Maitri Upanishad· Maitrāyaṇīyopaniṣad
7
अध्याय 7 / 7

Prapāṭhaka 7

11 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ11 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७

श्लोक 1

अग्निर्गायत्रं त्रिवृद्रथन्तरं वसन्तः प्राणो नक्षत्राणि वसवः पुरस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विश्नति अन्तर्विवएणेक्षन्ति अचिन्त्योऽमूर्तो गभीरो गुणभुग्भयोऽनिर्वृत्तिर्योगीश्वरः सर्वज्ञो मघोऽप्रमेयोऽनाद्यन्तः श्रीमान् अजो धीमाननिर्देश्यः सर्वसृक् सर्वस्यात्मा सर्वभुक् सर्वस्येशानः सर्वस्यान्तरान्तरः

agnirgāyatraṃ trivṛdrathantaraṃ vasantaḥ prāṇo nakṣatrāṇi vasavaḥ purastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśnati antarvivaeṇekṣanti acintyo'mūrto gabhīro guṇabhugbhayo'nirvṛttiryogīśvaraḥ sarvajño magho'prameyo'nādyantaḥ śrīmān ajo dhīmānanirdeśyaḥ sarvasṛk sarvasyātmā sarvabhuk sarvasyeśānaḥ sarvasyāntarāntaraḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नि, गायत्री छन्द, त्रिवृत् स्तोम, रथन्तर साम, वसन्त ऋतु, प्राण, नक्षत्र और वसु — ये पूर्व दिशा से उदित होते हैं; ये तपते हैं, बरसते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं और भीतर के छिद्र से देखते हैं। वह अचिन्त्य, अमूर्त, गम्भीर, गुणों का भोक्ता, निर्भय, अपरिवर्तनशील, योगीश्वर, सर्वज्ञ, उदार, अप्रमेय, आदि-अन्त से रहित, श्रीमान्, अजन्मा, बुद्धिमान्, अनिर्देश्य, सबका सृष्टा, सबका आत्मा, सबका भोक्ता, सबका ईशान और सबके भीतर का भी भीतर है —

English

Fire, the Gayatri, the Trivrit, the Rathantara, spring, breath, the stars, the Vasus — these rise in the east; they burn, rain, praise, re-enter, and look through the interior opening. The inconceivable, the formless, the deep, the enjoyer of qualities, the fearless, the changeless, the Lord of yogis, the all-knowing, the generous, the immeasurable, the beginningless and endless, the glorious, the unborn, the wise, the indescribable, the maker of all, the Self of all, the enjoyer of all, the ruler of all, the inmost of all —

अध्याय ७

श्लोक 2

इन्द्रस्त्रिष्टुप् पञ्चदशो बृहद्ग्रीष्मो व्यानः सोमो रुद्रा दक्षिणत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेण ईक्षन्ति : अनाद्यन्तोऽपरिमितोऽपरिच्छिन्नोऽपरप्रयोज्यः स्वतन्त्रोऽलिङ्गोऽमूर्तोऽनन्तशक्तिर्धाता भास्करः

indrastriṣṭup pañcadaśo bṛhadgrīṣmo vyānaḥ somo rudrā dakṣiṇata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇa īkṣanti : anādyanto'parimito'paricchinno'paraprayojyaḥ svatantro'liṅgo'mūrto'nantaśaktirdhātā bhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्र, त्रिष्टुप् छन्द, पञ्चदश स्तोम, बृहत् साम, ग्रीष्म ऋतु, व्यान, सोम और रुद्र — ये दक्षिण दिशा से उदित होते हैं; ये तपते हैं, बरसते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं और भीतर के छिद्र से देखते हैं। वह आदि-अन्त से रहित, अपरिमित, अपरिच्छिन्न, दूसरे के द्वारा प्रेरित न होने वाला, स्वतन्त्र, लिंगरहित, अमूर्त, अनन्त शक्ति वाला, धाता और भास्कर है।

English

Indra, the Trishtubh, the Panchadasha, the Brihat, summer, vyana, Soma, the Rudras — these rise in the south; they burn, rain, praise, re-enter, and look through the interior opening: the beginningless and endless, the immeasurable, the unbounded, the one who cannot be made to serve another, the independent, the markless, the formless, of endless power, the Creator, the Sun.

