Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
41
अध्याय 41 / 318

Adhyaya 41

173 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ173 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४१

श्लोक 1

भगवतः विष्णोः वाराहः, नृसिंहः, वामनः, दत्तात्रेयः, परशुरामः, श्रीरामः, श्रीकृष्णः, व्यासः एवं कल्कि अवताराणां सङ्क्षिप्त कथा प्रश्नभारो महांस्तात त्वयोक्तः शार्ङ्गधन्वनि ।यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां वैष्णवं यशः

bhagavataḥ viṣṇoḥ vārāhaḥ, nṛsiṃhaḥ, vāmanaḥ, dattātreyaḥ, paraśurāmaḥ, śrīrāmaḥ, śrīkṛṣṇaḥ, vyāsaḥ evaṃ kalki avatārāṇāṃ saṅkṣipta kathā praśnabhāro mahāṃstāta tvayoktaḥ śārṅgadhanvani | yathāśakti tu vakṣyāmi śrūyatāṃ vaiṣṇavaṃ yaśaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 2

विष्णोः प्रभावश्रवणे दिष्ट्या ते मतिरुत्थिता ।हन्त विष्णोः प्रवृत्तिं च शृणु दिव्या मयेरिताम्

viṣṇoḥ prabhāvaśravaṇe diṣṭyā te matirutthitā | hanta viṣṇoḥ pravṛttiṃ ca śṛṇu divyā mayeritām

अध्याय ४१

श्लोक 3

सहस्राक्षं सहस्रास्यं सहस्रचरणं च यम् ।सहस्रशिरसं देवं सहस्रकरमव्ययम्

sahasrākṣaṃ sahasrāsyaṃ sahasracaraṇaṃ ca yam | sahasraśirasaṃ devaṃ sahasrakaramavyayam

अध्याय ४१

श्लोक 4

सहस्रजिह्वं भास्वन्तं सहस्रमुकुटं प्रभुम् ।सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम्

sahasrajihvaṃ bhāsvantaṃ sahasramukuṭaṃ prabhum | sahasradaṃ sahasrādiṃ sahasrabhujamavyayam

हिन्दी अर्थ

अस्मिन् स कालियो नाम कालाझनचयोपम: तदिदं दारुणाकारमरण्यं रूढशाद्वलम् सावरोहद्गुमं घोरं कीर्ण नानालतादुमै:। रक्षितं सर्पराजस्य सचिवैराप्तकारिभि: बन निर्विषयाकारं विषान्नमिव दुःस्पृशम् । तैराप्तकारिभिर्नित्यं सर्वतः परिरक्षितम्

English

Vaishampayana said:—Having been thus worshipped by the Rishis the Lord entered into the celestial habitation of Brahmā, the hermitage of Nārāyana as described in the Puranas (1). Having honored delightedly all those Rishis and bowed unto the Prime Deity the Lotus-sprung Brahmā he entered into the region mentioned before (2). Having entered the Narayana hermitage which was so named after Him the Lord left off all his weapons (3). He saw there his own abode resembling an ocean, filled with the gods and the immortal Rishis (4). That abode was covered with Samvartaka and other clouds, enshrouded with the darkness of the starry region and was beyond the reach of the gods and demons (5). There the winds do not blow and the sun and the moon do not shine. It was enveloped with the effulgence of the body of the Lotus-navelled Deity (6). Entering there, carrying matted locks and being thousand-headed the Lord began to make arrangements for lying down (7). The death-like sleep, having dark eyes and being informed of the last days of men, appeared before that high-sould deity (8). On account of his acquiring a mastery over his senses, Hari, the foremost of those observant of vows, laid himself on a celestial bed cool like the water of the Ocean (9).¹⁷¹ The Rishis and the Gods began to worship the great Omnipotent Vishnu, thus gone to sleep for the creation of the universe (10).¹⁷² When he was asleep there sprang from his navel a lotus, highly effulgent like the sun (intended for the) seat of the Patriarch Brahmā, who is both the beginning and the end (11). That lotus had a thousand petals, a beautiful hue, was tender and well-adorned. Raising up his hand which is the thread of the pristine desire the great Muni Brahmā whirls the wheel of the changes of all the worlds brought about by time (12).¹⁷³ From his mouth the Patriarchs come out shaken by the wind of his breath. Sometimes they fall down and sometimes they go up (13). Human beings, thus created by him, are again divided by Brahmā into four orders. And then by performing works laid down in the Vedas they reach their respective goals (14). Even Brahmā himself and the immortal Rishis cannot understand Vishnu, thus engaged in the Yoga of sleep and covered with _Tamas_¹⁷⁴ (15). Those Brāhmana saints, headed by the Grand-father, cannot find out when Nārāyana is asleep and when he does sit up on his bed (16). Who is awake in this body? Who is asleep? Who, being capable, does not perform a work? Who enjoys the various objects of pleasure? Who is effulgent? And who is subtler than the subtle itself (17)?

अध्याय ४१

श्लोक 5

सवनं हवनं चैव हव्यं होतारमेव च ।पात्राणि च पवित्राणि वेदिं दीक्षां चरुं स्रुवम्

savanaṃ havanaṃ caiva havyaṃ hotārameva ca | pātrāṇi ca pavitrāṇi vediṃ dīkṣāṃ caruṃ sruvam

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यमार्गों भ्राजेते हृदस्यास्य तटावुभौ तदस्य सर्पराजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया। यथेय सरिदम्भोदा भवेच्छिवजलाशया एन कदम्बमारुह्य तदेव शिशुलीलया। विनिपत्य ह॒दे घोरे दमयिष्यामि कालियम् एवं कृते बाहुवीर्य लोके ख्यातिं गमिष्यति

English

By the various arguments laid down in Srutis the Rishis seek to find out His existence. By birth or action none can find Him out (18). The ancient Rishis have sung his glories in the Purānas and his history can be known by the songs composed by him (19). His ancient history is also heard amongst the gods. After the great Purānas there exists no other record of his doings (20). All the Srutis, relating to the Vedas and the customs and practices of mankind, are filled with an account of the prowess of that god of gods (21). The Lord, the origin of all creatures, appears at the time of the creation of all the worlds. And Madhusudana remains awake for the destruction of the Dānavas (22). When this immortal Purusha goes to sleep even the gods cannot look at him. He goes to sleep at the end of the summer and awakes after the termination of the rains (13). He is identical with the Vedas, the sacrifices and various other supplementary rites. This foremost of Purushas is the course of the sacrifices that has been described (24). When he falls asleep all the sacrifices, sanctified by _Mantras_, are brought to a close. And Madhusudana rises up when the autumnal sacrifices are undertaken (25). When Vishnu goes to sleep, Purandara, the lord of waters, performs all his duties and pours water (26). The illusion of darkness, sleep, that exists in the world and that is like a night of death to the kings, brings ruination upon them who kill one another by fighting (27). By its body of darkness it destroys the nights and days. And this dreadful illusion pilfers half of the life of all creatures in the world (28). Being possessed by this sleep and yawning repeatedly some people cannot bear its power as if they are almost drowned in a vast ocean (29). This sleep, engendered by the food or toil of the mortals in this world, does not conduce to the well-being of all (30). It grows enfeebled after the termination of the dream of creatures in this world; and this, at the time of their death, destroys all their vital airs (31). Amongst the gods, none, but Nārāyana, can withstand the power of this sleep. This Māyā or illusion is the female companion, begotten by his own body, of Vishnu who destroys all (32). That one, of lotus eyes, was seen on the face of Nārāyanā. This one, who stupifies all the creatures, eats up all the worlds in no time (33). For the behoof of mankind she is kept by Vishnu. She is adored of all as a chaste lady serves her husband (34). Being possessed by this sleep and having stupified the eternal world the Lord Vishnu slept in the Nārāyana hermitage (35). When that high-souled deity was thus asleep thousands of years passed away with the most excellent of cycles _Satya_ and _Tretā_ (36). That highly effulgent deity awoke at the close of the _Dwāpara Yuga_, when the great saints, on witnessing the distress of mankind, began to chant his glories (37).

अध्याय ४१

श्लोक 6

स्रुक्सोमं शूर्पमुसलं प्रोक्षणं दक्षिणायनम् ।अध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यं सदनं सदः

sruksomaṃ śūrpamusalaṃ prokṣaṇaṃ dakṣiṇāyanam | adhvaryuṃ sāmagaṃ vipraṃ sadasyaṃ sadanaṃ sadaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 7

यूपं समित्कुशं दर्वीं चमसोलूखलानि च ।प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं चयनं च यत्

yūpaṃ samitkuśaṃ darvīṃ camasolūkhalāni ca | prāgvaṃśaṃ yajñabhūmiṃ ca hotāraṃ cayanaṃ ca yat

अध्याय ४१

श्लोक 8

ह्रस्वान्यतिप्रमाणानि चराणि स्थावराणि च ।प्रायश्चित्तानि चार्थं च स्थण्डिलानि कुशांस्तथा

hrasvānyatipramāṇāni carāṇi sthāvarāṇi ca | prāyaścittāni cārthaṃ ca sthaṇḍilāni kuśāṃstathā

अध्याय ४१

श्लोक 9

मन्त्रं यज्ञवहं वह्निं भागं भागवहं च यत् ।अग्रेभुजं सोमभुजं घृतार्चिषमुदायुधम्

mantraṃ yajñavahaṃ vahniṃ bhāgaṃ bhāgavahaṃ ca yat | agrebhujaṃ somabhujaṃ ghṛtārciṣamudāyudham

अध्याय ४१

श्लोक 10

आहुर्वेदविदो विप्रा यं यज्ञे शाश्वतं विभुम् ।तस्य विष्णोः सुरेशस्य श्रीवत्साङ्कस्य धीमतः

āhurvedavido viprā yaṃ yajñe śāśvataṃ vibhum | tasya viṣṇoḥ sureśasya śrīvatsāṅkasya dhīmataḥ

अध्याय ४१

श्लोक 11

प्रादुर्भावसहस्राणि अतीतानि न संशयः ।भूयश्चैव भविष्यन्तीत्येवमाह प्रजापतिः

prādurbhāvasahasrāṇi atītāni na saṃśayaḥ | bhūyaścaiva bhaviṣyantītyevamāha prajāpatiḥ

अध्याय ४१

श्लोक 12

यत्पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यां कथां शुभाम् ।यदर्थं भगवान् विष्णुः सुरेशो रिपुसूदनः ।देवलोकं समुत्सृज्य वसुदेवकुलेऽभवत्

yatpṛcchasi mahārāja puṇyāṃ divyāṃ kathāṃ śubhām | yadarthaṃ bhagavān viṣṇuḥ sureśo ripusūdanaḥ | devalokaṃ samutsṛjya vasudevakule'bhavat

अध्याय ४१

श्लोक 13

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वमशेषतः ।वासुदेवस्य माहात्म्यं चरितं च महाद्युतेः

tatte'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇu sarvamaśeṣataḥ | vāsudevasya māhātmyaṃ caritaṃ ca mahādyuteḥ

अध्याय ४१

श्लोक 14

हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च ।बहुशः सर्वभूतात्मा प्रादुर्भवति कार्यतः

hitārthaṃ suramartyānāṃ lokānāṃ prabhavāya ca | bahuśaḥ sarvabhūtātmā prādurbhavati kāryataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवेशितश्न ते: सर्प: स कृष्णो भोगबन्धनम्। निर्यततचरणाकारस्तस्थी गिरिरिवाचल: ते कृष्णं सर्पपतयो न ममार च वीर्यवान् एष मोहं गतः कृष्णो मग्नो वै कालिये हृदे। एष ते कृष्यते कृष्ण: सर्पेणेति महाहृदे

English

Vaishampayana said:—Hearing these words of Vishnu, Brahmā, the Grand-Father of all, gave vent to words fraught with the well-being of gods (1). "There is no fear, from the Asuras, of the gods whom you give protection by becoming their leader in various battles (2). When you yourself, the slayer of your enemies, and the king of gods, are crowned with victory, what fear do men, engaged in religious observances, cherish (3)? Truthful and pious men are always freed from ills. Death cannot prematurely visit the pious (4). Enjoying their sixth portion, the kings, the foremost of men, do not fear one another (5). Doing good to their subjects and realizing duly tributes from their tributary kings without being blamed by them, they fill up their treasuries with wealth (6). Meting out mild punishment and being forbearing they govern their respective prosperous provinces and protect the four Varnas (7). Without creating disturbance amongst their subjects and being adored well by their ministers and protected by the four divisions of army they are enjoying the six means¹⁷⁵ (8). They are all well-versed in the science of archery, observant of the Vedic rites and they all worship the gods with sacrifices accompanied by profuse gifts (9). Having performed the ceremony of initiation and studied the Vedas they propitiate the great saints with chastity in thought, words and deeds and the ancestral manes, hundreds of times, with holy Srāddhas (10). There is no such object in the world, Vedic, customary, and scriptural that is not known to them (11). Believing in the great Brahman, all those kings, effulgent like the great Rishis, are endeavouring to bring back the golden age (12). By their power Vāsava is pouring good showers, and the winds, with dust removed, are duly blowing in the ten quarters (13). The earth is freed of all the evil portends and the planets are ranging at ease in the sky. United with the stars the moon is beautifully moving about in the sky (14). The sun, that produces regular successions, is moving in its two paths. Being propitiated by various oblations the fire has become sweet scented (15). The sacrifices being thus duly undertaken and multiplied the entire world is propitiated and men cherish no fear of death (16). The earth has been oppressed by the power of those powerful kings of brilliant fame following one another (17). The earth, exhausted with this weight and assailed by the kings, has come before us like a boat on the verge of being drowned (18). Oppressed by the kings resembling the fire of dissolution and having the mountains shaken and the oceans agitated the earth is repeatedly perspiring (19). With the body, energy, strength and the extensive territories of the Kshatriyas the earth is ever enjoying peace (20). In every city the king is surrounded by ten millions of soldiers; in every kingdom, hundreds and thousands of villages are growing prosperous and the earth has been completely covered with thousands of kings, their powerful army and millions of villages (21-22). Placing before her the Time, freed of all diseases and being shorn of energy the Earth has come to my house. O Vishnu, thou art her most excellent refuge (23). This Earth, the land of human actions, has been greatly assailed. It behoves thee to do that by which the eternal Earth, the stay of the universe, may not suffer deterioration (24). O Madhusudana, great is the iniquity in oppressing her, since on her being assailed all the works of the humanity will come to a close and the universe will fare ill (25). Being oppressed by the kings the earth has become evidently exhausted. Renouncing her firmness and natural forbearance she has grown impatient (26). We have heard her history. Thou hast listened to it also. We shall therefore consult with thee for relieving her of her load (27).

