Prashna Upanishad· Praśnopaniṣad
1
अध्याय 1 / 6

Question 1 — Kabandhī on the Origin of Beings

प्रथमः प्रश्नः

16 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ16 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १

श्लोक 1

सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत् सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः

sukeśā ca bhāradvājaḥ śaibyaśca satyakāmaḥ sauryāyaṇī ca gārgyaḥ kausalyaścāśvalāyano bhārgavo vaidarbhiḥ kabandhī kātyāyanaste haite brahmaparā brahmaniṣṭhāḥ paraṃ brahmānveṣamāṇā eṣa ha vai tat sarvaṃ vakṣyatīti te ha samitpāṇayo bhagavantaṃ pippalādamupasannāḥ

हिन्दी अर्थ

सुकेशा भारद्वाज, सत्यकाम शैब्य, सौर्यायणी गार्ग्य, कौसल्य आश्वलायन, भार्गव वैदर्भि, और कबन्धी कात्यायन — ये ब्रह्मपरायण, ब्रह्मनिष्ठ, परम ब्रह्म की खोज में रत — हाथ में समिधा लिये भगवान् पिप्पलाद के पास "ये हमें सब कुछ बताएँगे" — इस भाव से उपस्थित हुए।

English

Sukeśā Bhāradvāja, Śaibya Satyakāma, Sauryāyaṇī Gārgya, Kausalya Āśvalāyana, Bhārgava Vaidarbhi, and Kabandhī Kātyāyana — devoted to Brahman, established in Brahman, seeking the supreme Brahman — approached the venerable Pippalāda, fuel in hand, thinking: "He will tell us all."

अध्याय १

श्लोक 1.2

तान् ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति

tān ha sa ṛṣiruvāca bhūya eva tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā saṃvatsaraṃ saṃvatsyatha yathākāmaṃ praśnān pṛcchata yadi vijñāsyāmaḥ sarvaṃ ha vo vakṣyāma iti

हिन्दी अर्थ

ऋषि ने उनसे कहा — "एक वर्ष और मेरे साथ रहो — तपस्या, ब्रह्मचर्य, और श्रद्धा के साथ। फिर जो भी पूछना हो, पूछो। यदि हम जानेंगे, तो तुम्हें सब बता देंगे।"

English

The sage said to them: "Live with me for a year more, in austerity, celibacy, and faith. Then ask whatever you wish. If we know, we will tell you all."

अध्याय १

श्लोक 1.3

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ ।भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति

atha kabandhī kātyāyana upetya papraccha | bhagavan kuto ha vā imāḥ prajāḥ prajāyanta iti

हिन्दी अर्थ

फिर कबन्धी कात्यायन निकट आकर पूछा — "हे भगवन्! ये सब प्राणी किससे उत्पन्न होते हैं?"

English

Then Kabandhī Kātyāyana approached and asked: "Sir, from what are these creatures born?"

अध्याय १

श्लोक 1.4

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति

tasmai sa hovāca prajākāmo vai prajāpatiḥ sa tapo'tapyata sa tapastaptvā sa mithunamutpādayate rayiṃ ca prāṇaṃ cetyetau me bahudhā prajāḥ kariṣyata iti

हिन्दी अर्थ

उसने उसे कहा — "प्रजापति ने सन्तान की कामना से तप किया। तप करके उसने एक जोड़ी उत्पन्न की — रयि (पदार्थ) और प्राण (चेतना) — यह सोचकर कि 'ये दोनों मेरे लिए अनेक प्राणी बनाएँगे'।"

English

To him he said: "Prajāpati, desiring offspring, performed tapas. Having performed tapas, he produced the primal pair — Rayi (matter) and Prāṇa (life) — thinking: 'These two will make many beings for me.'"

अध्याय १

श्लोक 1.5

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमाः ।रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः

ādityo ha vai prāṇo rayireva candramāḥ | rayirvā etat sarvaṃ yanmūrtaṃ cāmūrtaṃ ca tasmānmūrtireva rayiḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्य ही प्राण है और चन्द्रमा ही रयि है। जो कुछ भी मूर्त (रूपयुक्त) और अमूर्त (रूपरहित) है — सब रयि है। इसलिए मूर्ति ही रयि है।

English

The sun is Prāṇa; the moon is Rayi (matter). Rayi is everything — whether with form or without form. Hence form is Rayi.

