Matsya Purana· Matsya Purāṇa
27
अध्याय 27 / 176

Adhyaya 27

36 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ36 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २७

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण २७ कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः कचादवेत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ

matsya-purāṇa 27 kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ kacādavetya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

तादृङ्मुनिः सिद्धिमुपैति मुख्यां श्वरन् देशानेकाम्बरः स भिक्षुः

English

aunaka said: — The Devas, on seeing Kacha back with sanjlvant knowledge, accorded him a most cordial welcome, and after acquiring that supreme knowledge from him, became highly satisfied; and then having approached Indra, said thus: — "To-day is the time to show valor, kill thy enemies, 0 Purandara." Accepting the request of the Devas, the Maghavan, along with them, set out on his mission and, in the way. He came across a group of women in the forest. He saw those damsels bathing and enjoying themselves, as they do in the pleasure-garden of Kuvera. Then Indra, in the form o a gust of wind, blew away and mixed up their garments. — 1-4.

अध्याय २७

श्लोक 2

सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन् कालस्त्वद्विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरंदर

sarva eva samāgamya śatakratumathābruvan kālastvadvikramasyādya jahi śatrūnpuraṃdara

हिन्दी अर्थ

भवन्ति कामाभिजिताः सुखेन च। अष्टकने पूछा--महाराज ! वेदज्ञ विद्वान् इस धर्मके अन्तर्गत बहुत-से कर्माको उत्तम लोकोंकी प्रापिका द्वार बताते हैं, अत: मैं आपसे पूछता हूँ कि आचार्यकी सेवा करनेवाला ब्रह्मचारी, गृहस्थ, सन्मार्गमें स्थित वानप्रस्थ और संन्यासी किस प्रकार धर्माचरण करके उत्तम लोकमें जाते हैं ?

English

At that, all the maidens, hastily coming out of water, dressed them- selves with thfe clothes as they found them. In that hurry-scurry, urinisthft, the daughter of Vrisnparvan put on the clothes of Devayfini timtugh oversight, at which, there ensued a quarrel between the two — rmitha and Devay&nl. — 5 6.

अध्याय २७

श्लोक 3

एवमुक्तस्तु सह तैस् त्रिदशैर् मघवांस्तदा तथेत्युक्त्वोपचक्राम सो ऽपश्यद्विपिने स्त्रियः

evamuktastu saha tais tridaśair maghavāṃstadā tathetyuktvopacakrāma so 'paśyadvipine striyaḥ

हिन्दी अर्थ

ययाति बोले--शिष्यको उचित है कि गुरुके बुलानेपर उसके समीप जाकर पढ़े, गुरुकी सेवामें बिना कहे लगा रहे, रातमें गुरुजीके सो जानेके बाद सोवे और सबेरे उनसे पहले ही उठ जाय। वह मृदुल (विनम्र), इस नियमसे रहनेवाला ब्रह्मचारी सिद्धिको पाता है। गृहस्थ पुरुष न्यायसे प्राप्त हुए धनको पाकर उससे यज्ञ करे, दान दे और सदा अतिथियोंको भोजन करावे। दूसरोंको वस्तु उनके दिये बिना ग्रहण न करे। यह

English

Devaynui, in a fit of rage, said; *' 0 daughter of an Asura! You being my father's disciple, how dare you put on my garments. You will never prosper on account of your ignorance of laws of good conduct" — 7.

अध्याय २७

श्लोक 4

क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे वायुर्भूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्

krīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathopame vāyurbhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇyeva vyamiśrayat

हिन्दी अर्थ

गृहस्थधर्मका प्राचीन एवं रहस्यमय स्वरूप है । वानप्रस्थ मुनि बनमें निवास करे। आहार और विहारको नियमित रखे । अपने ही पराक्रम एवं परिश्रमसे जीवन-निर्वाह करे, पापसे दूर रहे। दूसरोंको दान दे और किसीको कष्ट न पहुँचाये। ऐसा मुनि परम मोक्ष (सिद्धि)-को प्राप्त होता है। संन्यासी शिल्पकलासे जीवन-निर्वाह न करे। वह शम, दम आदि श्रेष्ठ गुणोंसे सम्पन्न हो, सदा अपनी इन्द्रियोंको काबूमें रखे, सबसे अलग रहे, गृहस्थके घरमे न सोये, परिग्रहका भार न लेकर अपनेको हलका रखे, थोड़ा-थोड़ा चले और अकेला ही अनेक स्थानोंमें भ्रमण करता रहे। ऐसा संन्यासी ही वास्तवमें भिक्षु कहलाने योग्य है। जिस समय रूप, रस आदि विषय तुच्छ प्रतीत