अध्याय ४१

श्लोक 15

प्रादुर्भावांश्च वक्ष्यामि पुण्यान् दिव्यगुणैर्युतान् ।छान्दसीभिरुदाराभिः श्रुतिभिः समलङ्कृतान्

prādurbhāvāṃśca vakṣyāmi puṇyān divyaguṇairyutān | chāndasībhirudārābhiḥ śrutibhiḥ samalaṅkṛtān

अध्याय ४१

श्लोक 16

शुचिः प्रयतवाग् भूत्वा निबोध जनमेजय ।इदं पुराणं परमं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम्

śuciḥ prayatavāg bhūtvā nibodha janamejaya | idaṃ purāṇaṃ paramaṃ puṇyaṃ vedaiśca sammitam

हिन्दी अर्थ

सबालयुवतीवृद्ध: स च संकर्षणो युवा। आक्रीडं पन्नगेन्द्रस्य जलस्थं समुपागमत् हाहाकारं प्रकुर्वन्तस्तस्थुस्तीरे हृदस्य वै ब्रीडिता विस्मिताश्वेव शोकार्ताश्न पुनः पुनः । केचित् तु पुत्र हा हेति हा धिगित्यपरे पुनः पुत्र कथमिमं दृष्ठा यशोदे नावदीर्यसे

English

"Wending righteous ways all these kings are multiplying their territories. Amongst men the three other Varna are following the Brāhmanas (28). All the words are truthful, all the Varnas are observing their respective duties, all the Brāhmanas are studying the Vedas and all other men are devoted to Brāhmanas (29). Thus exist men in the world who are the instruments of righteousness. Let such practices be observed by which virtue may not suffer deterioration (30). This earth is the goal of the pious and none else. Virtue is the most excellent object they should endeavour to secure. Therefore to relieve the earth of her burden it is meet to destroy the kings. Therefore, O great one, come with us to hold a consultation. With the earth before us let us go to the summit of the mount Meru (31–32)." Having said this, O foremost of kings, the self-controlled Grand Father of all, Brahmā, of great effulgence, began to take rest with the earth (33).

अध्याय ४१

श्लोक 17

हन्त ते कथयिष्यामि विष्णोर्दिव्यां कथां शृणु ।यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।धर्मसंस्थापनार्थाय तदा सम्भवति प्रभुः

hanta te kathayiṣyāmi viṣṇordivyāṃ kathāṃ śṛṇu | yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata | dharmasaṃsthāpanārthāya tadā sambhavati prabhuḥ

अध्याय ४१

श्लोक 18

तस्य ह्येका महाराज मूर्तिर्भवति सत्तमा ।नित्यं दिविष्ठा या राजंस्तपश्चरति दुश्चरम्

tasya hyekā mahārāja mūrtirbhavati sattamā | nityaṃ diviṣṭhā yā rājaṃstapaścarati duścaram

अध्याय ४१

श्लोक 19

द्वितीया चास्य शयने निद्रायोगमुपाययौ ।प्रजासंहारसर्गार्थं किमध्यात्मविचिन्तकम्

dvitīyā cāsya śayane nidrāyogamupāyayau | prajāsaṃhārasargārthaṃ kimadhyātmavicintakam

अध्याय ४१

श्लोक 20

सुप्त्वा युगसहस्रं स प्रादुर्भवति कार्यवान् ।पूर्णे युगसहस्रे तु देवदेवो जगत्पतिः

suptvā yugasahasraṃ sa prādurbhavati kāryavān | pūrṇe yugasahasre tu devadevo jagatpatiḥ

अध्याय ४१

श्लोक 21

पितामहो लोकपालाश्चन्द्रादित्यौ हुताशनः ।ब्रह्मा च कपिलश्चैव परमेष्ठी तथैव च

pitāmaho lokapālāścandrādityau hutāśanaḥ | brahmā ca kapilaścaiva parameṣṭhī tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

दुःखितं बत पश्यामो नन्दगोपं हृदान्तिके। न्यस्य पुत्रमुखे दृष्टि निश्चवेतनमवस्थितम् उन सभी सर्पोने श्रीकृष्णको अपने शरीरोंके बन्धनमें बाँध लिया। उनके हाथ-पैर एवं सारे अड्ज निश्चेष्ट हो गये। वे पर्वतकी भाँति अविचल भावसे खड़े रह गये॥ १३॥ उन समस्त नागराजोंने विषके प्रवाहसे मिश्रित जलके द्वारा मलिन हुए अपने तीखे दाँतोंसे श्रीकृष्णको डँसना आरम्भ किया; परंतु शक्तिशाली श्रीकृष्ण मर न सके ॥ १४॥ इसी बीचमें समस्त ग्वालबाल भयभीत हो रोते हुए ब्रजमें गये और अश्रुगद्द वाणीमें इस प्रकार गोपोंने कहा--ये श्रीकृष्ण कालियदहमें डूबकर मूर्च्छित हो गये हैं और नागराज इन्हें खाये जाता है; अतः जल्दी आओ, देर न करो॥ १६॥ दल-बलसहित नन्दगोपसे कोई शीघ्र जाकर कह दो कि तुम्हारे कृष्णको सर्प

English

¹⁷⁵ The six acts of a king, in his military character, are peace, war, marching, halting, sowing dissension and seeking protection.

अध्याय ४१

श्लोक 22

देवाः सप्तर्षयश्चैव त्र्यम्बकश्च महायशाः ।वायुः समुद्राः शैलाश्च तस्य देहं समाश्रिताः

devāḥ saptarṣayaścaiva tryambakaśca mahāyaśāḥ | vāyuḥ samudrāḥ śailāśca tasya dehaṃ samāśritāḥ

अध्याय ४१

श्लोक 23

सनत्कुमारश्च महानुभावो मनुर्महात्मा भगवान् प्रजाकरः ।पुराणदेवोऽथ पुराणि चक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः

sanatkumāraśca mahānubhāvo manurmahātmā bhagavān prajākaraḥ | purāṇadevo'tha purāṇi cakre pradīptavaiśvānaratulyatejāḥ

हिन्दी अर्थ

महान् कुण्डमें खींचे लिये जाता है'॥ १७॥ वह वज्रपातके समान दारुण वचन सुनकर नन्दगोप शोकसे व्याकुल हो लड़खड़ाते हुए उस विशाल हृदके पास जा पहुँचे उनके साथ ब्रजके बहुत-से बालक, वृद्ध और युवतियाँ भी थीं। रोहिणीके युवक पुत्र संकर्षण भी आ पहुँचे थे। ये सब-के-सब नागराजकी जलस्थ क्रौडाभूमिके पास आये॥ १९॥ नन्द आदि वे सभी गोप नेत्रोंसे आँसू बहाते और हाहाकार करते हुए कालियदहके तटपर खड़े हो गये॥ २० ॥ वे अपनी विवशतापर लज्जित थे। श्रीकृष्णका साहस देख-सुनकर आश्चर्यमें पड़े थे और उनके जीवनकी आशश्डसे बासम्बार शोकार्त हो जाते थे। कोई 'हाय बेटा! हाय!' कहकर रो देते और दूसरे 'हाय ! धिक्कार है हम सबके जीवनको' ऐसा कहते हुए चिन्तामग्न हो जाते

English

Vaishampayana said:—Saying 'so be it' the Lord, having the hue of a cloud and voice like its muttering in an unfair day, went away with the gods like a mountain covered with clouds (1). At that time Hari, having a dark-blue person, put on shining matted locks crested with jems and pearls like a cloud with the moon (2). On his spacious breast, the hairs whereof stood erect, there was the mystic mark of Srivatsa (3). Wearing two pieces of yellow raiment that eternal Hari, the preceptor of the world, looked like a mountain covered with evening clouds (4). When he began to proceed on the back of Garuda the Lotus-born Deity (Brahmā) and the gods, having their eyes fixed on him, began to follow him (5). Having reached the jewelled mountain in no time they saw the assembly hall built after their own hearts (6). It was built on the summit of the mount Sumeru, and was effulgent like the sun. Its pillars were made of gold and its gateways were crested with diamonds. It contained diverse paintings on account of its being constructed by the mind and hundreds of cars. Its windows were covered with the jewelled nets. It could go any where at will and was embellished with jems. It was filled with many sorts of jewels and flowers made of various metals. That celestial assembly hall, filled with celestial illusion, was constructed by Viswakarmān¹⁷⁶ (7–9). All the gods, with delighted minds, sat duly on the seats properly assigned to each of them, in that auspicious assembly hall (10). They sat on cars, seats, Bhadrāsanas,¹⁷⁷ Pithas,¹⁷⁸ and seats of Kutha¹⁷⁹ (11). Thereupon at the command of Brahmā, the wind Prabhanjana began to patrol on all sides of the assembly hall so that there might not arise any sound (12). When everything was silent and calm in that assembly of the gods the Earth plaintively began to address them in piteous accounts (13).

अध्याय ४१

श्लोक 24

येन चार्णवमध्यस्थौ नष्टे स्थावरजङ्गमे ।नष्टे देवासुरगणे प्रणष्टोरगराक्षसे

yena cārṇavamadhyasthau naṣṭe sthāvarajaṅgame | naṣṭe devāsuragaṇe praṇaṣṭoragarākṣase

अध्याय ४१

श्लोक 25

योद्धुकामौ सुदुर्धर्षौ दानवौ मधुकैटभौ ।हतौ प्रभवता तेन तयोर्दत्त्वामितं वरम्

yoddhukāmau sudurdharṣau dānavau madhukaiṭabhau | hatau prabhavatā tena tayordattvāmitaṃ varam

हिन्दी अर्थ

संकर्षणस्तु संक्रुद्धो बभाषे कृष्णमव्ययम् कृष्ण कृष्ण महाबाहो गोपानां नन्दवर्द्धन। दम्यतामेष वै क्षिप्रं सर्पपाजो विषायुध: परिदेवन्ति करुणं सर्वे मानुषबुद्धयः शिरस्तु कृष्णो जग्राह स्वहस्तेनावनाम्य च

English

Catching these two demons with his arms in battle Nārāyana assailed them. Thereat Madhu and Kaitava met with death (37). Thus killed those two Dāityas were saturated with water. Their two bodies were then fused into one. And then churned by the waves of the water they began to discharge fat. The water was covered with fat.

अध्याय ४१

श्लोक 26

पुरा कमलनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि ।पुष्करे यत्र सम्भूता देवाः सर्षिगणाः पुरा

purā kamalanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi | puṣkare yatra sambhūtā devāḥ sarṣigaṇāḥ purā

हिन्दी अर्थ

सोस्य मूर्थि स्थित कृष्णो ननर्त रुचिराड़दः मृद्यमान: स कृष्णेन शान्तमूर्धा भुजड़मः। आस्ये: सरुधिरोद्रारैः कातरो वाक्यमत्रवीत् अविज्ञानान्मया कृष्ण रोषो5यं सम्प्रदर्शितः । दमितो5ह॑ हतविषो वशगस्ते वरानन पञ्जमूर्द्धानतं दृष्ठा सर्प सर्पारिकेतनः। अक्रुद्ध एव भगवान प्रत्युवाचोरगेश्वरम्

English

O sinless one, thereupon they disappeared and the Lord Nārāyana again engaged in the work of creation (38-39). On account of my being covered with the fat of the demons Madhu and Kaitava I have passed by the name of _Medini_. I have become the eternal universe by the power of the lotus-navelled deity (40).

अध्याय ४१

श्लोक 27

एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः ।पुराणे कथ्यते यत्र वेदः श्रुतिसमाहितः

eṣa pauṣkarako nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ | purāṇe kathyate yatra vedaḥ śrutisamāhitaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 28

वाराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भावो महात्मनः ।यत्र विष्णुः सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः ।महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम्

vārāhastu śrutimukhaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ | yatra viṣṇuḥ suraśreṣṭho vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ | mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām

हिन्दी अर्थ

करुणापूर्ण रोदन सुनकर श्रीकृष्णके साथ अपने एक भाव और एक शरीरके सम्बन्धको जाननेवाले संकर्षण, जो वास्तवमें एक ही देहके दो भागोंमेंसे एक थे, कुपित हो अविनाशी श्रीकृष्णसे इस प्रकार बोले-- 'गोपोंका आनन्द बढ़ानेवाले महाबाहु श्रीकृष्ण! कृष्ण! विष ही जिसका अस्त्र-शस्त्र है, उस सर्पराजका अब शीघ्र दमन करो॥३०॥ तात! प्रभो! ये हमारे समस्त बन्धु-बान्धव तुममें मानव-बुद्धि ही रखते हैं और तुम्हें मनुष्य मानकर ही करुणाजनक विलाप करते हैं ' रोहिणीनन्दन संकर्षणका यह सांकेतिक वचन सुनकर श्रीकृष्णने सर्पोके उस बन्धनकों तोड़ डाला और पराक्रम दिखाते हुए अपनी बाँहोंपर ताल ठोंका॥ ३२॥ तत्पश्चात् जलके ऊपर उठे हुए उस सर्पके भारी शरीरको अपने

English

Hearing my words the Omnipotent Lord said "Let it be so." Thereupon he gave me away to Manu, the king of men (53). Thereupon obtaining the god-like kings of the Ikshāku race, originating from Manu, I, under the influence of powerful time, passed from the hands of one king to those of another (54). When the Lord bestowed me upon the intelligent Manu, the king of men, many kings, born in the families of great saints, ruled over me (55). Having conquered me many heroic Kshatriyas have gone to the celestial region. Under the influence of time they have disappeared in me (56). The powerful Kshatriyas, ever victorious in battle, fought for me in this world with one another and they have been still fighting even now (57). This is the end of destiny despatched by thee. If thou hast commisseration for me, if thou dost wish to relieve me of my burden do thou organise a war for the destruction of the kings for the behoof of the world. May the beautiful holder of discus alone grant me protection (58–59). May Nārāyana command me to whom I have come for help oppressed with a load, if he thinks proper to relieve me of it (60).

अध्याय ४१

श्लोक 29

वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तश्चितीमुखः ।अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaścitīmukhaḥ | agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

दोनों पैरोंसे दबाकर श्रीकृष्णने अपने हाथसे ही उसके मस्तकको झुकाकर पकड़ लिया॥ ३३॥ फिर श्रीकृष्ण सहसा उसके बिचले विशाल सिरपर चढ़ गये और उसीपर खड़े हो नृत्य करने लगे। उस समय उनकी भुजाओंमें सुन्दर बाजूबंद शोभा पा रहे थे॥ ३४॥ श्रीकृष्णके द्वारा मस्तकके कुचल दिये जानेपर उस सर्पका दिमाग ठंडा हो गया--उसके मस्तिष्ककी गरमी शान्त हो गयी। वह अपने मुखोंसे खून उगलता हुआ कातरभावसे बोला-- इस क्रोधका प्रदर्शन किया है। आपने मेरा दमन कर दिया। मेरा सारा विष नष्ट हो गया। अब मैं आपके अधीन और बन्धु-बान्धवोंसहित आपकी कया सेवा करूँ ? अथवा किसके अधीन हो जाऊँ ? मुझे जीवन-दान दीजिये'

English

¹⁷⁶ He was the architect of the gods.

