ॐ अयोध्यानगरे रम्ये रत्नमण्डपमध्यमे ।सीताभरतसौमित्रिशत्रुघ्नाद्यैः समन्वितम्॥ १ ॥
oṃ ayodhyānagare ramye ratnamaṇḍapamadhyame | sītābharatasaumitriśatrughnādyaiḥ samanvitam
हिन्दी अर्थ
ॐ। मनोहर अयोध्या नगरी में, रत्नों से सुशोभित मंडप के मध्य सीता, भरत, लक्ष्मण, शत्रुघ्न आदि से घिरे हुए भगवान् श्री रामचंद्र विराजमान थे।
English
Om. In the delightful city of Ayodhya, in the midst of a jewelled pavilion, (sat Rama) surrounded by Sita, Bharata, Lakshmana, Shatrughna and others —
सनकाद्यैर्मुनिगणैर्वसिष्ठाद्यैः शुकादिभिः ।अन्यैर्भागवतैश्चापि स्तूयमानमहर्निशम्॥ २ ॥
sanakādyairmunigaṇairvasiṣṭhādyaiḥ śukādibhiḥ | anyairbhāgavataiścāpi stūyamānamaharniśam
हिन्दी अर्थ
सनकादि मुनिगण, वसिष्ठ, शुकदेव आदि महर्षि तथा अन्य अनन्य भक्त दिन-रात जिनकी स्तुति कर रहे थे।
English
praised day and night by hosts of sages such as Sanaka, by Vasishtha and others, by Shuka and others, and by other devotees —
धीविक्रियासहस्राणां साक्षिणं निर्विकारिणम् ।स्वरूपध्याननिरतं समाधिविरमे हरिम्॥ ३ ॥
dhīvikriyāsahasrāṇāṃ sākṣiṇaṃ nirvikāriṇam | svarūpadhyānanirataṃ samādhivirame harim
हिन्दी अर्थ
जो बुद्धि की हजारों वृत्तियों के निर्विकार साक्षी हैं, और समाधि के उपरांत निज स्वरूप के ध्यान में लीन रहने वाले साक्षात् श्रीहरि हैं।
English
the witness of thousands of modifications of the mind, himself unchanging, Hari, intent on meditation on his own nature at the end of absorption.
भक्त्या शुश्रूषया रामं स्तुवन्पप्रच्छ मारुतिः ।राम त्वं परमात्मसि सच्चिदानन्दविग्रहः॥ ४ ॥
bhaktyā śuśrūṣayā rāmaṃ stuvanpapraccha mārutiḥ | rāma tvaṃ paramātmasi saccidānandavigrahaḥ
हिन्दी अर्थ
भक्ति और सेवा-भाव से मारुति नंदन हनुमान जी ने राम जी की स्तुति करते हुए पूछा: ‘हे राम! आप सच्चिदानन्द-विग्रह परमेश्वर हैं।’
English
Hanuman (Maruti), praising Rama with devotion and service, asked: "Rama, you are the Supreme Self, whose form is being, consciousness and bliss."
इदानीं त्वां रघुश्रेष्ठ प्रणमामि मुहुर्मुहुः ।त्वद्रूपं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतो राम मुक्तये॥ ५ ॥
idānīṃ tvāṃ raghuśreṣṭha praṇamāmi muhurmuhuḥ | tvadrūpaṃ jñātumicchāmi tattvato rāma muktaye
हिन्दी अर्थ
‘हे रघुकुल-श्रेष्ठ! मैं आपको बार-बार प्रणाम करता हूँ। हे राम! मोक्ष की प्राप्ति के लिए मैं आपके वास्तविक तत्त्व-स्वरूप को जानना चाहता हूँ।’
English
"Now, best of the Raghus, I bow to you again and again. I wish to know your true nature, Rama, for the sake of liberation,"
अनायासेन येनाहं मुच्येयं भवबन्धनात् ।कृपया वद मे राम येन मुक्तो भवाम्यहम्॥ ६ ॥
anāyāsena yenāhaṃ mucyeyaṃ bhavabandhanāt | kṛpayā vada me rāma yena mukto bhavāmyaham
हिन्दी अर्थ
जिससे मैं बिना कष्ट के संसार-बन्धन से मुक्त हो जाऊँ। हे राम! कृपा करके मुझे वह साधन बताइए, जिससे मैं मुक्त हो जाऊँ।
English
"by which I may be freed from the bonds of worldly existence without effort. Out of compassion, tell me, Rama, that by which I shall be liberated."
साधु पृष्टं महाबाहो वदामि शृणु तत्त्वतः ।वेदान्ते सुप्रतिष्ठोऽहं वेदान्तं समुपाश्रय॥ ७ ॥
sādhu pṛṣṭaṃ mahābāho vadāmi śṛṇu tattvataḥ | vedānte supratiṣṭho'haṃ vedāntaṃ samupāśraya
हिन्दी अर्थ
(श्रीराम ने कहा:) हे महाबाहो! तुमने भलीभाँति पूछा; मैं यथार्थ कहता हूँ, सुनो। मैं वेदान्त में ही सुप्रतिष्ठित हूँ; तुम वेदान्त का आश्रय लो।
English
(Rama said:) "Well asked, mighty-armed one. I shall tell you truly; listen. I am firmly established in the Vedanta; take refuge in the Vedanta."
वेदान्ताः के रघुश्रेष्ठ वर्तन्ते कुत्र ते वद ।हनूमञ्छृणु वक्ष्यामि वेदान्तस्थितिमञ्जसा॥ ८ ॥
vedāntāḥ ke raghuśreṣṭha vartante kutra te vada | hanūmañchṛṇu vakṣyāmi vedāntasthitimañjasā
हिन्दी अर्थ
(हनुमान् ने पूछा:) हे रघुश्रेष्ठ! वेदान्त कौन-कौन से हैं और वे कहाँ स्थित हैं? यह बताइए। (श्रीराम ने कहा:) हे हनुमन्! सुनो, मैं वेदान्त की स्थिति स्पष्ट रूप से कहता हूँ।
English
(Hanuman:) "Best of the Raghus, what are the Vedantas, and where do they abide? Tell me." (Rama:) "Hanuman, listen; I shall tell you plainly the position of the Vedanta."
निश्वासभूता मे विष्णोर्वेदा जाताः सुविस्तराः ।तिलेषु तैलवद्वेदे वेदान्तः सुप्रतिष्ठितः॥ ९ ॥
niśvāsabhūtā me viṣṇorvedā jātāḥ suvistarāḥ | tileṣu tailavadvede vedāntaḥ supratiṣṭhitaḥ
हिन्दी अर्थ
मेरे, विष्णु के निःश्वास से ही विस्तारयुक्त वेद उत्पन्न हुए हैं। तिल में तेल की भाँति वेद में वेदान्त सुप्रतिष्ठित है।
English
"The Vedas, of great extent, were born as the breath of Vishnu, of me. In the Veda, like oil in sesame seeds, the Vedanta is firmly established."
