Narada Purana· Nārada Purāṇa
23
अध्याय 23 / 167

Book 1 - Adhyaya 24

35 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ35 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २३

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीये पुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे व्रताख्याने एकादशीव्रतमहिमानुवर्णनं नाम त्रयोविंशो ऽयायः सूत उवाच एतन्निशम्य सनकोदितमप्रमेयं पुण्यं हरेर्दिनभवं निखिलोत्तमं च ।पापौघशान्तिकरणं व्रतसारमेवं ब्रह्मात्मजः पुनरभाषत हर्षयुक्तः

iti śrībṛhannāradīye purāṇe pūrvabhāge prathamapāde vratākhyāne ekādaśīvratamahimānuvarṇanaṃ nāma trayoviṃśo 'yāyaḥ sūta uvāca etanniśamya sanakoditamaprameyaṃ puṇyaṃ harerdinabhavaṃ nikhilottamaṃ ca / pāpaughaśāntikaraṇaṃ vratasāramevaṃ brahmātmajaḥ punarabhāṣata harṣayuktaḥ

हिन्दी अर्थ

बायें हाथमें दस बार, फिर दोनों हाथोंमें सात बार आदिसे मण्डल बनाकर उन्हीं भगवान् जनार्दनका तथा दोनों पैरोंमें तीन बार पृथक् मिट्टी लगानी ध्यान करे। नारदजी! तदनन्तर पवित्र मन्त्रों और शौचे यत्र: सदा कार्य: शौचमूलो द्विजः स्मृत:। शौचाचारविहीनस्थ समस्तं कर्म निष्फलम्॥

English

O sage, expert in the interpretation of principles, everything concerning the narration of holy Vratas has been mentioned by you. It is highly meritorious and it bestows devotion to Hari.

अध्याय २३

श्लोक 2

नारद उवाच कथितं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थकोविद ।व्रताख्यानं महापुण्यं यथावद्धरिभक्तिदम्

nārada uvāca kathitaṃ bhavatā sarvaṃ mune tattvārthakovida / vratākhyānaṃ mahāpuṇyaṃ yathāvaddharibhaktidam

हिन्दी अर्थ

नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेउस्मिन् संनिधिं कुरु ॥ पुष्कराद्यानि तीर्थानि गड्भराद्या: सरितस्तथा। आगच्छन्तु महाभागा: स्न्नानकाले सदा मम॥ अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ञी हावन्तिका।

English

O sage, now I wish to hear the rules of conduct pre¬ scribed for all castes and stages of life as well as the procedure for expiation.

अध्याय २३

श्लोक 3

इदानीं श्रोतुमिच्छामि वर्णाचचारविधिं मुने ।तथा सर्वाश्रमाचारं प्रायश्चित्तविधिं तथा

idānīṃ śrotumicchāmi varṇācacāravidhiṃ mune / tathā sarvāśramācāraṃ prāyaścittavidhiṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पुरी द्वारावती ज्ञेया: सप्तैता मोक्षदायिका:॥

English

O highly blessed one, adept in the interpretation of all principles, it behoves you please to explain it to me pre¬ cisely and with great compassion and favour."

अध्याय २३

श्लोक 4

एतत्सर्वं महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद ।कृपया परया मह्यं यथावद्वक्तुमर्हसि

etatsarvaṃ mahābhāga sarvatattvārthakovida / kṛpayā parayā mahyaṃ yathāvadvaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

सिन्धु तथा कावेरी नामवाली नदियाँ इस जलमें निवास करें। पुष्कर आदि तीर्थ और गड़ा आदि परम सौभाग्यवती नदियाँ सदा मेरे स््रानकालमें यहाँ पधारें। अयोध्या, मथुरा, हरद्वार, काशी,

English

"O prominent sage, listen how the immutable Hari who is affectionate to the devotees, is worshipped by those who are devoted to the conduct of life befitting different castes and stages in life.

अध्याय २३

श्लोक 5

सनक उवाच शृणुष्व मुनिशार्दूल यथा भक्तप्रियङ्करः ।वर्णाश्रमाचारपरैः पूज्यते हरिरव्ययः

sanaka uvāca śṛṇuṣva muniśārdūla yathā bhaktapriyaṅkaraḥ / varṇāśramācāraparaiḥ pūjyate hariravyayaḥ

हिन्दी अर्थ

काञझ्ली, अवन्ती (उज्जैन) और द्वारकापुरी--इन सातोंको मोक्षदायिनी समझना चाहिए।' तदनन्तर श्वासको रोके हुए पानीमें डुबकी लगावे और अधघमर्षण सूक्तका जप करे। फिर

English

I shall relate to you the arrangement of castes and stages of life as explained duly by Manu and others, as you arc a devotee of Visnu.

