Mahanarayana Upanishad· Mahānārāyaṇopaniṣad
1
अध्याय 1 / 79

Narayana Sukta — The All-Pervading One

नारायण सूक्त

78 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १

श्लोक 1

अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान् ।शुक्रेण ज्योतीँषि समनुप्रविष्टः प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तः

ambhasyapāre bhuvanasya madhye nākasya pṛṣṭhe mahato mahīyān | śukreṇa jyotī~ṣi samanupraviṣṭaḥ prajāpatiścarati garbhe antaḥ

हिन्दी अर्थ

अंभस्य पारे—जल के उस पार भुवन के मध्य में स्थित, महतो महीयान्, हिरण्यमय पुरुष का हम ध्यान करते हैं।

English

In the boundless waters, in the midst of the world, on the back of heaven, greater than the great, entered into the lights with brilliance, Prajapati moves within the womb.

अध्याय १

श्लोक 2

यस्मिन्निदँ सं च वि चैति सर्वं यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः ।तदेव भूतं तदु भव्यमा इदं तदक्षरे परमे व्योमन्

yasminnida~ saṃ ca vi caiti sarvaṃ yasmin devā adhi viśve niṣeduḥ | tadeva bhūtaṃ tadu bhavyamā idaṃ tadakṣare parame vyoman

हिन्दी अर्थ

जिसमें यह सब कुछ एकत्र होता और फैलता है, जिसमें सब देवता प्रतिष्ठित हैं; वही जो हो चुका है और वही जो होगा; वह अविनाशी परम आकाश में स्थित है।

English

In whom all this comes together and unfolds, in whom all the gods have sat down; that alone is what has been and what will be; that is in the imperishable, in the supreme space.

अध्याय १

श्लोक 3

येनावृतं खं च दिवं मही च येनादित्यस्तपति तेजसा भ्राजसा च ।यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजाः

yenāvṛtaṃ khaṃ ca divaṃ mahī ca yenādityastapati tejasā bhrājasā ca | yamantaḥ samudre kavayo vayanti yadakṣare parame prajāḥ

हिन्दी अर्थ

जिसने आकाश, द्युलोक और पृथ्वी को आच्छादित किया है; जिसके तेज और दीप्ति से सूर्य तपता है; जिसे कविगण समुद्र के भीतर बुनते हैं; जिसके अविनाशी परम में सब प्रजाएँ हैं।

English

By whom space, heaven and earth are covered; by whom the sun burns with radiant light; whom the seers weave within the sea; in whose imperishable supreme the creatures are.

अध्याय १

श्लोक 4

यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यचसर्ज भूम्याम् ।यदोषधीभिः पुरुषान् पशूँश्च विवेश भूतानि चराचराणि

yataḥ prasūtā jagataḥ prasūtī toyena jīvān vyacasarja bhūmyām | yadoṣadhībhiḥ puruṣān paśū~śca viveśa bhūtāni carācarāṇi

हिन्दी अर्थ

जिससे जगत के रचयिता उत्पन्न हुए, जिसने जल के साथ पृथ्वी पर जीवों को भेजा; जिसने ओषधियों के साथ मनुष्यों, पशुओं और चर-अचर प्राणियों में प्रवेश किया।

English

From whom the creators of the world were born, who sent forth living beings on earth with water; who entered with the plants men and cattle and beings moving and unmoving.

अध्याय १

श्लोक 5

अतः परं नान्यदणीयसँ हि परात्परं यन्महतो महान्तम् ।यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात्

ataḥ paraṃ nānyadaṇīyasa~ hi parātparaṃ yanmahato mahāntam | yadekamavyaktamanantarūpaṃ viśvaṃ purāṇaṃ tamasaḥ parastāt

हिन्दी अर्थ

इससे परे कुछ भी अधिक सूक्ष्म नहीं है; वह परे से भी परे और महान से भी महान है; वह एक, अव्यक्त, अनन्त रूप वाला, पुरातन विश्व-रूप और अन्धकार से परे है।

English

Beyond this there is nothing subtler, the highest of the high, the greatest of the great; that one, unmanifest, of infinite form, the ancient universe, beyond darkness.

अध्याय १

श्लोक 6

तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ।इष्टापूर्तं बहुधा जातं जायमानं विश्वं बिभर्ति भुवनस्य नाभिः

tadevartaṃ tadu satyamāhustadeva brahma paramaṃ kavīnām | iṣṭāpūrtaṃ bahudhā jātaṃ jāyamānaṃ viśvaṃ bibharti bhuvanasya nābhiḥ

हिन्दी अर्थ

उसी को ऋत और सत्य कहते हैं; वही कवियों का परम ब्रह्म है। इष्ट और पूर्त कर्म अनेक प्रकार से उत्पन्न होकर, जन्म लेते हुए, भुवन की नाभि वाला वही विश्व को धारण करता है।

English

That they call truth and reality; that is the supreme Brahman of the seers; sacrifices and gifts, born in many ways, being born, the navel of the world bears the universe.

अध्याय १

श्लोक 7

तदेवाग्निस्तद्वायुस्तत्सूर्यस्तदु चन्द्रमाः ।तदेव शुक्रममृतं तद्ब्रह्म तदापः स प्रजापतिः

tadevāgnistadvāyustatsūryastadu candramāḥ | tadeva śukramamṛtaṃ tadbrahma tadāpaḥ sa prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

वही अग्नि है, वही वायु, वही सूर्य और वही चन्द्रमा; वही शुक्र (दीप्त) और अमृत है; वही ब्रह्म है, वही जल है, वही प्रजापति है।

English

That is Agni, that Vayu, that the Sun, that also the Moon; that is the bright, the immortal; that is Brahman, that the waters, he is Prajapati.

अध्याय १

श्लोक 8

सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि ।कला मुहूर्ताः काष्ठाश्चाहोरात्राश्च सर्वशः

sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādadhi | kalā muhūrtāḥ kāṣṭhāścāhorātrāśca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

सब निमेष (पलक झपकने के क्षण) बिजली की तरह उस पुरुष से उत्पन्न हुए; कला, मुहूर्त, काष्ठा, दिन और रात — सब प्रकार से।

English

All the twinklings were born of the Person like lightning; the moments, the hours, the periods, the days and nights, in all ways.

अध्याय १

श्लोक 9

अर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरश्च कल्पन्ताम् ।स आपः प्रदुधे उभे इमे अन्तरिक्षमथो सुवः

ardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsaraśca kalpantām | sa āpaḥ pradudhe ubhe ime antarikṣamatho suvaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्धमास, मास, ऋतुएँ और संवत्सर व्यवस्थित हों। उसने इन दोनों जलों को दुहा, तथा अन्तरिक्ष और स्वर्ग को।

English

May the half-months, months, seasons and the year be ordered. He milked these two waters, and the air and heaven.

अध्याय १

श्लोक 10

नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये परिजग्रभत् ।न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः

nainamūrdhvaṃ na tiryañcaṃ na madhye parijagrabhat | na tasyeśe kaścana tasya nāma mahadyaśaḥ

हिन्दी अर्थ

उसे न ऊपर से, न तिरछे, न बीच से किसी ने पकड़ा। उसका कोई स्वामी नहीं; उसका नाम महान यश है।

English

No one has grasped him above, across or in the middle. There is no ruler of him; his name is great glory.

अध्याय १

श्लोक 11

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।हृदा मनीशा मनसाभिक्लृप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति

na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam | hṛdā manīśā manasābhiklṛpto ya enaṃ viduramṛtāste bhavanti

हिन्दी अर्थ

उसका रूप दृष्टि में नहीं ठहरता; कोई उसे नेत्र से नहीं देखता। हृदय, बुद्धि और मन से उसकी कल्पना की जाती है; जो उसे जानते हैं, वे अमर हो जाते हैं।

English

His form does not stand in sight; no one sees him with the eye. Conceived by the heart, by the mind, by thought — those who know him become immortal.

