Narada Purana· Nārada Purāṇa
18
अध्याय 18 / 167

Book 1 - Adhyaya 19

47 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ47 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे व्रताख्याने मागशीर्षपौर्णिमायां लक्षघ्मीनारायणव्रतं नामाष्टादशो ऽध्यायः सनक उवाच अन्यद्वूतं प्रवक्ष्यामि ध्वजारोपणसंज्ञितम् ।सर्वपापहरं पुण्यं विष्णुप्रीणनकारणम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde vratākhyāne māgaśīrṣapaurṇimāyāṃ lakṣaghmīnārāyaṇavrataṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca anyadvūtaṃ pravakṣyāmi dhvajāropaṇasaṃjñitam / sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ viṣṇuprīṇanakāraṇam

हिन्दी अर्थ

अथवा ताँबेसे भगवान् लक्ष्मीनारायणकी परम सुन्दर प्रतिमा बनाकर स्थापित करे। तदनन्तर जितेन्द्रिय पुरुष भक्तिभावसे भगवान्को पद्चामृतद्वारा स्रान करावे और क्रमश: गन्ध, पुष्प, धूप, दीप

English

"I shall expound to you another holy Vrata which dispels all sins and causes delight to Visnu. It is named Dhvajd- ropana (installation of the banner).

अध्याय १८

श्लोक 2

यः कुर्याद्विष्णुभवने ध्वजारोपणमुत्तमम् ।संपूज्यते विग्निञ्च्याद्यैः किमन्यैर्बहुभाषितैः

yaḥ kuryādviṣṇubhavane dhvajāropaṇamuttamam / saṃpūjyate vigniñcyādyaiḥ kimanyairbahubhāṣitaiḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी पूजा करके उत्तम श्रद्धापूर्वक रातमें जागरण करे। दूसरे दिन प्रात:ःकाल पूर्ववत् भगवान् विष्णुकी विधिपूर्वक अर्चना करे। फिर दक्षिणासहित प्रतिमा आचार्यको दान कर दे और धन-वैभव हो तो

English

He who installs an excellent banner on the temple of Visnu is honoured by Brahma and others. What more need be spoken (in praise of it)?.

अध्याय १८

श्लोक 3

हेमभारसहस्रं तु यो ददाति कुटुम्बिने ।तत्फलं तुल्यमात्रं स्याद्धूजारोपणकर्मणः

hemabhārasahasraṃ tu yo dadāti kuṭumbine / tatphalaṃ tulyamātraṃ syāddhūjāropaṇakarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणणोंको यथाशक्ति अवश्य भोजन करावे। उसके बाद एकाग्रचित्त हो विद्वान् पुरुष यथाशक्ति तिल दान करे और तिलका ही विधिपूर्वक अग्रिमें

English

The gift of a thousand Bhdras of gold to a man bur¬ dened with a large family is but equal in benefit to the rite of installation of the banner.

अध्याय १८

श्लोक 4

ध्वजारोपणतुल्यं स्याद्गङ्गास्नानमनुत्तमम् ।अथवा तुलसूसेवा शिवलिङ्गप्रपूजनम्

dhvajāropaṇatulyaṃ syādgaṅgāsnānamanuttamam / athavā tulasūsevā śivaliṅgaprapūjanam

हिन्दी अर्थ

होम करे। जो मनुष्य इस प्रकार भलीभाँति लक्ष्मीनारायणका व्रत करता है, वह इस लोकमें पुत्र-पौत्रोंके साथ महान् भोग भोगकर सब पापोंसे

English

Tlie excellent ablution in the Gaiiga or the service unto the TulasI plant or the adoration of iSiva-Linga is on a par with the installation of the banner.

अध्याय १८

श्लोक 5

अहो ऽपूर्वमहो ऽपूर्वमहो ऽपूर्वमिदं द्विज ।सर्वपाप हरं कर्म ध्वजागोपणसंज्ञितम्

aho 'pūrvamaho 'pūrvamaho 'pūrvamidaṃ dvija / sarvapāpa haraṃ karma dhvajāgopaṇasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

मुक्त हो अपनी बहुत-सी पीढ़ियोंके साथ भगवान्के बैकुण्ठधाममें जाता है, जो योगियोंके लिये भी

English

I shall describe all those rites ancillary to the installa¬ tion of the banner. Even as I recount it, listen.

अध्याय १८

श्लोक 6

सन्ति वै यानि कार्याणि ध्वजारोपणकर्मणि ।तानि सर्वाणि वक्ष्यामि शृणुष्व गदतो मम

santi vai yāni kāryāṇi dhvajāropaṇakarmaṇi / tāni sarvāṇi vakṣyāmi śṛṇuṣva gadato mama

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुमन्दिरमें ध्वजारोपणकी विधि और महिमा

English

On the DaJami (tenth) day in the bright half of the month of Karttika,® a man in complete self-restraint, should assiduously perform the rite of ablution beginning with the cleaning of his teeth.

