कहा--आपलोगोंने पुष्करद्धीपको भयंकर, पवित्रतारहित, घोर एवं कर्मके अन्तमें नाश करनेवाला क्यों बतलाया? कृपाकर यह बात हमें समझायें

English

When the chivalrous son of Hiranyakasipu saw the son of Rabi (Yama) marching forward, a shower of arrows flow from his V ll

अध्याय १०

श्लोक 22

प्रह्लादं रक्षितं दृष्ट्वा दण्डाद् दैत्येश्वरेण हि ।साधुवादं ददुर्हृष्टा दैत्यदानवयूथपाः

prahlādaṃ rakṣitaṃ dṛṣṭvā daṇḍād daityeśvareṇa hi / sādhuvādaṃ dadurhṛṣṭā daityadānavayūthapāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने कहा-- निशाचर! उस द्वीपमें रौरव आदि भयानक नरक हैं। इसीसे पुष्करद्वीप देखनेमें बड़ा भयंकर है सुकेशिने पूछा- तपस्विगण! वे रौद्र नरक कितने हैं? उनका मार्ग कितना है? उनका स्वरूप कैसा है ?

English

Yamaraja destroyed that cluster of arrows through his danda and threw them with full might on Prahlada.

अध्याय १०

श्लोक 23

भ्रामयन्तं महादण्डं दृष्ट्वा भानुसुतो मुने ।दुःसहं दुर्धरं मत्वा अन्तर्धानमगाद् यमः

bhrāmayantaṃ mahādaṇḍaṃ dṛṣṭvā bhānusuto mune / duḥsahaṃ durdharaṃ matvā antardhānamagād yamaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने कहा- राक्षसश्रेष्ठ! उन समस्त रौरव आदि नरकोंका लक्षण और प्रमाण सुनो, जिन (मुख्य नरकों)-की संख्या इक्कीस है। उनमें प्रथम रौरव नरक कहा जाता है। वह दो हजार योजन विस्तृत एवं प्रज्वलित अङ्गारमय है। उससे द्विगुणित महारौरव नामक द्वितीय नरक है। उसकी भूमि जलते हुए ताँबेसे बनी है, जो नीचेसे अग्निद्वारा तापित होती रहती है। उससे द्विगुणित विस्तृत तीसरा तामिस्र नामक नरक कहा जाता है। उससे

English

Having discharged from the hand of Yama, that danda began luminating in flames like Kalagni. It appeared as if the time for destruction of three-world has come.

अध्याय १०

श्लोक 24

अन्तर्हिते धर्मराजे प्रह्लादो ऽपि महामुने ।दारयामास बलवान् देवसैन्यं समन्ततः

antarhite dharmarāje prahlādo 'pi mahāmune / dārayāmāsa balavān devasainyaṃ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

द्विगुणित अन्धतामिस्र नामक चतुर्थ नरक है। उसके बाद पञ्चम नरकको कालचक्र कहते हैं। अप्रतिष्ठ नामक नरकोंमें श्रेष्ठ असिपत्रवन नामक आठवाँ नरक बहत्तर हजार योजन विस्तृत कहा जाता है। नवाँ तप्तकुम्भ, दसवाँ कूटशाल्मलि, ग्यारहवाँ करपत्र और बारहवा नरक श्वानभोजन है। उसके बाद क्रमशः संदंश, लोहपिण्ड,

English

The Daityas began crying when they saw Kaladanda forwarding- "Alas! Prahlada is now killed by Yamaraja."

अध्याय १०

श्लोक 25

वरुणः शिशुमारस्थो बद्ध्वा पाशैर्महासुरान् ।गदया दारयामास तमभ्यागाद् विरोचनः

varuṇaḥ śiśumārastho baddhvā pāśairmahāsurān / gadayā dārayāmāsa tamabhyāgād virocanaḥ

हिन्दी अर्थ

करम्भसिकता, भयंकर क्षार नदी, कृमिभोजन और अठारहवेंको घोर वैतरणी नदी कहा जाता है। उनके अतिरिक्त संशोषण नामक अन्तरहित नरक हैं। सुकेशिन्! हमलोगॉने तुमसे इन नरकोंका वर्णन कर दिया

English

Having attracted to their cries, Andhaka cooled them by saying- "Don't be afraid. What is the existence of this meanest god till I am

अध्याय १०

श्लोक 26

तोमरैर्वज्रसंस्पर्शैः शक्तिभिर्मार्गणैरपि ।जलेशं ताडयामास मुद्गरैः कणपैरपि

tomarairvajrasaṃsparśaiḥ śaktibhirmārgaṇairapi / jaleśaṃ tāḍayāmāsa mudgaraiḥ kaṇapairapi

हिन्दी अर्थ

सुकेशिका नरक देनेवाले कर्मोके सम्बन्धमें प्रश्‍न, ऋषियोंका उत्तर और नरकोंका वर्णन कर्मणा नरकानेतान् केन गच्छन्ति वै कथम्। एतद् वदन्तु विप्रेन्द्राः परं कौतूहलं मम

English

II O Narada! He rushed with these words and caught that danda with the left hand smilingly.