अध्याय १

श्लोक 1.6

अथादित्य उदयन् यत् प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ।यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते

athāditya udayan yat prācīṃ diśaṃ praviśati tena prācyān prāṇān raśmiṣu sannidhatte | yaddakṣiṇāṃ yat pratīcīṃ yadudīcīṃ yadadho yadūrdhvaṃ yadantarā diśo yat sarvaṃ prakāśayati tena sarvān prāṇān raśmiṣu sannidhatte

हिन्दी अर्थ

जब सूर्य उदय होकर पूर्व दिशा में प्रवेश करता है, तब वह पूर्व के प्राणों को अपनी किरणों में समेट लेता है। जब वह दक्षिण, पश्चिम, उत्तर, नीचे, ऊपर, और मध्यवर्ती दिशाओं को प्रकाशित करता है, और सब को प्रकाशित करता है — तब सभी दिशाओं के प्राणों को अपनी किरणों में समेट लेता है।

English

When the sun rises and enters the eastern direction, by that it gathers into its rays the prāṇas of the east. When it illumines south, west, north, below, above, and the intermediate directions — when it illumines all — by that it gathers all prāṇas into its rays.

अध्याय १

श्लोक 1.7

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते ।तदेतदृचाभ्युक्तम्

sa eṣa vaiśvānaro viśvarūpaḥ prāṇo'gnirudayate | tadetadṛcābhyuktam

हिन्दी अर्थ

यही वैश्वानर है, विश्व-रूप वाला — प्राण, अग्नि — जो उदय होता है। ऋग्वेद में यह कहा गया है:

English

This indeed is Vaiśvānara, of universal form — Prāṇa, Agni — that rises. This is declared by the Ṛc:

अध्याय १

श्लोक 1.8

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् ।सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः

viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam | sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्व-रूप, स्वर्णिम, जातवेद (सब जन्मे प्राणियों का ज्ञाता), परम लक्ष्य, एकमात्र ज्योति जो तप रही है — सहस्र-किरणों वाला, सौ रूपों में विद्यमान, प्रजाओं का प्राण — यह सूर्य उदय होता है।

English

Of universal form, golden, knower-of-all-born, the supreme goal, the one light shining — thousand-rayed, existing in a hundred modes, the prāṇa of all creatures — this sun arises.

अध्याय १

श्लोक 1.9

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च ।तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते ।त एव पुनरावर्तन्ते ।तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते ।एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः

saṃvatsaro vai prajāpatistasyāyane dakṣiṇaṃ cottaraṃ ca | tadye ha vai tadiṣṭāpūrte kṛtamityupāsate te cāndramasameva lokamabhijayante | ta eva punarāvartante | tasmādeta ṛṣayaḥ prajākāmā dakṣiṇaṃ pratipadyante | eṣa ha vai rayiryaḥ pitṛyāṇaḥ

हिन्दी अर्थ

संवत्सर ही प्रजापति है — उसके दो अयन हैं: दक्षिणायन और उत्तरायण। जो लोग केवल इष्टापूर्त (यज्ञ-कर्म) से उपासना करते हैं, वे चान्द्रमस लोक को ही प्राप्त करते हैं; वे फिर लौट आते हैं। इसीलिए सन्तान की कामना वाले ऋषि दक्षिण मार्ग का अनुसरण करते हैं। यही रयि है — पितृयाण।

English

The year is Prajāpati; its two paths are the southern (dakṣiṇāyana) and northern (uttarāyaṇa). Those who worship through rites and works conquer only the world of the moon; they return again. Therefore those seers who desire offspring follow the southern path. This is Rayi, the path of the ancestors (pitṛyāṇa).

