Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
15
अध्याय 15 / 68

Adhyaya 15

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे चतुर्दशो ऽध्याय ॥ नर्प् १४ ॥ श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं तात सांप्रतं मुनिभिः सह संसारवृक्षं सकलं येनेदं परिवर्तते

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe caturdaśo 'dhyāya || narp 14 || śrotum icchāmy ahaṃ tāta sāṃprataṃ munibhiḥ saha saṃsāravṛkṣaṃ sakalaṃ yenedaṃ parivartate

हिन्दी अर्थ

एतदेव परं जप्त्वा परां सिद्धिमितो गताः। ज्ञात्वा यस्त्वात्मनः कालं शास्त्रान्तरविधानतः। अन्तकाले जपन्नेति तद्विष्णोः परमं पदम् नारायणाय नम इत्ययमेव सत्यं

English

The Brahmin pondered upon the suggestions delivered by god Nrsirhha and found it mandatory to observe. Hence, he immediately abandoned the worldly attachments and became a recluse.

अध्याय १५

श्लोक 2

वक्तुम् अर्हसि मे तात त्वयैतत् सूचितं पुरा नान्यो वेत्ति महाभाग संसारोच्चारलक्षणम्

vaktum arhasi me tāta tvayaitat sūcitaṃ purā nānyo vetti mahābhāga saṃsāroccāralakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

उच्चैस्तरामुपदिशाम्यहमूर्थ्वबाहुः भूत्वोर्ध्वबाहुरद्याहंसत्यपूर्वं ब्रवीम्यहम् हे पुत्र शिष्याः शृणुत न मन्त्रोऽष्टाक्षरात्परः

English

fetJSfsn^rofeprrfuT- Hkjcildl^ csiyglRfuT ffef:

अध्याय १५

श्लोक 3

स पुत्रेणैवम् उक्तस् तु शिष्याणां मध्यगेन च कृष्णद्वैपायनः प्राह संसारतरुलक्षणम्

sa putreṇaivam uktas tu śiṣyāṇāṃ madhyagena ca kṛṣṇadvaipāyanaḥ prāha saṃsāratarulakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

चेदाच्छास्त्रं परं नास्ति न देवः केशवात् परः इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा

English

iiyicbyfiel^ yfepy T?TT^

अध्याय १५

श्लोक 4

शृण्वन्तु शिष्याः सकला वत्स त्वं शृणु भावितः संसारवृक्षं वक्ष्यामि येन चेदं समावृतम्

śṛṇvantu śiṣyāḥ sakalā vatsa tvaṃ śṛṇu bhāvitaḥ saṃsāravṛkṣaṃ vakṣyāmi yena cedaṃ samāvṛtam

हिन्दी अर्थ

यह ॐ+कारादि अष्टक्षर-मन्त्र गोपनीय वस्तुओंमें परम गोपनीय 1 इसका जप करनेवाला मनुष्य आयु, धन, पुत्र, पशु, विद्या, महान् यश एवं धर्म, अर्थ, काम और मोक्षको भी प्राप्त कर लेता है। यह वेदों और श्रुतियोंके कथनानुसार धर्मसम्मत तथा सत्य है। इसमें कोई संदेह नहीं कि ये

English

31WaJ fetlj ytffefe? W TEfe J|U|faP* 4 jru|T

अध्याय १५

श्लोक 5

अव्यक्तमूलप्रभवस् तस्माद् अग्रे तथोत्थितः बुद्धिस्कन्धमयश् चैव इन्द्रियाङ्करकोटरः

avyaktamūlaprabhavas tasmād agre tathotthitaḥ buddhiskandhamayaś caiva indriyāṅkarakoṭaraḥ

हिन्दी अर्थ

पितृगण, देवता, सिद्ध, असुर और राक्षस इसी परम उत्तम आदि अन्य शास्त्रोके विधानसे अपना अन्तकाल निकट जानकर इस मन्त्रका जप करता है, वह भगवान् विष्णुके प्रसिद्ध परमपदको प्राप्त होता है

English

ferry «nrart«R^ii^ii

अध्याय १५

श्लोक 6

महाभूतविशाखश् च विशेषैः पत्त्रशाखवान् धर्माधर्मसुपुष्पश् च सुखदुःखफलोदयः

mahābhūtaviśākhaś ca viśeṣaiḥ pattraśākhavān dharmādharmasupuṣpaś ca sukhaduḥkhaphalodayaḥ