अध्याय १

श्लोक 12

परमात्म- हिरण्यगर्भ- सूक्त अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ ॥ अद्भ्य सम्भूतः पृथिव्यौ रसाच्च विश्वकर्मणः समवर्तताधि ।तस्य त्वष्टा विदधद्रूपमेति तत्पुरुषस्य विश्वमाजानमग्रे ।१।वेदाहमेतं पुरुषं महान्तं आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।तमेवं विद्वानभृत इह भवति नान्यःपन्थाविद्यतेऽयनाय ।२।प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तः अजायमानो बहुथा विजायते ।तस्य धीराः परिजानन्ति योनिम् मरीचीनां पदमिच्छन्ति वेधसः ।३।यो देवेभ्य आतपति यो देवानां पुरोहितः ।पूर्वो यो देवेभ्यो जातः नमो रुचाय ब्राह्मये ।४।रुचं ब्राह्मं जनयन्तः देवा अग्रे तदब्रुवन् ।यस्त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात् तस्य देवा असन् वशे ।५।ह्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ अहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपम् ।अश्विनौ व्यात्तम् इष्टं मनिषाण अमुं मनिषाण सर्वं मनिषाण ।६।इति उत्तरनारायणानुवाकः ।हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् ।स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम

paramātma- hiraṇyagarbha- sūkta adbhyaḥ sambhūto hiraṇyagarbha ityaṣṭau || adbhya sambhūtaḥ pṛthivyau rasācca viśvakarmaṇaḥ samavartatādhi | tasya tvaṣṭā vidadhadrūpameti tatpuruṣasya viśvamājānamagre | 1| vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt | tamevaṃ vidvānabhṛta iha bhavati nānyaḥpanthāvidyate'yanāya | 2| prajāpatiścarati garbhe antaḥ ajāyamāno bahuthā vijāyate | tasya dhīrāḥ parijānanti yonim marīcīnāṃ padamicchanti vedhasaḥ | 3| yo devebhya ātapati yo devānāṃ purohitaḥ | pūrvo yo devebhyo jātaḥ namo rucāya brāhmaye | 4| rucaṃ brāhmaṃ janayantaḥ devā agre tadabruvan | yastvaivaṃ brāhmaṇo vidyāt tasya devā asan vaśe | 5| hrīśca te lakṣmīśca patnyau ahorātre pārśve nakṣatrāṇi rūpam | aśvinau vyāttam iṣṭaṃ maniṣāṇa amuṃ maniṣāṇa sarvaṃ maniṣāṇa | 6| iti uttaranārāyaṇānuvākaḥ | hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt | sa dādhāra pṛthivīṃ dyāmutemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema

हिन्दी अर्थ

परमात्मा-हिरण्यगर्भ सूक्त — जल से उत्पन्न हिरण्यगर्भ, आठ मन्त्र। जल से और पृथ्वी तथा रस से उत्पन्न होकर वह विश्वकर्मा से आरम्भ में प्रकट हुआ; त्वष्टा उसके रूप को रचता हुआ उसके पास आता है; यही आरम्भ में पुरुष का विश्व था। (१) मैं इस महान पुरुष को जानता हूँ, जो सूर्य के समान वर्ण वाला और अन्धकार से परे है; उसे इस प्रकार जानने वाला यहीं अमर हो जाता है; मोक्ष के लिए दूसरा मार्ग नहीं है। (२) प्रजापति गर्भ के भीतर विचरता है; वह अजन्मा होकर भी अनेक प्रकार से उत्पन्न होता है; धीर लोग उसके योनि-स्थान को जानते हैं, ज्ञानी किरणों के पद की इच्छा करते हैं। (३) जो देवताओं के लिए तपता है, जो देवताओं का पुरोहित है, जो देवताओं से पहले उत्पन्न हुआ — उस दीप्तिमान ब्राह्मण को नमस्कार। (४) देवताओं ने दीप्त ब्राह्म तेज को उत्पन्न करते हुए आरम्भ में कहा — ‘जो ब्राह्मण तुम्हें इस प्रकार जानेगा, देवता उसके वश में होंगे।’ (५) लज्जा और लक्ष्मी तुम्हारी दो पत्नियाँ हैं; दिन-रात तुम्हारे दोनों पार्श्व हैं, नक्षत्र तुम्हारा रूप, अश्विनीकुमार तुम्हारा खुला मुख हैं; उसने चाहा, उसने इसे चाहा, उसने सबको चाहा। (६) ऐसा यह उत्तर-नारायण अनुवाक है। हिरण्यगर्भ आरम्भ में प्रकट हुआ; उत्पन्न होकर वह प्राणियों का एकमात्र स्वामी हुआ; उसने पृथ्वी और इस द्युलोक को धारण किया। हम किस देवता को हवि से पूजें?

English

The Paramatma-Hiranyagarbha Sukta: Hiranyagarbha arose from the waters, eight verses. Arisen from the waters, from earth and from the essence, of Vishvakarman it came about; Tvashtar, ordering its form, comes to it; that is the Person's universe in the beginning. (1) I know this great Person, sun-colored, beyond darkness; knowing him thus one becomes immortal here; there is no other path to go. (2) Prajapati moves within the womb; unborn, he is born in many ways; the wise know his source; the ordainers seek the place of the rays. (3) Who shines for the gods, who is household priest of the gods, who was born before the gods — homage to the shining Brahmin. (4) The gods, begetting the shining Brahman, said at first: "The Brahmin who knows you thus — the gods will be in his power." (5) Modesty and Lakshmi are your two wives; day and night are your sides, the stars your form, the Ashvins your open mouth; he desired, he desired this, he desired all. (6) Thus the Uttara-Narayana anuvaka. Hiranyagarbha arose in the beginning; born, he was the one lord of being; he held the earth and this heaven. To which god shall we offer with oblation?

अध्याय १

श्लोक 13

यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक इद्राजा जगतो बभूव ।य ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम

yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika idrājā jagato babhūva | ya īśe asya dvipadaścatuṣpadaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema

हिन्दी अर्थ

जो अपनी महिमा से श्वास लेने और पलक झपकाने वाले जगत का एकमात्र राजा हुआ; जो इस दो पैर वाले और चार पैर वाले प्राणियों का स्वामी है — हम किस देवता को हवि से पूजें?

English

Who by his greatness alone became king of the breathing, the winking world, who rules over this two-footed and four-footed — to which god shall we offer with oblation?

अध्याय १

श्लोक 14

य आत्मदा बलंदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं यस्य देवाः ।यस्य छायामृतं यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम

ya ātmadā balaṃdā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ | yasya chāyāmṛtaṃ yasya mṛtyuḥ kasmai devāya haviṣā vidhema

हिन्दी अर्थ

जो आत्मा देने वाला और बल देने वाला है, जिसकी आज्ञा की सब उपासना करते हैं, देवता जिसके शासन को मानते हैं; जिसकी छाया अमृत है और जिसकी मृत्यु है — हम किस देवता को हवि से पूजें?

English

Who gives self, who gives strength, whose command all, whose command the gods obey; whose shadow is immortality, whose is death — to which god shall we offer with oblation?

अध्याय १

श्लोक 15

यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्य समुद्रँ रसया सहाहुः ।यस्येमाः प्रदिशो यस्य बाहू कस्मै देवाय हविषा विधेम

yasyeme himavanto mahitvā yasya samudra~ rasayā sahāhuḥ | yasyemāḥ pradiśo yasya bāhū kasmai devāya haviṣā vidhema

हिन्दी अर्थ

जिसकी महिमा ये हिमालय बताते हैं, जिसका समुद्र रसा (नदी) के साथ कहा जाता है; जिसकी ये दिशाएँ और जिसकी भुजाएँ हैं — हम किस देवता को हवि से पूजें?

English

Whose greatness these snowy mountains declare, whose the ocean with the Rasa they say; whose these quarters are, whose arms — to which god shall we offer with oblation?