English

darn iRtliii said: Your father aits and nleepa al the coininand of i»y lairher; he praisea him and aaka and answera queationa put by my father ' bbm hia throne, while your father aits humbly on a lower seat. You are the daughter of a father who alwaya begs, sings panegyrics and receives gifts from my father; whilst I am the daughter of one who is always praised, *18 tlie giver of gifts, but accept no gifts from any one. ou begt:ar! 1 do not cara a straw for you. How dare you uiiarnted, show your wrath to me who is armed? *'—8-11.

अध्याय २७

श्लोक 5

ततो जलात् समुत्तीर्य ताः कन्याः सहितास्तदा वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासंस्थान्यनेकशः

tato jalāt samuttīrya tāḥ kanyāḥ sahitāstadā vastrāṇi jagṛhustāni yathāsaṃsthānyanekaśaḥ

हिन्दी अर्थ

होने लगें, इच्छानुसार जीत लिये जायँ तथा उनके परित्यागमें ही सुख जान पड़े, उसी समय विद्वान् पुरुष मनको वशमें करके समस्त संग्रहोंका त्याग कर वनवासी होनेका प्रयत्न करे। जो वनवासी मुनि वनमें ही अपने पञ्चभूतात्मक शरीरका परित्याग करता है, वह दस पीढ़ी पूर्वके और दस पीढ़ी बादके जाति-भाइयोंको तथा इक्कीसवें

English

daunaka said Saying so, darmis(hn put on her garments. After- wards she threw the astonished and bewildered l)e\ivanl into a well and then returned to her palace.— 12,

अध्याय २७

श्लोक 6

तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदा व्यतिक्रममजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः

tatra vāso devayānyāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā vyatikramamajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मुक्त्वा त्वरण्ये स्वशरीरधातृन्॥ ७ अपनेको भी पुण्यलोकोंमें पहुँचा देता है॥२--७॥ कतिस्विद् देव मुनयो मौनानि कति चाप्युत । भवन्तीति तदाचक्ष्व श्रोतुमिच्छामहे वयम् ग्रामे वा वसतोऽरण्यं स मुनिः स्याज्जनाधिप

English

Thus Sarmilha, after committing such a sinful aot and taking Devayani to be killed, and not waiting for her, returned home f dl of wrath, — 13.

अध्याय २७

श्लोक 7

ततस्तयोर् मिथस्तत्र विरोधः समजायत देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते

tatastayor mithastatra virodhaḥ samajāyata devayānyāśca rājendra śarmiṣṭhāyāśca tatkṛte

हिन्दी अर्थ

न ग्राम्यमुपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत्। तथास्य वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः अनग्निरनिकेतश्चाप्यगोत्रचरणो मुनिः। कौपीनाच्छादनं यावत् तावदिच्छेच्च चीवरम्

English

After that, Yayati, fl»e son of Nahiita, getting tired and. thirsty in course of his shoot, went to drink water at the same well. As stvm as that thirsty monarch peeped into the well, he saw a beauty, gleaming like the flame of fire, inside it. On seeing that girl of Divine form and consoling her, that beat of kings, said in words full of sweetness:—** 0 young beauty, adorned witli ornaments, how and for what reason, have you fallen into this well covered with grass? Whose daughter are you? Tell me all this/'-H-lS.