अध्याय ७

श्लोक 3

मरुतो जगती सप्तदशो वैरूपम् वर्षा अपानः शुक्र आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दम् तृप्तम् स्थिरमचलममृतमच्युतम् ध्रुवम् विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम

maruto jagatī saptadaśo vairūpam varṣā apānaḥ śukra ādityāḥ paścādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandam tṛptam sthiramacalamamṛtamacyutam dhruvam viṣṇusaṃjñitam sarvāparaṃ dhāma

हिन्दी अर्थ

मरुत्, जगती छन्द, सप्तदश स्तोम, वैरूप साम, वर्षा ऋतु, अपान, शुक्र और आदित्य — ये पश्चिम दिशा से उदित होते हैं; ये तपते हैं, बरसते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं और भीतर के छिद्र से देखते हैं। वह शान्त, शब्दरहित, अभय, शोकरहित, आनन्दमय, तृप्त, स्थिर, अचल, अमृत, अच्युत, ध्रुव, ‘विष्णु’ नाम से कहा जाने वाला, सबसे परे परम धाम है।

English

The Maruts, the Jagati, the Saptadasha, the Vairupa, the rains, apana, Shukra, the Adityas — these rise in the west; they burn, rain, praise, re-enter, and look through the interior opening: that tranquil, soundless, fearless, sorrowless, blissful, satisfied, steady, unmoving, immortal, unfallen, firm, called Vishnu, the supreme abode of all.

अध्याय ७

श्लोक 4

विश्वे देवा अनुष्टुबेकविंशो वैराजः शरत्समानो वरुणः साध्या उत्तरत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अन्तःशुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्मानन्तः

viśve devā anuṣṭubekaviṃśo vairājaḥ śaratsamāno varuṇaḥ sādhyā uttarata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti antaḥśuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmānantaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वेदेव, अनुष्टुप् छन्द, एकविंश स्तोम, वैराज साम, शरद् ऋतु, समान, वरुण और साध्य — ये उत्तर दिशा से उदित होते हैं; ये तपते हैं, बरसते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं और भीतर के छिद्र से देखते हैं। वह भीतर से शुद्ध, पवित्र, शून्य, शान्त, प्राणरहित, निरात्मा और अनन्त है।

English

The Vishvedevas, the Anushtubh, the Ekavimsha, the Vairaja, autumn, samana, Varuna, the Sadhyas — these rise in the north; they burn, rain, praise, re-enter, and look through the interior opening: the inwardly pure, cleansed, empty, tranquil, breathless, selfless, infinite.

अध्याय ७

श्लोक 5

मित्रावरुणौ पङ्क्तिस्त्रिणवत्रयस्त्रिंशो शाक्वररैवते हेमन्त शिशिरा उदानोऽङ्गिरसश्चन्द्रमा ऊर्ध्वा उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति प्रणवाख्यं प्रणेतारम् भारूपम् विगतनिद्रम् विजरम् विमृत्युम् विशोकम्

mitrāvaruṇau paṅktistriṇavatrayastriṃśo śākvararaivate hemanta śiśirā udāno'ṅgirasaścandramā ūrdhvā udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti praṇavākhyaṃ praṇetāram bhārūpam vigatanidram vijaram vimṛtyum viśokam

हिन्दी अर्थ

मित्र-वरुण, पंक्ति छन्द, त्रिणव और त्रयस्त्रिंश स्तोम, शाक्वर और रैवत साम, हेमन्त-शिशिर ऋतुएँ, उदान, अंगिरस और चन्द्रमा — ये ऊपर की दिशा से उदित होते हैं; ये तपते हैं, बरसते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं और भीतर के छिद्र से देखते हैं — उस ‘प्रणव’ नामक मार्गदर्शक को, जो प्रकाश-रूप, निद्रा-रहित, जरा-रहित, मृत्यु-रहित और शोक-रहित है।

English

Mitra and Varuna, the Pankti, the Trinava and Trayastrimsha, the Shakvara and Raivata, the cold seasons, udana, the Angirasas, the Moon — these rise upward; they burn, rain, praise, re-enter, and look through the interior opening: the one called Pranava, the Leader, the form of light, sleepless, ageless, deathless, sorrowless.