अध्याय १

श्लोक 16

यं क्रन्दसी अवसा तस्तभाने अस्यैक्षेतां मनसा रेजमाने ।यत्राधि सूर उदितौ व्येति कस्मै देवाय हविषा विधेम

yaṃ krandasī avasā tastabhāne asyaikṣetāṃ manasā rejamāne | yatrādhi sūra uditau vyeti kasmai devāya haviṣā vidhema

हिन्दी अर्थ

जिसकी सहायता से थमे हुए दोनों रोदसी (द्यावा-पृथिवी) काँपते हुए मन से उसे देखते थे; जिसके ऊपर उदित सूर्य प्रकाशित होता है — हम किस देवता को हवि से पूजें?

English

Whom the two crying hosts, supported by his help, trembling in mind, looked upon, where the risen sun shines — to which god shall we offer with oblation?

अध्याय १

श्लोक 17

येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृढे येन सुवः स्तभितं येन नाकः ।यो अन्तरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम

yena dyaurugrā pṛthivī ca dṛḍhe yena suvaḥ stabhitaṃ yena nākaḥ | yo antarikṣe rajaso vimānaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema

हिन्दी अर्थ

जिसके द्वारा द्युलोक उग्र और पृथ्वी दृढ़ हुई, जिसने आकाश और स्वर्ग को थामा; जो अन्तरिक्ष में रजस् का मापने वाला है — हम किस देवता को हवि से पूजें?

English

By whom heaven is fierce and earth firm, by whom the sky is propped, by whom the vault of heaven; who is the measurer of space in the air — to which god shall we offer with oblation?

अध्याय १

श्लोक 18

आपो ह यन्महतीर्विश्वमायं दक्षं दधाना जनयन्तीरग्निम् ।ततो देवानां निरवर्ततासुरेकः कस्मै देवाय हविषा विधेम

āpo ha yanmahatīrviśvamāyaṃ dakṣaṃ dadhānā janayantīragnim | tato devānāṃ niravartatāsurekaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema

हिन्दी अर्थ

जब बड़े-बड़े जल सारे विश्व को लिए आए, दक्षता को धारण करते और अग्नि को जन्म देते हुए, तब उससे देवताओं का एकमात्र प्राण प्रकट हुआ — हम किस देवता को हवि से पूजें?

English

When the great waters came bearing the whole world, holding skill, begetting Agni, thence arose the one life-breath of the gods — to which god shall we offer with oblation?

अध्याय १

श्लोक 19

यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद्दक्षं दधाना जनयन्तीरग्निम् ।यो देवेश्वधि देव एक कस्मै देवाय हविषा विधेम

yaścidāpo mahinā paryapaśyaddakṣaṃ dadhānā janayantīragnim | yo deveśvadhi deva eka kasmai devāya haviṣā vidhema

हिन्दी अर्थ

जिसने अपनी महिमा से दक्षता को धारण करते और अग्नि को उत्पन्न करते हुए जलों को चारों ओर देखा, जो देवताओं के ऊपर एकमात्र देव है — हम किस देवता को हवि से पूजें?

English

Who by his greatness looked over the waters bearing skill and begetting Agni, who alone is god over the gods — to which god shall we offer with oblation?

अध्याय १

श्लोक 20

एष हि देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वो हि जातः स उ गर्भे अन्तः ।स विजायमानः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्मुखास्तिष्ठति विश्वतोमुखः

eṣa hi devaḥ pradiśo'nu sarvāḥ pūrvo hi jātaḥ sa u garbhe antaḥ | sa vijāyamānaḥ sa janiṣyamāṇaḥ pratyaṅmukhāstiṣṭhati viśvatomukhaḥ

हिन्दी अर्थ

यही देव सब दिशाओं में है; वही पहले उत्पन्न हुआ और वही गर्भ के भीतर है। वही उत्पन्न हो रहा है और उत्पन्न होगा; वह सब ओर मुख वाला होकर प्रत्येक की ओर मुँह किए खड़ा है।

English

This god is in all directions; he was born first and he is within the womb. He is being born and will be born, standing with faces turned every way.

अध्याय १

श्लोक 21

विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतो हस्त उत विश्वतस्पात् ।सं बाहुभ्यां नमति सं पतत्रैर्द्यावापृथिवी जनयन् देव एकः

viśvataścakṣuruta viśvato mukho viśvato hasta uta viśvataspāt | saṃ bāhubhyāṃ namati saṃ patatrairdyāvāpṛthivī janayan deva ekaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसके सब ओर नेत्र, सब ओर मुख, सब ओर हाथ और सब ओर पैर हैं; वह एकमात्र देव द्युलोक और पृथ्वी को उत्पन्न करता हुआ भुजाओं और पंखों से जोड़ता है।

English

With eyes everywhere and mouths everywhere, with hands everywhere and feet everywhere; he joins with arms and with wings, the one god begetting heaven and earth.

अध्याय १

श्लोक 22

वेनस्तत् पश्यन् विश्वा भुवनानि विद्वान् यत्र विश्वं भवत्येकनीडम् ।यस्मिन्निदँसं च वि चैकँस ओतः प्रोतश्च विभुः प्रजासु

venastat paśyan viśvā bhuvanāni vidvān yatra viśvaṃ bhavatyekanīḍam | yasminnida~saṃ ca vi caika~sa otaḥ protaśca vibhuḥ prajāsu

हिन्दी अर्थ

वेन (कान्तिमान्) ने उसे देखा, सब भुवनों को जानते हुए, जहाँ सारा विश्व एक घोंसला बन जाता है; जिसमें यह सब एकत्र होता और फैलता है — वह विभु प्रजाओं में ओतप्रोत है।

English

Vena, seeing that, knowing all worlds, where the whole universe becomes one nest; in whom all this comes together and unfolds, woven and interwoven, the all-pervading in creatures.

अध्याय १

श्लोक 23

प्र तद्वोचे अमृतं नु विद्वान् गन्धर्वो नाम निहितं गुहासु ।त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद सवितुः पिता सत्

pra tadvoce amṛtaṃ nu vidvān gandharvo nāma nihitaṃ guhāsu | trīṇi padā nihitā guhāsu yastadveda savituḥ pitā sat

हिन्दी अर्थ

मैं उस अमृत को अब जानते हुए कहता हूँ — गुहाओं में छिपा ‘गन्धर्व’ नामक; गुहाओं में तीन पद छिपे हैं; जो उसे जानता है, वह सविता का सत्य पिता है।

English

I declare that immortality, knowing now: the Gandharva named hidden in the caves; three steps are hidden in the caves; he who knows it is the father of Savitar, the true.

अध्याय १

श्लोक 24

स नो बन्धुर्जनिता स विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा ।यत्र देवा अमृतमानशानास्तृतीये धामान्यभ्यैरयन्त

sa no bandhurjanitā sa vidhātā dhāmāni veda bhuvanāni viśvā | yatra devā amṛtamānaśānāstṛtīye dhāmānyabhyairayanta

हिन्दी अर्थ

वही हमारा बन्धु, जनक और विधाता है; वह सब धामों और भुवनों को जानता है; जहाँ देवता अमृत का भोग करते हुए तीसरे धामों में पहुँचे।

English

He is our kinsman, begetter, arranger; he knows all the abodes and worlds; where the gods, enjoying immortality, reached the third abodes.

अध्याय १

श्लोक 25

परि द्यावापृथिवी यन्ति सद्यः परि लोकान् परि दिशः परि सुवः ।ऋतस्य तन्तुं विततं विचृत्य तदपश्यत् तदभवत् प्रजासु

pari dyāvāpṛthivī yanti sadyaḥ pari lokān pari diśaḥ pari suvaḥ | ṛtasya tantuṃ vitataṃ vicṛtya tadapaśyat tadabhavat prajāsu

हिन्दी अर्थ

वे द्यावा-पृथिवी की, लोकों की, दिशाओं की और स्वर्ग की तुरन्त परिक्रमा करते हैं; ऋत के फैले हुए तन्तु को खोलकर उसने देखा, और वह प्रजाओं में हो गया।

English

They go around heaven and earth at once, around the worlds, around the directions, around the heaven; unfolding the extended thread of truth, he saw it, and it became in the creatures.