अध्याय २७

श्लोक 8

कस्माद्गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि समुदाचारहीनाया न ते श्रेयो भविष्यति

kasmādgṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri samudācārahīnāyā na te śreyo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

यस्तु कामान् परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः । आतिष्ठेत मुनिर्मौनं स लोके सिद्िमाप्रुयात् असितं सितकर्मस्थं कस्तं नाचितुमर्हति तपसा कर्शित: क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः। यदा भवति निईन्द्वो मुनिर्मौनं समास्थितः

English

Devayani replied: ** 1 am the daughter of that 6ukra who, through his Kcicnce, restores the Daitya.s to life, wlieii they are killed bj the Gods. You do iiot know me lull well. King! C'ateli hold of my riglit iiand with its fingers dec ked wiih coppei coloured nails and pull me out of this well; I know you are of nohle hirih. I know jmu to be self-controlled, strong, and illustriou.s; therefore I know you are capable of delivering me from this well.'*— 19 21.

अध्याय २७

श्लोक 9

आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम स्तौति पृच्छति चाभीक्ष्णं नीचस्थः सुविनीतवत्

āsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mama stauti pṛcchati cābhīkṣṇaṃ nīcasthaḥ suvinītavat

हिन्दी अर्थ

अथ लोकमिमं जित्वा लोकं चापि जयेत् परम्। आस्येन तु यथाहारं गोवन्मृगयते मुनिः। अष्टकने पूछा--राजन्! मुनि कितने हैं? और मौन कितने प्रकारके हैं! यह बताइये, हम इसे सुनना चाहते हैं

English

Snunaka said.— King Yayivti, knowing her to be of the RnlhmaijLa caste and also a woman, caught hold of her riglit hand, and by his force pulled her out of the well. After that, the king saluled and welcomed Devayfni and returned to his metropolis.— 22-23.

अध्याय २७

श्लोक 10

याचतस्त्वं च दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः सुताहं स्तूयमानस्य ददतो न तु गृह्णतः

yācatastvaṃ ca duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥ sutāhaṃ stūyamānasya dadato na tu gṛhṇataḥ

हिन्दी अर्थ

ययातिने कहा--जनेश्वर! अरण्यमें निवास करते समय जिसके लिये ग्राम पीछे होता है और ग्राममें वास करते समय जिसके लिये अरण्य पीछे होता है, वह मुनि कहलाता है अष्टकने पूछा---अरण्यवासीके लिये ग्राम और ग्राममें निवास करनेवालेके लिये अरण्य पीछे कैसे है ? ययातिने कहा--जो मुनि वनमें निवास करता है और गाँवोंमें प्राप्त होनेवाली वस्तुओंका उपयोग नहीं करता, इस प्रकार वनमें निवास करनेवाले उस (वानप्रस्थ) मुनिके लिये गाँव पीछे समझा जाता है। जो अग्नि और

English

Devayani, thus abused and full of sorrow, commanded her maid, Qhurpika, who had returned in search of her, thus: — " go quickly, 0 0hurnik8, and acquint my father with all that has happened, and also h-11 him that I have made up my iniml not to enter the King Vriaparvan's oity."-24-25,

अध्याय २७

श्लोक 11

अनायुधा सायुधायाः किं त्वं कुप्यसि भिक्षुकि लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न च त्वां गणयाम्यहम्

anāyudhā sāyudhāyāḥ kiṃ tvaṃ kupyasi bhikṣuki lapsyase pratiyoddhāraṃ na ca tvāṃ gaṇayāmyaham

हिन्दी अर्थ

गृहको त्याग चुका है, जिसका गोत्र और चरण (वेदकी शाखा एवं जाति)-से भी सम्बन्ध नहीं रह गया है, जो मौन रहता और उतने ही सस्त्रकी इच्छा रखता है, जितनेसे लँगोटी और ओढ़नेका काम चल जाय: इसी प्रकार जितनेसे प्राणोंकी रक्षा हो सके उतना ही भोजन चाहता है, इस नियमसे गाँवमें निवास करनेवाले उस (संन्यासी) मुनिके लिये अरण्य पीछे समझा जाता है। जो मुनि सम्पूर्ण कामनाओंको छोड़कर कर्माको त्याग

English

HBAPTBB xxrm.