अध्याय ७

श्लोक 6

शनिराहुकेतुरगरक्षोयक्षनरविहगशरभेभादयोऽधस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति यः प्राज्ञो विधरणः सर्वान्तरोऽक्षरः शुद्धः पूतः भान्तः क्षान्तः शान्तः

śanirāhuketuragarakṣoyakṣanaravihagaśarabhebhādayo'dhastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti yaḥ prājño vidharaṇaḥ sarvāntaro'kṣaraḥ śuddhaḥ pūtaḥ bhāntaḥ kṣāntaḥ śāntaḥ

हिन्दी अर्थ

शनि, राहु, केतु, सर्प, राक्षस, यक्ष, मनुष्य, पक्षी, शरभ, हाथी आदि नीचे की दिशा से उदित होते हैं; ये तपते हैं, बरसते हैं, स्तुति करते हैं, फिर प्रवेश करते हैं और भीतर के छिद्र से देखते हैं — उस प्राज्ञ को जो धारण करने वाला, सबके भीतर, अविनाशी, शुद्ध, पवित्र, दीप्तिमान, क्षमाशील और शान्त है।

English

Saturn, Rahu, Ketu, snakes, demons, yakshas, men, birds, sharabhas, elephants and the like rise below; they burn, rain, praise, re-enter, and look through the interior opening: he who is the wise one, the supporter, the inmost of all, the imperishable, pure, cleansed, radiant, patient, tranquil.

अध्याय ७

श्लोक 7

एष हि खल्वात्मन्तर्हृदयेऽणीयानिद्धोऽग्निरिव विश्वरूपोऽस्यैवान्नमिदं सर्वमस्मिन्नोता इमाः प्रजाः एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविचिकित्सोऽविपाशः सत्यसङ्कल्पः सत्यकामः एष परमेश्वरः एष भूताधिपतिः एष भूतपालः एष सेतुः विधरणः एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवओरुद्रः प्रजापतिर् विश्वसृखिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शस्ताच्युतो विष्णुर्नारायणः यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदयेवयश्चासावादित्ये स एष एकः तस्मै ते विश्वरूपाय सत्ये नभसि हिताय नमः

eṣa hi khalvātmantarhṛdaye'ṇīyāniddho'gniriva viśvarūpo'syaivānnamidaṃ sarvamasminnotā imāḥ prajāḥ eṣa ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko'vicikitso'vipāśaḥ satyasaṅkalpaḥ satyakāmaḥ eṣa parameśvaraḥ eṣa bhūtādhipatiḥ eṣa bhūtapālaḥ eṣa setuḥ vidharaṇaḥ eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavaorudraḥ prajāpatir viśvasṛkhiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śastācyuto viṣṇurnārāyaṇaḥ yaścaiṣo'gnau yaścāyaṃ hṛdayevayaścāsāvāditye sa eṣa ekaḥ tasmai te viśvarūpāya satye nabhasi hitāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

यह आत्मा हृदय के भीतर अणु से भी अणु है, प्रज्वलित अग्नि की तरह विश्वरूप है; यह सब इसका अन्न है और इसी में ये प्रजाएँ ओतप्रोत हैं। यह आत्मा पापरहित, जरा-रहित, मृत्यु-रहित, शोक-रहित, संशय-रहित और बन्धन-रहित है; इसका संकल्प सत्य है और कामना सत्य है। यही परमेश्वर है, यही भूतों का अधिपति है, यही भूतों का पालक है, यही सेतु और धारक है। यही आत्मा ईशान, शम्भु, भव, रुद्र, प्रजापति, विश्वसृष्टा, हिरण्यगर्भ, सत्य, प्राण, हंस, शास्ता, अच्युत, विष्णु और नारायण है। जो अग्नि में है, जो यहाँ हृदय में है और जो सूर्य में है — वह एक ही है। उस विश्वरूप को, जो सत्य आकाश में स्थित है, नमस्कार है।