अध्याय १०

श्लोक 27

ततस्तं गदयाभ्येत्य पातयित्वा धरातले ।अभिद्रुत्य बबन्धाथ पाशैर्मत्तगजं बली

tatastaṃ gadayābhyetya pātayitvā dharātale / abhidrutya babandhātha pāśairmattagajaṃ balī

हिन्दी अर्थ

कर्मणा येन येनेह यान्ति शालकटंकट। स्वकर्मफलभोगार्थ नरकान् मे श्रृणुष्व तान् वेददेवद्विजातीनां यैर्निन्दा सततं कृता। ये पुराणेतिहासार्थान् नाभिनन्दन्ति पापिनः

English

dMIcftq fTfTt ^TT^srragiRnT gi■*!<*: I g gsn jnfft <Ttg^:ii ? ?ii

अध्याय १०

श्लोक 28

तान् पाशाञ्शतधा चक्रे वेगाच्च दनुजेश्वरः ।वरुणं च समभ्येत्य मध्ये जग्राह नारद

tān pāśāñśatadhā cakre vegācca danujeśvaraḥ / varuṇaṃ ca samabhyetya madhye jagrāha nārada

हिन्दी अर्थ

गुरुनिन्दाकरा ये च मखविघ्नकराश्च ये। दातुर्निवारका ये च तेषु ते निपतन्ति हि 'करपत्रेण पाट्यन्ते ते द्विधा यमकिंकरैः

English

Andhaka then gave it a circular motion and cried in anger so loud as if clouds during rainy season thundered. When the commanders in Daitya and Danavas’ army saw Prahlada defended by Andhaka, they cheered loud and tendered gratitude for him.

अध्याय १०

श्लोक 29

ततो दन्ती च शृङ्गाभ्यां प्रचिक्षेप तदाव्ययः ।ममर्द च तथा पद्भ्यां सवाहं सलिलेश्वराम्

tato dantī ca śṛṅgābhyāṃ pracikṣepa tadāvyayaḥ / mamarda ca tathā padbhyāṃ savāhaṃ salileśvarām

हिन्दी अर्थ

'परोपतापजनकाश्चन्दनोशीरहारिणः । बालव्यजनहरत्ताः करम्भसिकताश्रिताः निमन्त्रितोऽन्यतो भुङ्के श्राद्धे देवे सपैतृके। स द्विधा कृष्यते मूढस्तीक्ष्णतुण्डे: खगोत्तमैः

English

O hermit! When Yama, the son of Surya saw Andhaka has gripped the Mahadanda and giving in circular motion; he immediately vanished from there assuming it intolerable and acute to bear.

अध्याय १०

श्लोक 30

तं मर्द्यमानं वीक्ष्याथ शशाङ्कः शिशिराशुमान् ।अभ्येत्य ताडयामास मार्गणैः कायदारणैः

taṃ mardyamānaṃ vīkṣyātha śaśāṅkaḥ śiśirāśumān / abhyetya tāḍayāmāsa mārgaṇaiḥ kāyadāraṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

य: करोति च पैशुन्यं साधूनामन्यथामतिः। 'वज्रतुण्डनखा जिह्वामाकर्षन्तेऽस्य वायसाः सुकेशिने पूछा है ब्राह्मणश्रेष्ठ ! इन नरकोंमें लोग किस कर्मसे और कैसे जाते हैं, यह आपलोग बतलायें। इस विषयको जाननेको मेरी बड़ी उत्सुकता है

English

O great hermit! When Yama so vanished, mighty Prahlada began to kill the divine army When Varuna riding on Sisumara (sunsa) had fastened the demons with Pasa and began to give hard blows from his mace, Virocana immediately appeared there to face him. He gave hard blows with his tomaras, saktis, arrows, mudgaras, kanapa and spears on

अध्याय १०

श्लोक 31

स ताड्यमानः शिशिरांशुबाणैरवाप पीडां परमां गजेन्द्रः ।दुष्टश्च वेगात् पयसामधीशं मुहुर्मुहुः पादतलैर्ममर्द

sa tāḍyamānaḥ śiśirāṃśubāṇairavāpa pīḍāṃ paramāṃ gajendraḥ / duṣṭaśca vegāt payasāmadhīśaṃ muhurmuhuḥ pādatalairmamarda

हिन्दी अर्थ

ऋषिगण बोले (सुकेशिन्!) मनुष्य अपने जिन- जिन कर्मके फल भोग करनेके लिये इन नरकोंमें जाते हैं, उन्हें हमसे सुनो। जिन लोगोंने वेद, देवता एवं द्विजातियोंकी सदा निन्दा की है, जो पुराण एवं इतिहासके अर्थोमें आदरबुद्धि या श्रद्धा नहीं रखते और जो गुरुओंकी निन्दा करते हैं तथा यज्ञोंमें विघ्न डालते हैं, जो दाताको दान देनेसे रोकते हैं, वे सभी उन (वर्णित हो रहे) नरकोंमें गिरते हैं। जो अधम व्यक्ति

English

WW Varuna rushed at him, hit him hard with his mace, knocked him down and gripped his elephant by Pasa (strings).