अध्याय २७

श्लोक 12

सा विस्मयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरमाविशत्

sā vismayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasi śarmiṣṭhā prākṣipatkūpe tataḥ svapuramāviśat

हिन्दी अर्थ

चुका है और इऱ्द्रिय-संयमपूर्वक सदा मौनमें स्थित है, ऐसा संन्यासी लोकमें परम सिद्धिको प्राप्त होता है। जिसके दाँत शुद्ध और साफ हैं, जिसके नख (और केश) कटे हुए हैं, जो सदा स्नान करता है तथा यम- नियमादिसे अलंकृत (उन्हें धारण किये हुए) है, शीतोष्णको सहनेसे जिसका शरीर श्याम पड़ गया है, जिसके आचरण उत्तम हैं-एऐसा संन्यासी किसके लिये पूजनीय नहीं है। तपस्यासे मांस, हड्डी तथा रक्तके क्षीण हो जानेपर जिसका शरीर कुश और दुर्बल हो गया है तथा जो सुख-दुःख, राग-द्वेष आदि द्न्द्दोंसे रहित एवं भलीभाँति मौनावलम्बी हो चुका है, वह इस लोकको जीतकर परलोकपर भी विजय पाता है। जब संन्यासी मुनि गाय-

English

Banska Baid.-~-OliurQikfi iiwisiitly repaired to tb« palare oF the Aanra and seeing the high priest lukra there, said to him trembling and coufuserlly

अध्याय २७

श्लोक 13

हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया अनवेक्ष्य ययौ तस्मात् क्रोधवेगपरायणा

hateyamiti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā anavekṣya yayau tasmāt krodhavegaparāyaṇā

हिन्दी अर्थ

बैलोंकी तरह मुखसे ही आहार ग्रहण करता है, हाथ आदिका भी सहारा नहीं लेता, तब उसके द्वारा ये सब लोक जीत लिये गये समझे जाते हैं और वह मोक्षकी अथास्य लोकः सर्वो यः सोऽमृतत्वाय कल्पते॥ १७ प्रापे लिये समर्थ समझा जाता है

English

'* Saga! Sarmihfi, the daughter of King Vriaparvan, has iujnred Dovayln!.''-L'6-27.

अध्याय २७

श्लोक 14

अथ तं देशमभ्यागाद् ययातिर्नहुषात्मजः श्रान्तयुग्यः श्रान्तरूपो मृगलिप्सुः पिपासितः

atha taṃ deśamabhyāgād yayātirnahuṣātmajaḥ śrāntayugyaḥ śrāntarūpo mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सोमवंशे ययातिचरिते चत्वारिंशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सोमवंशवर्णन-प्रसङ्गमें ययाति-चरित-वर्णन नामक चालीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ अष्टक-ययाति-संवाद और ययातिद्वारा दूसरोंके दिये हुए पुण्यदानको अस्वीकार करना

English

nkra on getting the ill tidings of her daughter being injared at the hands of Sarinis(h»l, was overwlielroed with grief and immediately started in quest of Devayan! in the forest.— 28.

अध्याय २७

श्लोक 15

नाहुषिः प्रेक्षमाणो हि स निपाने गतोदके ददर्श कन्यां तां तत्र दीप्तामग्निशिखाम् इव

nāhuṣiḥ prekṣamāṇo hi sa nipāne gatodake dadarśa kanyāṃ tāṃ tatra dīptāmagniśikhām iva

हिन्दी अर्थ

'कतरस्त्वेतयो: पूर्व देवानामेति सात्म्यताम्। अनिकेतगृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः।

English

On meeting Devayanl face to face in that forest, iikra embraced her with open arms and sorniwfuity 8ai<l: " Every being reaps the harvest of pain and pleasnte in tliis world, ac'conling to his actions; consequ- ently,. I look upon this affair, as rinitha taking revenge upon you for some evil deed of yours." — 2U-30.

अध्याय २७

श्लोक 16

तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम् सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना

tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmamaravarṇinīm sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā

हिन्दी अर्थ

र्यः सेवते धर्ममनर्थबुद्द्धिः। केनाद्य त्वं तु प्रहितोऽसि राजन् त्वरन्त्वमी ब्रह्मणो लोकपा ये

English

DevayAnt said: " Tliere may or may not have been a revenge; but listen to what the daughter of Vri;aparv8iii said. — 31.