अध्याय १

श्लोक 1.10

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते ।एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः

athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā vidyayā''tmānamanviṣyādityamabhijayante | etadvai prāṇānāmāyatanametadamṛtamabhayametat parāyaṇametasmānna punarāvartanta ityeṣa nirodhastadeṣa ślokaḥ

हिन्दी अर्थ

और उत्तरायण मार्ग से — तप, ब्रह्मचर्य, श्रद्धा और विद्या के द्वारा आत्मा को खोजकर — वे सूर्य को प्राप्त करते हैं। यह प्राणों का धाम है — अमर, अभय, परम लक्ष्य — वहाँ से वे फिर नहीं लौटते। यही निरोध (मोक्ष) है। इसलिए यह श्लोक:

English

Now, by the northern path, through tapas, celibacy, faith, and knowledge of the Self, they conquer the sun. This is the abode of the prāṇas — immortal, fearless, the supreme goal. From there they do not return. This is the cessation. Thus this verse:

अध्याय १

श्लोक 1.11

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् ।अथेमेऽन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति

pañcapādaṃ pitaraṃ dvādaśākṛtiṃ diva āhuḥ pare ardhe purīṣiṇam | athemeʼnya u pare vicakṣaṇaṃ saptacakre ṣaḍara āhurarpitamiti

हिन्दी अर्थ

वे उसे पाँच-पाद, द्वादश-आकृति, द्युलोक के ऊपरी अर्ध-भाग में निवास करने वाला, जल से पूर्ण — पिता — कहते हैं। और कुछ विचक्षण लोग उसे सात-चक्र और छह-अरों वाले रथ पर आरूढ़ कहते हैं।

English

They call him the five-footed Father, of twelve forms, dwelling in the upper half of the sky and full of moisture. Others, more discerning, call him the wise one set on a chariot of seven wheels and six spokes.

अध्याय १

श्लोक 1.12

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्राणस्तस्मादेते ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्

māso vai prajāpatistasya kṛṣṇapakṣa eva rayiḥ śuklaḥ prāṇastasmādete ṛṣayaḥ śukla iṣṭaṃ kurvantītara itarasmin

हिन्दी अर्थ

मास ही प्रजापति है — कृष्ण पक्ष रयि है, शुक्ल पक्ष प्राण है। इसलिए ये ऋषि शुक्ल पक्ष में यज्ञ करते हैं; अन्य लोग दूसरे पक्ष में।

English

The month is Prajāpati; its dark fortnight is Rayi, its bright fortnight is Prāṇa. Therefore these seers perform rites in the bright fortnight; others perform in the other.

अध्याय १

श्लोक 1.13

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः ।प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते

ahorātro vai prajāpatistasyāhareva prāṇo rātrireva rayiḥ | prāṇaṃ vā ete praskandanti ye divā ratyā saṃyujyante brahmacaryameva tadyadrātrau ratyā saṃyujyante

हिन्दी अर्थ

दिन-रात ही प्रजापति है — दिन प्राण है, रात रयि है। जो दिन में रति में संलग्न होते हैं वे प्राण क्षीण करते हैं; रात्रि में संलग्न होना ही ब्रह्मचर्य है।

English

Day-and-night is Prajāpati; day is Prāṇa, night is Rayi. Those who unite by day waste their prāṇa; those who unite by night observe brahmacarya (in this sense).

अध्याय १

श्लोक 1.14

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्ते

annaṃ vai prajāpatistato ha vai tadretastasmādimāḥ prajāḥ prajāyante

हिन्दी अर्थ

अन्न ही प्रजापति है। अन्न से रेत (बीज), और बीज से ये प्रजाएँ उत्पन्न होती हैं।

English

Food is Prajāpati. From food, seed; from seed, these creatures are born.

अध्याय १

श्लोक 1.15

तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते ।तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्

tadye ha vai tatprajāpativrataṃ caranti te mithunamutpādayante | teṣāmevaiṣa brahmaloko yeṣāṃ tapo brahmacaryaṃ yeṣu satyaṃ pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

जो प्रजापति का व्रत पालन करते हैं, वे सन्तान उत्पन्न करते हैं। परन्तु ब्रह्मलोक उन्हीं को मिलता है जिनमें तप, ब्रह्मचर्य और सत्य प्रतिष्ठित हैं।

English

Those who follow the vow of Prajāpati produce offspring. But the Brahma-loka belongs only to those in whom austerity, celibacy, and truth are established.

अध्याय १

श्लोक 1.16

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति

teṣāmasau virajo brahmaloko na yeṣu jihmamanṛtaṃ na māyā ceti

हिन्दी अर्थ

उन्हीं को वह निर्दोष ब्रह्मलोक मिलता है — जिनमें कुटिलता, असत्य, और छल नहीं है।

English

For them is that taintless Brahma-loka — those in whom there is no crookedness, no falsehood, no deceit.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/ · प्राप्त 2/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Prashna Upanishad — Chapter 1
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.