अध्याय २३

श्लोक 6

मन्वाद्यैरुदितं यच्च वर्णाश्रमनिबन्धनम् ।तत्ते वक्ष्यामि विधिवद्भक्तो ऽसि त्वमधोक्षजे

manvādyairuditaṃ yacca varṇāśramanibandhanam / tatte vakṣyāmi vidhivadbhakto 'si tvamadhokṣaje

हिन्दी अर्थ

स्रानाज़्र-तर्पण करके आचमनके पश्चात् सूर्यदेवको अर्ध्य दे। नारदजी! उसके बाद सूर्यभगवान्का ध्यान करके जलसे बाहर निकलकर बिना फटा

English

Those castes are said to be four, viz., the Brahmanas, Katriyas, Vaiiyas and Sudras. Among these the Brahmana is the foremost.

अध्याय २३

श्लोक 7

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चत्वार एव ते ।वर्णा इति समाख्याता एतेषु ब्राह्मणो ऽधिकः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścatvāra eva te / varṇā iti samākhyātā eteṣu brāhmaṇo 'dhikaḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ शुद्ध धौतवस्त्र धारण करे। ऊपरसे दूसरा

English

The Brahmanas, K§atriyas and Vaisyas — these three are called Dvijas (the twice-born), because at first they are bom of their mothers and later on, they are consecrated by means of sacred thread with due repetition of the Mantras

अध्याय २३

श्लोक 8

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या द्विजाः प्रोक्तास्त्रयस्ताथा ।मातृतश्चोपनयनाद्दि जत्वं प्राप्यते त्रिभिः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā dvijāḥ proktāstrayastāthā / mātṛtaścopanayanāddi jatvaṃ prāpyate tribhiḥ

हिन्दी अर्थ

बैठकर संध्याकर्म प्रारम्भ करे। ब्रह्मन्! ईशानकोणकी ओर मुख करके गायत्री-मन्त्रसे आचमन करे, फिर 'ऋतजञ्ञ' इत्यादि मन्त्रका उच्चारण करके विद्वान् पुरुष दुबारा आचमन करे। तदनन्तर अपने

English

All holy rites and duties must be performed by these castes in accordance with the specific duties prescribed for their castes. By failing to perform the holy duties prescribed for one's own caste, one is called a heretic by learned men.

अध्याय २३

श्लोक 9

एतैर्वर्णैः सर्वधर्माः कार्या वर्णानुरुपतः ।स्ववर्णधर्मत्यगेन पाषण्डः प्रोच्यते बुधैः

etairvarṇaiḥ sarvadharmāḥ kāryā varṇānurupataḥ / svavarṇadharmatyagena pāṣaṇḍaḥ procyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

चारों ओर जल छिड़कर अपने-आपको उस जलसे आवेष्टित करे। अपने शरीरपर भी जल सींचे। फिर प्राणायामका संकल्प लेकर प्रणवका उच्चारण करनेके बाद प्रणबसहित सातों व्याहतियोंके तथा

English

A twice-born, performing the holy rites and duties enjoined by his own Grhya Sutra becomes blessed and content¬ ed. Otherwise, he will be fallen and excluded from all righteous activities.

अध्याय २३

श्लोक 10

स्वगृह्यचोदितं कर्मद्विजः कुर्वन्कृती भवेत् ।अन्यथा पतितो भूयात्सर्वधर्मबहिष्कृतः

svagṛhyacoditaṃ karmadvijaḥ kurvankṛtī bhavet / anyathā patito bhūyātsarvadharmabahiṣkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

गायत्री-मन्त्रके ऋषि, छन्‍्द और देवताओंका स्मरण करते हुए (विनियोग करते हुए) भू: आदि सात व्याहतियोंद्वारा मस्तकपर जलसे अभिषेक करे। तत्पश्चात् मन्त्रज्ष पुरुष पृथकू-पृथक् करन्यास

English

The Tuga dharma (virtuous activities specially per¬ taining to the particular Tuga) must be pursued by these castes according to propriety and relevancy. The customs and con¬ ventions of the different regions and lands must be followed as long as they are not repugnant to the riles and duties enjoined in the Smrtis.