English

This Self in the heart within is indeed smaller than the small, like a kindled fire, of universal form; all this is his food; in him these creatures are woven. This Self is free from evil, ageless, deathless, sorrowless, free from doubt, free from bonds, whose will is true and whose desire is true. He is the Supreme Lord; he is the lord of beings; he is the protector of beings; he is the bridge, the supporter. This Self is the Lord, Shambhu, Bhava, Rudra, Prajapati, the creator of the universe, Hiranyagarbha, Truth, Breath, the Swan, the Ruler, the Unfallen, Vishnu, Narayana. He who is in the fire, he who is in the heart here, and he who is in the sun — he is one. Homage to him, of universal form, who abides in the true space.

अध्याय ७

श्लोक 8

अथेदानीं ज्ञानोपसर्गा राजन्मोहजालस्यैष वै योनिः यदस्वर्गैः सह स्वर्गस्यैष वाट्ये पुरस्तादुक्तेऽप्यधः स्तम्बेनाश्लिष्यन्ति अथ ये चान्ये ह नित्यप्रमुदिता नित्यप्रवसिता नित्ययाचनका नित्यं शिल्पोपजीविनोऽथ ये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाचकाः शुद्रशिष्याः शूद्रश्च शास्त्रविद्वांसोऽथ ये चान्ये ह चाटजटनटभटप्रव्रजितरङ्गावतारिणो राजकर्मणि पतितादयोऽथये चान्ये ह यक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनामर्थं पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवाणा अथ ये चान्ये ह वृथा कषायकुण्डलिनः कापालिनोऽथ ये चान्ये ह वृथा तर्कदृष्टान्तकुहकेन्द्रजालैर्वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवस्त् प्रकाश्यभूता वै ते तस्करा अस्वर्ग्या इत्येवं ह्याह : नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः ।भ्राम्यन्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरन्तु यत्

athedānīṃ jñānopasargā rājanmohajālasyaiṣa vai yoniḥ yadasvargaiḥ saha svargasyaiṣa vāṭye purastādukte'pyadhaḥ stambenāśliṣyanti atha ye cānye ha nityapramuditā nityapravasitā nityayācanakā nityaṃ śilpopajīvino'tha ye cānye ha purayācakā ayājyayācakāḥ śudraśiṣyāḥ śūdraśca śāstravidvāṃso'tha ye cānye ha cāṭajaṭanaṭabhaṭapravrajitaraṅgāvatāriṇo rājakarmaṇi patitādayo'thaye cānye ha yakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāmarthaṃ puraskṛtya śamayāma ityevaṃ bruvāṇā atha ye cānye ha vṛthā kaṣāyakuṇḍalinaḥ kāpālino'tha ye cānye ha vṛthā tarkadṛṣṭāntakuhakendrajālairvaidikeṣu paristhātumicchanti taiḥ saha na saṃvast prakāśyabhūtā vai te taskarā asvargyā ityevaṃ hyāha : nairātmyavādakuhakairmithyādṛṣṭāntahetubhiḥ | bhrāmyanloko na jānāti vedavidyāntarantu yat