अध्याय १०

श्लोक 32

स मृद्यमानो वरुणो गजेन्द्रं पद्भ्यां सुगाढं जगृहे महर्षे ।पादेषु भूमिं करयोः स्पृशंश्च मूर्द्धानमुल्लाल्य बलान्महात्मा

sa mṛdyamāno varuṇo gajendraṃ padbhyāṃ sugāḍhaṃ jagṛhe maharṣe / pādeṣu bhūmiṃ karayoḥ spṛśaṃśca mūrddhānamullālya balānmahātmā

हिन्दी अर्थ

मित्र, स्त्री-पुरुष, सहोदर भाई, स्वामी-सेवक, पिता-पुत्र एवं आचार्य तथा यजमानोंमें परस्पर झगड़ा लगाते हैं तथा जो अधम व्यक्ति एकको कन्या देकर पुनः दूसरेको दे देते हैं, वे सभी यमदूतोंद्वारा नरकोंमें आरासे दो भागोंमें चीरे जाते हैं

English

Virocana split in several pieces those pasas. O Narada! He caught the loin of Varuna in a The elephant imperishable then blew its teeth and knocked down Varuna on ground. He then crushed him with his chariot under its

अध्याय १०

श्लोक 33

गृह्याङ्गुलीभिश्च गजस्य पुच्छं कृत्वेह बन्धं भुजगेश्वरेण ।उत्पाट्य चिक्षेप विरोचनं हि सकुञ्जरं खे सनियन्तृवाहम्

gṛhyāṅgulībhiśca gajasya pucchaṃ kṛtveha bandhaṃ bhujageśvareṇa / utpāṭya cikṣepa virocanaṃ hi sakuñjaraṃ khe saniyantṛvāham

हिन्दी अर्थ

(इसी प्रकार) जो दूसरोंको संताप देते, चन्दन और खसकी चोरी करते और बालोंसे बने व्यजनों- चँवरोंको चुराते हैं, वे करम्भसिकता नामक नरकमें जाते हैं। जो देव या पितृश्राद्धमें निमन्त्रित होकर अन्यत्र भोजन करता है, उस मूर्खको नरकमें तीक्ष्ण चोंचवाले बड़े-बड़े नरकपक्षी पकड़कर दोनों ओर खींचते हैं। जो तीखे वचनोंके द्वारा चोट करते हुए साधुओंके हृदयको दुखाता है, उसके ऊपर भयंकर पक्षी अपने चोंचोंसे

English

Having seen Varuna so crushed, the moon god rushed there and shot arrows on the

अध्याय १०

श्लोक 34

क्षिप्तो जलेशेन विरोचनस्तु सकुञ्जरो भूमितले पपात ।साट्टं सन्यत्रार्गलहर्म्यभूमि पुरं सुकेशेरिव भस्करेण

kṣipto jaleśena virocanastu sakuñjaro bhūmitale papāta / sāṭṭaṃ sanyatrārgalaharmyabhūmi puraṃ sukeśeriva bhaskareṇa

हिन्दी अर्थ

कठोर प्रहार करते हैं। जो दुष्टबुद्धि मनुष्य साधुओंकी चुगली-निन्दा करता है, उसकी जीभको वज्रतुल्य चोंच और नखवाले कौए खींच लेते हैं जो उद्धत लड़के अपने माता-पिता एवं गुरुकी आज्ञाका उल्लङ्घन करते हैं, वे पीव, विष्ठा एवं मूत्रसे पूर्ण अप्रति नामक नरकमें नीचेकी ओर मुँह कर डुबाये जाते हैं।

English

The elephant suffered severe pain but was not afraid of crushing Varuna under its feet. His feet were churning Varuna's body

अध्याय १०

श्लोक 35

ततो जलेशः सगदः सपाशः सम्भ्यधावद् दितिजं निहन्तुम् ।ततः समाक्रन्दमनुत्तमं हि मुक्तं तु दैत्यैर्घनरावतुल्यम्

tato jaleśaḥ sagadaḥ sapāśaḥ sambhyadhāvad ditijaṃ nihantum / tataḥ samākrandamanuttamaṃ hi muktaṃ tu daityairghanarāvatulyam

हिन्दी अर्थ

शालकटंकट महाभारत ७। १०९। २२-३१ में अलम्बुषका तथा यहाँ सुकेशीका नामान्तर है। सुकेशि और सुकेशी भी चलते हैं। विड्भोजनं राक्षसेन्द्र नरकं ते व्रजन्ति च

English

O great hermit! Chivalrous Varuna gripped tightly both feet of the elephant, lifted his head and body by taking support from his hands and feet, gripped the elephant's tail, fastened Virocana with the serpent and threw him along with the elephant, the chariot and charioteer up into the sky.