अध्याय २७

श्लोक 17

का त्वं चारुमुखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा

kā tvaṃ cārumukhī śyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā dīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmācchvasiṣi cāturā

हिन्दी अर्थ

सतां सकाशे तु वृतः प्रपात- यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मेऽत्र।

English

Ts it true, that I am merely a singer in the palace of the Daityas, for Sarinis(ha, the daughter of Vriparvan tells me so. She, with harsh and sharp words and eyes red with anger, spoke: — ' I am the daughter of a king, who is praised hy thy father and who gives gifts to him, but accepts nothing from any body' an<i whilst thou art the daughter of him who sings the praises of my father and hegs and accepts gifts fro.m him.' Ttius Siiid Sarnii.-;(hd., the daughter Vrisparvan, with eyes red with anger and face flushed with pri Ic. Father, I tlien said to Sarmithii that if I were the daughter of a panegyrist, and a beggar, I would also please her similarly. " —3 1 -35.

अध्याय २७

श्लोक 18

कथं च पतिता ह्य् अस्मिन् कूपे वीरुत्तृणावृते दुहिता चैव कस्य त्वं वद सर्वं सुमध्यमे

kathaṃ ca patitā hy asmin kūpe vīruttṛṇāvṛte duhitā caiva kasya tvaṃ vada sarvaṃ sumadhyame

हिन्दी अर्थ

अष्टकने पूछा--राजन् ! सूर्य और चन्द्रमाकी तरह अपने-अपने लक्ष्यकी ओर दौड़ते हुए वानप्रस्थ और संन्यासी-इन दोनोंमेंसे पहले कौन-सा देवताओंके आत्मभाव (ब्रह्म)-को प्राप्त होता है? ययाति बोले-कामवृत्तिवाले गृहस्थोंके बीच ग्राममें ही वास करते हुए भी जो जितेन्द्रिय और गृहरहित संन्यासी है, वही उन दोनों प्रकारके मुनियोंमें पहले ब्रह्मभावको प्राप्त होता है। जो वानप्रस्थ दुर्लभ दीर्घायुको पाकर भी विषयोंके प्राप्त होनेपर उनसे विकृत हो उन्हींमें विचरने लगता है, उसे यदि विषयोपभोगके अनन्तर पश्चात्ताप होता है तो उसे मोक्षके लिये पुनः तपका अनुष्ठान करना चाहिए । राजन्! जो पापबुद्धिवाला मनुष्य

English

Sukra said, " 0 child! thoit art not the daughter of a panegyrist or of a beggar; on the other hand, thou art the daughter of one who is always praised by others, 0 Devayatii. King Vriaparvan knows that my pure, matchlees and inconceivable spirituality is my power; so also know Indra and King Yay&ti. — 36-3f.

अध्याय २७

श्लोक 19

यो ऽसौ देवैर्हतान् दैत्यान् उत्थापयति विद्यया तस्य शुक्रस्य कन्याहं त्वं मां नूनं न बुध्यसे

yo 'sau devairhatān daityān utthāpayati vidyayā tasya śukrasya kanyāhaṃ tvaṃ māṃ nūnaṃ na budhyase

हिन्दी अर्थ

अधर्मका आचरण करता है, उसका वह आचरण नृशंस (पापमय) और असत्य कहा गया है (एवं उस अजितेन्द्रियका धन भी वैसा ही पापमय और असत्य है); परंतु वानप्रस्थ मुनिका जो धर्मपालन है, वही सरलता है, वही समाधि है और वही श्रेष्ठ आचरण है

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 20

एष मे दक्षिणो राजन् पाणिस् ताम्रनखाङ्गुलिः समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः

eṣa me dakṣiṇo rājan pāṇis tāmranakhāṅguliḥ samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnastvaṃ hi me mataḥ

हिन्दी अर्थ

अष्टकने पूछा--राजन् ! आपको यहाँ किसने भेजा है? आप अवस्थामें तरुण, फूलोंकी मालासे सुशोभित, दर्शनीय तथा उत्तम तेजसे उद्भासित जान पड़ते हैं। आप कहाँसे आये हैं? अथवा क्या आपके लिये इस पृथ्वीपर ही किसी दिशामें कोई उत्तम वासस्थान है ? ययातिने कहा--मैं अपने पुण्यका क्षय होनेसे भौमनरकमें प्रवेश करनेके लिये आकाशसे गिर रहा हूँ। ये जो ब्रह्माजीके लोकपाल हैं, वे मुझे गिरनेके लिये जल्दी मचा रहे हैं। अत: (अब) आपलोगोंसे पूछकर-