अध्याय १

श्लोक 26

परीत्य लोकान् परीत्य भूतानि परीत्य सर्वाः प्रदिशो दिशश्च ।प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्यात्मनात्मानमभिसम्बभूव

parītya lokān parītya bhūtāni parītya sarvāḥ pradiśo diśaśca | prajāpatiḥ prathamajā ṛtasyātmanātmānamabhisambabhūva

हिन्दी अर्थ

लोकों की, भूतों की, सब दिशाओं और उपदिशाओं की परिक्रमा करके, ऋत का प्रथम-जन्मा प्रजापति अपने आत्मा से आत्मा रूप में प्रकट हुआ।

English

Going around the worlds, around the beings, around all the quarters and directions, Prajapati, first-born of truth, by the Self came into being as the Self.

अध्याय १

श्लोक 27

सदसस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् ।सनिं मेधामयासिषम्

sadasaspatimadbhutaṃ priyamindrasya kāmyam | saniṃ medhāmayāsiṣam

हिन्दी अर्थ

मैंने सभा के अद्भुत स्वामी, इन्द्र के प्रिय और काम्य (सदसस्पति) को खोजा है — मेधा का वरदान प्राप्त किया है।

English

I have sought the wondrous lord of the assembly, dear to Indra, desirable — a gift of insight.

अध्याय १

श्लोक 28

उद्दीप्यस्व जातवेदोऽपघ्नन्निऋतिं मम ।पशूँश्च मह्यममावह जीवनं च दिशो दिश

uddīpyasva jātavedo'paghnanniṛtiṃ mama | paśū~śca mahyamamāvaha jīvanaṃ ca diśo diśa

हिन्दी अर्थ

हे जातवेदा अग्नि! प्रज्वलित हो, मेरी निर्ऋति (दरिद्रता/अलक्ष्मी) का नाश करो; मेरे लिए पशु और जीवन लाओ और दिशाओं को दिखाओ।

English

Blaze up, Jatavedas, destroying my Nirriti; bring me cattle and life, and point out the directions.

अध्याय १

श्लोक 29

मा नो हिँसीज्जातवेदो गामश्वं पुरुषं जगत् ।अबिभ्रदग्न आगहि श्रिया मा परिपातय

mā no hi~sījjātavedo gāmaśvaṃ puruṣaṃ jagat | abibhradagna āgahi śriyā mā paripātaya

हिन्दी अर्थ

हे जातवेदा! हमारी गाय, घोड़े, पुरुष और जगत को हानि न पहुँचाओ; हे अग्नि! आओ; मुझे श्री से गिरने न दो।

English

Do not harm our cow, horse, man or world, Jatavedas; come, Agni, not bearing; do not let me fall from glory.

अध्याय १

श्लोक 30

पुरुषस्य विद्महे सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि ।तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्

puruṣasya vidmahe sahasrākṣasya mahādevasya dhīmahi | tanno rudraḥ pracodayāt

हिन्दी अर्थ

हम उस पुरुष को जानते हैं; सहस्र-नेत्र वाले महादेव का ध्यान करते हैं; वह रुद्र हमें उसकी ओर प्रेरित करें।

English

We know the Person; we meditate on the thousand-eyed Mahadeva; may Rudra urge us on that.

अध्याय १

श्लोक 31

गायत्र्याः ।तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि ।तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्

gāyatryāḥ | tatpuruṣāya vidmahe mahādevāya dhīmahi | tanno rudraḥ pracodayāt

हिन्दी अर्थ

गायत्री मन्त्र — हम उस पुरुष को जानते हैं, महादेव का ध्यान करते हैं; वह रुद्र हमें उसकी ओर प्रेरित करें।

English

Of the Gayatri: We know the Person; we meditate on Mahadeva; may Rudra urge us on that.

अध्याय १

श्लोक 32

तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि ।तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्

tatpuruṣāya vidmahe vakratuṇḍāya dhīmahi | tanno dantiḥ pracodayāt

हिन्दी अर्थ

हम उस पुरुष को जानते हैं, वक्रतुण्ड का ध्यान करते हैं; वह दन्ती (गणेश) हमें उसकी ओर प्रेरित करें।

English

We know the Person; we meditate on the curved-trunked one; may the tusked one urge us on that.

अध्याय १

श्लोक 33

तत्पुरुषाय विद्महे चक्रतुण्डाय धीमहि ।तन्नो नन्दिः प्रचोदयात्

tatpuruṣāya vidmahe cakratuṇḍāya dhīmahi | tanno nandiḥ pracodayāt

हिन्दी अर्थ

हम उस पुरुष को जानते हैं, चक्रतुण्ड का ध्यान करते हैं; वह नन्दी हमें उसकी ओर प्रेरित करें।

English

We know the Person; we meditate on the wheel-trunked one; may Nandi urge us on that.

अध्याय १

श्लोक 34

तत्पुरुषाय विद्महे महासेनाय धीमहि ।तन्नः षण्मुखः प्रचोदयात्

tatpuruṣāya vidmahe mahāsenāya dhīmahi | tannaḥ ṣaṇmukhaḥ pracodayāt

हिन्दी अर्थ

हम उस पुरुष को जानते हैं, महासेन का ध्यान करते हैं; वह षण्मुख (कार्तिकेय) हमें उसकी ओर प्रेरित करें।

English

We know the Person; we meditate on Mahasena; may the six-faced one urge us on that.

अध्याय १

श्लोक 35

तत्पुरुषाय विद्महे सुवर्णपक्षाय धीमहि ।तन्नो गरुडः प्रचोदयात्

tatpuruṣāya vidmahe suvarṇapakṣāya dhīmahi | tanno garuḍaḥ pracodayāt

हिन्दी अर्थ

हम उस पुरुष को जानते हैं, सुवर्ण-पंख वाले का ध्यान करते हैं; वह गरुड़ हमें उसकी ओर प्रेरित करें।

English

We know the Person; we meditate on the golden-winged one; may Garuda urge us on that.

अध्याय १

श्लोक 36

वेदात्मनाय विद्महे हिरण्यगर्भाय धीमहि ।तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात्

vedātmanāya vidmahe hiraṇyagarbhāya dhīmahi | tanno brahma pracodayāt

हिन्दी अर्थ

हम वेद-स्वरूप आत्मा को जानते हैं, हिरण्यगर्भ का ध्यान करते हैं; वह ब्रह्मा हमें उसकी ओर प्रेरित करें।

English

We know the Self of the Veda; we meditate on Hiranyagarbha; may Brahma urge us on that.

अध्याय १

श्लोक 37

नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि ।तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्

nārāyaṇāya vidmahe vāsudevāya dhīmahi | tanno viṣṇuḥ pracodayāt

हिन्दी अर्थ

हम नारायण को जानते हैं, वासुदेव का ध्यान करते हैं; वह विष्णु हमें उसकी ओर प्रेरित करें।

English

We know Narayana; we meditate on Vasudeva; may Vishnu urge us on that.

अध्याय १

श्लोक 38

वज्रनखाय विद्महे तीक्ष्णदँष्ट्राय धीमहि ।तन्नो नारसिँहः प्रचोदयात्

vajranakhāya vidmahe tīkṣṇada~ṣṭrāya dhīmahi | tanno nārasi~haḥ pracodayāt

हिन्दी अर्थ

हम वज्र-नख वाले को जानते हैं, तीक्ष्ण दाढ़ वाले का ध्यान करते हैं; वह नृसिंह हमें उसकी ओर प्रेरित करें।

English

We know the thunderbolt-nailed; we meditate on the sharp-fanged; may Narasimha urge us on that.