अध्याय २३

श्लोक 11

युगधर्मः परिगार्या वेर्णैरेतैर्यथोचितम् ।देशाचारास्तथाग्राह्याः स्मृतिधर्माविरोधतः

yugadharmaḥ parigāryā verṇairetairyathocitam / deśācārāstathāgrāhyāḥ smṛtidharmāvirodhataḥ

हिन्दी अर्थ

और अड्डन्यास करे। पहले हृदयमें प्रणवका न्यास करके मस्तकपर भू:का न्यास करे। फिर शिखामें भुव:का, कवचमें स्व:का, नेत्रोंमें भूर्भुव:का तथा दिशाओंमें भूर्भुव: स्व:--इन तीनों व्याहृतियोंका

English

One must strive to practise prescribed religious duties physically, mentally and verbally. One shall never do anything repugnant to the public and not securing the heaven, even if it is of a righteous nature.

अध्याय २३

श्लोक 12

कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धर्ंमं समाचरेत् ।अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्नतु

karmaṇā manasā vācā yatnāddharṃmaṃ samācaret / asvargyaṃ lokavidviṣṭaṃ dharmyamapyācarennatu

हिन्दी अर्थ

और अस्त्रका न्यास करे। तीन बार हथेलीपर ताल देना ही अस्त्रन्यास है'। तदनन्तर प्रात:काल

English

The peculiar conventions of the different lands must be followed by men of respective lands. Otherwise he (the dissenter) should he known as a fallen man, excluded from all religious activities (or social intercourse).

अध्याय २३

श्लोक 13

समुद्रयात्रास्वीकारः कमण्डलुविधारणम् ।द्विजानामसवर्णासु कन्या सूपयमस्तथा

samudrayātrāsvīkāraḥ kamaṇḍaluvidhāraṇam / dvijānāmasavarṇāsu kanyā sūpayamastathā

हिन्दी अर्थ

१. 3»कारसहित व्याहतियोंका, गायत्री-मन्त्रका तथा शिरोमन्त्रका विनियोग या उनके ऋषि, छन्‍्द और

English

O excellent Brdhma/ia, I shall mention in general

अध्याय २३

श्लोक 14

देवराच्च सुतोत्पत्तिर्मधुपर्के पशोर्वधः ।मांसादनं तथा श्राद्धे वानप्रस्थआश्रमस्तथा

devarācca sutotpattirmadhuparke paśorvadhaḥ / māṃsādanaṃ tathā śrāddhe vānaprasthaāśramastathā

हिन्दी अर्थ

3“कारस्य ब्रह्म ऋषिर्देवी गायत्री छन्द: परमात्मा देवता, सप्तव्याहतीनां प्रजापतिर्क्रषिर्गायत्र्युष्णिगनुष्टब्बृहती- पड्क्तित्रिष्टब्जगत्यश्ठन्दांस्यग्रिवायुसूर्यबृहस्पतिवरुणेन्द्रविश्वेदेवा देवता:, तत्सवितुरिति विश्वामित्रऋषिर्गायत्री छन्दः सविता देवता, आपो ज्योतिरिति शिरस: प्रजापतिर्क्रषिर्यजुश्ठन्दो ब्रह्माग्रिवायुसूर्या देवता: प्राणायामे विनियोग:।

English

(The duties of a Brahmana are:) He should offer charitable gifts to the Brahmanas; he should worship the gods by means of sacrifices; for the sake of livelihood he may beg for alms; he should teach others.

अध्याय २३

श्लोक 15

दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं वराय च ।नैष्टिकं ब्रह्मचर्यं च नरमेधाश्चमेधकौ

dattākṣatāyāḥ kanyāyāḥ punardānaṃ varāya ca / naiṣṭikaṃ brahmacaryaṃ ca naramedhāścamedhakau

हिन्दी अर्थ

२.आधुनिक संध्याकी प्रतियोंमें न्‍्यासकी विधि सूर्योपस्थानके बाद दी हुई है। परंतु नारदपुराणके अनुसार प्राणायामके पहले तथा जपके पहले भी न्यास करना चाहिए। मूलमें करन्यास और अड्भडन्यास दोनोंकी चर्चा की गयी है। पर विधि केवल अद्भन्यासकी ही दी गयी है। जिसका प्रयोग इस प्रकार होता है--

English

He should perform sacrifices on behalf of those who are eligible for the same; he should perpetually offer water libations; he should learn the Vedas and maintain sacrificial fires.