अध्याय ४१

श्लोक 30

अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गः श्रुतिभूषणः ।आज्यनासः स्रुवतुण्डः सामघोषस्वनो महान्

ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaḥ śrutibhūṣaṇaḥ | ājyanāsaḥ sruvatuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān

अध्याय ४१

श्लोक 31

धर्मसत्यमयः श्रीमान् क्रमविक्रमसत्कृतः ।प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर्महाभुजः

dharmasatyamayaḥ śrīmān kramavikramasatkṛtaḥ | prāyaścittanakho dhīraḥ paśujānurmahābhujaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्जिते तु गते सर्पे कृष्णमुत्तीर्य धिष्ठितम्। विस्मितास्तुष्टवुगोंपा श्रक्कु श्षैव प्रदक्षिणम् आपत्सु शरणं कृष्ण: प्रभुश्नायतलोचन: जाता शिवजला सर्वा यमुना मुनिसेविता। तीरे चास्या: सुखं गावो विचरिष्यन्ति न: सदा व्यक्तमेव वयं गोपा वने यत् कृष्णमीदृशम् । महद्धूतं न जानीमएछन्नमग्निमिव ब्रजे

English

¹⁷⁸ The seat of the religious student made properly of Kusa grass.

अध्याय ४१

श्लोक 32

उद्गात्रन्त्रो होमलिङ्गः फलबीजमहौषधिः ।वाय्वन्तरात्मा मन्त्रस्फिग्विकृतः सोमशोणितः

udgātrantro homaliṅgaḥ phalabījamahauṣadhiḥ | vāyvantarātmā mantrasphigvikṛtaḥ somaśoṇitaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं ते विस्मिता: सर्वे स्तुवन्त: कृष्णमव्ययम्। जग्मुर्गोपगणा घोषं देवाश्चैत्ररथं यथा “अब फिर यहाँ इस स्थानपर या जलमें यदि कोई भी सर्प दिखायी देगा तो वह तुम्हारा भृत्य हो या पुत्र, मेरे हाथसे शीघ्र मार डाला जायगा॥ ४०॥ इस जलकी शुद्धि हो जाय--यह लोगोंके लिये मक्गलकारी हो, इसलिये तुम महासागरमें चले जाओ। यहाँ रहनेपर तुम्हारे जीवनका अन्त कर देनेवाला महानू् दोष प्राप्त होगा॥ ४१॥ सर्प! समुद्रमें रहते समय भी तुम्हारे पाँचों मस्तकोंपर मेरे चरण-चिह्न देखकर सर्पोके शत्रु गरुड़ तुमपर प्रहार नहीं करेंगे! ॥ ४२॥ तब नागप्रवर कालिय भगवान् श्रीकृष्णके दोनों चरणोंमें मस्तक झुकाकर गोपोंके देखते-देखते उस कुण्डसे अदृश्य हो गया॥ ४३॥ जब वह सर्प हार मानकर चला गया और श्रीकृष्ण जलसे

English

Vaishampayana said:—Thereupon hearing the words of the earth and thinking minutely on her object the gods said to the grand-father (1). "O Lord, thou hast created the bodies of all creatures. Thou art the lord of all the worlds. Do thou therefore relieve the earth of her load. O lord, if thou dost wish to accomplish the object of the earth in this her calamity do thou, without delay, ascertain the duties of Mahendra, Yama, Varuna, the king of riches, Nārāyana, the moon, the sun, the air, the Adityās, the Vasus, the Rudras, the Patriarchs of the world, the celestial physicians, the Aswinis, of the Sāddhyas, of Vrihaspati, preceptor Sukra, of Kāla, of Kali, of Maheswara, of Kārtikeya, of Yakshas, Rākshasas, Gandharvas, Chāranas, great serpents, of birds, huge mountains and oceans consisting of great waves of rivers headed by Gangā (2–8). O grand-father, how shall we send down our portions? Let us create bodies, not born of any woman, in the family of those kings who range in the sky, in that of the kings who tread the earth and in that of courtier Brāhmanas and other princes (9-10)". Hearing this great resolution of the gods assembled together for one common cause the grand-father of all, eulogised by the celestials, said to them (11). "O ye leading celestials, I like very much your resolution. Do you create portions of your body on earth with your energy (12). Ye are all leading celestials, do ye, with your energy, descend on earth. And acquiring the prosperity of the three worlds do you relieve the earth of her burden (13). Listen to what I did in the days of yore for removing the load of her burden when I was informed of it (14).

अध्याय ४१

श्लोक 33

वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान् ।प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिराचितः

vediskandho havirgandho havyakavyātivegavān | prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhirācitaḥ

हिन्दी अर्थ

निकलकर किनारे खड़े हो गये, तब सब गोप आश्चर्यसे चकित हो उनकी स्तुति और परिक्रमा करने लगे समस्त वनचारी गोपोंने अत्यन्त प्रसन्न होकर नन्दगोपसे कहा--'गोपराज! आप धन्य हैं, आपपर भगवान्की बड़ी भारी कृपा है, जिससे आपको ऐसा पुत्र मिला निष्पाप नन्द! आजसे सभी आपदाओंके समय गोपों, गौओं और गोष्ठ (ब्रज)-के लिये ये विशाललोचन भगवान् श्रीकृष्ण ही शरणदाता और स्वामी हैं “मुनियोंसे सेवित समस्त यमुनाका जल अब सबके

English

"In the days of yore I was seated on the western bank of the eastern ocean along with my grand-son the great Kashyapa (15). I was describing various themes relating to the Vedas described before, as well as many other episodes of the Purānas (16). While I was thus discoursing, you all, accompanied by Maruts and the ocean and Gangā in their forms, came to me (17). With rushing waves, clad in a variegated raiment of acquatic animals, with a body shining with shells and pearls, adorned with corals and jewels, accompanied by the moon and roaring like a cloud surcharged with water, the ocean, as if vanquishing me, came to its bank. And throwing up its salt waters he greatly distressed that place (18–20). When the ocean was about to assail that place with his water I said to him in angry words 'be quiet' (21). No sooner I said 'be quiet' than he assumed a form. And with all his waves stilled he shone there in right regal grace (22). Desirous of encompassing your well-being and relieving the earth of her burden I imprecated a curse on the ocean and Gangā, saying 'O ocean, since you have come in a regal form, go, you will be a king. Performing many feats with your own power on earth, you will be born in the race of the great Bharata and be a protector of men. Although impatient you assumed a form as soon as I asked you to be quiet. Therefore gifted with a beautiful person you will be celebrated on earth by the name of Shāntanu. And this foremost of rivers, Gangā, of unblemished limbs and expansive eyes, will go to you in a beautiful form (23-27)'. When I said this, the ocean, being depressed at heart, looked at me. He said 'O Lord, O god of gods, why dost thou imprecate a curse on me? I always obey thy commands. I have been made by thee and am always under thy protection. I am therefore thy son. Why hast thou then cursed me in unbecoming words? (28–29). O lord, by thy favour, my waves increased with the tides and so I was agitated. O Brāhman, how am I to blame for this? (30). If during that time thou hast been touched by water thrown up by the wind, what reason is there for thy imprecating a curse on me (31)? I was agitated by three-fold instruments namely the blowing wind, the increasing cloud and _Parva_ accompanied by the moon (32). O Brahman, if I have committed any offence for these three instruments set to work by thee it behoves thee to forgive me and let there be an end of this curse (33). If dost thou find any evidence, O lord of gods, do thou show me mercy who have been depressed by a curse for no offence of mine (34). O lord, by thy command, this Gangā will descend on earth. I am guilty but thou shouldst show mercy on this innocent one (35).'

अध्याय ४१

श्लोक 34

दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान् ।उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo mahān | upākarmoṣṭharucakaḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सदा इसके तटपर चरती-फिरती रहेंगी॥ ४७॥ हम वनमें रहनेवाले गँवार-ग्वारियाँ हैं '--यह बात स्पष्ट ही सत्य दिखायी देती है; क्योंकि ऐसे महान् आत्मा श्रीकृष्ण राखमें छिपी हुई आगकी तरह ब्रजमें विद्यमान हैं, परंतु हम इनके महत्त्वको समझते ही नहीं हैं ' इस प्रकार वे विस्मित हुए समस्त गोपगण अविनाशी भगवान् श्रीकृष्णकी स्तुति करते हुए गोष्ठमें चले गये, मानो देवता चैत्ररथ वनमें गये हों इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वण शिशुचर्यायां कालियदमने द्वादशो5ध्याय:

English

"Thereupon I said in sweet accents to the great ocean who had been terrified and moved by the curse of the gods who were innocent of the cause thereof. 'O you of great mind, O lord of rivers, be thou at ease, do not fear, I have been propitiated with thee, Listen now to the future object of this imprecation (36–37). O lord, renouncing this thy ocean body, go to the race of Bharata. Then, O great ocean, O great king, you will be enveloped with regal grace. There, O lord of waters, you will govern the four Varnas and be pleased (38–39). And assuming, a beautiful form of a woman, this Gangā, the foremost of rivers, will serve you (40). Sporting with Jānhavi, by my command you will not experience human miseries (41). O ocean, be you soon united with Gangā in wed-lock and carry out my command (42). Exiled from the celestial region the Vasus have entered the _Rasātala_. I appoint you for procreating them (43). Let Jānhavi, for having offspring, conceive those eight Vasus who are effulgent like fire and increase the joy of the celestials (44). Having procreated the Vasus, multiplied the Kuru race and cast off your human body, you will, in no time, assume your ocean body' (45).

अध्याय ४१

श्लोक 35

नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः ।छायापत्नीसहायो वै मेरुशृङ्ग इवोच्छ्रितः

nānāchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ | chāyāpatnīsahāyo vai meruśṛṅga ivocchritaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 36

महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् ।एकार्णवजले भ्रष्टामेकार्णवगतः प्रभुः

mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām | ekārṇavajale bhraṣṭāmekārṇavagataḥ prabhuḥ

अध्याय ४१

श्लोक 37

दंष्ट्रया यः समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया ।सहस्रशीर्षो देवादिश्चकार पृथिवीं पुनः

daṃṣṭrayā yaḥ samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā | sahasraśīrṣo devādiścakāra pṛthivīṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

दर्भप्रायस्थलीभूतः सुमहान्कृष्णमृत्तिक: अहो तालफलै: पक्कर्वांसितियं वनस्थली रसेनामृतकल्पेन भवितव्यं च मे मति: 38 पद्वाभ्शा45)णाका९०ाणा 2 2 सणा

English

Thereupon Brahmā despatched the gods for slaying their enemies. The ancient Rishi Nara the (Serpent) Sesha, that upholds the earth, Sanatkumār, the Sadhyas, Agni, and other gods, Varuna, the Vasus, the sun, the moon, the Gandharvas, the Apsaras, the Rudras, the Viswas, the two Aswinis all descended on earth in their respective portions (67–69). As described by me before the incarnations of the portions of gods, those foremost of Purushas were born, through women or otherwise, on earth as the destroyers of the Daityas and Dānavas. Some of them multiplied their families like fig-trees. And some of them were hard-bodied like thunder-bolts (70–71). Some of them were endued with the strength of a million of elephants. Some of them were powerful like mighty currents and some were capable of handling clubs, Parighas and other weapons (72). All of them were capable of striking with the summits of the mountains. Hundreds and thousands of men, having arms like Parighas, were born in the race of Vrishnis. And the gods were born in the races of Kuru and Panchala as kings. There were born in the prosperous family of Yadus and those of Brāhmanas many sacrificers of pious deeds, well read in the scriptures, mighty bow-men, observant of Vedic rituals and endued with prosperity and accomplishments (73–75). Whenever angry they could shake the mountains, the rivers, the surface of the earth, rise up in the sky and agitate the mighty deep (76).

अध्याय ४१

श्लोक 38

एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना ।उद्धृता पृथिवी सर्वा सागराम्बुधरा पुरा

evaṃ yajñavarāheṇa bhūtvā bhūtahitārthinā | uddhṛtā pṛthivī sarvā sāgarāmbudharā purā

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! जब श्रीकृष्णने यमुनाजीके कुण्डमें रहनेवाले नागराज कालियका दमन कर दिया, उसके बादसे वे दोनों भाई बलराम और श्रीकृष्ण प्राय: उसी प्रदेशमें साथ-साथ विचरा करते थे॥ १॥ एक दिन वसुदेवके वे दोनों पुत्र गोधनके साथ विचरते हुए परम रमणीय गोवर्धन पर्वतके निकट आये॥ २॥ वहाँ उन दोनों वीरोंने देखा--गोवर्धनसे उत्तर दिशामें यमुनाके तटका आश्रय लेकर एक विशाल एवं रमणीय तालवन शोभा पा रहा है॥३॥ ताड़के पत्तोंसे विस्तारको प्राप्त हुए उस रमणीय तालवनमें क्रीडापरायण हो वे दोनों भाई दो उद्ण्ड बछड़ोंके समान बड़ी प्रसन्नताके साथ विचरने लगे॥४॥ वह विशाल प्रदेश सदा ही स्रिग्ध (चिकना) रहता था, वहाँ ढेले और पत्थरोंके रोड़े नहीं थे। वहाँके स्थलोंपर प्राय: दर्भ (कुश, दूर्वा आदि) फैले हुए थे। उस स्थानकी मिट्टी काले रंगकी थी॥५॥ वहाँ जो ताड़के वृक्ष थे, उनके

English

Having thus commanded the gods the Grand-father Brahmā, the master of present, past, and future, consigned all the worlds to Nārāyana and attained peace (77). Listen again to what the Omnipotent Nārāyana, Vishnu, of sacred fame, the lord of wealth and life, did for the behoof of creatures after incarnating himself on earth and taking birth in the family of the intelligent Vasudeva, the descendant of Yayāti (78–79).