अध्याय १

श्लोक 39

भास्कराय विद्महे महद्द्युतिकराय धीमहि ।तन्नो आदित्य्यः प्रचोदयात्

bhāskarāya vidmahe mahaddyutikarāya dhīmahi | tanno ādityyaḥ pracodayāt

हिन्दी अर्थ

हम भास्कर को जानते हैं, महान प्रकाश करने वाले का ध्यान करते हैं; वह आदित्य हमें उसकी ओर प्रेरित करें।

English

We know the Sun; we meditate on the maker of great light; may Aditya urge us on that.

अध्याय १

श्लोक 40

वैश्वानरय विद्महे लालीलाय धीमहि ।तन्नो अग्निः प्रचोदयात्

vaiśvānaraya vidmahe lālīlāya dhīmahi | tanno agniḥ pracodayāt

हिन्दी अर्थ

हम वैश्वानर को जानते हैं, लीलामय का ध्यान करते हैं; वह अग्नि हमें उसकी ओर प्रेरित करें।

English

We know Vaishvanara; we meditate on the playful one; may Agni urge us on that.

अध्याय १

श्लोक 41

कात्यायनाय विद्महे कन्याकुमारि धीमहि ।तन्नो दुर्गिः प्रचोदयात्

kātyāyanāya vidmahe kanyākumāri dhīmahi | tanno durgiḥ pracodayāt

हिन्दी अर्थ

हम कात्यायन को जानते हैं, कन्याकुमारी का ध्यान करते हैं; वह दुर्गा हमें उसकी ओर प्रेरित करें।

English

We know Katyayana; we meditate on the maiden Kumari; may Durga urge us on that.

अध्याय १

श्लोक 42

चतुर्मुखाय विद्महे कमण्डलुधराय धीमहि ।तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात् ॥ आदित्याय विद्महे सहस्रकिरणाय धीमहि ।तन्नो भानुः प्रचोदयात् ॥ पावकाय विद्महे सप्तजिह्वाय धीमहि ।तन्नो वैश्वानरः प्रचोदयात् ॥ महाशूलिन्यै विद्महे महादुर्गायै धीमहि ।तन्नो भगवती प्रचोदयात् ॥ सुभगायै विद्महे कमलमालिन्यै धीमहि ।तन्नो गौरी प्रचोदयात् ॥ नवकुलाय विद्महे विषदन्ताय धीमहि ।तन्नः सर्पः प्रचोदयात् ॥] सहस्रपरमा देवी शतमूला शताङ्कुरा ।सर्वँहरतु मे पापं दूर्वा दुःस्वप्ननाशिनी

caturmukhāya vidmahe kamaṇḍaludharāya dhīmahi | tanno brahmā pracodayāt || ādityāya vidmahe sahasrakiraṇāya dhīmahi | tanno bhānuḥ pracodayāt || pāvakāya vidmahe saptajihvāya dhīmahi | tanno vaiśvānaraḥ pracodayāt || mahāśūlinyai vidmahe mahādurgāyai dhīmahi | tanno bhagavatī pracodayāt || subhagāyai vidmahe kamalamālinyai dhīmahi | tanno gaurī pracodayāt || navakulāya vidmahe viṣadantāya dhīmahi | tannaḥ sarpaḥ pracodayāt ||] sahasraparamā devī śatamūlā śatāṅkurā | sarva~haratu me pāpaṃ dūrvā duḥsvapnanāśinī

हिन्दी अर्थ

हम चतुर्मुख को जानते हैं, कमण्डलुधारी का ध्यान करते हैं; वह ब्रह्मा हमें प्रेरित करें। हम आदित्य को जानते हैं, सहस्र-किरण वाले का ध्यान करते हैं; वह भानु हमें प्रेरित करें। हम पावक (अग्नि) को जानते हैं, सप्त-जिह्व का ध्यान करते हैं; वह वैश्वानर हमें प्रेरित करें। हम महा-शूलिनी को जानते हैं, महादुर्गा का ध्यान करते हैं; वह भगवती हमें प्रेरित करें। हम सुभगा को जानते हैं, कमल-माला वाली का ध्यान करते हैं; वह गौरी हमें प्रेरित करें। हम नव-कुल को जानते हैं, विष-दन्त का ध्यान करते हैं; वह सर्प हमें प्रेरित करें। सहस्र गुणों वाली, सौ जड़ों और सौ अंकुरों वाली दूर्वा देवी, दुःस्वप्न का नाश करने वाली, मेरे सब पापों को हर ले।

English

We know the four-faced; we meditate on the bearer of the water-pot; may Brahma urge us on that. We know Aditya; we meditate on the thousand-rayed; may Bhanu urge us on that. We know the Purifier; we meditate on the seven-tongued; may Vaishvanara urge us on that. We know the great trident-bearer; we meditate on Mahadurga; may the Goddess urge us on that. We know the fortunate; we meditate on the lotus-garlanded; may Gauri urge us on that. We know the nine-clan one; we meditate on the poison-fanged; may the Serpent urge us on that. The goddess Durva, of a thousand supreme virtues, hundred-rooted, hundred-sprouted, may she remove all my sin, destroyer of bad dreams.

अध्याय १

श्लोक 43

काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः परुषः परि ।एवा नो दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च

kāṇḍāt kāṇḍāt prarohantī paruṣaḥ paruṣaḥ pari | evā no dūrve pratanu sahasreṇa śatena ca

हिन्दी अर्थ

हे दूर्वा! तू गाँठ-गाँठ से, पोर-पोर से उगती है; इसी प्रकार हमारे लिए सहस्र और शत रूपों में फैल।

English

Sprouting from joint to joint, from knot to knot, so spread for us, O Durva, with a thousand and a hundred.

अध्याय १

श्लोक 44

या शतेन प्रतनोषि सहस्रेण विरोहसि ।तस्यास्ते देवीष्टके विधेम हविषा वयम्

yā śatena pratanoṣi sahasreṇa virohasi | tasyāste devīṣṭake vidhema haviṣā vayam

हिन्दी अर्थ

जो तू सौ रूपों से फैलती और सहस्र रूपों से उगती है, उस तुझ देवी-इष्टका को हम हवि से पूजें।

English

You who spread with a hundred and sprout with a thousand — to you, goddess brick, may we offer with oblation.

अध्याय १

श्लोक 45

अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुन्धरा ।शिरसा धारयिष्यामि रक्षस्व मां पदे पदे

aśvakrānte rathakrānte viṣṇukrānte vasundharā | śirasā dhārayiṣyāmi rakṣasva māṃ pade pade

हिन्दी अर्थ

हे वसुन्धरे! तू अश्वों से, रथों से और विष्णु से आक्रान्त (नापी) गई है; मैं तुझे सिर पर धारण करूँगा; पग-पग पर मेरी रक्षा कर।

English

O Earth, stepped on by horses, stepped on by chariots, stepped on by Vishnu, I shall bear you on my head; protect me at every step.

अध्याय १

श्लोक 46

भूमिर्धेनुर्धरणी लोकधारिणी ।उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना

bhūmirdhenurdharaṇī lokadhāriṇī | uddhṛtāsi varāheṇa kṛṣṇena śatabāhunā

हिन्दी अर्थ

भूमि धेनु है, धरणी और लोकों को धारण करने वाली है; तुझे सौ भुजाओं वाले कृष्ण वराह ने उठाया था।

English

The earth is the cow, the bearer, the sustainer of the world; you were lifted up by Varaha, the black one of a hundred arms.

अध्याय १

श्लोक 47

मृत्तिके हन पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ।मृत्तिके ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिमन्त्रिता ।मृत्तिके देहि मे पुष्टिं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

mṛttike hana pāpaṃ yanmayā duṣkṛtaṃ kṛtam | mṛttike brahmadattāsi kāśyapenābhimantritā | mṛttike dehi me puṣṭiṃ tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

हे मृत्तिके! मुझसे जो दुष्कर्म हुआ है, उस पाप को नष्ट कर। हे मृत्तिके! तू ब्रह्मा द्वारा दी गई और कश्यप द्वारा अभिमन्त्रित है। हे मृत्तिके! मुझे पुष्टि दे; तुझमें सब कुछ प्रतिष्ठित है।

English

Clay, destroy the sin that I have done as evil. Clay, you were given by Brahma, consecrated by Kashyapa. Clay, give me nourishment; in you all is established.