राम वेदाः कतिविधास्तेषां शाखाश्च राघव ।तासूपनिषदाः काः स्युः कृपया वद तत्त्वतः॥ १० ॥
rāma vedāḥ katividhāsteṣāṃ śākhāśca rāghava | tāsūpaniṣadāḥ kāḥ syuḥ kṛpayā vada tattvataḥ
हिन्दी अर्थ
(हनुमान् ने पूछा:) हे राम! हे राघव! वेद कितने प्रकार के हैं और उनकी शाखाएँ कौन-कौन सी हैं? उनमें उपनिषद् कौन-कौन से हैं? कृपा करके यथार्थ बताइए।
English
(Hanuman:) "Rama, how many kinds of Vedas are there, and their branches, descendant of Raghu? And which are the Upanishads among them? Kindly tell me truly."
श्रीराम उवाच ।ऋग्वेदादिविभागेन वेदाश्चत्वार ईरिताः ।तेषां शाखा ह्यनेकाः स्युस्तासूपनिषदस्तथा॥ ११ ॥
śrīrāma uvāca | ṛgvedādivibhāgena vedāścatvāra īritāḥ | teṣāṃ śākhā hyanekāḥ syustāsūpaniṣadastathā
हिन्दी अर्थ
श्रीराम ने कहा — ऋग्वेद आदि विभाजन से वेद चार कहे गए हैं। उनकी शाखाएँ अनेक होती हैं और उनमें उपनिषद् भी तदनुसार (अनेक) हैं।
English
Sri Rama said: "By the division beginning with the Rig Veda, four Vedas are declared. Their branches are many, and so are the Upanishads among them."
ऋग्वेदस्य तु शाखाः स्युरेकविंशतिसङ्ख्यकाः ।नवाधिकशतं शाखा यजुषो मारुतात्मज॥ १२ ॥
ṛgvedasya tu śākhāḥ syurekaviṃśatisaṅkhyakāḥ | navādhikaśataṃ śākhā yajuṣo mārutātmaja
हिन्दी अर्थ
ऋग्वेद की शाखाएँ इक्कीस की संख्या वाली हैं। हे मारुतात्मज (पवनपुत्र)! यजुर्वेद की शाखाएँ एक सौ नौ हैं।
English
"Of the Rig Veda there are twenty-one branches; of the Yajus, son of the Wind, a hundred and nine branches."
सहस्रसङ्ख्यया जाताः शाखाः साम्नः परन्तप ।अथर्वणस्य शाखाः स्युः पञ्चाशद्भेदतो हरे॥ १३ ॥
sahasrasaṅkhyayā jātāḥ śākhāḥ sāmnaḥ parantapa | atharvaṇasya śākhāḥ syuḥ pañcāśadbhedato hare
हिन्दी अर्थ
हे परन्तप! सामवेद की शाखाएँ सहस्र की संख्या से उत्पन्न (एक हजार) हैं। हे हरे! अथर्ववेद की शाखाएँ पचास भेद वाली हैं।
English
"Of the Sama Veda, scorcher of foes, there are a thousand branches; and of the Atharvan, Hari, there are fifty divisions."
एकैकस्यास्तु शाखाया एकैकोपनिषन्मता ।तासामेकामृचं यश्च पठते भक्तितो मयि॥ १४ ॥
ekaikasyāstu śākhāyā ekaikopaniṣanmatā | tāsāmekāmṛcaṃ yaśca paṭhate bhaktito mayi
हिन्दी अर्थ
प्रत्येक शाखा की एक-एक उपनिषद् मानी गई है। और जो पुरुष उनमें से एक ऋचा (मन्त्र) भी मुझमें भक्ति के साथ पढ़ता है...
English
"For each branch one Upanishad is held. Whoever reads even one verse of them with devotion to me"
स मत्सायुज्यपदवीं प्राप्नोति मुनिदुर्लभाम् ।राम केचिन्मुनिश्रेष्ठा मुक्तिरेकेति चक्षिरे॥ १५ ॥
sa matsāyujyapadavīṃ prāpnoti munidurlabhām | rāma kecinmuniśreṣṭhā muktireketi cakṣire
हिन्दी अर्थ
वह मुनियों के लिए भी दुर्लभ मेरे सायुज्य-पद (एकत्व-स्थिति) को प्राप्त होता है। (हनुमान् ने कहा:) हे राम! कुछ मुनिश्रेष्ठों ने कहा है कि मुक्ति एक ही है।
English
"attains the state of union with me, which is hard for sages to reach." (Hanuman:) "Rama, some of the best sages say that liberation is one;"
केचित्त्वन्नामभजनात्काश्यां तारोपदेशतः ।अन्येतु साङ्ख्ययोगेन भक्तियोगेन चापरे॥ १६ ॥
kecittvannāmabhajanātkāśyāṃ tāropadeśataḥ | anyetu sāṅkhyayogena bhaktiyogena cāpare
हिन्दी अर्थ
कुछ (कहते हैं कि मुक्ति) आपके नाम के भजन से, काशी में (मरने से), तारक-मन्त्र के उपदेश से (मिलती है); अन्य सांख्य और योग से, और अन्य भक्तियोग से।
English
"some say it comes through worship of your name, in Kashi, through the teaching of the saving mantra; others through Sankhya and Yoga, and others through the yoga of devotion;"
अन्ये वेदान्तवाक्यार्थविचारात्परमर्षयः ।सालोक्यादिविभागेन चतुर्धा मुक्तिरीरिता॥ १७ ॥
anye vedāntavākyārthavicārātparamarṣayaḥ | sālokyādivibhāgena caturdhā muktirīritā
हिन्दी अर्थ
अन्य परमर्षि वेदान्त-वाक्यों के अर्थ के विचार से (मुक्ति कहते हैं)। सालोक्य आदि विभाजन से मुक्ति चार प्रकार की कही गई है।
English
"other great sages through reflection on the meaning of the Vedanta texts. By the division into sharing the same world and the rest, liberation is declared fourfold."
सहोवाच श्रीरामः ।कैवल्यमुक्तिरेकैव परमार्थिकरूपिणी ।दुराचाररतो वापि मन्नामभजनात्कपे॥ १८ ॥
sahovāca śrīrāmaḥ | kaivalyamuktirekaiva paramārthikarūpiṇī | durācārarato vāpi mannāmabhajanātkape
हिन्दी अर्थ
श्रीराम ने कहा — कैवल्य-मुक्ति ही एकमात्र परमार्थिक स्वरूप वाली (मुक्ति) है। हे कपि! दुराचार में रत पुरुष भी मेरे नाम के भजन से...
English
Sri Rama said: "The liberation of isolation (kaivalya) is one alone, of ultimate nature. Even one who is given to wrong conduct, monkey, by worship of my name"
सालोक्यमुक्तिमाप्नोति न तु लोकान्तरादिकम् ।काश्यां तु ब्रह्मनालेऽस्मिन्मृतो मत्तारमाप्नुयात्॥ १९ ॥
sālokyamuktimāpnoti na tu lokāntarādikam | kāśyāṃ tu brahmanāle'sminmṛto mattāramāpnuyāt
हिन्दी अर्थ
वह सालोक्य-मुक्ति को प्राप्त करता है, अन्य लोक आदि को नहीं। और जो इस ब्रह्मनाल (ब्रह्म-कमल-नाल) में, काशी में मृत्यु को प्राप्त होता है, वह मुझ तारणहार को प्राप्त होता है।
English
"obtains the liberation of sharing my world, but not another world and the like. But one who dies in Kashi, in this lotus-stalk of Brahman, obtains me as his saviour."