अध्याय १८

श्लोक 7

कार्तिकस्य सिते पक्षघे दशम्यां प्रयतो नरः ।स्नानं कुर्यात्प्रयत्नेन दन्तधावनपूर्वकम्

kārtikasya site pakṣaghe daśamyāṃ prayato naraḥ / snānaṃ kuryātprayatnena dantadhāvanapūrvakam

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजी कहते हैं--नारदजी! अब में ध्वजारोपण नामक दूसरे ब्रतका वर्णन करूंगा जो सब पापोंको हर लेनेवाला, पुण्यस्वरूप तथा भगवान् विष्णुकी प्रसन्नताका कारण है। जो

English

The Brahmana devotee should take food only once. He should observe the vow of celibacy. Remembering the lord Narayana, he shall sleep in front of the deity. He should be pure and be clad in white robes.

अध्याय १८

श्लोक 8

एकाशी ब्रह्मचारी च स्वपेन्नारायणं स्मरन् ।धौताम्बरधरः शुद्धो विप्रो नारायणाग्रतः

ekāśī brahmacārī ca svapennārāyaṇaṃ smaran / dhautāmbaradharaḥ śuddho vipro nārāyaṇāgrataḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके मन्दिरमें ध्वजारोपणका उत्तम कार्य करता है, वह ब्रह्मा आदि देवताओंद्वारा पूजित होता है। बहुत-सी दूसरी बातें कहनेसे क्या लाभ! जो कुटुम्बयुक्त ब्राह्मणको सुवर्णका

English

He should get up early in the morning and perform the rites of Acamana and ablution duly. After finishing the daily routine of prescribed duties, he should worship Visnu.

अध्याय १८

श्लोक 9

ततः प्रातः समुत्थाय स्नात्वाचम्य यथाविधि ।नित्यकर्माणि निर्वर्त्य पश्चाद्विष्णुं समर्चयेत्

tataḥ prātaḥ samutthāya snātvācamya yathāvidhi / nityakarmāṇi nirvartya paścādviṣṇuṃ samarcayet

हिन्दी अर्थ

एक हजार भार दान देता है, उसके उस दानका फल ध्वजारोपण-कर्मके बराबर ही होता है। परम उत्तम गड्जा-स्नान, तुलसीकी सेवा अथवा शिवलिड्गरका पूजन--ये सब कर्म ही ध्वजारोपणकी

English

Causing the Svastivdcana (the utterance of benedic¬ tion) along with four Brahmanas, the devotee should perform the Pfdndi Srdddha (Sraddha, preliminary to Sarhskdras and festive occasions) in the holy rite of the installation of the banner.

अध्याय १८

श्लोक 10

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः सार्ध्दं कृत्वा च स्वस्तिवाचनम् ।नान्दीश्राद्धं प्रकुर्वीत ध्वजारोपणकर्मणि

caturbhirbrāhmaṇaiḥ sārdhdaṃ kṛtvā ca svastivācanam / nāndīśrāddhaṃ prakurvīta dhvajāropaṇakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

समानता कर सकते हैं। ब्रह्मन्! यह ध्वजारोपण नामक कर्म अद्भुत है, अपूर्व है और आश्चर्यजनक है। यह सब पापोंको दूर करनेवाला है। ध्वजारोपण कार्यमें जो-जो कार्य आवश्यक हैं, उन सबको

English

Repeating the Gayatri, he should sprinkle the banner

अध्याय १८

श्लोक 11

ध्वजस्तम्भो च गायत्र्या प्रोक्षघयेद्वस्त्रसंयुतौ ।सूर्यं च वैनतेयं च हिमांशुं तत्परोर्ऽचयेत्

dhvajastambho ca gāyatryā prokṣaghayedvastrasaṃyutau / sūryaṃ ca vainateyaṃ ca himāṃśuṃ tatparor'cayet

हिन्दी अर्थ

बतलाता हूँ, आप मेरे मुखसे सुनें।

English

He should worship Dhatr and Vidhatr (gods Visnu arid Brahma) on the staff of the flag, with turmeric, raw rice grains, scents and other things and particularly with white flowers.

अध्याय १८

श्लोक 12

धातारं च विधातारं पूजयेद्धजदण्डके ।हरिद्राक्षघतगन्धाद्यैः शुक्लपुष्पैर्विशेषतः

dhātāraṃ ca vidhātāraṃ pūjayeddhajadaṇḍake / haridrākṣaghatagandhādyaiḥ śuklapuṣpairviśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

कार्तिक मासके शुक्‍्लपक्षमें दशमी तिथिको मनुष्य अपने मन और इन्द्रियोंको संयममें रखते हुए, प्रयत्रपूर्वक दातुन करके ख््रान करे। ब्रत करनेवाला ब्राह्मण उस दिन एक समय भोजन

English

Thereafter, he should get a small plot measuring a Gocarman (scrubbed, cleaned and smeared well. The sacrificial fire should be placed there. One should oblate ghee and other things in the prescribed order* in accordance with the injunc¬ tions in one's own Grhya Sutra.