हिन्दी अर्थ

बात सुनें-मैं दोनों भुजाएँ ऊपर उठाकर उच्चस्वरसे यह उपदेश देता हूँ कि ''संसाररूपी सर्पके भयानक विषका नाश करनेके लिये यह ' ३ नारायणाय नमः ' सुनो-आज मैं दोनों बाँहें ऊपर उठाकर सत्यपूर्वक कह रहा हूँ कि ' अष्टाक्षरमन्त्र' से बढ़कर दूसरा कोई

English

yffety yffef yfery y? yyy yyy: ymyppylii^ii

अध्याय १५

श्लोक 7

आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः एतद् ब्रह्म परं चैव ब्रह्म वृक्षस्य तस्य तत्

ājīvyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ etad brahma paraṃ caiva brahma vṛkṣasya tasya tat

हिन्दी अर्थ

और सत्य कह रहा हुँ, “वेदसे बढ़कर दूसरा शास्त्र और भगवान् विष्णुसे बढ़कर दूसरा कोई देवता नहीं है।' सम्पूर्ण शास्त्रॉंकी आलोचना तथा बार-बार उनका विचार करनेसे एकमात्र यही उत्तम कर्तव्य सिद्ध होता है कि 'नित्य-निरन्तर भगवान् नारायणका ध्यान ही करना चाहिए'। बेरा! तुमसे और शिष्योंसे यह सारा पुण्यदायक प्रसंग मैंने कह सुनाया तथा जाना प्रकारकी कथाएँ भी सुनायी; अब तुम भगवान् जनार्दनका भजन

English

The Brahmin started taking a daily bath in that evil sweeping water of the fountain. Since that day, he used to stand in water with a trident and basil garland in his hands, in deep concentration on god Visnu and japa in his lips. To put the Vigraha of Visnu in the form of Nrsimha with sacred and devoted imagination within heart and mind, to worship him, to live in solitude, to be satisfied with vegetarian diet and that too through alms was the routine observed by him. In that wide and deserted place (Province) he would sit on the seat made of kus'a grass, merge his all affairs pertaining to sensory organs, the senses, the discriminative mind all in everlasting god

अध्याय १५

श्लोक 8

इत्य् एवं कथितं वत्स संसारवृक्षलक्षणम् वृक्षं एनं समारूढा मोहम् आयान्ति देहिनः

ity evaṃ kathitaṃ vatsa saṃsāravṛkṣalakṣaṇam vṛkṣaṃ enaṃ samārūḍhā moham āyānti dehinaḥ

हिन्दी अर्थ

करो। महाबुद्धिमान् पुत्र! यदि तुम सिद्धि चाहते हो तो इस सर्वदुःखनाशक अष्टाक्षरमन्त्रका जप करो। जो पुरुष श्रीव्यासजीके मुखसे निकले हुए इस स्तोत्रका त्रिकाल संध्याके समय पाठ करेंगे, वे धुले हुए श्वेत वस्त्र तथा राजहंसोके समान निर्मल (विशुद्ध) -चित्त हो निर्भयतापूर्वक संसार-सागरसे पार हो जायंगे॥ ३०--३६॥

English

Visnu, and meditate on omniscient, unborn, gigantic, in the form of truth, the best, benevolent, full of pleasure and the supreme Isvara. Thus, at death, he attained emancipation and became form of the supreme soul.

अध्याय १५

श्लोक 9

संसरन्तीह सततं सुखदुःखसमन्विताः प्रायेण प्राकृता मर्त्या ब्रह्मज्ञानपराङ्मुखाः

saṃsarantīha satataṃ sukhaduḥkhasamanvitāḥ prāyeṇa prākṛtā martyā brahmajñānaparāṅmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहपुराणे अष्टाक्षरमाहात्म्यं नाम सदशोऽध्यायः भगवान् सूर्यद्वारा संज्ञाके गर्भसे मनु, यम और यमीकी, छायाके गर्भसे मनु, शनैश्चर एवं तपतीकी उत्पत्ति तथा अश्चारूपधारिणी संज्ञासे अश्विनीकुमारोंका प्रादुर्भाव