पुनरावृत्तिरहितां मुक्तिं प्राप्नोति मानवः ।यत्र कुत्रापि वा काश्यां मरणे स महेश्वरः॥ २० ॥
punarāvṛttirahitāṃ muktiṃ prāpnoti mānavaḥ | yatra kutrāpi vā kāśyāṃ maraṇe sa maheśvaraḥ
हिन्दी अर्थ
वह मनुष्य पुनरावृत्ति-रहित मुक्ति को प्राप्त करता है। काशी में जहाँ कहीं भी मरण हो, वहाँ महेश्वर...
English
"That person attains a liberation free from return. Wherever in Kashi one dies, Mahesvara (Shiva)"
जन्तोर्दक्षिणकर्णे तु मत्तारं समुपादिशेत् ।निर्धूताशेषपापौघो मत्सारूप्यं भजत्ययम्॥ २१ ॥
jantordakṣiṇakarṇe tu mattāraṃ samupādiśet | nirdhūtāśeṣapāpaugho matsārūpyaṃ bhajatyayam
हिन्दी अर्थ
...जन्तु के दाहिने कान में मेरे तारक-मन्त्र का उपदेश कर देते हैं। समस्त पाप-समूहों से धुला-छुट्टा हुआ यह मनुष्य मेरे सारूप्य (समान रूप) को प्राप्त होता है।
English
"should instruct the creature in the right ear with the saving mantra of me. Freed from the entire flood of sins, he attains likeness to me."
सैव सालोक्यसारूप्यमुक्तिरत्यभिधीयते ।सदाचाररतो भूत्वा द्विजो नित्यमनन्यधीः॥ २२ ॥
saiva sālokyasārūpyamuktiratyabhidhīyate | sadācārarato bhūtvā dvijo nityamananyadhīḥ
हिन्दी अर्थ
वही सालोक्य-सारूप्य मुक्ति कही जाती है। (अब दूसरी स्थिति:) सदाचार में रत हुआ, नित्य अनन्य चित्त वाला द्विज...
English
"That is called the liberation of the same world and the same form. Being always devoted to right conduct, a twice-born of undivided mind"
मयि सर्वात्मको भावो मत्सामीप्यं भजत्ययम् ।सैव सालोक्यसारूप्यसामीप्या मुक्तिरिष्यते॥ २३ ॥
mayi sarvātmako bhāvo matsāmīpyaṃ bhajatyayam | saiva sālokyasārūpyasāmīpyā muktiriṣyate
हिन्दी अर्थ
...जो मुझमें सर्वात्मक भाव (मुझे ही सबका आत्मा मानने की भावना) रखता है, वह मेरे सामीप्य (सन्निकटता) को प्राप्त होता है। वही सालोक्य, सारूप्य और सामीप्य (रूप तीनों) मुक्ति मानी जाती है।
English
"whose feeling for me is that of the Self of all, attains nearness to me. That is held to be the liberation of the same world, same form and nearness."
गुरूपदिष्टमार्गेण ध्यायन्मद्गुणमव्ययम् ।मत्सायुज्यं द्विजः सम्यग्भजेद्भ्रमरकीटवत्॥ २४ ॥
gurūpadiṣṭamārgeṇa dhyāyanmadguṇamavyayam | matsāyujyaṃ dvijaḥ samyagbhajedbhramarakīṭavat
हिन्दी अर्थ
गुरु द्वारा उपदिष्ट मार्ग से मेरे अव्यय (अविनाशी) गुणों का ध्यान करता हुआ द्विज भ्रमर-कीट की भाँति मेरे सायुज्य को यथावत् प्राप्त करता है।
English
"By the path taught by the teacher, meditating on my imperishable qualities, the twice-born rightly attains union with me, like the caterpillar that becomes a bee."
सैव सायुज्यमुक्तिः स्याद्ब्रह्मानन्दकरी शिवा ।चतुर्विधा तु या मुक्तिर्मदुपासनया भवेत्॥ २५ ॥
saiva sāyujyamuktiḥ syādbrahmānandakarī śivā | caturvidhā tu yā muktirmadupāsanayā bhavet
हिन्दी अर्थ
वही सायुज्य-मुक्ति है, जो ब्रह्मानन्द देने वाली और कल्याणकारी है। मेरी उपासना से यह चार प्रकार की मुक्ति प्राप्त होती है।
English
"That is the liberation of union, auspicious, producing the bliss of Brahman. This fourfold liberation arises through worship of me."
इयं कैवल्यमुक्तिस्तु केनोपायेन सिद्ध्यति ।माण्डूक्यमेकमेवालं मुमुक्षूणां विमुक्तये॥ २६ ॥
iyaṃ kaivalyamuktistu kenopāyena siddhyati | māṇḍūkyamekamevālaṃ mumukṣūṇāṃ vimuktaye
हिन्दी अर्थ
भगवान् राम ने कहा: ‘हे मारुति! मांडूक्य उपनिषद् एक ही मुमुक्षुओं के कैवल्य मोक्ष के लिए पर्याप्त है। यदि उससे ज्ञान न हो तो दसों प्रमुख उपनिषदें पढ़ें।’
English
(Hanuman:) "By what means is this liberation of isolation attained?" (Rama:) "The Mandukya alone is sufficient for the liberation of seekers of freedom."
तथाप्यसिद्धं चेज्ज्ञानं दशोपनिषदं पठ ।ज्ञानं लब्ध्वा चिरादेव मामकं धाम यास्यसि॥ २७ ॥
tathāpyasiddhaṃ cejjñānaṃ daśopaniṣadaṃ paṭha | jñānaṃ labdhvā cirādeva māmakaṃ dhāma yāsyasi
हिन्दी अर्थ
‘हे वायुपुत्र! दसों उपनिषदों से भी ज्ञान स्थिर न हो तो बत्तीस उपनिषदें पढ़ें; और यदि संपूर्ण मुक्ति की इच्छा हो तो सम्पूर्ण १०८ उपनिषदों का अध्ययन करें।’
English
"If knowledge is still not attained, read the ten Upanishads; having gained knowledge, in a short time you will go to my abode."
तथापि दृढता न चेद्विद्ज्ञानस्याञ्जनासुत ।द्वात्रिंशाख्योपनिषदं समभ्यस्य निवर्तय॥ २८ ॥
tathāpi dṛḍhatā na cedvidjñānasyāñjanāsuta | dvātriṃśākhyopaniṣadaṃ samabhyasya nivartaya
हिन्दी अर्थ
हे अञ्जना-नन्दन! तथापि यदि ज्ञान की दृढ़ता न हो, तो बत्तीस (कृष्णयजुर्वेदीय) उपनिषदों का सम्यक् अभ्यास करके (अस्थिरता को) दूर कर।
English
"If still, son of Anjana, the firmness of your knowledge is not there, practise the Upanishads of the thirty-two and remove it."