अध्याय ४१

श्लोक 39

वाराह एष कथितो नारसिंहमतः शृणु ।यत्र भूत्वा मृगेन्द्रेण हिरण्यकशिपुर्हतः

vārāha eṣa kathito nārasiṃhamataḥ śṛṇu | yatra bhūtvā mṛgendreṇa hiraṇyakaśipurhataḥ

हिन्दी अर्थ

तने मोटे थे। वे सभी वृक्ष बहुत ऊँचे थे। उनके पर्वस्थान (गाँठ) काले रंगके थे और उनकी शाखाएँ फलोंसे भरी-पूरी थीं। उन तालवृक्षोंसे उस स्थानकी ऐसी शोभा हो रही थी, मानो वहाँ अपनी सूँड़ ऊपरको उठाये बहुत-से हाथी खड़े हों॥६॥ वहाँ वक्ताओंमें श्रेष्ठ दामोदर (श्रीकृष्ण)-ने संकर्षणसे कहा--' आर्य ! यहाँकी वनस्थली तो इन पके हुए तालफलोंकी सुगन्धसे महक उठी है। ये काले और सुगन्धित तालफल अवश्य साथ रहकर शीघ्रतापूर्वक कदम उठाते हुए इन फलोंको यहाँ गिरावें॥ ७-८॥ यदि इनकी गन्ध ऐसी है, जो अपनी मधुरतासे हमारी प्राणेन्द्रियोंको तृप्त किये देती है तो मेरा विश्वास है कि इन फलोंको अमृततुल्य रससे युक्त होना चाहिए'॥ ९॥ दामोदरकी यह बात सुनकर रोहिणीनन्दन बलराम हँसते हुए-से पके हुए तालफलोंको गिरानेके उद्देश्य्से उन वृक्षोंकी हिलाने लगे

English

Vaishampayana said:—After Nārāyana, on his being successful, had repaired to a house on the earth becoming his position, after the gods had incarnated their portions in the race of Bharata, after the portions of Dharma, Indra, Pavana, the celestial physicians the two Aswinis, and the sun had descended on earth, after the priest, of the gods, had come down on earth, in a portion of his, after the eighth portion of Vasus had come down on earth, after the portion of Death, Kali had been on earth, after the portion of Sukra, Varuna, Sankara, Mitra, Kuvera, Gandharvas, Uragas and Yakshas had come down earth Nārada came out of a portion of Nārāyana's energy¹⁸⁰ (1-6). He was effulgent like fire, had eyes like the rising sun and had huge and all-spreading matted locks. He wore a raiment white like the rays of the moon and was adorned with golden ornaments (7). He carried a big _Vina_¹⁸¹ like a female companion always confined in room, had an antelope skin thrown on his body and a sacred thread made of gold. With a staff and _Kamandalu_¹⁸² in his hands he appeared like second Sakra (8). That great sage always used to pick up quarrels, was learned, well-read in _Gandharva-Veda_¹⁸³ and was capable of deciphering the secret cause of dissensions in this world. That Brāhmana used to create enemies of his own accord and was like the second Kali himself. That great Muni was the first speaker in the land of gods and Gandharvas, was the chanter of the four Vedas and was the reciter of the first Rik. That immortal sage Nārada, ever ranging in the region of Brahmā, with a depressed heart said to Vishnu in the midst of the assembled gods. "O Nārāyana, useless have been the incarnations of the gods for the destruction of the kings (9-13). O lord of the celestial region, thyself existing here, this dissension of the kings will be productive of no fruit. Methinks their work cannot be accomplished without Nārāyana's Yoga (14). O god of gods, thou art wise and observant of the true essence of things. It has not been proper for thee to institute such a work for the earth (15). Thou art the vision of the eyes and the lord of the powerful. Thou art the foremost of the Yogins and the refuge of all (16). Beholding the incarnation of the gods on earth why didst not thou send, first of all, a portion of thy energy to relieve the earth of her burden? (17). Making thee their help, and being identical with and guided by thee all the gods will swim on this earth from one action to another (18). I have therefore hastened to the presence of these assembled gods to send thee, O Vishnu; hear the reason thereof (19). O Nārāyana, hear of the movements of those Daityas who, amongst many that had been slain by thee in the war of which Tārakā was the root, have gone to the face of the earth (20). There is a delightful city on the face of the earth by name Mathurā. It is situate on the bank of Yamunā and abounds in many prosperous, villages. There was a great Dānava, irrepressible in battle, by name Madhu. He was highly powerful and a terror to all creatures (21–22). There was a vast and dreadful forest by name Madhu abounding in huge trees where he used to live formerly (23). The great Dānava Lavana was Madhu's son. He was gifted with profuse strength and was a terror to all creatures (24). Sporting there for many years, that Dānava, elated with pride, terrorized all the gods and others (26). When the pious son of Dasharatha, Rāma, a terror to the Rākshasas, was ruling in Ayodhya, that Dānava, eulogised by all the Daityas, repaired to a dreadful forest. Lavana despatched to Rāma, a harsh-speeched emissary. He said 'O Rāma, I am living near your territory. The Dānava Lavana is your enemy. The kings do not wish to have a powerful enemy (26–28). A king, who seeks the well-being of his subjects, observes his royal duties and wishes to multiply his territories and riches, should always defeat his enemies (29). That king, desirous of pleasing his subjects, who has his hairs wet with the water of installation,¹⁸⁴ should first of all conquer his senses, for mastery over senses is the sure victory (30), The king, who wishes to keep his position always intact and strong, should instruct his men in moral laws for there is no other preceptor like him to the people (31). If when placed in the midst of dangers and vices, an intelligent king strengthens himself by his army he is not to entertain any fear of his enemies (32). All men are killed by their senses, the powerful enemies born with them. An impatient king is slain by the false notion of good done to them by their enemies (33). On account of your wife, you have, out of foolish attachment, killed Rāvana with his army. I do not consider that sinful action of yours as great and becoming (34). Living in a forest and observing a vow you have killed a mean Rakshasa. Such a conduct is not seen in the pious (35). Virtue, begotten of forbearance, takes the pious to an auspicious and righteous station. Out of ignorance you have killed Rāvana and honoured the forest ranging Vanaras¹⁸⁵ (36). Indeed Rāvana is blessed, since you, while observing a vow, killed him in battle for your wife, in pursance of the conduct of ordinary men (37). That wicked-minded Rāvana, who has not controlled his senses, has been killed by you in battle. You are therefore capable of fighting. Come and fight with me to-day' (38).

अध्याय ४१

श्लोक 40

पुरा कृतयुगे राजन् सुरारिर्बलदर्पितः ।दैत्यानामादिपुरुषश्चचार तप उत्तमं

purā kṛtayuge rājan surārirbaladarpitaḥ | daityānāmādipuruṣaścacāra tapa uttamaṃ

अध्याय ४१

श्लोक 41

दश वर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च ।जपोपवासनिरतः स्थानमौनदृढव्रतः

daśa varṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca | japopavāsanirataḥ sthānamaunadṛḍhavrataḥ

अध्याय ४१

श्लोक 42

ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चानघ ।ब्रह्मा प्रीतोऽभवत् तस्य तपसा नियमेन च

tataḥ śamadamābhyāṃ ca brahmacaryeṇa cānagha | brahmā prīto'bhavat tasya tapasā niyamena ca

अध्याय ४१

श्लोक 43

तं वै स्वयम्भूर्भगवान् स्वयमागत्य भूपते ।विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता

taṃ vai svayambhūrbhagavān svayamāgatya bhūpate | vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā

अध्याय ४१

श्लोक 44

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैः सह ।रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः

ādityairvasubhiḥ sādhyairmarudbhirdaivataiḥ saha | rudrairviśvasahāyaiśca yakṣarākṣasakinnaraiḥ

हिन्दी अर्थ

दे मारा॥ २१॥ वहाँकी भूमि गधोंकी लाशों तथा गिराये गये परिपक्क तालफलोंसे आच्छादित हो, जिसमें शरदू- ऋतुके लक्षण प्रकट न हुए हों और बादल छा रहे हों, ऐसे आकाशके समान सुशोभित होने लगी तस्मिन् गर्दभहैत्ये तु सानुगे विनिपातिते। सेवकोंसहित उस गर्दभरूपधारी हैत्यके मारे जानेपर विप्रमुक्तभयं शुभ्र॑ विविक्ताकारदर्शनम्। चरन्ति सम सुखं गावस्तत् तालवनमुत्तमम्

English

"O Nārāyana, thou didst slay all these Danavas and divest them of their forms. Assuming human bodies they are now oppressing the people of the world (78). They oppose the chanting of thy name and destroy thy votaries. By thy favour only they will meet with destruction (79). In heaven they are afraid of thee, in ocean they are afraid of thee and even on earth they afraid of thee. There is no other source of fear to them (80). O Sridhar, thou dost slay the wicked Dānavas; none else can accomplish their destruction. The Daityas, who are sent away from heaven, find refuge on earth (81).

अध्याय ४१

श्लोक 45

दिशाभिर्विदिशाभिश्च नदीभिः सागरैस्तथा ।नक्षत्रैश्च मुहूर्तैश्च खेचरैश्च महाग्रहैः

diśābhirvidiśābhiśca nadībhiḥ sāgaraistathā | nakṣatraiśca muhūrtaiśca khecaraiśca mahāgrahaiḥ

हिन्दी अर्थ

ततः सुखं प्रकीर्णासु गोषु नागेन्द्रविक्रमौ । लगा॥ २३॥ उस शुभ्र तालवनका सारा भय दूर हो गया। उसके एकान्त प्रदेशका भी सबको दर्शन होने लगा तथा उस उत्तम वनमें गौएँ सुखपूर्वक चरने लगीं॥ २४॥ तदनन्तर वनमें विचरनेवाले सभी गोप उस तालवनमें जा घुसे। उनका शोक, भय और आयास दूर हो गया था, अत: वे वहाँ सब ओर बारम्बार विचरण करने लगे॥ २५॥ तदनन्तर जब गौएँ सुखपूर्वक सब ओर फैलकर चरने लगीं, तब गजराजके समान पराक्रमी श्रीकृष्ण और बलराम वृक्षोंके पत्तोका आसन लगाकर

English

"O Keshava, thou being awake, it is difficult for that demon to go again to heaven, who, on his being slain in the celestial region, again rises up assuming a human body (82). Therefore, O Nārāyana, do thou come to the world. We are also descending on earth. Do thou create your own self for the destruction of Dānavas (83). The forms of thine, which are not manifest, are both visible and invisible to the celestials. In those forms, the gods, created by thee, shall descend on earth (84).

अध्याय ४१

श्लोक 46

देवर्षिभिस्तपोवृद्धैः सिद्धैः सप्तर्षिभिस्तथा ।राजर्षिभिः पुण्यतमैर्गन्धर्वैश्चाप्सरोगणैः

devarṣibhistapovṛddhaiḥ siddhaiḥ saptarṣibhistathā | rājarṣibhiḥ puṇyatamairgandharvaiścāpsarogaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

द्ुमपर्णासनं कृत्वा तो यथाई निषीदतु: ॥ २६ यथोचित रीतिसे बैठ गये इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वण शिशुचर्यायां धेनुकवधे त्रयोदशो5ध्याय: इसप्रकार श्रीयहाभारतकेखिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत विष्णुपर्वमेंबाललीलाके ग्रसंगमें धेनुकायुरका वधविषयक तेरहवाँ अध्याय पूराहुआ बलरामद्ठारा प्रलम्बासुरका वध

English

"O Vishnu, when thou shalt come down on earth, Kansa will not be able to reign and the object, for which the earth has come, will also be accomplished (85). Thou art the preceptor of all works in the land of Bharata, thou art the eye of all and the supreme refuge. Therefore, O Hrishikesha do thou come on earth and slay those wicked Dānavas (86)".

अध्याय ४१

श्लोक 47

चराचरगुरुः श्रीमान् वृतः सर्वैः सुरैस्तथा ।ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनमब्रवीत्

carācaraguruḥ śrīmān vṛtaḥ sarvaiḥ suraistathā | brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho daityaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

अथ तौ जातहर्षोँ तु वसुदेवसुतावुभो। तत् तालवनमुत्सूज्य भूयो भाण्डीरमागतौ महेन्द्रायुधसंसक्ती शुक्लकृष्णाविवाम्बुदौ वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! तदनन्तर हर्षमें भरे हुए वे दोनों वसुदेवकुमार उस तालवनको छोड़कर पुन: भाण्डीरवटके पास आ गये ॥ १॥ वहाँ वे हृष्ट-पुष्ट और सुन्दर गोधनोंको चराते तथा बढ़ी हुई खेतीसे सम्पन्न वनस्थलियोंकी शोभा निहारते हुए विचरने लगे॥ २॥ शत्रुओंको संताप देनेवाले वे दोनों भाई कभी ताल ठोंकते, कभी गीत गाते, कभी वृक्षोंके फल-फूल और पत्ते तोड़ते और कभी बछड़ेवाली गौओंको उनके

English

¹⁸⁰ Dharma's incarnation was Yudhishthira, Sakra's was Arjuna and Pavana's was Bhimasena. The two Aswinis incarnated themselves as Nakula and Sahadeva. The sun incarnated himself as Karna, the priest of the gods Vrihaspati as Drona, the eighth Vasu as Bhishma, death as Vidura, Kali as Duryodhana, Soma as Abhimanyu, Sukra as Bhurisrava, Varuna as Srutayudha, Sankara as Ashwathama, Mitra as Kanika, Kuvera as Dhritarashtra. The Gandharva and others incarnated themselves as Ugrasena, Dushasana and others.

अध्याय ४१

श्लोक 48

प्रीतोऽस्मि तव भक्तस्य तपसानेन सुव्रत ।वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि

prīto'smi tava bhaktasya tapasānena suvrata | varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmamāpnuhi

हिन्दी अर्थ

नाम ले-लेकर पुकारते थे॥ ३॥ कंधेपर गौ बाँधनेकी रस्सी डाले, सुन्दर लक्षणोंसे सम्पन्न तथा वनमालासे बछड़ोंके समान शोभा पाते थे॥ ४॥ उन दोनोंमेंसे एकके शरीरकी कान्ति सुवर्ण-चूर्णके समान गौर थी, तो दूसरेकी अज्ञन-चूर्णके समान श्याम। वे दोनों एक- दूसरेके अज्भोंक समान रंगवाले वस्त्र धारण करते थे (अर्थात् गोरे बलभद्रका वस्त्र श्रीकृष्णकी अड्गभकान्तिके समान नीला था और श्यामसुन्दर श्रीकृष्णका वस्त्र बलभद्रकी अज्भप्रभाके समान सुनहरा एवं पीला था)। वे दोनों इन्द्रधनुषसे सटे हुए श्रेत और काले रंगके दो बादलोंके समान जान पड़ते थे

English

¹⁸¹ A stringed musical instrument.