अध्याय १०

श्लोक 36

हा हा हतो ऽसौ वरुणेन वीरो विरोचनो दानवसैन्यपालः ।प्रह्लाद हे जम्भकुजम्भकाद्या रक्षध्वमभ्येत्य सहान्धकेन

hā hā hato 'sau varuṇena vīro virocano dānavasainyapālaḥ / prahlāda he jambhakujambhakādyā rakṣadhvamabhyetya sahāndhakena

हिन्दी अर्थ

छिप्यन्ते हि करास्तेषां तप्तकुम्भे सुदारुणे सूर्येन्दुतारका दृष्टा यैरुच्छिष्टेश्च कामतः। तेषां नेत्रगतो वह्निर्धम्यते यमकिंकरैः

English

As Bhaskara once collapsed the city consisting of multi-storeyed buildings, apparatus, gates and palaces pertaining to

अध्याय १०

श्लोक 37

अहो महात्मा बलवाञ्जलेशः संचूर्णयन् दैत्यभटं सवाहम् ।पाशेन बद्ध्वा गदया निहन्ति यथा पशुं वाजिमखे महेन्द्रः

aho mahātmā balavāñjaleśaḥ saṃcūrṇayan daityabhaṭaṃ savāham / pāśena baddhvā gadayā nihanti yathā paśuṃ vājimakhe mahendraḥ

हिन्दी अर्थ

बद्धाङ्घ्रयस्ते निगडेलोहिर्वह्निप्रतापितैः। क्षिप्यन्ते रौरवे घोरे ह्याजानृपरिदाहिनः गुरुदेवद्विजातीनां वेदानां च नराधमैः। निन्दा निशामिता यैस्तु पापानामिति कुर्वताम्

English

the elephant thrown by Varuna fell with a heavy thud on the ground. <!<Tf

अध्याय १०

श्लोक 38

श्रुतत्वाथ शब्दं दितिजैः समीरितं जम्भप्रधाना दितिजेश्वरास्ततः ।समभ्यधावंस्त्वरिता जलेश्वरं यथा पतङ्गा ज्वलितं हुताशनम्

śrutatvātha śabdaṃ ditijaiḥ samīritaṃ jambhapradhānā ditijeśvarāstataḥ / samabhyadhāvaṃstvaritā jaleśvaraṃ yathā pataṅgā jvalitaṃ hutāśanam

हिन्दी अर्थ

तेषां लोहमयाः कीला वबह्निवर्णाः पुनः पुन: । श्रवणेषु निखन्यन्ते धर्मराजस्य किंकरैः प्रपादेवकुलारामान् विप्रवेश्मसभामठान्। 'कूपवापीतडागांश्च भड्वत्वा विध्वंसयन्ति ये

English

Varuna then rushed to slaughter other Daityas with mace and Pasa in his hand. Daityas began to cry in pain as loud as the clouds thunder. "Oh! the chivalrous Virocana is being thrashed by Varuna. O Prahlada! Come with Jambha, Kujambha etc. and Andhaka and ensure his defence.

अध्याय १०

श्लोक 39

तानागतान् वै प्रसमीक्ष्य देवः प्राह्लादिसुत्सृज्य वितत्य पाशम् ।गदां समुद्भ्राम्य जलेश्वरस्तु दुद्राव तान् जम्भमुखानरातीन्

tānāgatān vai prasamīkṣya devaḥ prāhlādisutsṛjya vitatya pāśam / gadāṃ samudbhrāmya jaleśvarastu dudrāva tān jambhamukhānarātīn

हिन्दी अर्थ

कर्तिकाभिः सुतीक्ष्णाभिः सुरौद्रैर्यमकिंकरैः शरणागतं ये त्यजन्ति ये च बन्धनपालकाः। पतन्ति यन्त्रपीडे ते ताड्यमानास्तु किंकरैः

English

Oh! the warrior Varuna was thrashing Virocana by blows from mace after fastening him in Pasa so barbarously as Indra slaughtered the animal in horse sacrifice (As'vamedha). Having heard the grievous call from Daityas, Jambha etc. prominent Daityas rushed so fast towards Varuna as the insects rush to the flames.

अध्याय १०

श्लोक 40

जम्भं च पाशेन तथा निहत्य तारं तलेनाशनिसंनिभेन ।पादेन वृत्रं तरसा कुजम्भं निपातयामास बलं च मुष्ट्या

jambhaṃ ca pāśena tathā nihatya tāraṃ talenāśanisaṃnibhena / pādena vṛtraṃ tarasā kujambhaṃ nipātayāmāsa balaṃ ca muṣṭyā

हिन्दी अर्थ

सुकेशिका नरक देनेवाले कर्मोके सम्बन्धमें प्रश्‍न, नरकोंका वर्णन जो देवता, अतिथि, अन्य प्राणी, सेवक, बाहरसे आये व्यक्ति, बालक, पिता, अग्नि एवं माताओंको बिना भोजन कराये पहले ही खा लेते हैं, वे अधम पुरुष पर्वततुल्य शरीर एवं सूची-सदृश मुखवाले होकर भूखसे व्याकुल रहते हुए दूषित

English

When Varuna saw such a composite attack from the Daityas, he left Virocana, immediately spread Pasa in its full length, gave a circular motion to mace and turned towards Jambha etc. enemies.