विदेहमुक्ताविच्छा चेदष्टोत्तरशतं पठ ।तासां क्रम सशान्तिं च श्रुणु वक्ष्यामि तत्त्वतः॥ २९ ॥
videhamuktāvicchā cedaṣṭottaraśataṃ paṭha | tāsāṃ krama saśāntiṃ ca śruṇu vakṣyāmi tattvataḥ
हिन्दी अर्थ
यदि विदेहमुक्ति (देह के पड़ते ही अन्तिम मुक्ति) की इच्छा हो, तो एक सौ आठ उपनिषदों का पाठ करो। उनका क्रम और शान्ति-मन्त्र सहित सुनो, मैं यथार्थ कहता हूँ।
English
"If you desire bodiless liberation, read the one hundred and eight. Listen; I shall tell you truly their order and their peace-mantras."
ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यतित्तिरिः ।ऐतरेयं च छान्दोग्यं बृहदारण्यकं तथा॥ ३० ॥
īśakenakaṭhapraśnamuṇḍamāṇḍūkyatittiriḥ | aitareyaṃ ca chāndogyaṃ bṛhadāraṇyakaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
(१०८ उपनिषदों का क्रम यह है:) ईशावास्य, केन, कठ, प्रश्न, मुण्डक, माण्डूक्य, तैत्तिरीय, ऐतरेय, छान्दोग्य तथा बृहदारण्यक।
English
Isha, Kena, Katha, Prashna, Mundaka, Mandukya, Taittiriya, Aitareya, Chandogya and Brihadaranyaka;
ब्रह्मकैवल्यजाबालश्वेताश्वो हंस आरुणिः ।गर्भो नारायणो हंसो बिन्दुर्नादशिरः शिखा॥ ३१ ॥
brahmakaivalyajābālaśvetāśvo haṃsa āruṇiḥ | garbho nārāyaṇo haṃso bindurnādaśiraḥ śikhā
हिन्दी अर्थ
ब्रह्म, कैवल्य, जाबाल, श्वेताश्वतर, हंस, आरणेयक (अरुणि), गर्भ, नारायण, परमहंस, (अमृत)बिन्दु, (अमृत)नाद, (अथर्व)शिरस् और (अथर्व)शिखा।
English
Brahma, Kaivalya, Jabala, Shvetashvatara, Hamsa, Aruni, Garbha, Narayana, Hamsa (Paramahamsa), Bindu, Nada(bindu), Shira(s), Shikha;
मैत्रायणी कौषीतकी बृहज्जाबालतापनी ।कालाग्निरुद्रमैत्रेयी सुबालक्षुरिमन्त्रिका॥ ३२ ॥
maitrāyaṇī kauṣītakī bṛhajjābālatāpanī | kālāgnirudramaitreyī subālakṣurimantrikā
हिन्दी अर्थ
मैत्रायणी, कौषीतकी, बृहज्जाबाल, (नृसिंह)तापनी, कालाग्निरुद्र, मैत्रेयी, सुबाल, क्षुरिका और मन्त्रिका (ब्रह्मबिन्दु)।
English
Maitrayani, Kaushitaki, Brihajjabala, Tapani, Kalagnirudra, Maitreyi, Subala, Kshurika, Mantrika;
सर्वसारं निरालम्बं रहस्यं वज्रसूचिकम् ।तेजोनादध्यानविद्यायोगतत्त्वात्मबोधकम्॥ ३३ ॥
sarvasāraṃ nirālambaṃ rahasyaṃ vajrasūcikam | tejonādadhyānavidyāyogatattvātmabodhakam
हिन्दी अर्थ
सर्वसार, निरालम्ब, (शुक)रहस्य, वज्रसूचिका, तेजोबिन्दु, नादबिन्दु, ध्यानबिन्दु, ब्रह्मविद्या, योगतत्त्व और आत्मबोध।
English
Sarvasara, Niralamba, Rahasya (Shukarahasya), Vajrasuchika, Tejobindu, Nadabindu, Dhyanabindu, Brahmavidya, Yogatattva, Atmabodha;
परिव्राट् त्रिशिखी सीता चूडा निर्वाणमण्डलम् ।दक्षिणा शरभं स्कन्दं महानारायणाह्वयम्॥ ३४ ॥
parivrāṭ triśikhī sītā cūḍā nirvāṇamaṇḍalam | dakṣiṇā śarabhaṃ skandaṃ mahānārāyaṇāhvayam
हिन्दी अर्थ
(नारद)परिव्राजक, त्रिशिखीब्राह्मण, सीता, चूडामणि, निर्वाण, मण्डलब्राह्मण, दक्षिणामूर्ति, शरभ, स्कन्द और महानारायण नामक (उपनिषद्)।
English
Parivrat (Narada-parivrajaka), Trishikhi(brahmana), Sita, Chuda(mani), Nirvana, Mandala(brahmana), Dakshina(murti), Sharabha, Skanda, and the one called Mahanarayana;
रहस्यं रामतपनं वासुदेवं च मुद्गलम् ।शाण्डिल्यं पैङ्गलं भिक्षुमहच्छारीरकं शिखा॥ ३५ ॥
rahasyaṃ rāmatapanaṃ vāsudevaṃ ca mudgalam | śāṇḍilyaṃ paiṅgalaṃ bhikṣumahacchārīrakaṃ śikhā
हिन्दी अर्थ
(अद्वयतारक) रहस्य, रामतापनी, वासुदेव, मुद्गल, शाण्डिल्य, पैङ्गल, भिक्षु, महत्, शारीरक और (योग)शिखा।
English
Advayataraka (Rahasya), Ramatapana, Vasudeva, Mudgala, Shandilya, Paingala, Bhikshu, Mahat (Maha), Sharirika, Shikha (Yogashikha);
तुरीयातीतसंन्यासपरिव्राजाक्षमालिका ।अव्यक्तैकाक्षरं पूर्णा सूर्याक्ष्यध्यात्मकुण्डिका॥ ३६ ॥
turīyātītasaṃnyāsaparivrājākṣamālikā | avyaktaikākṣaraṃ pūrṇā sūryākṣyadhyātmakuṇḍikā
हिन्दी अर्थ
तुरीयातीत, संन्यास, (परमहंस)परिव्राजक, अक्षमालिका, अव्यक्त, एकाक्षर, (अन्न)पूर्णा, सूर्य, अक्षि, अध्यात्म और कुण्डिका।
English
Turiyatita, Sannyasa, Parivraja(ka), Akshamalika, Avyakta, Ekakshara, Purna (Annapurna), Surya, Akshi, Adhyatma, Kundika;
सावित्र्यात्मा पाशुपतं परं ब्रह्मावधूतकम् ।त्रिपुरातपनं देवीत्रिपुरा कठभावना ।हृदयं कुण्डली भस्म रुद्राक्षगणदर्शनम्॥ ३७ ॥
sāvitryātmā pāśupataṃ paraṃ brahmāvadhūtakam | tripurātapanaṃ devītripurā kaṭhabhāvanā | hṛdayaṃ kuṇḍalī bhasma rudrākṣagaṇadarśanam
हिन्दी अर्थ
सावित्री, आत्म, पाशुपत, परब्रह्म, अवधूत, त्रिपुरातापनी, देवी, त्रिपुरा, कठरुद्र, (भुवनेश्वरी)भावना, (ब्रह्म)हृदय, (योग)कुण्डलिनी, (जाबाल)भस्म, रुद्राक्ष(जाबाल), गणपति और दर्शन।
English
Savitri, Atma, Pashupata, Parabrahma, Avadhuta, Tripuratapana, Devi, Tripura, Katha(rudra), Bhavana, Hridaya, Kundalini, Bhasma, Rudraksha, Ganapati (and) Darshana;