अध्याय ४१

श्लोक 49

न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः ।न मानुषाः पिशाचाश्च निहन्युर्मां कथञ्चन

na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ | na mānuṣāḥ piśācāśca nihanyurmāṃ kathañcana

अध्याय ४१

श्लोक 50

ऋषयो वा न मां शापैः क्रुद्धा लोकपितामह ।शपेयुस्तपसा युक्ता वरमेतं वृणोम्यहम्

ṛṣayo vā na māṃ śāpaiḥ kruddhā lokapitāmaha | śapeyustapasā yuktā varametaṃ vṛṇomyaham

हिन्दी अर्थ

तत्र त्वान्दोलिकाभिश्च युद्धमार्गविशारदौ। अष्मभि: क्षेपणीयैश्व तौ व्यायाममकुर्वताम् मुदितौ सिंहविक्रान्तोी यथाकामं विचेरतु: दृष्टि प्रणिदधे कृष्णे रौहिणेये च दारुणाम् अविषद्ठां ततो मत्वा कृष्णमद्भुतविक्रमम्। रौहिणेयवधे यत्रमकरोद् दानवोत्तम:

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 51

न शस्त्रेण न चास्त्रेण गिरिणा पादपेन वा ।न शुष्केण न चार्द्रेण स्यान्न चान्येन मे वधः

na śastreṇa na cāstreṇa giriṇā pādapena vā | na śuṣkeṇa na cārdreṇa syānna cānyena me vadhaḥ

हिन्दी अर्थ

वेष ग्रहण करके शोभा पाते थे॥ ६॥ वनमें उन दोनोंके पीछे चलनेवाले बहुत-से गोप-बालक थे। उन्हें साथ लेकर वे दोनों भाई गोवर्धनके आस-पास विचरा करते थे। वे कभी किसीसे पराजित होनेवाले नहीं थे। भाण्डीरवटके पास लोक-प्रचलित बालक्रीडाओंद्वारा मन बहलाते हुए श्रीकृष्ण और बलराम विचरण करने लगे इस प्रकार देवताओंद्वारा पूजित होनेपर भी वे दोनों मानवी दीक्षा ग्रहण करके मनुष्य-जातिके गुणोंसे युक्त क्रीडाएँ करते हुए वनमें घूमने लगे॥८॥ भाण्डीरके निकट आकर बालोचित क्रीडामें लगे हुए वे दोनों भाई उस उत्तम शाखाओंसे सम्पन्न एवं वक्षोंमें श्रेष्ठ बटके नीचे आ गये॥९॥ युद्धकी प्रणालीमें परम चतुर वे दोनों भाई वहाँ कभी झूला झूलकर और कभी फेंकनेयोग्य पत्थर फेंककर व्यायाम करने लगे॥ १०॥ नाना प्रकारके

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 52

पाणिप्रहारेणैकेन सभृत्यबलवाहनम् ।यो मां नाशयितुं शक्तः स मे मृत्युर्भविष्यति

pāṇiprahāreṇaikena sabhṛtyabalavāhanam | yo māṃ nāśayituṃ śaktaḥ sa me mṛtyurbhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

युद्धके पैंतरे दिखाते हुए वे दोनों सिंहके समान पराक्रमी वीर ग्वालबालोंके साथ रहकर अपनी इच्छाके अनुसार सानन्द विचरने लगे॥ ११॥ वे दोनों जब इस प्रकार खेलका आनन्द ले रहे थे, उसी समय उन्हें उठा ले जानेकी इच्छासे असुरोंमें श्रेष्ठ प्रलम्ब एक गोपबालकका वेष धारण करके वहाँ आया। उसने वन्य-पुष्पोंसे अपने-आपको विभूषित कर रखा था। वह उस समय उनका छिद्र (उन्हें उठा ले जानेका अवसर) ढूँढ़ रहा था और उन दोनों वीरोंको अपने हँसी-खेलसे लुभा रहा मनुष्यका शरीर धारण करके निः:शल्डूभावसे उन बालकोंके बीच घुस गया॥ १४॥ वे सब बालक उस देवद्रोहीके साथ खेलने लगे। वह ग्वालबालका वेष धारण करके आया था, इसलिये समस्त गोप उसे अपना भाई-बन्धु

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 53

भवेयमहमेवार्कः सोमो वायुर्हुताशनः ।सलिलं चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि दिशो दश

bhaveyamahamevārkaḥ somo vāyurhutāśanaḥ | salilaṃ cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi diśo daśa

अध्याय ४१

श्लोक 54

अहं क्रोधश्च कामश्च वरुणो वासवो यमः ।धनदश्च धनाध्यक्षो यक्षः किम्पुरुषाधिपः

ahaṃ krodhaśca kāmaśca varuṇo vāsavo yamaḥ | dhanadaśca dhanādhyakṣo yakṣaḥ kimpuruṣādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

ही मानते थे॥ १५॥ परंतु गोपवेषमें आया हुआ प्रलम्ब उन दोनों वीरोंकी दुर्बलताका अवसर ढूँढ़ रहा था, इसलिये उसने श्रीकृष्ण और बलरामपर क्ररतापूर्ण दृष्टि डाली ॥ १६॥ श्रीकृष्णका पराक्रम अद्भुत था, इसलिये उन्हें अजेय मानकर उस दानवराजने रोहिणीकुमार बलरामजीको मारनेका प्रयलल किया कृष्ण: श्रीदामसहितः पुप्लुबे गोपसूनुना। संकर्षणस्तु प्लुतवान् प्रलम्बेन सहानघ श्रीदाममजयत् कृष्ण: प्रलम्बं रोहिणीसुतः । गोपालै: कृष्णपक्षीयैगोंपालास्त्वपरे जिता:

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 55

एवमुक्तस्तु दैत्येन स्वयम्भूर्भगवांस्तदा ।उवाच दैत्यराजं तं प्रहसन् नृपसत्तम

evamuktastu daityena svayambhūrbhagavāṃstadā | uvāca daityarājaṃ taṃ prahasan nṛpasattama

अध्याय ४१

श्लोक 56

ब्रह्मोवाच ।एते दिव्या वरास्तात मया दत्तास्तवाद्भुताः ।सर्वान् कामानिमांस्तात प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

brahmovāca | ete divyā varāstāta mayā dattāstavādbhutāḥ | sarvān kāmānimāṃstāta prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 57

एवमुक्त्वा तु भगवाञ्जगामाकाशमेव हि ।वैराजं ब्रह्मसदनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

evamuktvā tu bhagavāñjagāmākāśameva hi | vairājaṃ brahmasadanaṃ brahmarṣigaṇasevitam

अध्याय ४१

श्लोक 58

ततो देवाश्च नागाश्च गन्धर्वा मुनयस्तथा ।वरप्रदानं श्रुत्वा ते पितामहमुपस्थिताः

tato devāśca nāgāśca gandharvā munayastathā | varapradānaṃ śrutvā te pitāmahamupasthitāḥ

अध्याय ४१

श्लोक 59

विभुं विज्ञापयामासुर्देवा इन्द्रपुरोगमाः

vibhuṃ vijñāpayāmāsurdevā indrapurogamāḥ

अध्याय ४१

श्लोक 60

वरेणानेन भगवन् बाधयिष्यति नोऽसुरः ।ततः प्रसीद भगवन्वधोऽप्यस्य विचिन्त्यताम्

vareṇānena bhagavan bādhayiṣyati no'suraḥ | tataḥ prasīda bhagavanvadho'pyasya vicintyatām

अध्याय ४१

श्लोक 61

भवान् हि सर्वभूतानां स्वयम्भूरादिकृद् विभुः ।स्रष्टा च हव्यकव्यानामव्यक्तप्रकृतिर्ध्रुवः

bhavān hi sarvabhūtānāṃ svayambhūrādikṛd vibhuḥ | sraṣṭā ca havyakavyānāmavyaktaprakṛtirdhruvaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 62

ततो लोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः ।प्रोवाच भगवान् वाक्यं सर्वान् देवगणांस्तदा

tato lokahitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ | provāca bhagavān vākyaṃ sarvān devagaṇāṃstadā

हिन्दी अर्थ

तमाह सस्मितं कृष्ण: साम्रा हर्षाकुलेन वै। अभिज्ञो रौहिणेयस्य वृत्तस्य च बलस्य च। यस्त्वं जगन्मयं देवं गुह्याद् गुह्मतरं गत: समर नारायणात्मानं लोकानां त्वं विपर्यये। अवगच्छात्मना55त्मानं समुद्राणां समागमे पुरातनानां देवानां ब्रह्मग: सलिलस्य च। आत्मवृत्तप्रभावाणां संस्मराद्यं च वै बपु;

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 63

अवश्यं त्रिदशास्तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम् ।तपसोऽन्तेऽस्य भगवान् वधं विष्णुः करिष्यति

avaśyaṃ tridaśāstena prāptavyaṃ tapasaḥ phalam | tapaso'nte'sya bhagavān vadhaṃ viṣṇuḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

वायुलोंकायुरुच्छूवासो मन: सोमो हाभूत् तव यत्त्वया दर्शितं लोके ततू पश्यन्ति दिवौकस:। यत् त्वया नोक्तपूर्व हि कस्तदन्वेष्टुमहति उस महान् असुरने रोहिणीनन्दन बलरामको बड़े वेगसे हर लिया, ठीक उसी तरह जैसे प्रलयंकर काल एकार्णवमें डूबे हुए समस्त लोकका अपहरण कर लेता है॥ २९॥ प्रलम्बासुरके द्वारा हरकर ले जाये जाते हुए संकर्षण आकाशमें ऐसे जान पड़ते थे, मानो कोई काला मेघ चन्द्रमाको अपने ऊपर बिठाकर लिये जा रहा हो॥ ३०॥ उस समय बलरामने अपने-आपको प्राण- संशयकी स्थितिमें पड़ा हुआ समझा। तब हैत्यके कंधेपर

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 64

एतच्छ्रुत्वा सुराः सर्वे वाक्यं पङ्कजसम्भवात् ।स्वानि स्थानानि दिव्यानि जग्मुस्ते वै मुदान्विताः

etacchrutvā surāḥ sarve vākyaṃ paṅkajasambhavāt | svāni sthānāni divyāni jagmuste vai mudānvitāḥ

अध्याय ४१

श्लोक 65

लब्धमात्रे वरे चापि सर्वाः सोऽबाधत प्रजाः ।हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वरदानेन दर्पितः

labdhamātre vare cāpi sarvāḥ so'bādhata prajāḥ | hiraṇyakaśipurdaityo varadānena darpitaḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय आप जिस शेषशायी नारायणरूपसे विराजमान होते हैं, उसका स्वयं ही अनुभव कीजिये पुरातन देवता, ब्रह्मा, जल तथा अपने चरित्र और प्रभाव--इन सबका आदि कारण तथा जो आपका शाश्वत स्वरूप है, उसका स्मरण कीजिये॥ ३७ ॥ ' आकाश आपका सिर है, जल मूर्ति है, पृथ्वी पैर है, अग्नि मुख है, लोकोंको जीवन देनेवाली वायु आपका उच्छवास है और चन्द्रमा आपका मन है॥३८॥ आपके सहस्ों हैं। आपकी नाभिसे सहस्नों कमल प्रकट हो चुके हैं। आप सहमस्न किरणोंवाले सूर्यको चक्ररूपसे धारण करके शत्रुओंका संहार करते हैं॥ ३९॥ आपने पूर्वकालमें जो कुछ दिखाया है, संसारमें उसीको देवता लोग देखते हैं।

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 66

आश्रमेषु महाभागान् मुनीन् वै शंसितव्रतान् ।सत्यधर्मरतान् दान्तान् पुरा धर्षितवांस्तु सः

āśrameṣu mahābhāgān munīn vai śaṃsitavratān | satyadharmaratān dāntān purā dharṣitavāṃstu saḥ

हिन्दी अर्थ

आपने पहले जिसकी चर्चा नहीं की है, उसका अनुसंधान कौन कर सकता है? यद् वेदितव्यं लोके5स्मिंस्तत्त्वया समुदाहतम्। विदितंयत् तवैकस्य देवा अपि न तद्विदु: देवैर्न दृष्टश्चान्तस्ते तेनानन्त इति स्मृतः। चतुर्युगेषु लोकानां चातुहोंत्रफलाशनः

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 67

देवांस्त्रिभुवनस्थांस्तु पराजित्य महासुरः ।त्रैलोक्यं वशमानीय स्वर्गे वसति दानवः

devāṃstribhuvanasthāṃstu parājitya mahāsuraḥ | trailokyaṃ vaśamānīya svarge vasati dānavaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 68

यदा वरमदोन्मत्तो न्यवसद् दानवो दिवि ।यज्ञियान् कृतवान्दैत्यान्देवांश्चैवाप्ययज्ञियान्

yadā varamadonmatto nyavasad dānavo divi | yajñiyān kṛtavāndaityāndevāṃścaivāpyayajñiyān

अध्याय ४१

श्लोक 69

आदित्याश्च ततो रुद्रा विश्वे च मरुतस्तथा ।शरण्यं शरणं विश्वमुपाजग्मुर्महाबलम्

ādityāśca tato rudrā viśve ca marutastathā | śaraṇyaṃ śaraṇaṃ viśvamupājagmurmahābalam

अध्याय ४१

श्लोक 70

वेदयज्ञमयं ब्रह्म ब्रह्मदेवं सनातनम् ।भूतं भव्यं भविष्यं च प्रभुं लोकनमस्कृतम् ।नारायणं विभुं देवाः शरणं शरणागताः

vedayajñamayaṃ brahma brahmadevaṃ sanātanam | bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca prabhuṃ lokanamaskṛtam | nārāyaṇaṃ vibhuṃ devāḥ śaraṇaṃ śaraṇāgatāḥ

अध्याय ४१

श्लोक 71

त्रायस्व नोऽद्य देवेश हिरण्यकशिपोर्भयात् ।त्वं हि नः परमो धाता ब्रह्मादीनां सुरोत्तम

trāyasva no'dya deveśa hiraṇyakaśiporbhayāt | tvaṃ hi naḥ paramo dhātā brahmādīnāṃ surottama

हिन्दी अर्थ

पर्यष्वजत बै कृष्णं रौहिणेय: प्रतापवान् तंतुकृष्णश्व गोपाश्व दिविस्थाश्न दिवोकसः:। तुष्ठवुर्निहते हैत्ये जयाशीर्भिमहाबलम् बलेनायं हतो हैत्यो बालेनाक्लिष्टकर्मणा। विवदन्त्यशरीरिण्यो वाच: सुरसमीरिता: बलदेवेति नामास्य देवैरुक्त दिवि स्थितैः । बल॑ तु बलदेवस्य तदा भुवि जना विदुः