अध्याय १८

श्लोक 13

ततो गोचर्ममात्रघं तु स्थण्डिलं चोपलिप्य वै ।आधायान्गिं स्वगृह्योत्त्या ह्याज्यभागादिकं क्रमात्

tato gocarmamātraghaṃ tu sthaṇḍilaṃ copalipya vai / ādhāyāngiṃ svagṛhyottyā hyājyabhāgādikaṃ kramāt

हिन्दी अर्थ

करे, ब्रह्मचर्यसे रहे और धुले हुए शुद्ध वस्त्र धारण करके शुद्धतापूर्वक भगवान् नारायणके सामने उन्हींका स्मरण करते हुए रातमें शयन करे। तत्पश्चात् प्रातःकाल उठकर विधिपूर्वक

English

There, he should repeat the sukta pertaining to the Sun (viz. RV.I.50) and the dnti Suktas in accordance with one's capacity. With purity, he should keep awake during the night in the vicinity of Hari.

अध्याय १८

श्लोक 14

जुहुयात्पायसं चैव साज्यमष्टोत्तरं शतम् ।प्रथमं पौरुषं सूक्तं विष्णोर्नुकमिरावतीम्

juhuyātpāyasaṃ caiva sājyamaṣṭottaraṃ śatam / prathamaṃ pauruṣaṃ sūktaṃ viṣṇornukamirāvatīm

हिन्दी अर्थ

स्नान और आचमन करके नित्यकर्म पूर्ण करनेके अनन्तर भगवान् विष्णुकी पूजा करे। चार ब्राह्मणोंक साथ स्वस्तिवाचन करके ध्वजारोपणके निमित्त नान्दीमुख-श्राद्ध करे। वस्त्रसहित ध्वज

English

Thereafter, he should get up early in the morning and complete the daily routine activities. As before, he should worship the Lord with scents, sweet smelling flowers and other things in due order.

अध्याय १८

श्लोक 15

ततश्च वैनतेयाय स्वाहे त्यष्टाहुतीस्तथा ।सोमो धेनुमुदुत्यं च जुहुयाच्च ततो द्विज

tataśca vainateyāya svāhe tyaṣṭāhutīstathā / somo dhenumudutyaṃ ca juhuyācca tato dvija

हिन्दी अर्थ

और स्तम्भका गायत्री-मन्त्रद्वारा प्रोक्षण (जलसे अभिषेक) करे। फिर उस ध्वजके वबस्त्रमें सूर्य, गरुड और चन्द्रमाकी पूजा करे। ध्वजके दण्डमें धाता और विधाताका पूजन करे। हल्दी अक्षत

English

Thereafter, the splendid auspicious flag should be taken to the shrine of Visnu, to the accompaniment of auspi¬ cious musical instruments, chanting of the SSktas, dances and singing of hymns.

अध्याय १८

श्लोक 16

सौरमन्त्राञ्जपेत्तघत्र शान्तिसूत्कानि शक्तितः ।रात्रघौ जागरणं कुर्यादुपकण्ठं हरेः शुचुः

sauramantrāñjapettaghatra śāntisūtkāni śaktitaḥ / rātraghau jāgaraṇaṃ kuryādupakaṇṭhaṃ hareḥ śucuḥ

हिन्दी अर्थ

और गनन्‍्ध आदि सामग्रियोंसे विशेषतः श्वेत पुष्पोंसे पूजन करना चाहिए। तदनन्तर गोचर्म बराबर एक वेदी बनाकर उसे जल और गोबरसे लीपे। फिर अपनी शाखाके गृह्मसूत्रमें बतलायी

English

O Brahmana, the joyous devotee should firmly plant the flagstaff (with the hoisted flag) either at the entrance to the shrine of the Lord or on the top of it.

अध्याय १८

श्लोक 17

ततः प्रातः समुत्थाय नित्यकर्म समाप्य च ।गन्धपुष्पादिभिर्देवमर्चयेत्पूर्ववत्क्रमात्

tataḥ prātaḥ samutthāya nityakarma samāpya ca / gandhapuṣpādibhirdevamarcayetpūrvavatkramāt

हिन्दी अर्थ

हुई विधिके अनुसार पञ्ञभू-संस्कारपूर्वक अग्निकी स्थापना करके क्रमश: आघार और आज्य-भाग आदि होमकार्य करे। फिर घृतमिश्रित खीरकी एक सौ आठ आहुति दे। यह आहुति प्रधान

English

Then, he should worship Lord Hari with scents, flowers, raw rice grains, charming incense and lamps and Naivedya offerings consisting of various dishes.