तारसारमहावाक्य पञ्चब्रह्माग्निहोत्रकम् ।गोपालतपनं कृष्णं याज्ञवल्क्यं वराहकम्॥ ३८ ॥
tārasāramahāvākya pañcabrahmāgnihotrakam | gopālatapanaṃ kṛṣṇaṃ yājñavalkyaṃ varāhakam
हिन्दी अर्थ
तारसार, महावाक्य, पञ्चब्रह्म, (प्राण)अग्निहोत्र, गोपालतापनी, कृष्ण, याज्ञवल्क्य और वराह।
English
Tarasara, Mahavakya, Pancha(brahma), Agnihotra, Gopalatapana, Krishna, Yajnavalkya, Varaha;
शाट्यायनी हयग्रीवं दत्तात्रेयं च गारुडम् ।कलिजाबालिसौभाग्यरहस्यऋचमुक्तिका॥ ३९ ॥
śāṭyāyanī hayagrīvaṃ dattātreyaṃ ca gāruḍam | kalijābālisaubhāgyarahasyaṛcamuktikā
हिन्दी अर्थ
शाट्यायनी, हयग्रीव, दत्तात्रेय, गारुड, कलिसन्तरण, जाबालि, सौभाग्य(लक्ष्मी), (सरस्वती)रहस्य, बह्वृच और (यह) मुक्तिका।
English
Shatyayani, Hayagriva, Dattatreya, Garuda, Kali(santarana), Jabali, Saubhagya(lakshmi), Rahasya (Sarasvatirahasya), Rig(veda), and Muktika.
एवमष्टोत्तरशतं भावनात्रयनाशनम् ।ज्ञानवैराग्यदं पुंसां वासनात्रयनाशनम्॥ ४० ॥
evamaṣṭottaraśataṃ bhāvanātrayanāśanam | jñānavairāgyadaṃ puṃsāṃ vāsanātrayanāśanam
हिन्दी अर्थ
इस प्रकार ये एक सौ आठ (उपनिषद्) तीन प्रकार की भावना (वासना) का नाश करने वाले हैं; ये पुरुषों को ज्ञान और वैराग्य देते हैं और तीन प्रकार की वासनाओं का नाश करते हैं।
English
"Thus the one hundred and eight destroy the three kinds of mental conditioning; they bestow knowledge and dispassion on people and destroy the three kinds of habit-impressions."
पूर्वोत्तरेषु विहिततत्तच्छान्तिपुरःसरम् ।वेदविद्याव्रतस्नातदेशिकस्य मुखात्स्वयम्॥ ४१ ॥
pūrvottareṣu vihitatattacchāntipuraḥsaram | vedavidyāvratasnātadeśikasya mukhātsvayam
हिन्दी अर्थ
पूर्व और उत्तर (भागों) में विहित संबंधित-संबंधित शान्ति-मन्त्रों सहित, वेद-विद्या और व्रतों में स्नात (परिपक्व) गुरु के मुख से स्वयं...
English
"Taking them from the mouth of a teacher who has bathed in Vedic study and vows, preceded by the respective peace-mantras prescribed in the earlier and later parts,"
गृहीत्वाष्टोत्तरशतं ये पठन्ति द्विजोत्तमाः ।प्रारब्धक्षयपर्यन्तं जीवन्मुक्ता भवन्ति ते॥ ४२ ॥
gṛhītvāṣṭottaraśataṃ ye paṭhanti dvijottamāḥ | prārabdhakṣayaparyantaṃ jīvanmuktā bhavanti te
हिन्दी अर्थ
...एक सौ आठ (उपनिषदों) को ग्रहण करके जो द्विजोत्तम पाठ करते हैं, वे प्रारब्ध-कर्म के क्षय पर्यन्त जीवन्मुक्त हो जाते हैं।
English
"the best of the twice-born who read the one hundred and eight become liberated while living, until their prarabdha karma is exhausted."
ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ।वैदेहीं मामकीं मुक्तिं यान्ति नास्त्यत्रसंशयः॥ ४३ ॥
tataḥ kālavaśādeva prārabdhe tu kṣayaṃ gate | vaidehīṃ māmakīṃ muktiṃ yānti nāstyatrasaṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
तत्पश्चात् समय के प्रभाव से ही जब प्रारब्ध (कर्म) का क्षय हो जाता है, तब वे मेरी वैदेही (विदेह, देह-रहित) मुक्ति को प्राप्त होते हैं; इसमें संशय नहीं है।
English
"Then, in due time, when their prarabdha has come to an end, they attain my bodiless liberation; there is no doubt in this."
सर्वोपनिषदां मध्ये सारमष्टोत्तरशतम् ।सकृच्छ्रवणमात्रेण सर्वाघौघनिकृन्तनम्॥ ४४ ॥
sarvopaniṣadāṃ madhye sāramaṣṭottaraśatam | sakṛcchravaṇamātreṇa sarvāghaughanikṛntanam
हिन्दी अर्थ
समस्त उपनिषदों में ये एक सौ आठ सार हैं। एक बार के श्रवण मात्र से ही ये सम्पूर्ण पाप-समूहों का निकृत्तन (काटकर नाश) कर देते हैं।
English
"Among all the Upanishads, the one hundred and eight are the essence; by hearing them but once, the whole flood of sins is cut away."
मयोपदिष्टं शिष्याय तुभ्यं पवननन्दन ।इदं शास्त्रं मयादिष्टं गुह्यमष्टोत्तरं शतम्॥ ४५ ॥
mayopadiṣṭaṃ śiṣyāya tubhyaṃ pavananandana | idaṃ śāstraṃ mayādiṣṭaṃ guhyamaṣṭottaraṃ śatam
हिन्दी अर्थ
हे पवननन्दन! यह (विद्या) मैंने तुम्हें, अपने शिष्य को, उपदिष्ट की है। मेरे द्वारा उपदिष्ट यह शास्त्र गुह्य (गोपनीय) एक सौ आठ है।
English
"This has been taught by me to you, my disciple, son of the Wind. This scripture, taught by me, is the secret one hundred and eight."
ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि पठतां बन्धमोचकम् ।राज्यं देयं धनं देयं याचतः कामपूरणम्॥ ४६ ॥
jñānato'jñānato vāpi paṭhatāṃ bandhamocakam | rājyaṃ deyaṃ dhanaṃ deyaṃ yācataḥ kāmapūraṇam
हिन्दी अर्थ
जानकर या अनजाने में भी इसका पाठ करने वालों के लिए यह बन्धन-मोचक है। राज्य दिया जा सकता है, धन दिया जा सकता है, याचने वाले की कामना पूर्ण की जा सकती है...