अध्याय २३

श्लोक 16

महाप्रस्थानगमनं गोमेधश्च तथा मखः ।एतान्धर्मान्कलियुके वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः

mahāprasthānagamanaṃ gomedhaśca tathā makhaḥ / etāndharmānkaliyuke varjyānāhurmanīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

३» हृदयाय नम:। 3» भू: शिरसे स्वाहा। 3» भुव: शिखायै वषट्। ३» स्व: कवचाय हुम्। 3 भूर्भुवः

English

He should have impartial conception of the acceptable wealth and that intended for others and should do what is con¬ ducive to the welfare of the world; he should speak softly.

अध्याय २३

श्लोक 17

देशाचाराः परिग्राह्यास्तत्तद्देशगतैर्नरैः ।अन्यथा पतितो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः

deśācārāḥ parigrāhyāstattaddeśagatairnaraiḥ / anyathā patito jñeyaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

उपर्युक्त छः मन्त्रवाक्य अद्भन्यासके हैं। इनमेंसे पहले वाक्यका उच्चारण करके दाहिने हाथकी हथेलीसे

English

The sexual intercourse of a Brahmana with his wife is commended only on the prescribed nights after the menstrua¬ tion; he should never utter anything unwholesome and in¬ jurious to anyone; he shall be devoted to the worship of Visnu.

अध्याय २३

श्लोक 18

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च द्विजोत्तमा ।क्रियाः सामान्यतो वक्ष्ये तच्छृणुष्व समाहितः

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca dvijottamā / kriyāḥ sāmānyato vakṣye tacchṛṇuṣva samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

हृदयका स्पर्श करे। दूसरे वाक्यको पढ़कर अँगूठेसे मस्तकका स्पर्श करना चाहिए। तीसरे वाक्यका उच्चारण करके अंगुलियोंके अग्रभागसे शिखाका स्पर्श करे। चतुर्थ वाक्य पढ़कर दाहिने हाथकी अंगुलियोंसे बायीं भुजाका और बायें हाथकी अंगुलियोंसे दाहिनी भुजाका स्पर्श करे। पञ्चम वाक्यसे अनामिका और अब्जुष्टद्वारा दोनों नेत्रोंका स्पर्श करना चाहिए। छठा वाक्य बोलकर दाहिने हाथको बायीं ओरसे पीछेकी ओर ले जाकर दाहिने ओरसे

English

(The duties of a Ksatriya are): O excellent Brah¬ mana, a Ksatriya should give charitable gifts to Brahmanas, he should learn the Vedas; he should worship Devas by performance of sacrifices.

अध्याय २३

श्लोक 19

दानं दद्यार्द्वह्मणेभ्यस्तथा यज्ञैर्यजेत्सुरान् ।वृत्त्यर्थं याचयेच्चैव अन्यानध्यापयेत्तथा

dānaṃ dadyārdvahmaṇebhyastathā yajñairyajetsurān / vṛttyarthaṃ yācayeccaiva anyānadhyāpayettathā

हिन्दी अर्थ

कमलके आसनपर विराजमान संध्या (गायत्री)- देवीका आवाहन करे।

English

He should maintain himself by means of weapons (i.e. military profession); he should rule over the Earth righteously and should chastise and curb the wicked; he should protect the disciplined (the good).

अध्याय २३

श्लोक 20

याजयेद्यजने योग्यान्विप्रो नित्योदकी भवेत् ।कुर्य्याच्च वेदग्रहणं तथाग्रेश्च परिग्रहम्

yājayedyajane yogyānvipro nityodakī bhavet / kuryyācca vedagrahaṇaṃ tathāgreśca parigraham

हिन्दी अर्थ

सबको वर देनेवाली तीन अक्षरोंसे युक्त ब्रह्मवादिनी गायत्रीदेवी ! तुम वेदोंकी माता तथा ब्रह्मयोनि हो! तुम्हें नमस्कार है'। मध्याह्कालमें वृषभपर आरूढ़ हुई, श्वेतवस्त्रसमावृत सावित्रीका

English

O excellent Brahmaia, breeding of cattle, commerce, agriculture and study of the Vedas are glorified as the duties of the Vaisya also.