हिन्दी अर्थ

अब, हे राजन्! ज्ञान के विघ्न बताए जाते हैं — यही मोह-जाल का उद्गम है। जो लोग स्वर्ग से रहित हैं पर स्वर्ग के साथ जुड़े रहने का दावा करते हैं; जो सदा प्रसन्न, सदा प्रवास में, सदा याचना करने वाले और सदा किसी शिल्प से जीविका चलाने वाले हैं; जो गाँव-गाँव माँगने वाले हैं, अयोग्य यजमानों से माँगने वाले हैं, शूद्रों के शिष्य या शास्त्र के ज्ञाता शूद्र हैं; जो धूर्त, घुमक्कड़, नट, योद्धा, प्रव्रजित वेशधारी, रंगमंच पर उतरने वाले और राजकर्म से पतित लोग हैं; जो यक्ष, राक्षस, भूत-गण, पिशाच, नाग और ग्रह आदि के लिए ‘हम शान्ति करा देंगे’ ऐसा कहते हैं; जो व्यर्थ में गेरुआ वस्त्र और कुण्डल पहनने वाले कापालिक हैं; और जो व्यर्थ के तर्क, दृष्टान्त, छल और इन्द्रजाल से वैदिक विषयों में स्थान बनाना चाहते हैं — उनके साथ नहीं रहना चाहिए। वे प्रकट चोर हैं और स्वर्ग के अधिकारी नहीं हैं। ऐसा ही कहा गया है — ‘नैरात्म्यवादियों के छल और मिथ्या दृष्टान्त-हेतुओं से भ्रमित लोक वेद-विद्या के भीतर की बात को नहीं जानता।’

English

Now, O king, the obstacles to knowledge, this indeed is the source of the net of delusion: those who cling to the "heaven-less" together with heaven, and those others who are always merry, always travelling, always begging, always living by a craft; and those others who beg from villages, who beg from those unfit to sacrifice, disciples of low-born teachers, low-born men who are learned in the scriptures; and those others who are rogues, wanderers, actors, soldiers, mendicants, stage performers, those fallen from royal service, and the like; and those others who, putting forward the interests of yakshas, rakshasas, ghosts, hosts of spirits, ghouls, serpents, planets and the like, say, "We shall pacify them"; and those others who vainly wear ochre robes and earrings, skull-bearers; and those others who through vain arguments, illustrations, tricks and magic wish to take a position on Vedic matters — one should not live with them. They are exposed robbers, unfit for heaven; thus it is said: "Wandering, the world, misled by deceivers who preach selflessness and by false illustrations and reasons, does not know what lies within the knowledge of the Veda."

अध्याय ७

श्लोक 9

बृहस्पतिर्वै शुक्रो भूत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्यः क्षयायेमामविद्यामसृजत् तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यानमस्त्विति वदन्ति अतो नैनामभिधीयेतान्यथैषा बन्ध्येवैषा रतिमात्रं फलमस्या वृत्तच्युतस्येव नारम्भणीयेत्येवं ह्याह : दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।विद्याभीप्सितुं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह ।अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतमश्नुते ॥ अविद्यायामन्तरे वेष्ट्यमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः ।दन्द्रम्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः

bṛhaspatirvai śukro bhūtvendrasyābhayāyāsurebhyaḥ kṣayāyemāmavidyāmasṛjat tayā śivamaśivamityuddiśantyaśivaṃ śivamiti vedādiśāstrahiṃsakadharmābhidhyānamastviti vadanti ato naināmabhidhīyetānyathaiṣā bandhyevaiṣā ratimātraṃ phalamasyā vṛttacyutasyeva nārambhaṇīyetyevaṃ hyāha : dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā | vidyābhīpsituṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo lolupante || vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha | avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā amṛtamaśnute || avidyāyāmantare veṣṭyamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ | dandramyamānāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ

हिन्दी अर्थ

बृहस्पति ने शुक्र बनकर इन्द्र की निर्भयता और असुरों के विनाश के लिए यह अविद्या रची। उसके द्वारा वे शुभ को अशुभ और अशुभ को शुभ बताते हैं; वे कहते हैं — ‘वेद आदि शास्त्रों के विरोधी धर्म का ध्यान किया जाए।’ इसलिए इसका अध्ययन नहीं करना चाहिए; अन्यथा यह बाँझ है, इसका फल केवल सुख-भोग है, यह सदाचार से गिरे हुए की तरह है, इसे आरम्भ नहीं करना चाहिए। ऐसा ही कहा गया है — ‘अविद्या और विद्या के नाम से जो जानी जाती हैं, वे दूर-दूर और विपरीत दिशाओं में जाती हैं। हे नचिकेता! मैं तुम्हें विद्या चाहने वाला मानता हूँ; बहुत से भोग तुम्हें नहीं लुभाते।’ ‘जो विद्या और अविद्या दोनों को साथ जानता है, वह अविद्या से मृत्यु को पार करके विद्या से अमृत को पाता है।’ ‘अविद्या के बीच घिरे हुए, अपने को धीर और पण्डित मानने वाले मूढ़ लोग लड़खड़ाते हुए भटकते हैं, जैसे अन्धे को अन्धा ही राह दिखाए।’