अध्याय १०

श्लोक 41

तेनार्दिता देववरेण दैत्याः संप्राद्रवन् दिक्षु विमुक्तशस्त्राः ।ततो ऽन्धकः सत्वरितो ऽभ्युपेयाद् रणाय योद्धुं जलनायकेन

tenārditā devavareṇa daityāḥ saṃprādravan dikṣu vimuktaśastrāḥ / tato 'ndhakaḥ satvarito 'bhyupeyād raṇāya yoddhuṃ jalanāyakena

हिन्दी अर्थ

रक्त एवं पीबका सार भक्षण करते हैं। है राक्षसराज! एक ही पङ्किमें बैठे हुए लोगोंको जो समानरूपसे भोजन नहीं कराते, वे विड्भोजन नामक नरकमें जाते हैं॥ ११--१४॥ चाहवालेको देखते हुए भी उसे अन्न नहीं देते-अकेले भोजन करते हैं, वे श्लेष्मभोजन नामक नरकमें जाते हैं। हे राक्षस! जो उच्छिष्टावस्थामें (जूठे रहते हुए) गाय, ब्राह्मण और अग्निको स्पर्श करते हैं, उनके हाथ भयंकर

English

He knocked down Jambha by fastening him with Pas'a, Tara demon by slapping, Vrtrasura by kick, Kujambha and Bala demons by hard hit through

अध्याय १०

श्लोक 42

तमापतन्तं गदया जघान पाशेन बद्ध्वा परुणो ऽसुरेशम् ।तं पाशमाविध्य गदां प्रगृह्य चिक्षेप दैत्यः स च जलेश्वराय

tamāpatantaṃ gadayā jaghāna pāśena baddhvā paruṇo 'sureśam / taṃ pāśamāvidhya gadāṃ pragṛhya cikṣepa daityaḥ sa ca jaleśvarāya

हिन्दी अर्थ

तप्तकुम्भमें डाले जाते हैं। जो उच्छिष्टावस्थामें स्वेच्छासे सूर्य, चन्द्र और नक्षत्रको देखते हैं, उनके नेत्रॉमें यमदूत अग्नि जलाते हैं। जो मित्रकी पत्नी, माता, जेठ भाई, पिता, बहन, पुत्री, गुरु और वृद्धोंको पैरसे छूते हैं, उन मनुष्योंके पैर खूब जलते हुए बेड़ीसे बाँधकर उन्हें रौरव-नरकमें डाला जाता है, जहाँ बे घुटनोंतक जलते रहते हैं

English

The daityas so knocked down by Varuna dropped down their weapons and ran away hither and thither. Andhaka then immediately appeared there to face Varuna.

अध्याय १०

श्लोक 43

तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य पाशं गदां च दाक्षायणिनन्दनस्तु ।विवेश वेगात् पयसां निधानं ततो ऽन्धको देवबलं ममर्द

tamāpatantaṃ prasamīkṣya pāśaṃ gadāṃ ca dākṣāyaṇinandanastu / viveśa vegāt payasāṃ nidhānaṃ tato 'ndhako devabalaṃ mamarda

हिन्दी अर्थ

जो बिना विशेष प्रयोजनके खीर, खिचड़ी एवं मांसका भोजन करते हैं, उनके मुँहमें जलता हुआ लोहेका पिण्ड डाला जाता है । जो पापियोंद्वारा की गयी गुरु, देवता, ब्राह्मण और वेदोंकी निन्दाको सुनते हैं, उन नीच मनुष्योंके कानोंमें धर्मराजके किंकर अग्निवर्ण लोहेकी कीलें बार-बार ठोंकते रहते हैं। जो प्याऊ (पौसार), देवमन्दिर, बगीचा, ब्राह्मणगृह, सभा, मठ, कुआँ, बावली एवं तडागको तोड़कर नष्ट करते हैं, उन मनुष्योंके विलाप करते रहनेपर भी भयंकर यमकिंकर

English

Varuna tied that demon king in Pasa and blew his mace on his body. The demon snatched these weapons and threw them on

अध्याय १०

श्लोक 44

ततो हुताशः सुरशत्रुसैन्यं ददाह रोषात् पवनावधूतः ।तमभ्ययाद् दानवविश्वकर्मा मयो महाबाहुरुदग्रवीर्यः

tato hutāśaḥ suraśatrusainyaṃ dadāha roṣāt pavanāvadhūtaḥ / tamabhyayād dānavaviśvakarmā mayo mahābāhurudagravīryaḥ

हिन्दी अर्थ

सुतीक्ष्ण छुरिकाओंद्वारा उनकी चमड़ी उधेड़ते हैं उनकी देहसे चर्मको काटकर पृथक् करते रहते हैं॥ २०--२४॥ जो गाय, ब्राह्मण, सूर्य और अग्निके सम्मुख मल- मूत्रादिका त्याग करते हैं, उनकी गुदासे कौए उनकी आँतोंको नोच-नोचकर काते हैं। जो दुर्भिक्ष (अकाल) एवं विप्लवके समय अकिंचन, पुत्र, भृत्य एवं कलत्र (स्त्री) आदि बन्धुवर्गको छोड़कर आत्म-पोषण करता है, बह यमदूतोंद्वारा श्रभोजन नामक नरकमें डाला जाता