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 21

जानामि त्वां च संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम् तस्मान्मां पतितां कूपाद् अस्माद् उद्धर्तुमर्हसि

jānāmi tvāṃ ca saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinam tasmānmāṃ patitāṃ kūpād asmād uddhartumarhasi

हिन्दी अर्थ

विदा लेकर इस पृथ्वीपर गिरूँगा। नरेन्द्र! मैं जब इस पृथ्वीतलपर गिरनेवाला था, उस समय मैंने इन्द्रसे यह वर माँगा था कि मैं साधु पुरुषोंके समीप गिरूँ। वह वर मुझे मिला, जिसके कारण आप सब सद्गुणी संतोंका सङ्ग प्राप्त हुआ

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 22

तामथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजः गृहीत्वा दक्षिणे पाणाव् उज्जहार ततो ऽवटात्

tāmatha brāhmaṇīṃ strīṃ ca vijñāya nahuṣātmajaḥ gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāv ujjahāra tato 'vaṭāt

हिन्दी अर्थ

अष्टक बोले-महाराज! मेरा विश्वास है कि आप पारलौकिक धर्मके ज्ञाता हैं। मैं नीचे गिरनेवाले आपसे एक बात पूछता हूँ---' क्या अन्तरिक्ष या स्वर्गलोकमें क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये॥ ८ मुझे प्राप्त होनेवाले कोई पुण्यलोक भी हैं ?' तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 23

उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ

uddhṛtya caināṃ tarasā tasmātkūpānnarādhipaḥ āmantrayitvā suśroṇīṃ yayātiḥ svapuraṃ yayau

हिन्दी अर्थ

ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति। नास्मद्विधो ब्राह्मणो ब्रह्मविच्च

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 24

गते तु नाहुषे तस्मिन् देवयान्यपि निन्दिता उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकामागतां पुनः

gate tu nāhuṣe tasmin devayānyapi ninditā uvāca śokasaṃtaptā ghūrṇikāmāgatāṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

सोऽहं यदेवाकृतपूर्व चरेयं विधित्समानः किमु तत्र साधुः प्रतर्दनोऽहं यदि मे सन्ति लोकाः । क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 25

त्वरितं घूर्णिके गच्छ सर्वमाचक्ष्व मे पितुः नेदानीं तु प्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः

tvaritaṃ ghūrṇike gaccha sarvamācakṣva me pituḥ nedānīṃ tu pravekṣyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र अप्येकैकं सप्त सप्तान्यहानि। मधुच्युतो घृतवन्तो विशोका- स्ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु।

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 26

सा तु वै त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम् दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं कम्पमाना विचेतना

sā tu vai tvaritaṃ gatvā ghūrṇikāsuramandiram dṛṣṭvā kāvyamuvācedaṃ kampamānā vicetanā

हिन्दी अर्थ

न तुल्यतेजाः सुकृतं हि कामये हैवादेशादापदं प्राप्य विद्वां- श्रेत्रृशंसं हि न जातु राजा ययातिने कहा नरेन्द्रसिंह! इस पृथ्वीपर जंगली पशुओं और पक्षियोंके साथ जितने गाय, घोड़े आदि पशु रहते हैं, स्वर्गमें तुम्हारे लिये उतने ही लोक विद्यमान हैं। तुम इसे निश्चय जानो

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 27

आचख्यौ च महाभागा देवयानी वने हता शर्मिष्ठया महाप्राज्ञ दुहित्रा वृषपर्वणः

ācakhyau ca mahābhāgā devayānī vane hatā śarmiṣṭhayā mahāprājña duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अष्टक बोले--राजेन्द्र! स्वर्गमें मेरे लिये जो लोक विद्यमान हैं, उन्हें मैं आपको देता हूँ, परंतु आपका पतन न हो। अन्तरिक्ष या झुलोकमें मेरे लिये जो स्थान हैं, उनमें आप शीघ्र ही चले जाये; क्योंकि आप शत्रुओंका संहार करनेवाले हैं