अध्याय १८

श्लोक 18

ततो मङ्गलवाद्यैश्च सूक्तपाठैश्च शौभनम् ।नृत्यैश्च रतोत्रघपठनैर्नयेद्विष्णवालये ध्वजम्

tato maṅgalavādyaiśca sūktapāṭhaiśca śaubhanam / nṛtyaiśca ratotraghapaṭhanairnayedviṣṇavālaye dhvajam

हिन्दी अर्थ

चाहिए। (यथा '३ नमो नारायणाय स्वाहा।') ब्रह्मन! इसके बाद पुरुषसूक्तके प्रथम

English

After installing the excellent and splendid banner in the temple, he should circumambulate it and chant this song of prayer.

अध्याय १८

श्लोक 19

देवस्य द्वारदेशे वा शिखरे वा मुदान्वितः ।सुस्थुरः स्थापयेद्विप्र ध्वजं सस्तम्भसंयुतम्

devasya dvāradeśe vā śikhare vā mudānvitaḥ / susthuraḥ sthāpayedvipra dhvajaṃ sastambhasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

सोमो धेनुम् और उदुत्यं जातवेदसम्--इन मन्त्रोंसे क्रमशः आठ-आठ आहुति अग्रिमें डाले। तत्पश्चात् वहाँ यथाशक्ति 'बिश्राड् बृहत् पिबतु सोम्यं मधु' इत्यादि (यजु० ३३। ३०) सूर्यदेवतासम्बन्धी

English

"Obeisance to you, O Lotus-eyed Lord, the Con- ceiver and creator of the Universe; O Hrikea, salutations to you, O earliest-born great Purusa.

अध्याय १८

श्लोक 20

गन्धपुष्पाघक्षतैर्द्देवं धूपदीपर्मनोहरैः ।भक्षघ्यभोज्यादिसंयुक्तैर्नैवेद्यैश्च हरिं यजेत्

gandhapuṣpāghakṣatairddevaṃ dhūpadīparmanoharaiḥ / bhakṣaghyabhojyādisaṃyuktairnaivedyaiśca hariṃ yajet

हिन्दी अर्थ

९) इत्यादि शान्तिसूक्तके मन्त्रोंका पाठ या जप करे और पवित्रतापूर्वक भगवान् विष्णुके समीप राज्रिमें जागरण करे। दूसरे दिन प्रात:काल नित्यकर्म समाप्त करके गन्ध, पुष्प आदिके द्वारा

English

I resort to KesaVa by whom all this universe has been created, in whom everything is established and in whom the universe will get dissolved.

अध्याय १८

श्लोक 21

एवं देवालये स्थाप्य शोभनं ध्वजमुत्तमम् ।प्रदक्षघिणमनुव्रज्य स्तोत्रघमेतदुदूरयेत्

evaṃ devālaye sthāpya śobhanaṃ dhvajamuttamam / pradakṣaghiṇamanuvrajya stotraghametadudūrayet

हिन्दी अर्थ

क्रमश: पहलेकी तरह ही भगवान्की पूजा करनी चाहिए। तदनन्तर उस सुन्दर ध्वजको मड्गलवाद्य, सूक्तपाठ, स्तोत्रगान और नृत्य आदि उत्सवके साथ भगवान् विष्णुके मन्दिरमें ले जाय। नारदजी !

English

I salute that Lord, the embodiment of jerfect know¬ ledge, whose supreme nature even Brahma and other gods do not know and whom even the Yogins do not perceive.

अध्याय १८

श्लोक 22

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन ।नमस्ते ऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज

namaste puṇḍarīkākṣa namaste viśvabhāvana / namaste 'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣa pūrvaja

हिन्दी अर्थ

भगवान्के द्वारपर अथवा मन्दिरके शिखरपर खम्भेसहित उस ध्वजको प्रसन्नतापूर्वक दृढ़ताके साथ स्थापित करे। फिर गन्ध, पुष्प, अक्षत, धूप,

English

I salute that Lord whose form consists of the entire universe,® whose umbilical region is the firmament, whose head is the heaven and whose feet are the Earth.

अध्याय १८

श्लोक 23

येनेदमखिलं जातं यत्र सर्वं प्रतिष्टितम् ।लयमेष्यति यत्रैवं तं प्रपन्नो ऽस्मि केशवम्

yenedamakhilaṃ jātaṃ yatra sarvaṃ pratiṣṭitam / layameṣyati yatraivaṃ taṃ prapanno 'smi keśavam

हिन्दी अर्थ

आदि पदार्थयुक्त नैवेद्योंसे भगवान् विष्णुकी पूजा करे। इस प्रकार उत्तम एवं सुन्दर ध्वजको देवालयमें स्थापित करके परिक्रमा करे। इसके बाद भगवानके सामने इस स्तोत्रका

English

I salute that Lord from whose mouth the Brahmanas originated, from whose arms the kings came forth, from whose thighs the Vaisyas were born and from whose feet were born the udras.