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 72

त्वं हि नः परमो देवस्त्वं हि नः परमो गुरुः ।उत्फुल्लाम्बुजपत्राक्षः शत्रुपक्षभयङ्करः ।क्षयाय दितिवंशस्य शरण्यस्त्वं भवस्व नः

tvaṃ hi naḥ paramo devastvaṃ hi naḥ paramo guruḥ | utphullāmbujapatrākṣaḥ śatrupakṣabhayaṅkaraḥ | kṣayāya ditivaṃśasya śaraṇyastvaṃ bhavasva naḥ

अध्याय ४१

श्लोक 73

भयं त्यजध्वममरा ह्यभयं वो ददाम्यहम् ।तथैवं त्रिदिवं देवाः प्रतिपत्स्यथ माचिरम्

bhayaṃ tyajadhvamamarā hyabhayaṃ vo dadāmyaham | tathaivaṃ tridivaṃ devāḥ pratipatsyatha māciram

अध्याय ४१

श्लोक 74

एष तं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम् ।अवध्यममरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्म्यहम्

eṣa taṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam | avadhyamamarendrāṇāṃ dānavendraṃ nihanmyaham

अध्याय ४१

श्लोक 75

एवमुक्त्वा स भगवान् विसृज्य त्रिदशेश्वरान् ।हिरण्यकशिपो राजन्नाजगां हरिः सभाम्

evamuktvā sa bhagavān visṛjya tridaśeśvarān | hiraṇyakaśipo rājannājagāṃ hariḥ sabhām

अध्याय ४१

श्लोक 76

नरस्य कृत्वार्धतनुं सिंहस्यार्धतनुं प्रभुः ।नारसिंहेण वपुषा पाणिं निष्पिष्य पाणिना

narasya kṛtvārdhatanuṃ siṃhasyārdhatanuṃ prabhuḥ | nārasiṃheṇa vapuṣā pāṇiṃ niṣpiṣya pāṇinā

अध्याय ४१

श्लोक 77

जीमूतघनसङ्काशो जीमूतघननिःस्वनः ।जीमूतघनदीप्तौजा जीमूत इव वेगवान्

jīmūtaghanasaṅkāśo jīmūtaghananiḥsvanaḥ | jīmūtaghanadīptaujā jīmūta iva vegavān

अध्याय ४१

श्लोक 78

दैत्यं सोऽतिबलं दीप्तं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ।दृप्तैर्दैत्यगणैर्गुप्तं हतवानेकपाणिना

daityaṃ so'tibalaṃ dīptaṃ dṛptaśārdūlavikramam | dṛptairdaityagaṇairguptaṃ hatavānekapāṇinā

अध्याय ४१

श्लोक 79

नृसिंह एष कथितो भूयोऽयं वामनोऽपरः ।यत्र वामनमाश्रित्य रूपं दैत्यविनाशकृत्

nṛsiṃha eṣa kathito bhūyo'yaṃ vāmano'paraḥ | yatra vāmanamāśritya rūpaṃ daityavināśakṛt

हिन्दी अर्थ

उनके द्वारा सम्पन्न की हुई खेतीसे जो अन्न पैदा होता है, उसीको हम तथा दूसरे मनुष्य खाते हैं, उसीका धर्मके कार्यमें भी उपयोग करते हुए देवताओंको यज्ञ आदिके द्वारा तृत्त करते हैं॥८॥ इस संसारमें जब इन्द्रदेव वर्षा करते हैं, तब उसीसे खेतीकी उपज बढ़ती है। वर्षासे ही पृथ्वीके तृप्त होनेपर सम्पूर्ण जगत् सजल दिखायी देता है॥ ९ ॥ तात! उस वर्षसे बढ़ी हुई घासोंद्वारा ही साँड्रोंसहित ये गौएँ हृष्ट-पुष्ट होकर बछड़े देतीं और दूध देनेवाली होती हैं॥ १०॥ जहाँ वर्षा करनेवाले मेघ दिखायी देते हैं, उस भूमिपर कभी अनाज और तृणका अभाव नहीं होता तथा वहाँके लोग कभी भूखसे पीड़ित नहीं देखे जाते हैं' वाय्वीरितं तु मेघेषु करोति निनदं महत्। जवेनावर्तितं चैव गर्जतीति जना विदुः

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 80

बलेर्बलवतो यज्ञे बलिना विष्णुना पुरा ।विक्रमैस्त्रिभिरक्षोभ्याः क्षोभितास्ते महासुराः

balerbalavato yajñe balinā viṣṇunā purā | vikramaistribhirakṣobhyāḥ kṣobhitāste mahāsurāḥ

हिन्दी अर्थ

बहुभिः काममगैर्मेघे: शक्रो भृत्यैरिवेश्वर: क्रचिद् दुर्दिनसंकाशैः क्कचिच्छिन्नाभ्रसंनिभ:। क्रचिद् भिन्नाजनाकारै: क्रचिच्छीकरवर्षिभि: क्कचिच्छीकरमुक्ताभं कुरुते गगनं घन: एवमेतत् पयो दुग्धं गोभि: सूर्यस्य वारिहै: । पर्जन्यः सर्वभूतानां भवाय भुवि वर्षति

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 81

पर्वकालब्धं सबशक्तिमान्भगवान्वाझारूपधाण- विप्रचित्तिः शिबिः शङ्कुरयःशङ्कुस्तथैव च ।अयःशिरा शङ्कुशिरा हयग्रीवश्च वीर्यवान्

parvakālabdhaṃ sabaśaktimānbhagavānvājhārūpadhāṇa- vipracittiḥ śibiḥ śaṅkurayaḥśaṅkustathaiva ca | ayaḥśirā śaṅkuśirā hayagrīvaśca vīryavān

अध्याय ४१

श्लोक 82

वेगवान् केतुमानुग्रः सोमव्यग्रो महासुरः ।पुष्करः पुष्कलश्चैव वेपनश्च महारथः

vegavān ketumānugraḥ somavyagro mahāsuraḥ | puṣkaraḥ puṣkalaścaiva vepanaśca mahārathaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 83

बृहत्कीर्तिर्महाजिह्वः साश्वोऽश्वपतिरेव च ।प्रह्लादोऽश्वशिराः कुम्भः संह्रादो गगनप्रियः ।अनुह्रादो हरिहरौ वराहः शङ्करो रुजः

bṛhatkīrtirmahājihvaḥ sāśvo'śvapatireva ca | prahlādo'śvaśirāḥ kumbhaḥ saṃhrādo gaganapriyaḥ | anuhrādo hariharau varāhaḥ śaṅkaro rujaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 84

शरभः शलभश्चैव कुपनः कोपनः क्रथः ।बृहत्कीर्तिर्महाजिह्वः शङ्कुकर्णो महास्वनः

śarabhaḥ śalabhaścaiva kupanaḥ kopanaḥ krathaḥ | bṛhatkīrtirmahājihvaḥ śaṅkukarṇo mahāsvanaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 85

दीर्घजिह्वोऽर्कनयनो मृदुचापो मृदुप्रियः ।बायुर्यविष्ठो नमुचिः शम्बरो विज्वरो महान्

dīrghajihvo'rkanayano mṛducāpo mṛdupriyaḥ | bāyuryaviṣṭho namuciḥ śambaro vijvaro mahān

अध्याय ४१

श्लोक 86

चन्द्रहन्ता क्रोधहन्ता क्रोधवर्धन एव च ।कालकः कालकेयश्च वृत्रः क्रोधो विरोचनः

candrahantā krodhahantā krodhavardhana eva ca | kālakaḥ kālakeyaśca vṛtraḥ krodho virocanaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 87

गरिष्ठश्च वरिष्ठश्च प्रलम्बनरकावुभौ ।इन्द्रतापनवातापी केतुमान् बलदर्पितः

gariṣṭhaśca variṣṭhaśca pralambanarakāvubhau | indratāpanavātāpī ketumān baladarpitaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 88

असिलोमा पुलोमा च वाक्कलः प्रमदो मदः ।खसृमः कालवदनः करालः कैशिकः शरः

asilomā pulomā ca vākkalaḥ pramado madaḥ | khasṛmaḥ kālavadanaḥ karālaḥ kaiśikaḥ śaraḥ

अध्याय ४१

श्लोक 89

एकाक्षश्चन्द्रहा राहुः संह्रादः सृमरः खनः ।शतघ्नीचक्रहस्ताश्च तथा परिघपाणयः

ekākṣaścandrahā rāhuḥ saṃhrādaḥ sṛmaraḥ khanaḥ | śataghnīcakrahastāśca tathā parighapāṇayaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 90

महाशिलाप्रहरणाः शूलहस्ताश्च दानवाः ।अस्मयन्त्रायुधोपेता भिन्दिपालायुधास्तथा

mahāśilāpraharaṇāḥ śūlahastāśca dānavāḥ | asmayantrāyudhopetā bhindipālāyudhāstathā

अध्याय ४१

श्लोक 91

शूलोलूखलहस्ताश्च परश्वधधरास्तथा ।पाशमुद्गरहस्ता वै तथा मुसलपाणयः

śūlolūkhalahastāśca paraśvadhadharāstathā | pāśamudgarahastā vai tathā musalapāṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

वक्षोंके नीचे अथवा पर्वतके समीप किसी सुखद स्थानपर पवित्र पशुओंको एकत्र करके उनके पास जाकर उनका विस्तारपूर्वक पूजन किया जाय और एक शुभ मन्दिरमें सरे ब्रजके दूधका संग्रह कर लिया जाय। इस विषयमें आपलोग क्‍या विचार कर रहे हैं॥११-१२॥ फिर शरद्-ऋतुके फूलोंसे जिनके मस्तकका श्रृड्रार किया गया हो, ऐसी समस्त गौएँ गिरिवर गोवर्धनकी दक्षिणावर्त परिक्रमा करके पुन: ब्रजमें जायँ॥१३॥ इस समय प्रमोदपूर्ण रमणीय शरद्-ऋतु आ गयी है, जबकि जल और घास गौओंके लिये स्वादुताके गुणोंसे सम्पन्न हो जाते हैं। अब जलाशयोंमें पानी बरसानेवाले बादल छँट गये॥ १४॥ खिले हुए कदम्ब-पुष्पोंके कारण वन गौर- वर्णका प्रतीत होता है। कहीं-कहीं बाणासनों--झाड़- झंखाड़ोंक कारण वह श्याम रंगका दिखायी देता है। अब घासें कोमल नहीं रहीं--कुछ कठोर हो गयी हैं। वनमें मोरोंकी मधुर वाणी नहीं सुनायी देती है

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 92

नानाप्रहरणा घोरा नानावेषा महाजवाः ।कृर्मकुक्कुटवक्त्राश्च शशोलूकमुखास्तथा

nānāpraharaṇā ghorā nānāveṣā mahājavāḥ | kṛrmakukkuṭavaktrāśca śaśolūkamukhāstathā

अध्याय ४१

श्लोक 93

खरोष्ट्रवदनाश्चैव वराहवदनास्तथा ।भीमा मकरवक्त्राश्च क्रोष्टुवक्त्राश्च दानवाः ।आखुदर्दुरवक्त्राश्च घोरा वृकमुखास्तथा

kharoṣṭravadanāścaiva varāhavadanāstathā | bhīmā makaravaktrāśca kroṣṭuvaktrāśca dānavāḥ | ākhudarduravaktrāśca ghorā vṛkamukhāstathā

हिन्दी अर्थ

मयूराद््ररुहै भूमिर्बहुनेत्रेव लक्ष्यते स्वपड्टूमलिनैस्तीरे: काशपुष्पलताकुलै:। हंससारसविन्यासैर्यमुना भाति शोभना कलमापाकरम्येषु केदारेषु जलेषु च। सस्यादा जलजादाश्च मत्ता विरुरुवु: खगा: 'रातके समय (जलाशयोंके) जलमें अगणित कुमुद खिल उठते हैं और आकाश असंख्य तारिकाओंसे चित्रित हो जाता है। वे दोनों मानो एक-दूसरेके प्रति गर्व-सा प्रकट करते हुए कहते हैं कि 'मेरी शोभा तुमसे

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 94

मार्जारगजवक्त्राश्च महावक्त्रास्तथापरे ।नक्रमेषाननाः शूरा गोऽजाविमहिषाननाः

mārjāragajavaktrāśca mahāvaktrāstathāpare | nakrameṣānanāḥ śūrā go'jāvimahiṣānanāḥ

हिन्दी अर्थ

कम नहीं है'॥२१॥ जिनमें मदमत्त पुरुषोंकी भाँति क्रौद्ध पक्षियोंकी मधुर बोली गूँज रही है, जहाँ पके हुए धानकी बालें पीली साड़ीमें सजी हुई सुन्दरी बालाओंकी भाँति अपनी श्रवेत-पीत प्रभा बिखेर रही हैं और इस प्रकार जो विवाहित स्त्री-पुरुषोंके कौतुकागारोंके सदृश रमणीयता धारण करते हैं, उन वनोंमें मनको अधिक आनन्दका अनुभव होता है॥२२॥ पोखरियाँ, पोखरे, खिले हुए कमलोंसे सुशोभित बाबड़ियाँ, खेतोंकी क्यारियाँ, नदियाँ और सरोवर--ये सब-के-सब अनृपम शोभा- सम्पत्तिसे प्रकाशित हो उठे हैं॥२३॥ लाल कमल, जलजनित शोभाके भागी हुए हैं॥ २४॥ मोरोंका मद उतर गया है। वायु मन्दगतिसे आगे बढ़ रही है। आकाश बादलोंसे शून्य हो गया है और समुद्र भरा-पूरा दिखायी देता है॥२५॥ वर्षा-ऋतु बीत जानेसे जो यत्र-तत्र

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 95

गोधाशल्यकवक्त्राश्च क्रौञ्चवक्त्राश्च दानवाः ।गरुडाननाः खड्गमुखा मयूरवदनास्तथा

godhāśalyakavaktrāśca krauñcavaktrāśca dānavāḥ | garuḍānanāḥ khaḍgamukhā mayūravadanāstathā

अध्याय ४१

श्लोक 96

गजेन्द्रचर्मवसनास्तथा कृष्णाजिनाम्बराः ।चीरसंवृतदेहाश्च तथा वल्कलवाससः

gajendracarmavasanāstathā kṛṣṇājināmbarāḥ | cīrasaṃvṛtadehāśca tathā valkalavāsasaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 97

उष्णीषिणो मुकुटिनस्तथा कुण्डलिनोऽसुराः ।किरीटिनो लम्बशिखाः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः ।नानावेषधरा दैत्या नानामाल्यसुलेपनाः

uṣṇīṣiṇo mukuṭinastathā kuṇḍalino'surāḥ | kirīṭino lambaśikhāḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ | nānāveṣadharā daityā nānāmālyasulepanāḥ