English
"For those who read it, knowingly or unknowingly, it releases from bondage. A kingdom may be given, wealth may be given, and the desire of one who asks may be fulfilled;"
इदमष्टोत्तरशतं न देयं यस्य कस्यचित् ।नास्तिकाय कृतघ्नाय दुराचाररताय वै॥ ४७ ॥
idamaṣṭottaraśataṃ na deyaṃ yasya kasyacit | nāstikāya kṛtaghnāya durācāraratāya vai
हिन्दी अर्थ
पर यह एक सौ आठ किसी को भी नहीं देना चाहिए — नास्तिक को, कृतघ्न को और दुराचार में रत पुरुष को (कदापि नहीं देना चाहिए)।
English
"but this one hundred and eight should not be given to just anyone — not to an unbeliever, an ungrateful person, or one who delights in wrong conduct,"
मद्भक्तिविमुखायापि शास्त्रगर्तेषु मुह्यते ।गुरुभक्तिविहीनाय दातव्यं न कदाचन॥ ४८ ॥
madbhaktivimukhāyāpi śāstragarteṣu muhyate | gurubhaktivihīnāya dātavyaṃ na kadācana
हिन्दी अर्थ
और मुझमें भक्ति से विमुख पुरुष को भी (नहीं देना), जो शास्त्र-गर्तों (शास्त्रों के कुपथ-जाल) में मोहित होता है; गुरु-भक्ति से हीन को तो कभी भी नहीं देना चाहिए।
English
"nor to one turned away from devotion to me, who is bewildered in the pits of the scriptures, nor ever to one without devotion to a teacher."
सेवापराय शिष्याय हितपुत्राय मारुते ।मद्भक्ताय सुशीलाय कुलीनाय सुमेधसे॥ ४९ ॥
sevāparāya śiṣyāya hitaputrāya mārute | madbhaktāya suśīlāya kulīnāya sumedhase
हिन्दी अर्थ
हे मारुते! सेवा में तत्पर शिष्य को, हितकारी पुत्र को, मेरे भक्त को, सुशील को, कुलीन को और सुमेधा (उत्तम बुद्धि वाले) को...
English
"To a disciple devoted to service, Maruti, to a good son, to my devotee, of good character, of good family, of good understanding,"
सम्यक् परीक्ष्य दातव्यमेवमष्टोत्तरं शतम् ।यः पठेच्छृणुयाद्वापि स मामेति न संशयः ।तदेतदृचाभ्युक्तम् ।विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिष्टीऽहमस्मि ।असूयकायानृजवे शठाय मा मा ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् ।यमेव विद्याश्रुतमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् ।तस्मा इमामुपसन्नाय सम्यक् परीक्ष्य दद्याद्वैष्णवीमात्मनिष्ठाम्॥ ५० ॥
samyak parīkṣya dātavyamevamaṣṭottaraṃ śatam | yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi sa māmeti na saṃśayaḥ | tadetadṛcābhyuktam | vidyā ha vai brāhmaṇamājagāma gopāya mā śevadhiṣṭī'hamasmi | asūyakāyānṛjave śaṭhāya mā mā brūyā vīryavatī tathā syām | yameva vidyāśrutamapramattaṃ medhāvinaṃ brahmacaryopapannam | tasmā imāmupasannāya samyak parīkṣya dadyādvaiṣṇavīmātmaniṣṭhām
हिन्दी अर्थ
...भलीभाँति परीक्षा करके ही इस एक सौ आठ को देना चाहिए। जो इसका पाठ करे या श्रवण करे, वह निःसंदेह मुझे प्राप्त होता है। इसी विषय में ऋचा (मन्त्र) भी कही गई है — विद्या ब्राह्मण के पास आकर बोली: 'मेरी रक्षा कर; मैं तेरा निधि (कोश) हूँ। ईर्ष्यालु, सीधे मार्ग से हटे (कुटिल) और छली पुरुष को मुझे मत कहना, तभी मैं वीर्यवती (सामर्थ्ययुक्त) रहूँगी। जिसे तू श्रुत (विद्यावान्), अप्रमत्त (सावधान), मेधावी और ब्रह्मचर्य से युक्त जाने — उस समीप आए (शिष्य) को भलीभाँति परीक्षा करके यह वैष्णवी, आत्म-निष्ठा देने वाली विद्या दे।'
English
"— after careful examination — should this one hundred and eight be given. Whoever reads or even hears it comes to me; there is no doubt." Thus it is said in the verse: "Knowledge came to the Brahmin and said: Guard me; I am your treasure. Do not give me to the envious, the crooked, the deceitful; so I shall be powerful. To the one you know as attentive to learning and hearing, wise, and devoted to chastity — to him who has approached, after careful examination, one should give this knowledge of Vishnu, the steadfastness in the Self."
इति ॥ अथ हैनं श्रीरामचन्द्रं मारुतिः पप्रच्छ ऋग्वेदादिविभागेन पृथक् शान्तिमनुब्रूहीति ।स होवाच श्रीरामः ।ऐतरेयकौषीतकीनादबिन्द्वात्मप्रबोधनिर्वाणमुद्गलाक्षमालिकात्रिपुरासौभाग्यबह्वृचा नामृग्वेदगतानां दशसंख्याकानामुपनिषदां वाङ्मे मनसीति शान्तिः॥ ५१ ॥
iti || atha hainaṃ śrīrāmacandraṃ mārutiḥ papraccha ṛgvedādivibhāgena pṛthak śāntimanubrūhīti | sa hovāca śrīrāmaḥ | aitareyakauṣītakīnādabindvātmaprabodhanirvāṇamudgalākṣamālikātripurāsaubhāgyabahvṛcā nāmṛgvedagatānāṃ daśasaṃkhyākānāmupaniṣadāṃ vāṅme manasīti śāntiḥ
हिन्दी अर्थ
इति (यहाँ प्रथम खण्ड का उपदेश सम्पूर्ण हुआ)। इसके बाद मारुति ने श्रीरामचन्द्र से पूछा — ऋग्वेद आदि विभाजन के अनुसार पृथक्-पृथक् शान्ति-मन्त्र बताइए। श्रीराम ने कहा — ऋग्वेद से सम्बद्ध दस उपनिषदों — ऐतरेय, कौषीतकी, नादबिन्दु, आत्मप्रबोध, निर्वाण, मुद्गल, अक्षमालिका, त्रिपुरा, सौभाग्य और बह्वृच — की शान्ति है: 'वाङ्मे मनसि (प्रतिष्ठिता)' — मेरी वाणी मन में (और मन प्राण में) प्रतिष्ठित रहे।
English
Thus. Then Maruti asked Sri Ramachandra: "Tell me the separate peace-mantras according to the divisions beginning with the Rig Veda." Sri Rama said: for the ten Upanishads belonging to the Rig Veda — Aitareya, Kaushitaki, Nadabindu, Atmabodha, Nirvana, Mudgala, Akshamalika, Tripura, Saubhagya and Bahvricha — the peace-mantra is "May my speech be founded in my mind."