अध्याय १८

श्लोक 24

न जानन्ति परं भावं यस्य ब्रह्मादयः सुराः ।योगिनोयं न पश्यन्ति तं वन्दं ज्ञानरुपुणम्

na jānanti paraṃ bhāvaṃ yasya brahmādayaḥ surāḥ / yoginoyaṃ na paśyanti taṃ vandaṃ jñānarupuṇam

हिन्दी अर्थ

पाठ करे। पुण्डरीकाक्ष! कमलनयन! आपको नमस्कार है। विश्वभावन! आपको नमस्कार है। हृषीकेश ! महापुरुष ! सबके पूर्वज! आपको नमस्कार है। जिनसे यह सम्पूर्ण जगत् उत्पन्न हुआ है, सर्वव्यापी परमेश्वरको मैं नमस्कार करता हूँ।

English

I salute that unborn Lord whom they call Punifa only on account of the contact with Maya, but who is naturally free from impurities, who is pure, who is free from modifications or change and is unsullied.

अध्याय १८

श्लोक 25

अन्तरिक्षन्तु यन्नाभिर्द्यैर्मूर्द्धा यस्य चैव हि ।पादो ऽभूद्यस्य पृथिवी तं वन्दे विश्वरुपिणम्

antarikṣantu yannābhirdyairmūrddhā yasya caiva hi / pādo 'bhūdyasya pṛthivī taṃ vande viśvarupiṇam

हिन्दी अर्थ

जिनमें यह सब प्रतिष्ठित है और प्रलयकाल जिन्हें सम्पूर्ण लोकोंमें उत्तम-से-उत्तम, निर्गुण,

English

I salute that god Visnu who reposes in the milk-ocean, who is the infinite and unvanquished Lord, and is favourably disposed towards good devotees and who is attainable only through devotion.

अध्याय १८

श्लोक 26

यस्य श्रोत्रे दिशः सर्वा यच्चक्षुर्दिनकृचज्छशी ।ऋक्सामयजुपी येन तं वन्दे ब्रह्ररुपिणम्

yasya śrotre diśaḥ sarvā yaccakṣurdinakṛcajchaśī / ṛksāmayajupī yena taṃ vande brahrarupiṇam

हिन्दी अर्थ

'४, सोमो धेनुश्सोमो अर्वन्तमाशुश्सोमो वीर कर्मण्यं ददाति। सादन्यं विदथ्यश्सभेयं पितृश्रवर्ण आओ बदाश 0

English

I salute that omnifaced Lord from whom originated the earth and other elements, the TanmdtrdSy the sense-organs and both the subtle and gross substances.

अध्याय १८

श्लोक 27

यन्मुखाद्वाह्मणा जाता यद्वाहोरभवन्नृपाः ।वैश्या यस्यो रुतो जाताः पद्भघ्यां शूद्रो व्यजायत

yanmukhādvāhmaṇā jātā yadvāhorabhavannṛpāḥ / vaiśyā yasyo ruto jātāḥ padbhaghyāṃ śūdro vyajāyata

हिन्दी अर्थ

आनेपर जिनमें ही इसका लय होगा, उन भगवान् विष्णुकी मैं शरण लेता हूँ। ब्रह्मा आदि देवता भी जिनके परम भाव (यथार्थ स्वरूप)-को नहीं जानते और योगी भी जिन्हें नहीं देख पाते, उन

English

Again and again I bow unto that attributeless, subtle supreme being which is the Brahman the highest resort that is the supreme-most and the most excellent in all the worlds.

अध्याय १८

श्लोक 28

मायासङ्गममात्रघेण वदन्ति पुरुषं त्वजम् ।स्वभावविमलं शुद्धं निर्विकारं निरञ्जनम्

māyāsaṅgamamātragheṇa vadanti puruṣaṃ tvajam / svabhāvavimalaṃ śuddhaṃ nirvikāraṃ nirañjanam

हिन्दी अर्थ

ज्ञानस्वरूप श्रीहरिकी मैं वन्दना करता हूँ। अन्तरिक्ष जिनकी नाभि है, द्युलोक जिनका मस्तक है और पृथ्वी जिनका चरण है, उन विश्वरूप भगवान्को मैं प्रणाम करता हूँ। सम्पूर्ण

English

May that Visnu be propitiated unto me—Lord Vi§nu who is the immanent soul in all living beings, who is identical with the universe, and who is the attributeless great Atinan.

अध्याय १८

श्लोक 29

क्षीरब्धि शायिनं देवमनन्तमपराजितम् ।सद्भक्तवत्सलं विष्णुं भक्तिगम्यं नमाम्यहम्

kṣīrabdhi śāyinaṃ devamanantamaparājitam / sadbhaktavatsalaṃ viṣṇuṃ bhaktigamyaṃ namāmyaham

हिन्दी अर्थ

दिशाएँ जिनके कान हैं, सूर्य और चन्द्रमा जिनके नेत्र हैं तथा ऋक् , साम और अजुर्वेद जिनसे प्रकाशित हुए हैं, उन ब्रह्मस्वरूप भगवान् विष्णुको मैं नमस्कार करता हूँ। जिनके मुखसे ब्राह्मण

English

May that Visnu be pleased with me—the Lord who though stationed within the heart, is yet staying far off to those whose Atmans had been deluded by Maya but who is omni¬ present to persons endowed with spiritual knowledge.