English

Brihaspati, having become Shukra, created this ignorance for the safety of Indra and the destruction of the demons. By it they point to the auspicious as inauspicious and the inauspicious as auspicious; they say, "Let there be meditation on a doctrine that harms the Veda and other scriptures." Therefore it should not be studied; otherwise it is barren; its only fruit is pleasure; like one fallen from good conduct, it should not be undertaken. Thus it is said: "Far apart and opposed, going in different directions are what is known as ignorance and what is known as knowledge. I think Nachiketas to be one who desires knowledge; many desires did not tempt you." "He who knows knowledge and ignorance together crosses death by ignorance and attains immortality by knowledge." "Living in the midst of ignorance, thinking themselves wise and learned, the deluded go about, staggering, like blind men led by one who is himself blind."

अध्याय ७

श्लोक 10

देवासुरा ह वै य आत्मकामा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रयाताः तस्मै नमस्कृत्वोचुः भगवन् वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रूहीति अतश्चिरं ध्यात्वाऽमन्यतान्यतामानो वै तेऽसुरा अतोऽन्यतममेतेषामुक्तम् तदिमे मूढा उपजीवन्त्यभिष्वङ्गिणस्तर्याभिघातिनोऽनृताभिशंसिनः सत्यमिवानृतं पश्यन्तीन्द्रजालवदित्यतो यद्वेदेष्वाभिहितं तत्सत्यं यद्वेदेषूक्तं तद्विद्वांस उपजीवन्ति तस्माद्ब्राह्मणो नावैदिकमधीयीतायमर्थः स्यादिति

devāsurā ha vai ya ātmakāmā brahmaṇo'ntikaṃ prayātāḥ tasmai namaskṛtvocuḥ bhagavan vayamātmakāmāḥ sa tvaṃ no brūhīti ataściraṃ dhyātvā'manyatānyatāmāno vai te'surā ato'nyatamameteṣāmuktam tadime mūḍhā upajīvantyabhiṣvaṅgiṇastaryābhighātino'nṛtābhiśaṃsinaḥ satyamivānṛtaṃ paśyantīndrajālavadityato yadvedeṣvābhihitaṃ tatsatyaṃ yadvedeṣūktaṃ tadvidvāṃsa upajīvanti tasmādbrāhmaṇo nāvaidikamadhīyītāyamarthaḥ syāditi

हिन्दी अर्थ

आत्मा की कामना वाले देवता और असुर ब्रह्मा के पास गए; उन्हें नमस्कार कर बोले — ‘हे भगवन्! हम आत्मा की कामना वाले हैं; आप हमें वह बताइए।’ तब उन्होंने बहुत देर तक ध्यान किया और समझा कि वे असुर दूसरे ही मन वाले हैं, इसलिए उन्हें दूसरी शिक्षा कही। उसी पर ये मूढ़ जीते हैं — आसक्त, सत्य को चोट पहुँचाने वाले, झूठ का समर्थन करने वाले, इन्द्रजाल की तरह असत्य को सत्य-सा देखने वाले। इसलिए जो वेदों में कहा गया है, वही सत्य है; जो वेदों में कहा गया है, उसी पर विद्वान् जीते हैं। इसलिए ब्राह्मण को अवैदिक (वेद-विरुद्ध) का अध्ययन नहीं करना चाहिए — यही इसका प्रयोजन हो।

English

The gods and the demons, who desired the Self, went to Brahma, bowed to him and said: "Venerable one, we desire the Self; tell us that." After long meditation, he thought that those demons were of a different mind, so he spoke another teaching to them; the deluded ones live by it — attached, injuring the true, speaking falsely, seeing untruth as truth, as in a magic show. Therefore what is set forth in the Vedas is true; those who are learned live by what is said in the Vedas. Therefore a Brahmin should not study what is non-Vedic; let this be the purpose.