हिन्दी अर्थ

असना: सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्व पुष्पिता: इषुसाह्मा निकुम्भाश्न प्रियका: स्वर्णकास्तथा। सूमरा: पेचकाश्नेव केतक्यश्च समन्ततः शरत्प्रकाशयोषेव गोष्ठेष्वटति रूपिणी नूनं त्रिदशभूयिष्ठ मेघकालसुखोषितम्। पतत् त्रिकेतनं देव॑ बोधयन्ति दिवोकस:

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 98

स्वान्यायुधानि सङ्गृह्य प्रदीप्तान्यतितेजसा ।क्रममाणं हृषीकेशमुपावर्तन्त सर्वशः

svānyāyudhāni saṅgṛhya pradīptānyatitejasā | kramamāṇaṃ hṛṣīkeśamupāvartanta sarvaśaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 99

प्रमथ्य सर्वान् दैतेयान् पादहस्ततलैः प्रभुः ।रूपं कृत्वा महाभीमं जहाराशु स मेदिनीम्

pramathya sarvān daiteyān pādahastatalaiḥ prabhuḥ | rūpaṃ kṛtvā mahābhīmaṃ jahārāśu sa medinīm

अध्याय ४१

श्लोक 100

तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे ।नभः प्रक्रममाणस्य नाभ्यां किल समास्थितौ

tasya vikramato bhūmiṃ candrādityau stanāntare | nabhaḥ prakramamāṇasya nābhyāṃ kila samāsthitau

हिन्दी अर्थ

दूध-दहीके मारटों या घड़ोंसे जो माखन आदि ढाले जाते हैं, वे ही जिनकी हँसी हैं, उन ब्रजों एवं गोष्टोंमें तो यह शरदू-ऋतु मूर्तिमती सुन्दरी युवतीकी भाँति घूम रही है॥ ३८॥ निश्चय ही देवतालोग इस समय देवश्रेष्ठ भगवान् गरुडध्वजको, जो वर्षाकालमें सुखपूर्वक शयन कर चुके हैं, जगा रहे हैं॥३९॥ वर्षा बीत जानेपर ऐसी सुन्दर खेतीसे सुशोभित शरद्-ऋतुका शुभागमन हुआ है। इस समय (मेघके समान) नीले, चन्द्रमाके समान श्वेत तथा सूर्यके सदृश सुनहरे रंगवाले बहुत- से पक्षियोंने जिसे बहुरंगा बना दिया है, जो विविध प्रकारके फलों और नूतन पल्‍्लवोंसे घना हो रहा है और इसलिये जो इब्द्रधनुषसे युक्त श्याम मेघकी-सी शोभा धारण करता है, जिसके वृक्षोंकी एक-एक शाखा घरके समान जान पड़ती है, जो लता और वल्लरियोंसे भलीभाँति अलंकृत है, जिसका विशाल मूलभाग बहुत दूरतक फैला हुआ है तथा जो वायुके विस्तारसे

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 101

परं प्रक्रममाणस्य जानुदेशे स्थितावुभौ ।विष्णोरतुलवीर्यस्य वदन्त्येवं द्विजातयः

paraṃ prakramamāṇasya jānudeśe sthitāvubhau | viṣṇoratulavīryasya vadantyevaṃ dvijātayaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 102

हृत्वा स पृथिवीं कृत्स्नां जित्वा चासुरपुङ्गवान् ।ददौ शक्राय त्रिदिवं विष्णुर्बलवतां वरः

hṛtvā sa pṛthivīṃ kṛtsnāṃ jitvā cāsurapuṅgavān | dadau śakrāya tridivaṃ viṣṇurbalavatāṃ varaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 103

एष ते वामनो नाम प्रादुर्भावो महात्मनः ।वेदविद्भिद्विजैरेव कथ्यते वैष्णवं यशः

eṣa te vāmano nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ | vedavidbhidvijaireva kathyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 104

भूयो भूतात्मनो विष्णोः प्रादुर्भावो महात्मनः ।दत्तात्रेय इति ख्यातः क्षमया परया युतः

bhūyo bhūtātmano viṣṇoḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ | dattātreya iti khyātaḥ kṣamayā parayā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रीणयत्येव न: सर्वान् बुद्धिर्व॑श्धिकरी गवाम् त्वत्कृते कृष्ण घोषो5यं क्षेमी मुदितगोकुल: । कृत्स्नो वसति शान्तारिर्यथा स्वर्ग गतस्तथा वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! दामोदर ( श्रीकृष्ण) -की बात सुनकर गौओंपर ही अपनी जीविका निर्भर करनेवाले वे गोपगण प्रसन्नतापूर्वक उनके वचनामृत- का आस्वादन करके निःशट्भू होकर बोले-- “हमारे बाल-गोपाल ! तुम्हारी यह बुद्धि--यह विचारधारा महत्त्वपूर्ण होनेके साथ ही गोपोंके लिये हितकर तथा गौओंकी वृद्धि करनेवाली है। यह हम सब लोगोंको तृप्ति ही प्रदान करती है॥ २॥ तुम्हीं हमारी गति हो, तुम्हीं

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 105

तेन नष्टेषु वेदेषु प्रक्रियासु मखेषु च ।चातुर्वर्ण्ये तु सङ्कीर्णे धर्मे शिथिलतां गते

tena naṣṭeṣu vedeṣu prakriyāsu makheṣu ca | cāturvarṇye tu saṅkīrṇe dharme śithilatāṃ gate

अध्याय ४१

श्लोक 106

अभिवर्धति चाधर्मे सत्ये नष्टेऽनृते स्थिते ।प्रजासु शीर्यमाणासु धर्मे चाकुलतां गते

abhivardhati cādharme satye naṣṭe'nṛte sthite | prajāsu śīryamāṇāsu dharme cākulatāṃ gate

हिन्दी अर्थ

बोद्धव्याच्चाभिमानाच्च विस्मितानि मनांसि न:॥ ५ पूतनावध आदि कार्य किया है, यह इस भूतलपर उत्तमस्त्व॑ मनुष्येषु देवेष्विव पुरंदर: उत्तमस्त्वं च मर्त्येषु देवेष्विव दिवाकर: कान्त्या लक्ष्म्या प्रसादेन वदनेन स्मितेन च । उत्तमस्त्वं च मत्येषु देवेष्विव निशाकर:

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 107

सहयज्ञक्रिया वेदाः प्रत्यानीता हि तेन वै ।चातुर्वर्ण्यमसङ्कीर्णं कृतं तेन महात्मना

sahayajñakriyā vedāḥ pratyānītā hi tena vai | cāturvarṇyamasaṅkīrṇaṃ kṛtaṃ tena mahātmanā

अध्याय ४१

श्लोक 108

तेन हैहयराजस्य कार्तवीर्यस्य धीमतः ।वरदेन वरो दत्तो दत्तात्रेयेण धीमता

tena haihayarājasya kārtavīryasya dhīmataḥ | varadena varo datto dattātreyeṇa dhīmatā

हिन्दी अर्थ

मनोरम कान्ति, शोभा-सम्पत्ति, प्रसाद, सुन्दर मुख और मुसकराहटके कारण भी तुम देवताओंमें चन्द्रमाकी भाँति मनुष्योंमें सबसे उत्तम हो॥८॥ बल, शरीर, बचपन और मनोहर चरित्रकी दृष्टिसे भी तुम्हारे समान शक्तिशाली मनुष्य दूसरा कोई नहीं है। प्रभो! तुमने गिरियज्ञके सकता है ? क्या महासागर कभी तटभूमिको लाँघ सका है॥ ९-१०॥ तात! आजसे इन्द्र-यागका उत्सव स्थगित हो गया। अब यह शोभासम्पन्न गिरियज्ञ, जिसे तुमने चालू किया है, गौओं और गोपोंके हितके लिये सम्पादित हो॥ ११॥ “दूधसे भरे हुए सुन्दर-सुन्दर पात्र एकत्र

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 109

एतद् वाहुद्वयं यत्ते मृधे मम कृतेऽनघ ।शतानि दश बाहूनां भविष्यन्ति न संशयः

etad vāhudvayaṃ yatte mṛdhe mama kṛte'nagha | śatāni daśa bāhūnāṃ bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 110

पालयिष्यसि कृत्स्नां च वसुधां वसुधाधिप ।दुर्निरीक्ष्योऽरिवृन्दानां धर्मज्ञश्च भविष्यसि

pālayiṣyasi kṛtsnāṃ ca vasudhāṃ vasudhādhipa | durnirīkṣyo'rivṛndānāṃ dharmajñaśca bhaviṣyasi

अध्याय ४१

श्लोक 111

एष ते वैष्णवः श्रीमान् प्रादुर्भावोऽद्भुतः शुभः ।कथितो वै महाराज यथाश्रुतमरिन्दम

eṣa te vaiṣṇavaḥ śrīmān prādurbhāvo'dbhutaḥ śubhaḥ | kathito vai mahārāja yathāśrutamarindama

हिन्दी अर्थ

भगवानपि तेनैव रूपेणाच्छादितः प्रभु: । सहितेः प्रणतो गोपैर्ववन्दात्मानमात्मना तमूचुर्विस्मिता गोपा देवं गिरिवरे स्थितम्। भगवंस्त्वद्वशे युक्ता दासा: किं कुर्म किड्डूरा: रँभानेसे जो सम्मिलित शब्द प्रकट हुआ, वह गोपोंका हर्ष बढ़ाने लगा। दहीके कुण्डमें ऊपर-ऊपर घी छा रहा था। दूधकी अनेक नहरें बहने लगीं। फलोंके गूदोंकी बड़ी भारी राशि जमा हो गयी। बहुत-से संस्कारक द्रव्य संचित हो गये और उज्जल भातोंका पर्वताकार पुझञ्न प्रकाशित होने लगा। इस प्रकार गौओंसे भरा हुआ श्रीकृष्णका गिरियज्ञ चालू हो गया। संतुष्ट हुए समस्त गोपगण उसमें सम्मिलित होकर आवश्यक कार्य करते

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 112

भूयश्च जामदग्न्योऽयं प्रादुर्भावो महात्मनः ।यत्र बाहुसहस्रेण विस्मितं दुर्जयं रणे ।रामोऽर्जुनमनीकस्थं जघान नृपतिं प्रभुः

bhūyaśca jāmadagnyo'yaṃ prādurbhāvo mahātmanaḥ | yatra bāhusahasreṇa vismitaṃ durjayaṃ raṇe | rāmo'rjunamanīkasthaṃ jaghāna nṛpatiṃ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

थे। गोपाड्नाओंने अपनी उपस्थितिसे उस महोत्सवको मनोहर बना दिया था॥ १६--१८॥ वहाँ भक्ष्य पदार्थोके सैकड़ों ढेर लगाये गये थे। नाना प्रकारके गन्ध, माल्य तथा भाँति-भाँतिके धूपोंसे वह यज्ञ सुशोभित होता था॥ १९ ॥ अग्निके समीप जो आज्यस्थाली और चरुस्थाली आदि रखी गयी थीं, वे उस यज्ञका विधान आरम्भ होते शुभ तिथिको उस यज्ञका अनुष्ठान आरम्भ किया था यज्ञके अन्तमें श्रीकृष्ण स्वयं ही मायासे पर्वतके अधिष्ठाता

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 113

रथस्थं पार्थिवं रामः पातयित्वार्जुनं भुवि ।धर्षयित्वा यथाकामं क्रोशमानं च मेघवत्

rathasthaṃ pārthivaṃ rāmaḥ pātayitvārjunaṃ bhuvi | dharṣayitvā yathākāmaṃ krośamānaṃ ca meghavat

हिन्दी अर्थ

भोग लगाने लगे ॥ २१ ॥ उस यज्ञमें श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको अन्न- पानसे तृप्त और दक्षिणासे संतुष्ट किया गया था। उन सबके मनोरथ पूर्ण हो गये थे। बे सुखपूर्वक स्वस्तिवाचन करके प्रसन्नचित्त होकर उठे थे॥ २२॥ यज्ञान्तसत्नानके समय गिरिदेवके रूपमें प्रकट हुए श्रीकृष्ण अपनेको अर्पित किये गये भोज्य पदार्थोको खाकर और इच्छानुसार दूध पीकर बोले--'मैं पूर्णतः तृत्त हो गया।' ऐसा कहकर वे उस दिव्य रूपके द्वारा जोर-जोरसे हँसने लगे दिव्य माला और अनुलेप धारण किये उन पर्वताकार प्रधानत: श्रीकृष्ण ही समझकर उनकी शरण ली

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 114

कृत्स्नं बाहुसहस्रं च चिच्छेद भृगुनन्दनः ।परश्वधेन दीप्तेन ज्ञातिभिः सहितस्य वै

kṛtsnaṃ bāhusahasraṃ ca ciccheda bhṛgunandanaḥ | paraśvadhena dīptena jñātibhiḥ sahitasya vai

हिन्दी अर्थ

प्रभावशाली भगवान् श्रीकृष्णने भी उसी रूपसे अपनेको छिपाये रखकर वहाँ एकत्र हुए गोपोंके साथ नतमस्तक हो स्वयं ही अपने-आपको प्रणाम किया॥ २५ ॥ गिरिराजके शिखरपर खड़े हुए उन पर्वतदेवतासे समस्त गोपोंने विस्मित होकर कहा--' भगवन् ! हम आपके वशें हैं; आपके दास एवं सेवक हैं, बताइये! हम आपकी क्‍या सेवा करें '॥ २६ ॥ तब उन्होंने पर्वतसे प्रकट हुई वाणीद्वारा उन गोपोंसे कहा--'यदि तुमलोगोंमें दयाभाव विद्यमान हो तो आजसे तुम्हें गौओंके भीतर मेरी पूजा करनी चाहिए ' अहं व: प्रथमो देव: सर्वकामकर: शुभ: । मम प्रभावाच्च गवामयुतान्येव भोक्ष्यथ

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 115

कीर्णा क्षत्रियकोटीभिर्मेरुमन्दरभूषणा ।त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता

kīrṇā kṣatriyakoṭībhirmerumandarabhūṣaṇā | triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī tena niḥkṣatriyā kṛtā

हिन्दी अर्थ

शिवश्च वो भविष्यामि मद्धक्तानां वने वने। रंस्थे च सह युष्माभिर्यथा दिविगतस्तथा ता गाव: प्रद्गता हृष्टा: सापीडस्तबकाडुदा: । सरत्रजापीडश्रृड्ठाग्राः शतशो 5थ सहस्त्रश: अनुजम्मुश्च गोपाला: कालयन्तो धनानि च। भक्तिच्छेदानुलिप्ताड़ुग रक्तपीतसिताम्बरा: मयूरपत्रवृन्तानां केशबन्धे: सुयोजितैः