English

yyfe y yirffe wtrt: i

अध्याय १५

श्लोक 10

छित्त्वैनं कृतिनो यान्ति नो यान्ति ब्रह्मज्ञानिनः कर्मक्रिये महाप्राज्ञ नैनं छिन्दन्ति दुष्कृताः

chittvainaṃ kṛtino yānti no yānti brahmajñāninaḥ karmakriye mahāprājña nainaṃ chindanti duṣkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रुत्वा कथाः पुण्याः सर्वपापप्रणाशिनीः। नानाविधा मुनिश्रेष्ठाः कृष्णष्वैपायनात् पुनः शुकः पूर्वं महाभागो भरद्वाजो महामते। सिद्धैरन्यैश्च सहितो नारायणपरोऽभवत्

English

yy yy (jyjy: jhcr TjuycPi yferarp yy; feffejfeyyifey y^n^ii sTtyrfyijTpfr yy^ss'ny:

अध्याय १५

श्लोक 11

एनं छित्त्वा च भित्त्वा च ज्ञानेन परमासिना ततो ऽमरत्वं ते यान्ति यस्मान् नावर्तते पुनः

enaṃ chittvā ca bhittvā ca jñānena paramāsinā tato 'maratvaṃ te yānti yasmān nāvartate punaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं ते कथिता विप्र मार्कण्डेयादिका: कथाः। मया विचित्राः पापन्यः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि पुराणे शक्तिपुत्रेण पुरोत्पत्तिश्च वायुना

English

The people who read this story competent to provide with emancipation and related to the salvation with their exclusive concentration on god Nrsimha, attain to the fruit as would avail on having a dip in Prayaga, the pilgrim-place and lastly, obtain the great position of god Visnu. Dear son, I have told you this holy, sacrosanct and ancient episode on your enquiry and curiosity both. Now, tell me what you want more to listen to? Express your desire.

अध्याय १५

श्लोक 12

देहदारमयैः पाशैर् दृढं बद्धो ऽपि मुच्यते ज्ञानम् एव परं पुंसां श्रेयसाम् अभिवाञ्छितम् तोषणं नरसिंहस्य ज्ञानहीनः पशुः पुमान्

dehadāramayaiḥ pāśair dṛḍhaṃ baddho 'pi mucyate jñānam eva paraṃ puṃsāṃ śreyasām abhivāñchitam toṣaṇaṃ narasiṃhasya jñānahīnaḥ paśuḥ pumān

हिन्दी अर्थ

अश्चिनोर्देवयोश्चैव सृष्टिरुक्ता सुविस्तरात्। संक्षेपात्तव वक्ष्यामि सृष्टिमेतां शृणुष्व मे 'कतिपयात् कालात् स्वभर्तुरादित्यस्य तापमसहन्ती पितुर्गृहं जगाम॥ ८ ॥ तामवलोक्य सुतां पितोवाच

English

Thus, the fourteenth chapter on significance of asramas in Sri Nrsimha Purana approaches the An elucidation of the world tree and the knowledge competent to demolish the same.

अध्याय १५

श्लोक 13

आहारनिद्राभयमैथुनानि समानम् एतत् पशुभिर् नराणाम् ज्ञानं नराणाम् अधिकं हि लोके ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समानाः

āhāranidrābhayamaithunāni samānam etat paśubhir narāṇām jñānaṃ narāṇām adhikaṃ hi loke jñānena hīnāḥ paśubhiḥ samānāḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-मुनिवरो तथा महामते भरद्वाज! पूर्वकालमें श्रीकृष्णद्वैपायनसे इस प्रकार नाना भाँतिकी पावन पापनाशक कथाएँ सुनकर महाभाग शुक अन्य सिद्धगणोंके साथ भगवान् नारायणको आराधनामें तत्पर हो गये। ब्रह्मन्! इस प्रकार मैंने आपसे पाप-नाश करनेवाली मार्कण्डेय आदिकी विचित्र कथाएँ कहीं; अब आप और क्या सुनना चाहते हैं?

English

fllrjfawJTUjfi cTRT HTORT •gftfa: TI?II

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Narasimha Purana — Chapter 15

नृसिंहपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.