अध्याय २३

श्लोक 21

ग्राह्येर् द्व्ये च पारक्ये समबुद्धिर्भवेत्तथा ।सर्वलोकहितं कृर्यान्मृदुवाक्यमुदीरयेत्

grāhyer dvye ca pārakye samabuddhirbhavettathā / sarvalokahitaṃ kṛryānmṛduvākyamudīrayet

हिन्दी अर्थ

आवाहन करे। जो रुद्रयोनि तथा रुद्रवादिनी है'। सायंकालके समय गरुड़पर चढ़ी हुई पीताम्बरसे आच्छादित विष्णुयोनि एवं विष्णुवादिनी सरस्वतीदेवीका आवाहन करना चाहिए। प्रणव,

English

He should marry duly and practise righteous activi¬ ties through wealth earned by means of business transactions or industrial activities.

अध्याय २३

श्लोक 22

ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्यते ब्राह्मणस्य वै ।न कस्याप्यहितं ब्रूयाद्विष्णुपूजापरो भवेत्

ṛtāvabhigamaḥ patnyāṃ śasyate brāhmaṇasya vai / na kasyāpyahitaṃ brūyādviṣṇupūjāparo bhavet

हिन्दी अर्थ

पूरक, कुम्भक और विरेचन करे। प्राणायाममें बायीं नासिकाके छिद्रसे वायुको धीरे-धीरे अपने भीतर भरना चाहिए। फिर क्रमश: कुम्भक करके विरेचनद्वारा उसे बाहर निकालना चाहिए।ंं

English

A iSudra also should give charitable gifts, but he should not perform domestic sacrifices involving cooking. He should render service to the Brahmanas, Ksatriyas and the Vaisyas.

अध्याय २३

श्लोक 23

दद्याद्दानानि विप्रेभ्यः क्षत्रियो ऽपि द्विजोत्तम ।कुर्य्याच्च वेदग्रहणं यज्ञैर्द्देवान्यजेत्तथा

dadyāddānāni viprebhyaḥ kṣatriyo 'pi dvijottama / kuryyācca vedagrahaṇaṃ yajñairddevānyajettathā

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् प्रात:कालकी संध्यामें 'सूर्यश्च मा' इत्यादि

English

By performing the rites befitting one's own stage of life, everyone attains the status of a sage, O Brahmana. In times of emergency* a Brahmana may take to the conduct of life of a Ksatriya.

अध्याय २३

श्लोक 24

शस्त्राजीवी भवेच्चैव पालयेद्धर्मतो महीम् ।दुष्टानां शासनं कुर्य्याच्छिष्टानां पालनं तथा

śastrājīvī bhaveccaiva pālayeddharmato mahīm / duṣṭānāṃ śāsanaṃ kuryyācchiṣṭānāṃ pālanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

'“आपः पुनन्तु' इत्यादिसि और सायं संध्यामें 'अग्रिश्चव मा' इत्यादि मन्त्रसे आचमन करना चाहिए। इसके बाद 'आपो हि ष्ठा मयो भुवः ' इत्यादि तीन ऋचाओंद्वारा मार्जनज करे। फिर--

English

In times of grave emergency, a Ksatriya also may take to the activities of a Vaisya. Even in times of very grave emergency, a twice-born person should not take to the activi¬ ties of a iSudra.

अध्याय २३

श्लोक 25

पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृंषिश्च द्विजसत्तम ।वेदस्याध्ययनं चैव वैश्यस्यापि प्रकीर्त्तितम्

pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṃṣiśca dvijasattama / vedasyādhyayanaṃ caiva vaiśyasyāpi prakīrttitam

हिन्दी अर्थ

आगेकी ओर ले आवे। तर्जनी तथा मध्यमा अंगुलियोंसे बायें हाथकी हथेलीपर ताली बजावे। अड्भन्याससे पहले करन्यास करना चाहिए। करन्यास-वाक्य इस प्रकार हो सकते हैं--

English

If a twice-bom person in a confused state of mind takes to it, he shall become a Gandala. O excellent sage, in the case of the three castes, the Brahmanas, the Ksatriyas and the Vaisyas, four Airamas (stages of life) have been mentioned. There is no fifth stage of life. They are: (the stages of) the religious student, the householder, the forest-hermit and the mendicant, O good one. Excellent Dharma is achieved through these four Airamas.