अध्याय १८

श्लोक 30

पृथिव्यादीनि भूतानि तन्मात्राणींन्द्रियाणि च ।सूक्ष्मासूक्ष्याणि येनासंस्तं वन्दे सर्वतोमुखम्

pṛthivyādīni bhūtāni tanmātrāṇīṃndriyāṇi ca / sūkṣmāsūkṣyāṇi yenāsaṃstaṃ vande sarvatomukham

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुए हैं, जिनकी भुजासे क्षत्रियोंकी उत्पत्ति हुई है, जिनके ऊरुसे वैश्य प्रकट हुए हैं और जिनके चरणोंसे शूद्रका जन्म हुआ है, विद्वान् लोग मायाके संयोगमात्रसे जिन्हें पुरुष कहते हैं,

English

May that Visnu be pleased with me, Vi.snu, the Lord whose homa is performed by set of four, set of four, with a set of two, set of five and again by a set of two.®

अध्याय १८

श्लोक 31

यद्वह्य परमं धाम सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ।निर्गुणं परमं सूक्ष्मं प्रणतो ऽस्ति पुनः पुनः

yadvahya paramaṃ dhāma sarvalokottamottamam / nirguṇaṃ paramaṃ sūkṣmaṃ praṇato 'sti punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

जो स्वभावत: निर्मल, शुद्ध, निर्विकार तथा दोषोंसे निर्लिप्त हैं, जिनका कहीं अन्त नहीं है, जो किसीसे पराजित नहीं होते और क्षीरसागरमें शयन करते हैं, श्रेष्ठ भक्तोंपर जिनकी स्लेहधारा

English

May that Visnu be pleased with me, the lord who is the bestower of salvation to those men possessing perfect know¬ ledge (i.e. followers of Jnana-yoga) meritorious deeds (perfor¬ mers of Karmas or followers of karma-mara) and devotional feelings (followers of the path of devotion) and who is sought by the whole universe.

अध्याय १८

श्लोक 32

अविकारमजं शुद्धं सर्वतोबाहुमीश्वरम् ।।यमामनन्ति योगान्द्राः सर्वकारणकारणम्

avikāramajaṃ śuddhaṃ sarvatobāhumīśvaram /. yamāmananti yogāndrāḥ sarvakāraṇakāraṇam

हिन्दी अर्थ

सदा प्रवाहित होती रहती है तथा जो भक्तिसे ही सुलभ होते हैं, उन भगवान् विष्णुको मैं प्रणाम करता हूँ। पृथ्वी आदि पाँच भूत, तन्‍्मात्राएँ, इन्द्रियाँ तथा सूक्ष्म और स्थूल सभी पदार्थ जिनसे

English

May that Visnu be gracious unto me—Lord Visnu whose persons assumed sportively for the well-being of the world, are worshipped by gods.

अध्याय १८

श्लोक 33

यो देवः सर्वभूतानामन्तरात्मा जगन्मयः ।निर्गुणः परमात्मा च स मे विष्णुः प्रसीदतु

yo devaḥ sarvabhūtānāmantarātmā jaganmayaḥ / nirguṇaḥ paramātmā ca sa me viṣṇuḥ prasīdatu

हिन्दी अर्थ

अस्तित्व-लाभ करते हैं, सब ओर मुखवाले उन

English

May that Visnu be propitious unto me—the Lord whom the saintly persons consider to be the embodiment of exist¬ ence, knowledge and bliss, the attributeless support of the attributes."

अध्याय १८

श्लोक 34

हृदयस्थो ऽपि दूरस्थो मायया मोहितात्मनाम् ।ज्ञानिनां सर्वगो यस्तु स मे विष्णुः प्रसीदतु

hṛdayastho 'pi dūrastho māyayā mohitātmanām / jñānināṃ sarvago yastu sa me viṣṇuḥ prasīdatu

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त सूक्ष्म; परम प्रकाशमय परब्रह्म कहा गया है, उन श्रीहरिको मैं बारम्बार प्रणाम करता हूँ। योगीश्वरगण जिन्हें निर्विकार, अजन्मा, शुद्ध, सब ओर बाँहवाले तथा ईश्वर मानते हैं, जो समस्त

English

After eulogising thus, he should bow down to Visnu and worship the Brahmanas richly. Afterwards, he should adore the preceptor with the offerings of religious fees, raiments, etc.