अध्याय १

श्लोक 48

मृत्तिके प्रतिष्ठिते सर्वं तन्मे निर्णुद मृत्तिके ।त्वया हतेन पापेन गच्छामि परमां गतिम्

mṛttike pratiṣṭhite sarvaṃ tanme nirṇuda mṛttike | tvayā hatena pāpena gacchāmi paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

हे मृत्तिके! तुझमें प्रतिष्ठित होकर मेरा वह सब पाप दूर कर दे; तेरे द्वारा नष्ट किए गए पाप के साथ मैं परम गति को जाता हूँ।

English

Clay, being established, drive out all that of mine, O clay; by the sin destroyed by you I go to the supreme goal.

अध्याय १

श्लोक 49

यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि ।मघवञ्छग्धि तव तन्न ऊतये विद्विषो विमृधो जहि

yata indra bhayāmahe tato no abhayaṃ kṛdhi | maghavañchagdhi tava tanna ūtaye vidviṣo vimṛdho jahi

हिन्दी अर्थ

हे इन्द्र! जिससे हम भय करते हैं, उससे हमें अभय कर; हे मघवन्! अपनी सामर्थ्य से हमारी रक्षा के लिए सहायता कर; शत्रुओं और विरोधियों को मार।

English

From whatever we fear, Indra, make us safe from that; bounteous one, help us for our protection; drive away foes and enemies.

अध्याय १

श्लोक 50

स्वस्तिदा विशस्पतिर्वृत्रहा विमृधो वशी ।वृषेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयङ्करः

svastidā viśaspatirvṛtrahā vimṛdho vaśī | vṛṣendraḥ pura etu naḥ svastidā abhayaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

कल्याण देने वाले, प्रजाओं के स्वामी, वृत्र-हन्ता, शत्रु-विजेता और वशी वृषभ इन्द्र कल्याणदाता और अभयकारी होकर हमारे आगे चलें।

English

Giver of welfare, lord of the clans, Vritra-slayer, subduer of enemies, master — may bull Indra go before us, giver of welfare, maker of fearlessness.

अध्याय १

श्लोक 51

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु

svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ | svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu

हिन्दी अर्थ

वृद्ध-कीर्ति इन्द्र हमारा कल्याण करें; सर्वज्ञ पूषा हमारा कल्याण करें; अरिष्टनेमि तार्क्ष्य हमारा कल्याण करें; बृहस्पति हमारा कल्याण करें।

English

May Indra of ancient fame bring us well-being; may Pushan, the all-knower, bring us well-being; may Tarkshya of unharmed felly bring us well-being; may Brihaspati grant us well-being.

अध्याय १

श्लोक 52

आपान्तमन्युस्तृपलप्रभर्मा धुनिः शिमीवाञ्छरुमाँऋजीषी ।सोमो विश्वान्यतसावनानि नार्वागिन्द्रं प्रतिमानानि देभुः

āpāntamanyustṛpalaprabharmā dhuniḥ śimīvāñcharumā~ṛjīṣī | somo viśvānyatasāvanāni nārvāgindraṃ pratimānāni debhuḥ

हिन्दी अर्थ

वह क्रोधी, पत्थर फेंकने वाला, कम्पित करने वाला, बाण-धारी, धारा का स्वामी; सोम ने सब सवनों को जीता; शत्रुओं ने इन्द्र को हानि न पहुँचाई।

English

The one of fury, the thrower of stones, the shaker, the pig-bearer, the arrow-user, the owner of the stream; Soma has conquered all the pressings; the rivals did not harm Indra.

अध्याय १

श्लोक 53

ब्रह्मजज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्वि सीमतः सुरुचो वेन आवः ।स बुध्निया उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च विवः

brahmajajñānaṃ prathamaṃ purastādvi sīmataḥ suruco vena āvaḥ | sa budhniyā upamā asya viṣṭhāḥ sataśca yonimasataśca vivaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म से उत्पन्न पहले, आरम्भ में, सीमा से वेन ने तेजस्वी रूप से प्रकट किया; उसने गहराइयों और निकटतम स्थानों को खोला, सत् और असत् के योनि-स्थान को।

English

The first born of Brahman, in the beginning, from the border, the shining Vena uncovered; he opened the depths, the nearest places, the womb of being and non-being.

अध्याय १

श्लोक 54

स्योना पृथिवि भवान् नृक्षरा निवेशनी ।यच्छा नः शर्म सप्रथाः

syonā pṛthivi bhavān nṛkṣarā niveśanī | yacchā naḥ śarma saprathāḥ

हिन्दी अर्थ

हे पृथ्वी! तू सुखदायिनी, मनुष्यों की निवास-भूमि और आश्रय बन; हमें विस्तृत शरण दे।

English

Be gracious, O Earth, the dwelling and refuge of men; give us wide-spread shelter.

अध्याय १

श्लोक 55

गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ।ईश्वरीँ सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्

gandhadvārāṃ durādharṣāṃ nityapuṣṭāṃ karīṣiṇīm | īśvarī~ sarvabhūtānāṃ tāmihopahvaye śriyam

हिन्दी अर्थ

जिसका द्वार गन्ध है, जो अजेय, नित्य-पुष्ट और गोबर से समृद्ध है, सब प्राणियों की स्वामिनी उस श्री को मैं यहाँ बुलाता हूँ।

English

I invoke here that Shri, whose door is fragrance, hard to overpower, ever nourishing, rich in cattle-dung, mistress of all beings.

अध्याय १

श्लोक 56

श्रीर्मे भजतु अलक्ष्मीर्मे नश्यतु ।विष्णुमुखा वै देवाश्छन्दोभिरिमाॅंल्लोकाननपजय्यमभ्यजयन् ।महाँ इन्द्रो वज्रबाहुः षोडशी शर्म यच्छतु

śrīrme bhajatu alakṣmīrme naśyatu | viṣṇumukhā vai devāśchandobhirimāॅṃllokānanapajayyamabhyajayan | mahā~ indro vajrabāhuḥ ṣoḍaśī śarma yacchatu

हिन्दी अर्थ

श्री मुझे प्राप्त हो और अलक्ष्मी नष्ट हो। विष्णु-प्रमुख देवताओं ने छन्दों से इन लोकों को अजेय रूप से जीत लिया। वज्र-भुजा वाले महान इन्द्र, षोडशी, हमें शरण दें।

English

May Shri be mine; may Alakshmi perish. The gods led by Vishnu conquered these worlds unconquerably with the meters. May great Indra, thunderbolt-armed, the sixteenth, give shelter.

अध्याय १

श्लोक 57

स्वस्ति नो मघवा करोतु ।हन्तु पाप्मानं योऽस्मान् द्वेष्टि

svasti no maghavā karotu | hantu pāpmānaṃ yo'smān dveṣṭi

हिन्दी अर्थ

मघवा हमारा कल्याण करें; जो हमसे द्वेष करता है, उस पाप को नष्ट करें।

English

May the bounteous one bring us well-being; may he slay the sin that hates us.

अध्याय १

श्लोक 58

सोमानँ स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते कक्षीवन्तं य औशिजम् ।शरीरं यज्ञशमलं कुसीदं तस्मिन्त्सीदतु योऽस्मान् द्वेष्टि

somāna~ svaraṇaṃ kṛṇuhi brahmaṇaspate kakṣīvantaṃ ya auśijam | śarīraṃ yajñaśamalaṃ kusīdaṃ tasmintsīdatu yo'smān dveṣṭi

हिन्दी अर्थ

हे ब्रह्मणस्पति! उशिज के पुत्र कक्षीवान् के लिए सोम को ध्वनित करो। शरीर, यज्ञ को दूषित करने वाला ऋण — उसी में वह बैठे जो हमसे द्वेष करता है।

English

Make the soma ring, O Brahmanaspati, for Kakshivan, the son of Ushij; may the body, the sacrifice-defiling debt, sit in him who hates us.