अध्याय ७

श्लोक 11

एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यत्परं तेजस्तत्त्रेधाभिहितमग्ना आदित्ये प्राण एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यदोमित्येतदक्षरमनेनैव तदुद्बुध्न्यति उदयति उच्छ्वसति अजस्रं ब्रह्मधीयालम्बं वात्रैवैतत्समीरणे नभसि प्रसाखयैवोत्क्रम्य स्कधात्स्कन्धमनुसर्त्यप्सु प्रक्षेपको लवणस्येव घृतस्य चौष्ण्यमिवाभिध्यातुर्विस्तृतिरिवैतदित्यात्रोदाहरन्ति : अथ कस्मादुच्यते वैद्युतो यस्मादुच्चारितमात्र एव सर्वं शरीरं विद्योतयति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजः ।१ पुरुषश्चक्षुषो योऽयं दक्षिणोऽक्षिण्यवस्थितः ।इन्द्रोऽयमस्य जायेयं सव्ये चाक्षिण्यवस्थिता ॥ २ समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गते सुषौ ।तेजस्तल्लोहितस्यात्र पिण्ड एवोभयोस्तयोः ॥ ३ हृदयादायाति तावच्चक्षुष्यस्मिन्प्रतिष्ठिता ।सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती ॥ ४ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ।मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥ ५ खजाग्नियोगाद् हृदि सम्प्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे ।जिह्वाग्रदेशे त्र्यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥ ६ न पश्यन्मृत्युम्ं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् ।सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः ॥ ७ चाक्षुषः स्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः ।भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यं महत्तरम् ॥ ८ त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे ।सत्यानृतोपभोगार्थाः द्वैतीभावो महात्मन इति द्वैतीभावो महात्मन इति

etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yatparaṃ tejastattredhābhihitamagnā āditye prāṇa etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yadomityetadakṣaramanenaiva tadudbudhnyati udayati ucchvasati ajasraṃ brahmadhīyālambaṃ vātraivaitatsamīraṇe nabhasi prasākhayaivotkramya skadhātskandhamanusartyapsu prakṣepako lavaṇasyeva ghṛtasya cauṣṇyamivābhidhyāturvistṛtirivaitadityātrodāharanti : atha kasmāducyate vaidyuto yasmāduccāritamātra eva sarvaṃ śarīraṃ vidyotayati tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejaḥ | 1 puruṣaścakṣuṣo yo'yaṃ dakṣiṇo'kṣiṇyavasthitaḥ | indro'yamasya jāyeyaṃ savye cākṣiṇyavasthitā || 2 samāgamastayoreva hṛdayāntargate suṣau | tejastallohitasyātra piṇḍa evobhayostayoḥ || 3 hṛdayādāyāti tāvaccakṣuṣyasminpratiṣṭhitā | sāraṇī sā tayornāḍī dvayorekā dvidhā satī || 4 manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam | mārutastūrasi caranmandraṃ janayati svaram || 5 khajāgniyogād hṛdi samprayuktamaṇorhyaṇurdviraṇuḥ kaṇṭhadeśe | jihvāgradeśe tryaṇukaṃ ca viddhi vinirgataṃ mātṛkamevamāhuḥ || 6 na paśyanmṛtyumṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām | sarvaṃ hi paśyanpaśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ || 7 cākṣuṣaḥ svapnacārī ca suptaḥ suptātparaśca yaḥ | bhedāścaite'sya catvārastebhyasturyaṃ mahattaram || 8 triṣvekapāccaredbrahma tripāccarati cottare | satyānṛtopabhogārthāḥ dvaitībhāvo mahātmana iti dvaitībhāvo mahātmana iti