अध्याय १८

श्लोक 35

चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च ।हूयते च पुनर्द्वातार्थंभ्यां स मे विष्णुः प्रतीदतु

caturbhiśca caturbhiśca dvābhyāṃ pañcabhireva ca / hūyate ca punardvātārthaṃbhyāṃ sa me viṣṇuḥ pratīdatu

हिन्दी अर्थ

कारणतत्त्वोंके भी कारण हैं, जो भगवान् सम्पूर्ण प्राणियोंके अन्तर्यामी आत्मा हैं, यह जगत् जिनका स्वरूप है तथा जो निर्गुण परमात्मा हैं, वे भगवान् विष्णु मुझपर प्रसन्न हों। जो मायासे मोहित

English

Undoubtedly, as many accumulations of his sins perish, O leading Brahmana, as there*are flutters in the banner cloth due to the wind.

अध्याय १८

श्लोक 36

ज्ञानिनां कर्मिणां चैव तथा भक्तिमतां नृणाम् ।गतिदाता विश्वमृग्यः स मे विष्णुः प्रसूदतु

jñānināṃ karmiṇāṃ caiva tathā bhaktimatāṃ nṛṇām / gatidātā viśvamṛgyaḥ sa me viṣṇuḥ prasūdatu

हिन्दी अर्थ

चित्तवाले अज्ञानी पुरुषोंके लिये हृदयमें रहकर भी उनसे दूर बने हुए हैं और ज्ञानियोंके लिये जो सर्वत्र प्राप्त हैं, वे भगवान् विष्णु मुझपर प्रसन्न हों।

English

O Brahmana, he enjoys Sarupya (similarity of form) with Hari for as many thousands of Yugas as the number of days that the banner stands aloft in Visnu's abode.

अध्याय १८

श्लोक 37

जगद्धितार्थं ये देहा ध्रियन्ते लीलया हरेः ।तानर्चयन्ति विबुधाः स मे विष्णुः प्रसीदतु

jagaddhitārthaṃ ye dehā dhriyante līlayā hareḥ / tānarcayanti vibudhāḥ sa me viṣṇuḥ prasīdatu

हिन्दी अर्थ

विष्णुभगवान् मुझपर प्रसन्न हों। जो ज्ञानियों, कर्मयोगियों तथा भक्त पुरुषोंको उत्तम गति प्रदान करनेवाले हैं, वे विश्वपालक भगवान् मुझपर प्रसन्न हों। जगत्का कल्याण करनेके लिये श्रीहरि

English

If righteous men take delight and praise on seeing the banner installed, all of them are liberated from crores of great sins.

अध्याय १८

श्लोक 38

यमामनन्तिवे सन्तः सच्चिदानन्दविग्रहम् ।निर्गुणं च गुणाधारं स मे विष्णुः प्रसीदतु

yamāmanantive santaḥ saccidānandavigraham / nirguṇaṃ ca guṇādhāraṃ sa me viṣṇuḥ prasīdatu

हिन्दी अर्थ

लीलापूर्वक जिन शरीरोंको धारण करते हैं, विद्वानू लोग उन सबकी पूजा करते हैं, वे लीलाविग्रहधारी भगवान् मुझपर प्रसन्न हों। ज्ञानी

English

The banner installed in Vinu's abode shakes off within half wink of eye, the sins of the man who had installed it, even as it flutters its cloth.

अध्याय १८

श्लोक 39

इति स्तुत्वा नमेद्विष्णुं ब्राह्मणांश्च प्रपूजयेत् ।आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्दक्षिणाच्छादनादिभिः

iti stutvā namedviṣṇuṃ brāhmaṇāṃśca prapūjayet / ācāryaṃ pūjayetpaścāddakṣiṇācchādanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

गुणोंके अधिष्ठान मानते हैं, वे भगवान् विष्णु

English

He who installs a banner in the abode of Visnu and looks after it every day, goes to heaven by means of Devaydna (the divine path) like king Sumati of good intellect."

अध्याय १८

श्लोक 40

ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या भक्ति भावसमन्वितः ।पुत्रमत्रिकलत्राद्यैः स्वयं च सह बन्धुभिः

brāhmaṇānbhojayecchaktyā bhakti bhāvasamanvitaḥ / putramatrikalatrādyaiḥ svayaṃ ca saha bandhubhiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्तुति करके भगवान् विष्णुको प्रणाम और ब्राह्मणोंका पूजन करे। तत्पश्चात् दक्षिणा और वस्त्र आदिके द्वारा आचार्यकी भी पूजा करे। विप्रवर! उसके बाद भक्तिभावसे पूर्ण

English

Although the principal Gfhya and Dharma Sutras are silent about the installation of an image {Devata-Pratiffha) in a temple, the custom of installing a banner with the sign of Garua on it {Garuda-dhoaja) in honour of Vasudeva seems to be pretty old. In an inscription of the 2nd Gent, b.c., the Greek Bhagvata Heliodorus is recorded to have erected a Garua-dkoaja (D.C. Sircar —Select Inscriptions, p -91).