अध्याय १

श्लोक 59

चरणं पवित्रं विततं पुराणं येन पूतस्तरति दुष्कृतानि ।तेन पवित्रेण शुद्धेन पूता अति पाप्मानमरातिं तरेम

caraṇaṃ pavitraṃ vitataṃ purāṇaṃ yena pūtastarati duṣkṛtāni | tena pavitreṇa śuddhena pūtā ati pāpmānamarātiṃ tarema

हिन्दी अर्थ

पवित्र, प्राचीन, फैला हुआ मार्ग, जिससे पवित्र हुआ मनुष्य दुष्कर्मों को पार करता है; उस पवित्र और शुद्ध मार्ग से पवित्र होकर हम पाप और शत्रु को पार करें।

English

The pure ancient path stretched, by which, purified, one crosses evils; by that pure, clean path, purified, may we cross sin and the enemy.

अध्याय १

श्लोक 60

सजोषा इन्द्र सगणो मरुद्भिः सोमं पिब वृत्रहञ्छूर विद्वान् ।जहि शत्रूँरप मृधो नुदस्वाथाभयं कृणुहि विश्वतो नः

sajoṣā indra sagaṇo marudbhiḥ somaṃ piba vṛtrahañchūra vidvān | jahi śatrū~rapa mṛdho nudasvāthābhayaṃ kṛṇuhi viśvato naḥ

हिन्दी अर्थ

हे वृत्र-हन्ता, शूर और ज्ञानी इन्द्र! मरुतों के गण के साथ प्रसन्न होकर सोम पीओ; शत्रुओं को मारो, विरोधियों को भगाओ और हमें चारों ओर से अभय करो।

English

Together with Indra, with the troop of Maruts, drink the soma, Vritra-slayer, brave and knowing; slay the foes, drive off the enemies, and make us fearless on every side.

अध्याय १

श्लोक 61

सुमित्रा न आप ओषधयः सन्तु ।दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुर्योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः

sumitrā na āpa oṣadhayaḥ santu | durmitrāstasmai bhūyāsuryo'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ

हिन्दी अर्थ

जल और ओषधियाँ हमारे लिए सुमित्र हों; जो हमसे द्वेष करता है और जिससे हम द्वेष करते हैं, उसके लिए वे दुर्मित्र हों।

English

May the waters and plants be good friends to us; may they be bad friends to him who hates us and whom we hate.

अध्याय १

श्लोक 62

आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन ।महे रणाय चक्षसे ।यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेऽह नः ।उशतीरिव मातरः ।तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ ।आपो जनयथा च नः

āpo hi ṣṭhā mayobhuvastā na ūrje dadhātana | mahe raṇāya cakṣase | yo vaḥ śivatamo rasastasya bhājayate'ha naḥ | uśatīriva mātaraḥ | tasmā araṃ gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha | āpo janayathā ca naḥ

हिन्दी अर्थ

हे जलो! तुम सुख देने वाले हो; हमें ऊर्जा में धारण करो, महान आनन्द और दर्शन के लिए। तुम्हारा जो सबसे कल्याणकारी रस है, उसका भाग हमें दो, जैसे स्नेहमयी माताएँ। हम उसी के पास पूरी तरह जाएँ जिसके निवास के लिए तुम हमें प्रेरित करते हो; हे जलो! तुम हमें जन्म भी दो।

English

You waters are indeed bringers of comfort; place us in strength for great delight and sight. Give us here a share of your most auspicious essence, like longing mothers. We come fully to that for whose dwelling you quicken us, O waters; and you beget us.

अध्याय १

श्लोक 63

हिरण्यशृङ्गं वरुणं प्रपद्ये तीर्थ मे देहि याचितः ।यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः

hiraṇyaśṛṅgaṃ varuṇaṃ prapadye tīrtha me dehi yācitaḥ | yanmayā bhuktamasādhūnāṃ pāpebhyaśca pratigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं स्वर्ण-शृंग वाले वरुण की शरण लेता हूँ; माँगने पर मुझे तीर्थ (पार उतरने का घाट) दो — मैंने जो दुष्टों का अन्न खाया और पापियों से दान लिया।

English

I take refuge in golden-horned Varuna; grant me a ford when asked — whatever I have eaten of the wicked and accepted from sinners.

अध्याय १

श्लोक 64

यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम् ।तन्न इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता च पुनन्तु पुनः पुनः

yanme manasā vācā karmaṇā vā duṣkṛtaṃ kṛtam | tanna indro varuṇo bṛhaspatiḥ savitā ca punantu punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

मैंने मन, वाणी या कर्म से जो भी दुष्कर्म किया है, उसे इन्द्र, वरुण, बृहस्पति और सविता बार-बार पवित्र करें।

English

Whatever wrong I have done by mind, speech or deed, may Indra, Varuna, Brihaspati and Savitar purify that again and again.

अध्याय १

श्लोक 65

नमोऽग्नयेऽप्सुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमो वारुण्यै नमोऽद्भ्यः

namo'gnaye'psumate nama indrāya namo varuṇāya namo vāruṇyai namo'dbhyaḥ

हिन्दी अर्थ

जल वाले अग्नि को नमस्कार; इन्द्र को नमस्कार; वरुण को नमस्कार; वारुणी को नमस्कार; जलों को नमस्कार।

English

Homage to Agni of the waters; homage to Indra; homage to Varuna; homage to Varuni; homage to the waters.

अध्याय १

श्लोक 66

यदपां क्रूरं यदमेध्यं यदशान्तं तदपगच्छतात्

yadapāṃ krūraṃ yadamedhyaṃ yadaśāntaṃ tadapagacchatāt

हिन्दी अर्थ

जलों का जो कुछ क्रूर, अपवित्र और अशान्त है, वह दूर हो जाए।

English

Whatever of the waters is cruel, unclean, unquiet, let that depart.

अध्याय १

श्लोक 67

अत्याशनादतीपानाद् यच्च उग्रात् प्रतिग्रहात् ।तन्मे वरुणो राजा पाणिना ह्यवमर्शतु

atyāśanādatīpānād yacca ugrāt pratigrahāt | tanme varuṇo rājā pāṇinā hyavamarśatu

हिन्दी अर्थ

अधिक भोजन से, अधिक पान से और उग्र प्रतिग्रह (दान लेने) से जो दोष हुआ, उसे राजा वरुण अपने हाथ से स्पर्श कर दूर करें।

English

From overeating, over-drinking, and from fierce acceptance of gifts, may King Varuna touch that of mine with his hand.

अध्याय १

श्लोक 68

सोऽहमपापो विरजो निर्मुक्तो मुक्तकिल्बिषः ।नाकस्य पृष्ठमारुह्य गच्छेद्ब्रह्मसलोकताम्

so'hamapāpo virajo nirmukto muktakilbiṣaḥ | nākasya pṛṣṭhamāruhya gacchedbrahmasalokatām

हिन्दी अर्थ

वही मैं पापरहित, निर्मल, मुक्त और कलंकरहित होकर स्वर्ग के शिखर पर आरूढ़ होकर ब्रह्मलोक की सलोकता को प्राप्त होऊँ।

English

May I, sinless, free of dust, released, free of stain, ascending the back of heaven, go to union with Brahma's world.

अध्याय १

श्लोक 69

यश्चाप्सु वरुणः स पुनात्वघमर्षणः

yaścāpsu varuṇaḥ sa punātvaghamarṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

और जो जलों में वरुण है, वह अघमर्षण (पाप को मिटाने वाला) हमें पवित्र करे।

English

And Varuna who is in the waters, the sin-effacer, may he purify.