ईशावास्यबृहदारण्यजाबालहंसपरमहंससुबालमन्त्रिकानिरालम्बत्रिशिखीब्राह्मणमण्डलब्राह्मणाद्वयतारकपैङ्गलभिक्षुतुरीयातीताध्यात्मतारसारयाज्ञवल्क्यशाट्यायनीमुक्तिकानां शुक्लयजुर्वेदगतानामेकोनविंशतिसंख्याकानामुपनिषदां पूर्णमद इति शान्तिः॥ ५२ ॥
īśāvāsyabṛhadāraṇyajābālahaṃsaparamahaṃsasubālamantrikānirālambatriśikhībrāhmaṇamaṇḍalabrāhmaṇādvayatārakapaiṅgalabhikṣuturīyātītādhyātmatārasārayājñavalkyaśāṭyāyanīmuktikānāṃ śuklayajurvedagatānāmekonaviṃśatisaṃkhyākānāmupaniṣadāṃ pūrṇamada iti śāntiḥ
हिन्दी अर्थ
शुक्लयजुर्वेद से सम्बद्ध उन्नीस उपनिषदों — ईशावास्य, बृहदारण्यक, जाबाल, हंस, परमहंस, सुबाल, मन्त्रिका, निरालम्ब, त्रिशिखीब्राह्मण, मण्डलब्राह्मण, अद्वयतारक, पैङ्गल, भिक्षु, तुरीयातीत, अध्यात्म, तारसार, याज्ञवल्क्य, शाट्यायनी और मुक्तिका — की शान्ति है: 'पूर्णमदः (पूर्णमिदम्...)' — वह (परब्रह्म) पूर्ण है।
English
For the nineteen Upanishads belonging to the White Yajur Veda — Isha, Brihadaranyaka, Jabala, Hamsa, Paramahamsa, Subala, Mantrika, Niralamba, Trishikhi, Mandalabrahmana, Advayataraka, Paingala, Bhikshu, Turiyatita, Adhyatma, Tarasara, Yajnavalkya, Shatyayani and Muktika — the peace-mantra is "That is full."
कठवल्लीतैत्तिरीयकब्रह्मकैवल्यश्वेताश्वतरगर्भनारायणामृतबिन्द्वमृतनादकालाग्निरुद्रक्षुरिकासर्वसारशुकरहस्यतेजोबिन्दुध्यानबिन्दुब्रह्मविद्यायोगतत्त्वदक्षिणामूर्तिस्कन्दशारीरकयोगशिखैकाक्षराक्ष्यवधूतकठरुद्रहृदययोगकुण्डलिनीपञ्चब्रह्मप्राणाग्निहोत्रवराहकलिसन्तरणसरस्वतीरहस्यानां कृष्णयजुर्वेदगतानां द्वात्रिंशत्संख्याकानमुपनिषदां सह नाववत्विति शान्तिः॥ ५३ ॥
kaṭhavallītaittirīyakabrahmakaivalyaśvetāśvataragarbhanārāyaṇāmṛtabindvamṛtanādakālāgnirudrakṣurikāsarvasāraśukarahasyatejobindudhyānabindubrahmavidyāyogatattvadakṣiṇāmūrtiskandaśārīrakayogaśikhaikākṣarākṣyavadhūtakaṭharudrahṛdayayogakuṇḍalinīpañcabrahmaprāṇāgnihotravarāhakalisantaraṇasarasvatīrahasyānāṃ kṛṣṇayajurvedagatānāṃ dvātriṃśatsaṃkhyākānamupaniṣadāṃ saha nāvavatviti śāntiḥ
हिन्दी अर्थ
कृष्णयजुर्वेद से सम्बद्ध बत्तीस उपनिषदों — कठवल्ली, तैत्तिरीय, ब्रह्म, कैवल्य, श्वेताश्वतर, गर्भ, नारायण, अमृतबिन्दु, अमृतनाद, कालाग्निरुद्र, क्षुरिका, सर्वसार, शुकरहस्य, तेजोबिन्दु, ध्यानबिन्दु, ब्रह्मविद्या, योगतत्त्व, दक्षिणामूर्ति, स्कन्द, शारीरक, योगशिखा, एकाक्षर, अक्षि, अवधूत, कठरुद्र, हृदय, योगकुण्डलिनी, पञ्चब्रह्म, प्राणाग्निहोत्र, वराह, कलिसन्तरण और सरस्वतीरहस्य — की शान्ति है: 'सह नाववतु' — वह हम दोनों (गुरु-शिष्य) की रक्षा करे।
English
For the thirty-two Upanishads belonging to the Black Yajur Veda — Katha(valli), Taittiriya, Brahma, Kaivalya, Shvetashvatara, Garbha, Narayana, Amritabindu, Amritanada, Kalagnirudra, Kshurika, Sarvasara, Shukarahasya, Tejobindu, Dhyanabindu, Brahmavidya, Yogatattva, Dakshinamurti, Skanda, Sharirika, Yogashikha, Ekakshara, Akshi, Avadhuta, Katharudra, Hridaya, Yogakundalini, Panchabrahma, Pranagnihotra, Varaha, Kalisantarana and Sarasvatirahasya — the peace-mantra is "May he protect us both."
केनछान्दोग्यारुणिमैत्रायणिमैत्रेयीवज्रसूचिकायोगचूडामणिवासुदेवमहत्संन्यासाव्यक्तकुण्डिकासावित्रीरुद्राक्षजाबालदर्शनजाबालीनां सामवेदगतानां षोडशसंख्याकानामुपनिषदानामाप्यायन्त्विति शान्तिः॥ ५४ ॥
kenachāndogyāruṇimaitrāyaṇimaitreyīvajrasūcikāyogacūḍāmaṇivāsudevamahatsaṃnyāsāvyaktakuṇḍikāsāvitrīrudrākṣajābāladarśanajābālīnāṃ sāmavedagatānāṃ ṣoḍaśasaṃkhyākānāmupaniṣadānāmāpyāyantviti śāntiḥ
हिन्दी अर्थ
सामवेद से सम्बद्ध सोलह उपनिषदों — केन, छान्दोग्य, आरुणि, मैत्रायणी, मैत्रेयी, वज्रसूचिका, योगचूडामणि, वासुदेव, महत्, संन्यास, अव्यक्त, कुण्डिका, सावित्री, रुद्राक्ष(जाबाल), जाबालदर्शन और जाबालि — की शान्ति है: 'आप्यायन्तु (ममाङ्गानि...)' — मेरे अंग (वाणी, प्राण, नेत्र, कर्ण आदि) पुष्ट हों।
English
For the sixteen Upanishads belonging to the Sama Veda — Kena, Chandogya, Aruni, Maitrayani, Maitreyi, Vajrasuchika, Yogachudamani, Vasudeva, Mahat, Sannyasa, Avyakta, Kundika, Savitri, Rudraksha, Jabaladarshana and Jabali — the peace-mantra is "May my limbs grow strong."