अध्याय २३

श्लोक 26

कुर्याच्च दारग्रहणं धर्माश्चैव समाचरेत् ।क्रयविक्रयजर्वापि धनैः कारुक्रियोद्भवैः

kuryācca dāragrahaṇaṃ dharmāścaiva samācaret / krayavikrayajarvāpi dhanaiḥ kārukriyodbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

3» अज्जुष्ठाभ्यां नम:। 3» भू: तर्जनीभ्यां नम:। 3» भुव: मध्यमाभ्यां नम:। 3» स्व: अनामिकाभ्यां नम:। 3» भुर्भुवः कनिष्ठिकाभ्यां नम:। 3» भूर्भुव: स्व: करतलकरपृष्ठाभ्यां नम: ।

English

According to Mbh. dnti 232.28, the principal aspects of religious life were: penance {tapas) in the Krta age; metaphysical knowledge in the Treta, per¬ formance of sacrifices in the Dvapara and Ddna (religious gifts) in the Kali age,

अध्याय २३

श्लोक 27

दद्याद्दानानि शूद्रो ऽपि पाकयज्ञैर्यजेन्न च ।ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुश्रूषानि रतो भवेत्

dadyāddānāni śūdro 'pi pākayajñairyajenna ca / brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śuśrūṣāni rato bhavet

हिन्दी अर्थ

इनमें प्रथम वाक्य बोलकर दोनों तर्जनीसे दोनों अज्जुष्ठोंका, द्वितीय वाक्य बोलकर दोनों अ्जुष्ठोंसे दोनों तर्जनीका, तृतीय वाक्यसे अज्जुष्टोंद्वार ही दोनों मध्यमाओंका, चतुर्थ वाक्यसे दोनों अनामिकाओंका, पशञ्मम वाक्यसे दोनों कनिष्ठिकाओंका और छठे वाक्यसे दोनों हथेलियों तथा उनके पृष्ठभागोंका परस्पर स्पर्श करना चाहिए।

English

Verses 30-33 deal with the Apad-dtarma The principle is that in times of emergency one should resort to the means of livelihood prescribed for the caste {Varoa) which is immediately below one's own, vide Mahu X.81-82. Yajfia-valkya 111.35, Vispu Dh.S.54.28, but NP. insists that one should never follow l§udra's vocation. When the emergency is over, the person follow¬ ing a 'lower' avocation should undergo expiation and follow his profession (Manu XI.193-194, Yajnavalkya 111.35).

अध्याय २३

श्लोक 28

ऋतुकालाभिगामीच स्वदारेषु भवेत्तथा ।सर्वलोकहितोषित्वं मङ्गलं प्रियवादिता

ṛtukālābhigāmīca svadāreṣu bhavettathā / sarvalokahitoṣitvaṃ maṅgalaṃ priyavāditā

हिन्दी अर्थ

१. आगच्छ वरदे देवि त्यक्षरे ब्रह्मवादिनि। गायत्रिच्छन्दसां मातर्त्रह्ययोने नमोस्तु ते॥

English

He should approach his own wives in their fertile season; he should wish the good of all people, be auspicious and speak kindly;

अध्याय २३

श्लोक 29

अनायासो मनोहर्षस्तितिक्षा नातिमानिता ।सामान्यं सर्ववर्णानां मुनिभिः परिकीर्तितम्

anāyāso manoharṣastitikṣā nātimānitā / sāmānyaṃ sarvavarṇānāṃ munibhiḥ parikīrtitam

हिन्दी अर्थ

३. सायं तु गरुडारूढां पीताम्बरसमावृताम्। सरस्वतों विष्णुयोनिमाह्येद् विष्णुवादिनीम्॥

English

free of strain, joyful in mind, patient, not overly proud — this is the common duty of all classes, declared by the sages.

अध्याय २३

श्लोक 30

सर्वे च मुनितां यान्ति स्वाश्रमोचितकर्मणा ।ब्राह्मणः क्षत्रियाचारमाश्रयेदापदि द्विज

sarve ca munitāṃ yānti svāśramocitakarmaṇā / brāhmaṇaḥ kṣatriyācāramāśrayedāpadi dvija

हिन्दी अर्थ

४. प्राणायाम-मन्त्र और उसकी विधि इस प्रकार है--

English

All attain the state of a sage by the duties proper to their own order of life. In distress a Brahmin may resort to the Kshatriya's conduct, O Brahmin;

अध्याय २३

श्लोक 31

क्षत्रियो ऽपि च विड्वृत्तिमत्यापदि समाश्रयेत् ।नाश्रयेच्छूद्रवृत्तिं तु अत्यापद्यपि वै द्विजः

kṣatriyo 'pi ca viḍvṛttimatyāpadi samāśrayet / nāśrayecchūdravṛttiṃ tu atyāpadyapi vai dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

३७» भू: ३» भुवः ३» स्व: 3 मह: 3» जन: ३» तपः 3» सत्यम् ३» तत्सवितुवरिण्यं भर्गों देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्। 3» आपो ज्योती रसोअ्मृतं ब्रह्म भूर्भुव: स्वरोम्॥

English

a Kshatriya in great distress may resort to the Vaishya's livelihood; but a twice-born man should not resort to the Shudra's livelihood even in the greatest distress.