अध्याय १

श्लोक 70

इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमँ सचता परुष्णिया ।असिक्निय मरुद्वृधे वितस्तयार्जीकीये शृणुह्या सुषोमया

imaṃ me gaṅge yamune sarasvati śutudri stoma~ sacatā paruṣṇiyā | asikniya marudvṛdhe vitastayārjīkīye śṛṇuhyā suṣomayā

हिन्दी अर्थ

हे गंगा, यमुना, सरस्वती, शुतुद्री! परुष्णी के साथ मेरे इस स्तोत्र को स्वीकार करो; असिक्नी, मरुद्वृधा, वितस्ता और आर्जीकीया, सुषोमा के साथ सुनो।

English

O Ganga, Yamuna, Sarasvati, Shutudri, accept this my hymn together with Parushni; Asikni with the Maruts' strengthener, Vitasta, Arjikiya, hear with Sushoma.

अध्याय १

श्लोक 71

ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत ।ततो रात्रिरजायत ततः समुद्रो अर्णवः

ṛtaṃ ca satyaṃ cābhīddhāttapaso'dhyajāyata | tato rātrirajāyata tataḥ samudro arṇavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रदीप्त तप से ऋत और सत्य उत्पन्न हुए; उसी से रात्रि उत्पन्न हुई; उसी से समुद्र, अर्णव (जल-प्रवाह) उत्पन्न हुआ।

English

Truth and reality were born from kindled austerity; from that night was born; from that the ocean, the flood.

अध्याय १

श्लोक 72

समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत ।अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी

samudrādarṇavādadhi saṃvatsaro ajāyata | ahorātrāṇi vidadhadviśvasya miṣato vaśī

हिन्दी अर्थ

समुद्र से, अर्णव (जल-प्रवाह) से संवत्सर उत्पन्न हुआ; वह दिन-रात की व्यवस्था करता हुआ, पलक झपकने वाले सारे विश्व का स्वामी है।

English

From the ocean, the flood, the year was born, ordering days and nights, the master of every winking being.

अध्याय १

श्लोक 73

सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् ।दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो सुवः

sūryācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat | divaṃ ca pṛthivīṃ cāntarikṣamatho suvaḥ

हिन्दी अर्थ

धाता ने सूर्य और चन्द्रमा को पहले की तरह रचा; द्युलोक, पृथ्वी, अन्तरिक्ष और फिर स्वर्ग को भी।

English

The creator fashioned Sun and Moon as before; heaven, earth, the air, and then the sun-world.

अध्याय १

श्लोक 74

यत्पृथिव्याँ रजः स्वमान्तरिक्षे विरोदसी ।इमाँस्तदापो वरुणः पुनात्वघमर्षणः ॥ पुनन्तु वसवः पुनातु वरुणः पुनात्वघमर्षणः ।एष भूतस्य मध्ये भुवनस्य गोप्ता ॥ एष पुण्यकृतां लोकानेष मृत्योर्हिरण्मयम् ।द्यावापृथिव्योर्हिरण्मयँ सँश्रितँ सुवः ।स नः सुवः सँशिशाधि

yatpṛthivyā~ rajaḥ svamāntarikṣe virodasī | imā~stadāpo varuṇaḥ punātvaghamarṣaṇaḥ || punantu vasavaḥ punātu varuṇaḥ punātvaghamarṣaṇaḥ | eṣa bhūtasya madhye bhuvanasya goptā || eṣa puṇyakṛtāṃ lokāneṣa mṛtyorhiraṇmayam | dyāvāpṛthivyorhiraṇmaya~ sa~śrita~ suvaḥ | sa naḥ suvaḥ sa~śiśādhi

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी पर, अन्तरिक्ष में और दोनों लोकों में जो भी धूल है, उसे जल-स्वरूप वरुण, अघमर्षण, पवित्र करें। वसुगण पवित्र करें, वरुण पवित्र करें, अघमर्षण पवित्र करें। यह भूतों के मध्य में और भुवन का रक्षक है। यह पुण्यात्माओं का लोक है; यह मृत्यु का स्वर्णमय (लोक) है। द्युलोक और पृथ्वी के बीच जो स्वर्णमय है, वह स्वर्ग से सम्बद्ध है। वह हमें स्वर्ग का उपदेश दे।

English

Whatever dust is on the earth, in the air, in the two worlds, may Varuna of the waters, the sin-effacer, purify these. May the Vasus purify; may Varuna purify; may the sin-effacer purify. This one is the guardian in the middle of beings, of the world. This is the world of the virtuous; this is the golden of death; the golden between heaven and earth is joined with heaven. May he instruct us in heaven.

अध्याय १

श्लोक 75

आर्द्रं ज्वलतिज्योतिरहमस्मि ।ज्योतिर्ज्वलति ब्रह्माहमस्मि ।योऽहमस्मि ब्रह्माहमस्मि ।अहमस्मि ब्रह्माहमस्मि ।अहमेवाहं मां जुहोमि स्वाहा

ārdraṃ jvalatijyotirahamasmi | jyotirjvalati brahmāhamasmi | yo'hamasmi brahmāhamasmi | ahamasmi brahmāhamasmi | ahamevāhaṃ māṃ juhomi svāhā

हिन्दी अर्थ

आर्द्र, प्रज्वलित ज्योति मैं हूँ। ज्योति जलती है; मैं ब्रह्म हूँ। जो मैं हूँ, वह मैं ब्रह्म हूँ। मैं हूँ, मैं ब्रह्म हूँ। मैं ही अपने आपको आहुति देता हूँ — स्वाहा।

English

Moist, blazing light I am. The light blazes; I am Brahman. Who I am, I am Brahman. I am, I am Brahman. I alone offer myself to myself: svaha.

अध्याय १

श्लोक 76

अकार्यवकीर्णी स्तेनो भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।वरुणोऽपामघमर्षणस्तस्मात् पापात् प्रमुच्यते

akāryavakīrṇī steno bhrūṇahā gurutalpagaḥ | varuṇo'pāmaghamarṣaṇastasmāt pāpāt pramucyate

हिन्दी अर्थ

जिसने अकार्य किया, चोर, भ्रूण-हत्यारा और गुरु-शय्या का अपराधी — जलों का अघमर्षण वरुण उस पाप से उसे मुक्त करता है।

English

The one who has done forbidden acts, the thief, the killer of an embryo, the violator of a teacher's bed — Varuna, the sin-effacer of the waters; from that sin he is freed.

अध्याय १

श्लोक 77

रजोभूमिस्त्व माँ रोदयस्व प्रवदन्ति धीराः

rajobhūmistva mā~ rodayasva pravadanti dhīrāḥ

हिन्दी अर्थ

हे रज-भूमि! तू मुझे रुला — ऐसा धीर लोग कहते हैं।

English

Dust, earth — make me weep; the steadfast declare.

अध्याय १

श्लोक 78

आक्रान्त्समुद्रः प्रथमे विधर्मञ्जनयन्प्रजा भुवनस्य राजा ।वृषा पवित्रे अधि सानो अव्ये बृहत्सोमो वावृधे सुवान इन्दुः

ākrāntsamudraḥ prathame vidharmañjanayanprajā bhuvanasya rājā | vṛṣā pavitre adhi sāno avye bṛhatsomo vāvṛdhe suvāna induḥ

हिन्दी अर्थ

आदि यज्ञ में समुद्र ने कदम बढ़ाया, प्रजाओं को उत्पन्न करता हुआ, भुवन का राजा; पवित्र ऊनी छन्ने के शिखर पर वृषभ-रूप महान सोम, बहता हुआ इन्दु, बढ़ा।

English

The ocean has stepped out in the first rite, begetting offspring, king of the world; the bull on the high woolen peak, great Soma, sounding drop, has grown.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/mahanarayana.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahanarayana Upanishad — Chapter 1
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.