प्रश्नमुण्डकमाण्डुक्याथर्वशिरोऽथर्वशिखाबृहज्जाबालनृसिंहतापनीनारदपरिव्राजकसीताशरभमहानारायणरामरहस्यरामतापनीशाण्डिल्यपरमहंसपरिव्राजकान्नपूर्णासूर्यात्मपाशुपतपरब्रह्मत्रिपुरातपनदेवीभावनाब्रह्मजाबालगणपतिमहावाक्यगोपालतपनकृष्णहयग्रीवदत्तात्रेयगारुडानामथर्ववेदगतानामेकत्रिंशत्संख्याकानामुपनिषदां भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः॥ ५५ ॥
praśnamuṇḍakamāṇḍukyātharvaśiro'tharvaśikhābṛhajjābālanṛsiṃhatāpanīnāradaparivrājakasītāśarabhamahānārāyaṇarāmarahasyarāmatāpanīśāṇḍilyaparamahaṃsaparivrājakānnapūrṇāsūryātmapāśupataparabrahmatripurātapanadevībhāvanābrahmajābālagaṇapatimahāvākyagopālatapanakṛṣṇahayagrīvadattātreyagāruḍānāmatharvavedagatānāmekatriṃśatsaṃkhyākānāmupaniṣadāṃ bhadraṃ karṇebhiriti śāntiḥ
हिन्दी अर्थ
अथर्ववेद से सम्बद्ध इकतीस उपनिषदों — प्रश्न, मुण्डक, माण्डूक्य, अथर्वशिरस्, अथर्वशिखा, बृहज्जाबाल, नृसिंहतापनी, नारदपरिव्राजक, सीता, शरभ, महानारायण, रामरहस्य, रामतापनी, शाण्डिल्य, परमहंसपरिव्राजक, अन्नपूर्णा, सूर्य(ात्मा), आत्मा, पाशुपत, परब्रह्म, त्रिपुरातापनी, देवी, भावना, ब्रह्म(जाबाल), गणपति, महावाक्य, गोपालतापनी, कृष्ण, हयग्रीव, दत्तात्रेय और गारुड — की शान्ति है: 'भद्रं कर्णेभिः (शृणुयाम देवाः)' — हे देवताओं! हम कानों से कल्याणमय ही सुनें।
English
For the thirty-one Upanishads belonging to the Atharva Veda — Prashna, Mundaka, Mandukya, Atharvashiras, Atharvashikha, Brihajjabala, Nrisimhatapani, Naradaparivrajaka, Sita, Sharabha, Mahanarayana, Ramarahasya, Ramatapani, Shandilya, Paramahamsaparivrajaka, Annapurna, Suryatma, Pashupata, Parabrahma, Tripuratapana, Devibhavana, Brahmajabala, Ganapati, Mahavakya, Gopalatapani, Krishna, Hayagriva, Dattatreya and Garuda — the peace-mantra is "May we hear what is auspicious with our ears."
मुमुक्षवः पुरुषाः साधनचतुष्टयसम्पन्नाः श्रद्धावन्तः सुकुलभवं श्रोत्रियं शास्त्रवात्सल्यगुणवन्तमकुटिलं सर्वभूतहितेरतं दयासमुद्रं सद्गुरुं विधिवदुपसंगम्योपहारपाणयोऽष्टोत्तरशतोपनिषदं विधिवदधीत्य श्रवणमनननिदिध्यासनानि नैरन्तर्येण कृत्वा प्रारब्धक्षयाद्देहत्रयभंगं प्राप्योपाधिविनिर्मुक्तघटाकाशवत्परिपूर्णता विदेहमुक्तिः॥ ५६ ॥
mumukṣavaḥ puruṣāḥ sādhanacatuṣṭayasampannāḥ śraddhāvantaḥ sukulabhavaṃ śrotriyaṃ śāstravātsalyaguṇavantamakuṭilaṃ sarvabhūtahiterataṃ dayāsamudraṃ sadguruṃ vidhivadupasaṃgamyopahārapāṇayo'ṣṭottaraśatopaniṣadaṃ vidhivadadhītya śravaṇamanananididhyāsanāni nairantaryeṇa kṛtvā prārabdhakṣayāddehatrayabhaṃgaṃ prāpyopādhivinirmuktaghaṭākāśavatparipūrṇatā videhamuktiḥ
हिन्दी अर्थ
साधन-चतुष्टय से सम्पन्न, श्रद्धावान् मुमुक्षु पुरुष, हाथ में उपहार लिए, विधि के अनुसार उस सद्गुरु के पास जाकर — जो सुकुल में उत्पन्न, श्रोत्रिय (वेद-ज्ञाता), शास्त्रों में वात्सल्य रखने वाला, गुणवान्, अकुटिल (सरल), समस्त भूतों के हित में रत और दया का समुद्र है — विधिवत् एक सौ आठ उपनिषदों का अध्ययन करके, श्रवण, मनन और निदिध्यासन निरन्तर करके, प्रारब्ध के क्षय से तीनों शरीरों (स्थूल, सूक्ष्म, कारण) के भंग को प्राप्त, उपाधि से विमुक्त घटाकाश (घट के भीतर का आकाश) की भाँति परिपूर्णता को प्राप्त होता है — यही विदेहमुक्ति है।
English
Seekers of liberation, endowed with the fourfold means, full of faith, having duly approached — with gifts in hand — a true teacher who is of good family, learned in the Vedas, affectionate toward the scriptures, straightforward, devoted to the good of all beings and an ocean of compassion, having studied the one hundred and eight Upanishads in due form, and having practised hearing, reflection and contemplation without interruption, on the exhaustion of prarabdha karma break through the three bodies, and, like the space in a pot freed from its limiting adjunct, attain fullness: this is bodiless liberation.
सैव कैवल्यमुक्तिरिति ।अत एव ब्रह्मलोकस्था अपि ब्रह्ममुखाद्वेदान्तश्रवणादि कृत्वा तेन सह कैवल्यं लभन्ते ।अतः सर्वेषां कैवल्यमुक्तिर्ज्ञानमात्रेणोक्ता ।न कर्मसांख्ययोगोपासनादिभिरित्युपनिषत्॥ ५७ ॥
saiva kaivalyamuktiriti | ata eva brahmalokasthā api brahmamukhādvedāntaśravaṇādi kṛtvā tena saha kaivalyaṃ labhante | ataḥ sarveṣāṃ kaivalyamuktirjñānamātreṇoktā | na karmasāṃkhyayogopāsanādibhirityupaniṣat
हिन्दी अर्थ
वही कैवल्य-मुक्ति है। इसीलिए ब्रह्मलोक में स्थित पुरुष भी ब्रह्मा के मुख से वेदान्त-श्रवण आदि करके उनके साथ कैवल्य को प्राप्त करते हैं। अतः सबके लिए कैवल्य-मुक्ति केवल ज्ञान से ही कही गई है — कर्म, सांख्य, योग, उपासना आदि से नहीं। इति उपनिषत् (यही उपनिषद् का वचन है)।
English
That alone is the liberation of isolation. Therefore even those dwelling in the world of Brahma, having heard the Vedanta from the mouth of Brahma and so forth, attain isolation together with him. Thus liberation of isolation is said to come by knowledge alone — not by works, Sankhya, Yoga, worship and the like. Thus the Upanishad.