अध्याय १८

श्लोक 41

कुर्वीत पारणं विप्र नारायणपरायणः ।यस्त्वेतत्कर्म कुर्वीत ध्वजारोपणमुत्तमम् ।तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये शृणुष्व सुसमाहितः

kurvīta pāraṇaṃ vipra nārāyaṇaparāyaṇaḥ / yastvetatkarma kurvīta dhvajāropaṇamuttamam / tasya puṇyaphalaṃ vakṣye śṛṇuṣva susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

होकर यथाशक्ति ब्राह्मणोंको भोजन करावे। फिर स्त्री-पुत्र और मित्र आदि बन्धुजनोंके साथ स्वयं भी भोजन करे तथा निरन्तर भगवान् नारायणके चिन्तनमें लगा रहे। नारदजी! जितने क्षणोंतक

English

An echo of the famous Pwrusa Sukta (RV.X.90).

अध्याय १८

श्लोक 42

पटो ध्वजस्य विप्रेन्द्र यावच्चलति वायुना ।तावन्ति पापजालानि नश्यन्त्येव न संशयः

paṭo dhvajasya viprendra yāvaccalati vāyunā / tāvanti pāpajālāni naśyantyeva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

उस ध्वजाकी पताका वायुसे फहराती रहती है, आरोपण करनेवाले मनुष्यकी उतनी ही पाप- राशियाँ निस्संदेह नष्ट हो जाती हैं। महापातकोंसे युक्त अथवा सम्पूर्ण पातकोंसे दूषित पुरुष भी

English

This famous verse containing numerals to represent the number of the syllables to be uttered is wellknown to all Agni~holrins. The syllables are to be pronounced in the serial order as given in the verse. While uttering these syllables (mantras) one is to offer oblation to the sacrificial fire (in the Homa).

अध्याय १८

श्लोक 43

महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः ।ध्वजं विष्णुगृहे कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः

mahāpātakayukto vā yukto vā sarvapātakaiḥ / dhvajaṃ viṣṇugṛhe kṛtvā mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके मन्दिरमें ध्वजा फहराकर सब पातकोंसे मुक्त हो जाता है। जो धार्मिक पुरुष ध्वजाको आरोपित देखकर उसका अभिनन्दन करते हैं, वे सभी अनेकों महापातकोंसे मुक्त हो

English

Whether joined with a great sin or with all sins, one who offers a flag at Vishnu's house is freed from all sins.

अध्याय १८

श्लोक 44

यावद्दिनानि तिष्टेत ध्वजो विष्णुगृहे द्विज ।तावद्युगसहस्राणि हरिसारुप्यमश्नुते

yāvaddināni tiṣṭeta dhvajo viṣṇugṛhe dvija / tāvadyugasahasrāṇi harisārupyamaśnute

हिन्दी अर्थ

जाते हैं। भगवान् विष्णुके मन्दिरमें स्थापित किया हुआ ध्वज जब अपनी पताका फहराने लगता है, उस समय आधे पलमें ही वह उसे आरोपित करनेवाले पुरुषके सम्पूर्ण पापोंको नष्ट

English

For as many days as the flag stays on Vishnu's house, O Brahmin, so many thousands of ages he gains likeness to Hari.

अध्याय १८

श्लोक 45

आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वा ये ऽभिनन्दन्ति धार्मिकाः ।ते ऽपि सर्वे प्रमुच्यन्ते महापातककोटिभिः

āropitaṃ dhvajaṃ dṛṣṭvā ye 'bhinandanti dhārmikāḥ / te 'pi sarve pramucyante mahāpātakakoṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

हरिपश्लक-ब्रतकी विधि और माहात्म्य श्रीसनकजी कहते हैं--नारदजी! अब में समस्त ब्रतोंके फलको देनेवाला है।

English

The righteous who rejoice on seeing a flag raised are also freed from ten million great sins.

अध्याय १८

श्लोक 46

आरोपितो ध्वजो विष्णुगृहे धुन्वन्पटं स्वकम् ।कर्तुः सर्वाणि पापानि धुनोति निमिषार्द्धतः

āropito dhvajo viṣṇugṛhe dhunvanpaṭaṃ svakam / kartuḥ sarvāṇi pāpāni dhunoti nimiṣārddhataḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरे ब्रतका यथार्थरूपसे वर्णन करता हूँ,

English

A flag raised on Vishnu's house, shaking its cloth, shakes off all the sins of the maker in half a moment.

अध्याय १८

श्लोक 47

यस्त्वा रोप्य गृहे विष्णोर्ध्वजं नित्यमुपाचरेत् ।स देवयानेन दिवं यातीव सुमतिर्नृपः

yastvā ropya gṛhe viṣṇordhvajaṃ nityamupācaret / sa devayānena divaṃ yātīva sumatirnṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्ष मासके शुक्लपक्षकी दशमी

English

He who raises a flag on Vishnu's house and constantly serves there goes to heaven by the path of the gods, as the wise king did.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 18
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.