English

Having seen Pas'a and mace forwarding, Varuna (Baksayani's son) immediately entered into the sea. Andhaka then started killing the

अध्याय १०

श्लोक 45

तमापतन्तं सह शम्बरेण समीक्ष्य वह्निः पवनेन सार्धम् ।शक्त्या मयं शम्बरमेत्य कण्ठे संताड्य जग्राह बलान्महर्षे

tamāpatantaṃ saha śambareṇa samīkṣya vahniḥ pavanena sārdham / śaktyā mayaṃ śambarametya kaṇṭhe saṃtāḍya jagrāha balānmaharṣe

हिन्दी अर्थ

है। जो रक्षाके लिये शरणमें आये व्यक्तिका परित्याग करता है, वह मनुष्य बन्दीगृह-रक्षक यमदूतोंके द्वारा पीटे जाते हुए यन्त्रपीड नामक नरकमें गिरते हैं। क्लेशयन्ति हिं विप्रादीन् ये ह्यकर्मसु पापिनः। ते पिष्यन्ते शिलापेषे शोष्यन्तेऽपि च शोषकैः

English

The, fire blazed by wind then started burning the demon army into ashes. The demon architect (Visvakarma) chivalrous Maya then appeared before him. sun?

अध्याय १०

श्लोक 46

शक्त्या स कायावरणे विदारिते संभिन्नदेहो न्यपतत् पृथिव्याम् ।मयः प्रजज्वाल च शम्वरो ऽपि कण्ठावलग्ने ज्वलने प्रदीप्ते

śaktyā sa kāyāvaraṇe vidārite saṃbhinnadeho nyapatat pṛthivyām / mayaḥ prajajvāla ca śamvaro 'pi kaṇṭhāvalagne jvalane pradīpte

हिन्दी अर्थ

न्यासापहारिणः पापा वध्यन्ते निगडैरपि। ्षुतक्षामाः शुष्कताल्वोष्ठाः पात्यन्ते वृश्चिकाशने पर्वमैश्ुनिनः पापाः परदाररताश्च ये। ते बहनितप्तां कूटाग्रामालिङ्गन्ते च शाल्मलीम्

English

O great hermit! When the fire god saw Maya forwarding with Sambara, he joined with the wind god, hit hard by s'akti at the throat of Sambara and gripped them forcibly. As the shield of Maya was penetrated, his injured body fell down on the ground on account of the severe blow from s'akti. Sambara's throat too began burning.

अध्याय १०

श्लोक 47

स दह्यमानो दितिजो ऽग्निनाथ सुविस्वरं घोरतरं रुराव ।सिंहाभिपन्नो विपिने यथैव मत्तो गजः क्रन्दति वेदनार्त्तः

sa dahyamāno ditijo 'gninātha suvisvaraṃ ghorataraṃ rurāva / siṃhābhipanno vipine yathaiva matto gajaḥ krandati vedanārttaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषामध्यापको यश्च स शिलां शिरसा वहेत् वेदवह्निगुरुत्यागी भार्यापित्रोस्तथैव च। गिरिशृङ्गादधःपातं पात्यन्ते यमकिंकरैः

English

That demon began weeping so loudly as the intoxicated elephant trumpets in pain when attacked by a lion. This was due to burning from fire so

अध्याय १०

श्लोक 48

तं शब्दमाकर्ण्य च शम्बरस्य दैत्येश्वरः क्रोधविरक्तदृष्टिः ।आः किं किमेतन्ननु केन युद्धे जितो मयः शम्बरदानवश्च

taṃ śabdamākarṇya ca śambarasya daityeśvaraḥ krodhaviraktadṛṣṭiḥ / āḥ kiṃ kimetannanu kena yuddhe jito mayaḥ śambaradānavaśca

हिन्दी अर्थ

पुनर्भूपतयो ये च कन्याविध्वंसकाश्च ये। तदगर्भश्राद्धभुग् यश्च कृमीन्भक्षेत्पिपीलिकाः याजको यजमानश्च सो श्मान्तः स्थूलकीटकः

English

it ¥ i <fcfqra>u4 ym PT kM fa«Tt*ra': yi«T«H32fflU£ll

अध्याय १०

श्लोक 49

ततो ऽब्रुवन् दैत्यभटा दितीशं प्रदह्यते ह्येष हुताशनेन ।रक्षस्व चाभ्येत्य न शक्यते ऽन्यैर्हुताशनो वारयितुं रणाग्रे

tato 'bruvan daityabhaṭā ditīśaṃ pradahyate hyeṣa hutāśanena / rakṣasva cābhyetya na śakyate 'nyairhutāśano vārayituṃ raṇāgre