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 28

श्रुत्वा दुहितरं काव्यस् तदा शर्मिष्ठया हताम् त्वरया निर्ययौ दुःखान् मार्गमाणः सुतां वने

śrutvā duhitaraṃ kāvyas tadā śarmiṣṭhayā hatām tvarayā niryayau duḥkhān mārgamāṇaḥ sutāṃ vane

हिन्दी अर्थ

ययातिने कहा--नृपश्रेष्ठ! ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मण ही प्रतिग्रह लेता है, मेरे-जैसा क्षत्रिय कदापि नहीं । नरेन्द्र! जैसे दान करना चाहिए, उस विधिसे मैंने पहले भी सदा उत्तम ब्राह्मणोंको बहुत दान दिये हैं। जो ब्राह्मण नहीं है, उसे दीन याचक बनकर कभी जीवन नहीं बिताना चाहिए। याचना तो विद्यासे दिग्विजय करनेवाले विद्वान् ब्राह्मणकी पत्नी है अर्थात् ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मणको ही याचना करनेका अधिकार है। मुझे सत्कर्म करनेको इच्छा है, अत: ऐसा कोई अकार्य कैसे कर सकता हूँ, जो पहले कभी न किया हो

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 29

दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं तपोवने बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्

dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tapovane bāhubhyāṃ sampariṣvajya duḥkhito vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

प्रतर्दन हूँ और आपसे पूछता हूँ, यदि अन्तरिक्ष अथवा स्वर्गमें मेरे भी लोक हों तो बताइये। मैं आपको पारलौकिक धर्मका ज्ञाता मानता हूँ ययातिने कहा--नरेन्द्र! तुम्हारे तो बहुत लोक हैं, यदि एक-एक लोकमें सात-सात दिन रहा जाय तो भी उनका अन्त नहीं है। वे सब-के-सब अमृतके झरने नहाते हैं एवं घृत (तेज)-से युक्त हैं। उनमें शोकका सर्वथा अभाव

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 30

आत्मदोषैर् नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः मन्ये दुश्चरितं ते ऽस्ति तस्येयं निष्कृतिः कृता

ātmadoṣair niyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ manye duścaritaṃ te 'sti tasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā

हिन्दी अर्थ

है। वे सभी लोक तुम्हारी प्रतीक्षा कर रहे हैं प्रतर्दन बोले--महाराज ! वे सभी लोक मैं आपको देता हूँ, आप नीचे न गिरें। जो मेरे लोक हैं, वे सब आपके हो जायाँ। वे अन्तरिक्षमें हों या स्वर्गमें, आप शीघ्र मोहरहित होकर उनमें चले जाइये ययातिने कहा--राजन्! मैं स्वयं एक तेजस्वी राजा होकर दूसरेसे पुण्य तथा योग-क्षेमकी इच्छा नहीं करता। विद्वान् राजा हैववश भारी आपत्तिमें पड़ जानेपर भी कोई पापमय कार्य न करे।

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 31

निष्कृतिर् वास्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो मम शर्मिष्ठया यदुक्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः

niṣkṛtir vāstu vā māstu śṛṇuṣvāvahito mama śarmiṣṭhayā yaduktāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

९४६ मत्स्यपुराण धर्म्य॑ मार्ग चिन्तयानो यशस्यं धर्मपर दृष्टि रखनेवाले राजाको उचित है कि वह प्रयत्नपूर्वक कुर्यान्नृपो धर्ममवेक्षमाणः । धर्म और यशके मार्गपर ही चले। जिसकी बुद्धि धर्ममें न मद्विधो धर्मबुद्धिहि राजा लगी हो, उस मेरे-जैसे मनुष्यको जान-बूझकर ऐसा ह्येवं कुर्यात् कृपणं मां यथात्थ॥ १७ दीनतापूर्ण कार्य नहीं करना चाहिए जिसके लिये तुम

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 32

सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामस्मि गायना एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

satyaṃ kilaitatsā prāha daityānāmasmi gāyanā evaṃ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