अध्याय २३

श्लोक 32

यद्याश्रयेद्दिजो मूढस्तदा चाण्डासतां व्रजेत् ।ब्राह्मणक्षत्रियविशां त्रयाणां मुनिसत्तम

yadyāśrayeddijo mūḍhastadā cāṇḍāsatāṃ vrajet / brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ trayāṇāṃ munisattama

हिन्दी अर्थ

पहले दाहिने हाथके अज्जुष्ठसे नासिकाका दायाँ छिद्र बंद करके बायें छिद्रसे वायुको अंदर खींचे। साथ

English

If a foolish twice-born takes it up, he goes to the state of an outcaste. For the three — Brahmin, Kshatriya and Vaishya — O best of sages,

अध्याय २३

श्लोक 33

चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः पञ्चमो नोपपद्यते ।ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्च सत्तम

catvāra āśramāḥ proktāḥ pañcamo nopapadyate / brahmacārī gṛhī vānaprastho bhikṣuśca sattama

हिन्दी अर्थ

ही नाभिदेशमें नीलकमलदलके समान श्यामवर्ण चतुर्भुज भगवान् विष्णुका ध्यान करते हुए प्राणायाम-मन्त्रका तीन बार पाठ कर जाय। (यदि तीन बार पाठ न हो सके तो एक ही बार पाठ करे और अधिकके लिये अभ्यास बढ़ावे।) इसको पूरक कहते हैं। पूरकके पश्चात् अनामिका और कनिष्ठिका अंगुलियोंसे नासिकाके बायें छिद्रको भी बंद करके तबतक श्वास रोके रहे, जबतक कि प्राणायाम-मन्त्रका तीन बार (या शक्तिके अनुसार एक बार)

English

four orders of life are taught; a fifth is not allowed: the student, the householder, the forest-dweller, and the mendicant.

अध्याय २३

श्लोक 34

चतुर्भिराश्रमैरेभिः साध्यते धर्म उत्तमः ।विष्णुस्तुष्यति विप्रेन्द्र कर्मयोगरतात्मनः

caturbhirāśramairebhiḥ sādhyate dharma uttamaḥ / viṣṇustuṣyati viprendra karmayogaratātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

पाठ न हो जाय। इस समय हृदयके बीच कमलासनपर विराजमान अरुण-गौरमिश्रित वर्णवाले चतुर्मुख ब्रह्माजीका ध्यान करे। यह कुम्भक क्रिया है। इसके बाद अँगूठा हटाकर नासिकाके दाहिने छिद्रसे वायुको धीरे-धीरे तबतक बाहर निकाले, जबतक प्राणायाम-मन्त्रका तीन (या एक) बार पाठ न हो जाय। इस समय शुद्ध स्फटिकके समान श्वेत वर्णवाले त्रिनेत्रधारी भगवान् शंकरका ध्यान करे। यह रेचक क्रिया है, यह सब मिलकर एक प्राणायाम

English

Through these four orders the highest dharma is accomplished; Vishnu is pleased, O Brahmin, with one devoted to the yoga of action.

अध्याय २३

श्लोक 35

निःस्पृहाशान्तमनसः स्वकर्मनिरतस्य च ।ततो याति परं स्थानं यतो नावर्त्तते पुनः

niḥspṛhāśāntamanasaḥ svakarmaniratasya ca / tato yāti paraṃ sthānaṃ yato nāvarttate punaḥ

हिन्दी अर्थ

सुमित्रियान आप ओषधय: सन्‍्तु।दुर्मित्रियास्तस्मे हंसारोहणकेलिखण्खणमणेर्चिम्बारचिता भूषिता

English

Of one free of desire, with a peaceful mind and devoted to his own duty, then he goes to the highest place from which he does not return.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Narada Purana — Chapter 23

नारदपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.