हिन्दी अर्थ

पृष्ठमांसाशिनो मूढास्तथैवोत्कोचजीविनः। क्षिप्यन्ते वृकभक्षे ते नरके रजनीचर स्वर्णस्तेयी च ब्रह्मघ्नः सुरापी गुरुतल्पगः। तथा गोभूमिहर्त्तारो गोस्त्रीबालहनाश्च ये

English

Having heard that piteous cry, Andhaka filled with anger said- "Aha! What is it? Who has defeated Maya and Sambara in battle? The demon warriors then reported- "The fire is burning him. Rescue him immediately. Nobody other than you can prevent the fire in

अध्याय १०

श्लोक 50

इत्थं स दैत्यैरभिनोदितस्तु हिरण्यचक्षुस्तनयो महर्षे ।उद्यम्य वेगात् परिघं हुताशं समाद्रवत् तिष्ठ तिष्ठ ब्रुवन् हि

itthaṃ sa daityairabhinoditastu hiraṇyacakṣustanayo maharṣe / udyamya vegāt parighaṃ hutāśaṃ samādravat tiṣṭha tiṣṭha bruvan hi

हिन्दी अर्थ

'कूटसभ्यास्त्वशौचाश्च नित्यनैमित्तनाशकाः। 'कूटसाक्ष्यप्रदा ये च ते महारौरवे स्थिताः -दशवर्षसहस्त्राणि तावत् तामिस्त्रके स्थिताः। 'तावच्चैवान्धतामिस्त्रे असिपत्रवने ततः

English

O great hermit! As soon as the report was over, Andhaka picked up Parigha and rushed towards the fire ordering him to stop, stop

अध्याय १०

श्लोक 51

श्रुत्वान्धकस्यापि वचो ऽव्ययात्मा संक्रुद्धचित्तस्त्वरितो हि दैत्यम् ।उत्पाट्य भूम्यां च विनिष्पिपेष ततो ऽन्धकः पावकमाससाद

śrutvāndhakasyāpi vaco 'vyayātmā saṃkruddhacittastvarito hi daityam / utpāṭya bhūmyāṃ ca viniṣpipeṣa tato 'ndhakaḥ pāvakamāsasāda

हिन्दी अर्थ

जो लोग ब्राह्मणोंको कुकर्मोमें लगाकर उन्हें क्लेश देते हैं, वे पापी मनुष्य शिलाओंपर पीसे जाते हैं और अग्नि- सूर्य आदिद्वारा शोषित भी किये जाते हैं जो धरोहरको चुरा लेते हैं, उन्हें बेडी लगाकर भूखसे पीड़ित एवं सूखे तालु और ओठकी अवस्थामें वृश्चिकाशन नामक नरकमें गिराया जाता है । जो पर्वोमें मैथुन करते तथा परस्त्री-संग करते हैं, उन पापियोंको बहितप्त कीलोंवाले

English

Avyayatma fire immediately lifted that daitya up and then dashed down forcibly when it heard the challenge from Andhaka. By then Andhaka accessed to the fire.

अध्याय १०

श्लोक 52

समाजघानाथ हुताशनं हि वरयुधेनाथ वराङ्गमध्ये ।समाहतो ऽग्निः परिमुच्य शम्बरं तथान्धकं स त्वरितो ऽभ्यधावत्

samājaghānātha hutāśanaṃ hi varayudhenātha varāṅgamadhye / samāhato 'gniḥ parimucya śambaraṃ tathāndhakaṃ sa tvarito 'bhyadhāvat

हिन्दी अर्थ

शाल्मलिका (विवशतासे) आलिङ्गन करना पड़ता है। जो द्विज उपाध्यायको स्वयंकी अपेक्षा निम्नासनपर बैठाकर अध्ययन करता है, उन अधम द्विजों एवं उनके अध्यापकको सिरपर शिला वहन करनी पड़ती है। जो जलमें मूत्र, कफ एवं मलका त्याग करते हैं, उन्हें दुर्गन्धयुक्त विष्टा और पीबसे पूर्ण विण्मूत्र नामक नरकमें गिराया जाता है

English

uki^dlofH: utrgw vimt trars^rai it ^Rdiswwicrfiii k ? ii

अध्याय १०

श्लोक 53

तमापतन्तं परिघेण भूयः समाहनन्मूर्ध्नि तदान्धको ऽपि ।स ताडितो ऽग्निर्दितिजेश्वरेण भयात् प्रदुद्राव रणाजिराद्वि

tamāpatantaṃ parigheṇa bhūyaḥ samāhananmūrdhni tadāndhako 'pi / sa tāḍito 'gnirditijeśvareṇa bhayāt pradudrāva raṇājirādvi

हिन्दी अर्थ

जो इस संसारमें श्राद्धके अवसरपर अतिथिके निमित्त तैयार किये गये पदार्थको परस्पर भक्षण कर लेते हैं, उन मूर्खोंको परलोकमें एक-दूसरेका मांस खाना पड़ता है। जो वेद, अग्नि, गुरु, भार्या, पिता एवं माताका त्याग करते हैं, उन्हें यमदूत गिरिशिखरके ऊपरसे नीचे गिराते हैं। जो विधवासे विवाह कराते, अविवाहित कन्याको दूषित करते एवं उक्त प्रकारसे उत्पन्न व्यक्तियोंकी सन्तानके यहाँ श्राद्धमें भोजन करते हैं, उन्हें कृमि तथा पिपीलिकाका