हिन्दी अर्थ

कुर्यामपूर्वं न कृतं यदन्यै- मुझसे कह रहे हो। जो शुभ कर्म करनेकी इच्छा रखता विधित्समानः किमु तत्र साधुः। है वह ऐसा काम नहीं कर सकता, जिसे अन्य राजाओंने ब्रुवाणमेवं नृपतिं ययातिं नहीं किया हो। (तदनन्तर) इस प्रकारकी बातें कहनेवाले नृपोत्तमो वसुमानब्रवीत्तम्॥ १८ राजा ययातिसे नृपश्रेष्ठ वसुमान् बोले ॥१६--१८॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सोमवंशे ययातिचरिते एकचत्वारिंशोऽध्यायः

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 33

वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् स्तुवतो दुहितासि त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः

vacanaṃ tīkṣṇaparuṣaṃ krodharaktekṣaṇā bhṛśam stuvato duhitāsi tvaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सोमवंश-वर्णन-प्रसङ्गमें ययाति-चरित-वर्णन नामक एकतालीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ राजा ययातिका वसुमान् और शिबिके प्रतिग्रहको अस्वीकार करना तथा अष्टक आदि चारों राजाओंके साथ स्वर्गमें जाना

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 34

सुताहं स्तूयमानस्य ददतो ऽप्रतिगृह्णतः इति मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णानना ततः

sutāhaṃ stūyamānasya dadato 'pratigṛhṇataḥ iti māmāha śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ krodhasaṃraktanayanā darpapūrṇānanā tataḥ

हिन्दी अर्थ

वसुमानुवाच वसुमान्ने कहा--नरेन्द्र! मैं उषदश्वका पुत्र हूँ पृच्छाम्यहं वसुमानौषदश्चि- और आपसे पूछ रहा हूँ। यदि स्वर्ग या अन्तरिक्षमें मेरे यद्यस्ति लोको दिवि महां नरेन्द्र। लिये भी कोई विख्यात लोक हों तो बताइये। महात्मन्! यद्यन्तरिक्षे य महात्मन मैं आपको पारलौकिक धर्मका ज्ञाता मानता हूँ क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये॥ १ ययातिने कहा--राजन्! पृथ्वी, आकाश और

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 35

यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठाम् इत्युक्ता हि सखी मया स्तुवतो दुहिता न त्वं भद्रे न प्रतिगृह्णतः अतस्त्वं स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि

yadyahaṃ stuvatastāta duhitā pratigṛhṇataḥ prasādayiṣye śarmiṣṭhām ityuktā hi sakhī mayā stuvato duhitā na tvaṃ bhadre na pratigṛhṇataḥ atastvaṃ stūyamānasya duhitā devayānyasi

हिन्दी अर्थ

यदन्तरिक्षं पिवी दिशश्च दिशाओंके जितने प्रदेशको सूर्यदेव अपनी किरणोंसे यत्तेजसा तपते भानुमांश्च। तपाते और प्रकाशित करते हैं, उतने लोक तुम्हारे लिये लोकास्तावन्तो दिवि संस्थिता वै स्वर्गमें स्थित हैं । वे तुम्हारी प्रतीक्षा कर रहे हैं ते त्वां भवन्तं प्रतिपालयन्ति॥ २ वसुमान् बोले--राजन्! वे सभी लोक मैं आपके

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

अध्याय २७

श्लोक 37

वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषः अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वंद्वम् ऐश्वरं हि बलं मम

vṛṣaparvaiva tadveda śakro rājā ca nāhuṣaḥ acintyaṃ brahma nirdvaṃdvam aiśvaraṃ hi balaṃ mama

हिन्दी अर्थ

वसुमानुवाच लिये देता हूँ, वे सब आपके हो जायैँ। धीमन्! यदि ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु। आपको प्रतिग्रह लेनेमें दोष दिखायी देता हो तो एक क्रीणीष्वैनांस्तृणकेनापि राजन् मुट्ठा तिनका मुझे मूल्यके रूपमें देकर मेरे इन सभी प्रतिग्रहस्ते यदि सम्यक् प्रदुष्टः॥ ३ लोकोंको आप खरीद लें

English

Here end* the lieenty-ueenih tiiapler deneribiwg the hidory of King Tagdti.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Matsya Purana — Chapter 27

मत्स्यपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.