हिन्दी अर्थ

यही उसका स्वरूप है जो आकाश के भीतर, आकाश में स्थित है — परम तेज, जिसे अग्नि, आदित्य और प्राण — तीन प्रकार से कहा गया है। यही उसका स्वरूप है जो आकाश के भीतर स्थित है — ‘ॐ’ यह अक्षर; इसी से वह जागता है, उदित होता है, श्वास लेता है, निरन्तर ब्रह्म-ध्यान के सहारे। जैसे वायु के प्रवाह में, आकाश में, शाखा-प्रशाखा से ऊपर चढ़कर वह एक तने से दूसरे तने की ओर चलता है — जैसे पानी में डाला हुआ नमक, जैसे घी की उष्णता, जैसे ध्यान करने वाले का विस्तार। इस विषय में कहते हैं — ‘इसे वैद्युत क्यों कहते हैं? क्योंकि उच्चारण करते ही यह सारे शरीर को प्रकाशित कर देता है; इसलिए ‘ॐ’ के द्वारा इस अपरिमित तेज की उपासना करनी चाहिए।’ (१) ‘जो पुरुष दाहिनी आँख में स्थित है, वह इन्द्र है; और बाईं आँख में स्थित उसकी पत्नी इन्द्राणी है। (२) उन दोनों का मिलन हृदय के भीतर की गुहा में होता है; वहाँ का लाल तेज का पिण्ड ही उन दोनों का भोजन है। (३) हृदय से वह ऊपर आँख तक आता है और इसमें प्रतिष्ठित होता है; वह नाड़ी उन दोनों का मार्ग है — एक होकर भी दो रूप। (४) मन शरीर की अग्नि को प्रेरित करता है, वह वायु को चलाती है; वायु छाती में विचरती हुई गम्भीर स्वर उत्पन्न करती है। (५) आकाश-अग्नि के योग से हृदय में जो अणु से भी अणु है, कण्ठ में द्विअणु और जिह्वा के अग्रभाग में त्र्यणुक — उसे जानो; जो बाहर निकलता है उसे ‘मातृका’ (वर्ण) कहते हैं। (६) देखने वाला न मृत्यु को देखता है, न रोग को, न दुःख को; सबको देखता हुआ वह सब कुछ सर्वथा पा लेता है। (७) जाग्रत, स्वप्न में विचरने वाला, सुषुप्त और सुषुप्ति से परे — ये उसके चार भेद हैं; इनमें तुरीय सबसे महान है। (८) तीन में ब्रह्म एक पाद से विचरता है और अन्तिम में तीन पादों से; सत्य और असत्य के उपभोग के लिए महात्मा की यह द्वैत-भावना है — महात्मा की यह द्वैत-भावना है।’

English

This is the form of what is within space, in the sky: the supreme light, spoken of as threefold — in fire, in the sun, in breath. This is the form of what is within space: the syllable Om; by it that awakens, rises and breathes, ceaselessly, resting on the meditation on Brahman — as if in the moving wind, in space, rising by a branch, it moves from trunk to trunk; like a pinch of salt cast into water, like the heat of ghee, like the spreading of the meditator. On this they quote: "Then why is it called electric? Because the moment it is uttered, it illumines the entire body; therefore let him worship the immeasurable light with Om." (1) "The Person who dwells in the right eye is Indra; this Indrani, his wife, dwells in the left eye. (2) Their union is in the cavity within the heart; the red lump of light there is the food of both. (3) From the heart it goes up to the eye and is established in it; that channel is their path — one made two. (4) The mind strikes the fire of the body; it stirs the wind; the wind, moving in the chest, produces a deep sound. (5) In the heart, joined with the fire of space, it is an atom of atoms; in the throat, a double atom; at the tip of the tongue, know a triple atom; issuing forth, it is called the mother-letters. (6) Seeing, he does not see death, nor sickness, nor sorrow; seeing all, he obtains all in every way. (7) The waking one, the dreamer, the deep sleeper, and the one beyond deep sleep — these are the four divisions of him; the fourth is greater than these. (8) In three, Brahman moves with one foot; in the last it moves with three feet; the enjoyment of truth and untruth is the duality of the great soul — the duality of the great soul."

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/maitri.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Maitri Upanishad — Chapter 7
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.