English

He gave a sharp blow on the head of fire with a weapon. The fire so injured, then left Sambara and rushed immediately towards

अध्याय १०

श्लोक 54

ततो ऽन्धको मारुतचन्द्रभास्करान् साध्यान् सरुद्राश्विवसून् महोरगान् ।यान् याञ्शरेण स्पृशते पराक्रमी पराङ्मुखांस्तान्कृतवान् रणाजिरात्

tato 'ndhako mārutacandrabhāskarān sādhyān sarudrāśvivasūn mahoragān / yān yāñśareṇa spṛśate parākramī parāṅmukhāṃstānkṛtavān raṇājirāt

हिन्दी अर्थ

भक्षण करना पड़ता है। जो ब्राह्मण चाण्डाल और अन्त्यजोंसे दक्षिणा लेते हैं उन्हें तथा उनके यजमानको पत्थरोंमें रहनेवाला स्थूल कीट बनना पड़ता है॥ ३३--३६॥ राक्षस! जो पीठपीछे शिकायत करते हैं-चुगली करते एवं घूस लेते हैं, उन्हें वृकभक्ष नामक नरकमें डाला जाता है। इसी प्रकार सोना चुरानेवाले, ब्रह्महत्यारे, मद्यपी, गुरुपत्रीगामी, गाय तथा भूमिकी चोरी करनेवाले एवं स्त्री तथा बालकको मारनेवाले मनुष्यों तथा गो, सोम एवं

English

Andhaka again hit hard with Parigha on the head of fire. The fire god could not tolerate such a sharp blow one after another; was badly frightened and ran away from the battle¬

अध्याय १०

श्लोक 55

ततो विजित्यामरसैन्यसुग्रं सेन्द्रं सरुद्रं सयमं ससोमम् ।संपूज्यमानो दनुपुङ्गवैस्तु तदान्धको भूमिमुपाजगाम

tato vijityāmarasainyasugraṃ sendraṃ sarudraṃ sayamaṃ sasomam / saṃpūjyamāno danupuṅgavaistu tadāndhako bhūmimupājagāma

हिन्दी अर्थ

वेदका विक्रय करनेवाले, दम्भी, टेढ़ी भाषामें झूठी गवाही देनेवाले तथा पवित्रताके आचरणको छोड़ देनेवाले और नित्य एवं नैमित्तिक कर्मोके नाश करनेवाले द्विजोंको महारौरव नामक नरकमें रहना पड़ता है ॥ ३७--४०॥ उपर्युक्त प्रकारके पापियोंको दस हजार वर्ष तामि् नरकमें तथा उतने ही वर्षोतक अन्धतामिस्र और असिपत्र- वन नामक नरकमें रहनेके बादमें भी-उतने ही वर्षांतक घरीयन्त्र और तप्तकुम्भमें रहना पड़ता है। जिन भयंकर

English

Andhaka, the most chivalrous demon, then gave sharp blows from his arrows to the wind, moon, sun, Sadhya, Rudra, Asvinikumaras, Vasus and giant serpents. They all could not stand there and departed from the battle-field. Thus, Andhaka subjugated the entire armies of Indra, Rudra, Yama, Soma etc., praised by the and then descended onto the

अध्याय १०

श्लोक 56

आसाद्य भूमिं करदान् नरेन्द्रान् कृत्वा वशे स्थाप्य चराचरं च।जगत्समग्रं प्रविवेश धीमान् पातालमग्र्यं पुरमश्मकाह्वम्

āsādya bhūmiṃ karadān narendrān kṛtvā vaśe sthāpya carācaraṃ ca/ jagatsamagraṃ praviveśa dhīmān pātālamagryaṃ puramaśmakāhvam

हिन्दी अर्थ

ये त्वेते नरका रोद्रा रौरवाद्यास्तवोदिता:। ते सर्वे क्रमश: प्रोक्ताः कृतघ्ने लोकनिन्दिते लोकेषु यद्वत्सदनं विरिञ्चे

English

He then subjugated all kings, imposed taxes on them, enslaved the entire movable and immovable world and lastly, entered into the nether world and accessed to his As'maka city.

अध्याय १०

श्लोक 57

तत्र स्थितस्यापि महासुरस्य गन्धर्वविद्याधरसिद्धसंघाः ।सहाप्सरोभिः परिचारणाय पातालमभ्येत्य समावसन्त

tatra sthitasyāpi mahāsurasya gandharvavidyādharasiddhasaṃghāḥ / sahāpsarobhiḥ paricāraṇāya pātālamabhyetya samāvasanta

हिन्दी अर्थ

सत्यं यथा धर्मविधिक्रियासु मुख्यः पुराणेषु यथैव

English

In order to render services to Andhaka, then great king to Danava, Gandharvas including nymphs, Vidyadharas and group of Siddhas came down to the nether world and began residing there.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 10
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.