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 116

कृत्वा निःक्षत्रियां चैव भार्गवः सुमहातपाः ।सर्वपापविनाशाय वाजिमेधेन चेष्टवान्

kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caiva bhārgavaḥ sumahātapāḥ | sarvapāpavināśāya vājimedhena ceṣṭavān

हिन्दी अर्थ

कृष्णो5पि गोपसहितो विवेश द्रजमेव ह गिरियज्ञप्रवृत्तेन तेनाश्चर्येण विस्मिता:। गोपाः सबालवृद्धा वै तुष्ठवुर्मधुसूदनम् “मैं तुमलोगोंका प्रथम देवता हूँ, तुम्हारी सम्पूर्ण कामनाओंको पूर्ण करनेवाला और शुभचिन्तक हूँ। तुम मेरे प्रभावसे दस हजार गौओंके स्वामी एवं (उनके दूध-दही आदिके) उपभोक्ता बने रहोगे॥ २८॥ मुझमें भक्ति .रखनेवाले तुम गोपोंके लिये मैं प्रत्येक वनमें कल्याणकारी होऊँगा और तुमलोगोंके साथ मैं उसी प्रकार आनन्दपूर्वक रहूँगा, जैसे दिव्य धाममें रहा करता हूँ॥ २९॥ ये जो नन्‍्द आदि विख्यात गोप हैं, मैं प्रसन्न

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 117

तस्मिन् यज्ञे महादाने दक्षिणां भृगुनन्दनः ।मारीचाय ददौ प्रीतः कश्यपाय वसुन्धराम्

tasmin yajñe mahādāne dakṣiṇāṃ bhṛgunandanaḥ | mārīcāya dadau prītaḥ kaśyapāya vasundharām

हिन्दी अर्थ

होकर इन सबको प्रचुर धन-सम्पत्ति प्रदान करूँगा॥ ३०॥ अब बछड़ोंसहित गौएँ शीघ्र मेरी परिक्रमा करें। इससे मुझे बड़ी प्रसन्नता होगी, इसमें संशय नहीं है' फिर तो झुंड-की-झुंड गौएँ साँड्रोंके सांथ आकर परिक्रमाके लिये गिरिराजको सब ओरसे घेरकर खड़ी हो गयीं उनके मस्तकपर फूलोंके आभूषण बँधे हुए थे, चारों पैरोंमें पुष्पगुच्छोंके ही बने हुए बाजूबंद पहनाये गये थे, सींगोंके अग्रभागमें फूलोंके गजरे और शिरोभूषण शोभा पा रहे थे, ऐसी सैकड़ों और हजारों गौएँ हर्षमें भरकर एक साथ परिक्रमाके पथपर दौड़ीं॥ ३३ ॥ गोपगण अपने उन गोधनोंको हाँकते हुए उनके पीछे-पीछे चले। उन गोपोंके विभिन्न अड्भोंमें विभागपूर्वक नाना रंगोंके अनुलेप लगे थे। वे लाल, पीले और सफेद कपड़ोंसे सुशोभित

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 118

वारुणांस्तुरगाञ्छीघ्रान् रथं च रथिनां वरः ।हिरण्यमक्षयं धेनूर्गजेन्द्रांश्च महामनाः ।ददौ तस्मिन् महायज्ञे वाजिमेधे महायशाः

vāruṇāṃsturagāñchīghrān rathaṃ ca rathināṃ varaḥ | hiraṇyamakṣayaṃ dhenūrgajendrāṃśca mahāmanāḥ | dadau tasmin mahāyajñe vājimedhe mahāyaśāḥ

अध्याय ४१

श्लोक 119

अद्यापि च हितार्थाय लोकानां भृगुनन्दनः ।चरमाणस्तपो दीप्तं जामदग्न्यः पुनः पुनः ।तिष्ठते देववद् धीमान् महेन्द्रे पर्वतोत्तमे

adyāpi ca hitārthāya lokānāṃ bhṛgunandanaḥ | caramāṇastapo dīptaṃ jāmadagnyaḥ punaḥ punaḥ | tiṣṭhate devavad dhīmān mahendre parvatottame

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वणि गिरियज्ञप्रवर्तने सप्तदशो5ध्याय: इस प्रकार श्रीयहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत विष्युपर्वमें गिरियज्ञका अनुष्ानविषयक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ इन्द्रका संवर्तक मेघोंद्वारा वर्षा कराकर गौओं और गोपोंको कष्टमें डालना, श्रीकृष्णद्वारा गोवर्धनधारण तथा उसके नीचे गौओं और गोपोंसहित ब्रजवासियोंका जाना यदि वो मत्प्रियं कार्य राजभक्तिपुरस्कृतम्

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 120

एष विष्णोः सुरेशस्य शाश्वतस्याव्ययस्य च ।जामदग्न्य इति ख्यातः प्रादुर्भावो महात्मनः

eṣa viṣṇoḥ sureśasya śāśvatasyāvyayasya ca | jāmadagnya iti khyātaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्याहते वै कृष्णेन शासने पाकशासन: ततस्ते जलदा: कृष्णा घोरनादा भयावहा: आकाश छादयामासु: सर्वतः पर्वतोपमा: तिमिरावृतमाकाशं चक्रुस्ते जलदास्तदा गजा इवान्यसंयुक्ता: केचिन्मकरवर्चस: । नागा इवान्ये गगने चेरुर्जलदपुड्भवा:

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 121

चतुर्विंशे युगे चापि विश्वामित्रपुरस्सरः ।राज्ञो दशरथस्याथ पुत्रः पद्मायतेक्षणः

caturviṃśe yuge cāpi viśvāmitrapurassaraḥ | rājño daśarathasyātha putraḥ padmāyatekṣaṇaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 122

कृत्वाऽऽत्मानं महाबाहुश्चतुर्धा प्रभुरीश्वरः ।लोके राम इति ख्यातस्तेजसा भास्करोपमः

kṛtvā''tmānaṃ mahābāhuścaturdhā prabhurīśvaraḥ | loke rāma iti khyātastejasā bhāskaropamaḥ

हिन्दी अर्थ

करूँगा॥ ५॥ तुमलोग प्रचण्ड वायुके साथ विचरते हुए जब घोर वर्षा करोगे, तब उससे आहत एवं पीड़ित हुई देंगी'॥ ६॥ श्रीकृष्णद्वारा अपने उत्सव एवं शासनका जलधरोंको इस प्रकार अपनी आज्ञा सुना दी॥७॥ तब वे घोर गर्जना करनेवाले पर्वताकार भयंकर काले मेघ आकाशमें सब ओर छा गये ॥ ८ ॥ उस समय इन्द्रधनुषसे विभूषित हो बिजली गिराते हुए उन मेघोंने आकाशको अन्धकारपूर्ण कर दिया॥ ९॥ कुछ मेघ दूसरे हाथियोंसे सटकर चलते हुए हाथियोंके समान प्रतीत होते थे। दूसरे मगरोंके समान प्रकाशित होते थे तथा अन्य बड़े-बड़े बादल आकाशमें नागोंके समान विचरने लगे

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 123

प्रसादनार्थं लोकस्य रक्षसां निधनाय च ।धर्मस्य च विवृद्धद्यर्थं जज्ञे तत्र महायशाः

prasādanārthaṃ lokasya rakṣasāṃ nidhanāya ca | dharmasya ca vivṛddhadyarthaṃ jajñe tatra mahāyaśāḥ

अध्याय ४१

श्लोक 124

तमप्याहुर्मनुष्येन्द्रं सर्वभूतपतेस्तनुम् ।यस्मै दत्तानि चास्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता

tamapyāhurmanuṣyendraṃ sarvabhūtapatestanum | yasmai dattāni cāstrāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā

अध्याय ४१

श्लोक 125

वधार्थं देवशत्रूणां दुर्धराणि सुरैरपि ।यज्ञविध्नकरो येन मुनीनां भावितात्मनाम्

vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ durdharāṇi surairapi | yajñavidhnakaro yena munīnāṃ bhāvitātmanām

अध्याय ४१

श्लोक 126

मारीचश्च सुबाहुश्च बलेन बलिनां वरौ ।निहतौ च निराशी च कृतौ तेन महात्मना

mārīcaśca subāhuśca balena balināṃ varau | nihatau ca nirāśī ca kṛtau tena mahātmanā

अध्याय ४१

श्लोक 127

वर्तमाने मखे येन जनकस्य महात्मनः ।भग्नं माहेश्वरं चापं क्रीडता लीलया पुरा

vartamāne makhe yena janakasya mahātmanaḥ | bhagnaṃ māheśvaraṃ cāpaṃ krīḍatā līlayā purā

हिन्दी अर्थ

उस समय वहाँ मोर जोर-जोरसे बोलने लगे। पक्षियोंकी आवाज बहुत कम हो गयी। नदियोंमें बाढ़ आ गयी और किनारेके वृक्ष प्रवाहमें बह गये॥ १८॥ मेघोंकी गर्जना तथा पर्जन्यदेवके गम्भीर नादसे डाँटे गयेकी भाँति वृक्षोंसहित तृण काँपने लगे॥१९॥ उस समय भयसे पीड़ित हुए गोप आपसमें कहने लगे कि “निश्चय ही समस्त लोकोंका अन्तकाल आ पहुँचा है और पृथ्वी एकार्णवमें मग्र हो रही है'॥ २०॥ उस उत्पातस्वरूप जलकी भारी वर्षासे अत्यन्त ताड़ित एवं पीड़ित हुई गौएँ रँभानेकी ध्वनिमें करुण-क्रन्दन करती हुई हिल-डुल भी न सकीं। ऐसा जान पड़ता था, उनके सारे अड्भ अकड़ गये हैं उनकी जाँघें और पैर हिल नहीं पाते थे, खुर और मुख निश्चेष्ट थे, भीगे हुए शरीरमें रोंगटे खड़े हो गये थे और पेट तथा थन अत्यन्त दुबले होकर सिकुड़ गये थे

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 128

यः समाः सर्वधर्मज्ञश्चतुर्दश वनेऽवसत् ।लक्ष्मणानुचरो रामः सर्वभूतहिते रतः

yaḥ samāḥ sarvadharmajñaścaturdaśa vane'vasat | lakṣmaṇānucaro rāmaḥ sarvabhūtahite rataḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ गौओंने पीड़ासे श्रान्त होकर अपने प्राण त्याग दिये। कुछ आतुर होकर गिर पड़ीं और कितनी ही गौएँ जलके छींयेंसे उद्विग्न होकर बछड़ोंसहित धराशायिनी हो गयीं कुछ गौमाताएँ बछड़ोंको अपने अड्डमें छिपाकर खड़ी थीं, कितनी ही बछड़ोंकी ओरसे विमुख हो गयी थीं, उनकी जाँघें शिथिल हो रही थीं, कुछ दाना-धास न मिलनेके कारण उनके पेट भीतरको धँस गये थे। वर्षसे परास्त होकर पीड़ित हुई गौएँ थर-थर काँपती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ती थीं वत्साश्ोन्मुखका बाला दामोदरमुखाः स्थिता:। त्राहीति वरदनैर्दीनिः कृष्णमूचुरिवार्दिता:

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 129

रूपिणी यस्य पार्श्वस्था सीतेति प्रथिता जनैः ।पूर्वोचिता तस्य लक्ष्मीर्भर्तारमनुगच्छति

rūpiṇī yasya pārśvasthā sīteti prathitā janaiḥ | pūrvocitā tasya lakṣmīrbhartāramanugacchati

अध्याय ४१

श्लोक 130

चतुर्दश तपस्तप्त्वा वने वर्षाणि राघवः ।जनस्थाने वसन् कार्यं त्रिदशानां चकार ह

caturdaśa tapastaptvā vane varṣāṇi rāghavaḥ | janasthāne vasan kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra ha

अध्याय ४१

श्लोक 131

सीतायाः पदमन्विच्छल्लँक्ष्मणानुचरो विभुः ।विराधं च कबन्धं च राक्षसौ भीमविक्रमौ ।जघान पुरुषव्याघ्रौ गन्धर्वौ शापवीक्षितौ

sītāyāḥ padamanvicchalla~kṣmaṇānucaro vibhuḥ | virādhaṃ ca kabandhaṃ ca rākṣasau bhīmavikramau | jaghāna puruṣavyāghrau gandharvau śāpavīkṣitau

अध्याय ४१

श्लोक 132

हुताशनार्केन्दुतडिद्घनाभैः प्रतप्तजाम्बूनदचित्रपुङ्खैः ।महेन्द्रवज्राशनितुल्यसारैः शरैः शरीरेण वियोजितौ बलात्

hutāśanārkendutaḍidghanābhaiḥ prataptajāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ | mahendravajrāśanitulyasāraiḥ śaraiḥ śarīreṇa viyojitau balāt

अध्याय ४१

श्लोक 133

सुग्रीवस्य कृते येन वानरेन्द्रो महाबलः ।वाली विनिहतो युद्धे सुग्रीवश्चाभिषेचितः

sugrīvasya kṛte yena vānarendro mahābalaḥ | vālī vinihato yuddhe sugrīvaścābhiṣecitaḥ

हिन्दी अर्थ

रीतीर्निर्वर्तगामास काशञ्जनाझनराजती: कानिचिच्छिधिलानीव संच्छिन्नार्द्धानि कानिचित्। गिरेमेंघप्रविष्टानि तस्य श्रुद्राणि चाभवन् निःसृताः पृथुमूर्धान: स्वस्तिकार्धविभूषिता: । द्विजिहपतय:ः क्रुद्धाः: खेचरा: खे समन्तत: अतिवृष्टस्थ तैमेंघेस्तस्थ रूपं बभूव ह। स्तम्भितस्येव रुद्रेण त्रिपुरस्थ विहायसि

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 134

देवासुरगणानां हि यक्षगन्धर्वभोगिनाम् ।अवध्यं राक्षसेन्द्रं तं रावणं युद्धदुर्मदम्

devāsuragaṇānāṃ hi yakṣagandharvabhoginām | avadhyaṃ rākṣasendraṃ taṃ rāvaṇaṃ yuddhadurmadam

अध्याय ४१

श्लोक 135

युक्तं राक्षसकोटीभिर्नीलाञ्जनचयोपमम् ।त्रैलोक्यरावणं घोरं रावणं राक्षसेश्वरम्

yuktaṃ rākṣasakoṭībhirnīlāñjanacayopamam | trailokyarāvaṇaṃ ghoraṃ rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram

अध्याय ४१

श्लोक 136

दुर्जयं दुर्धरं दृप्तं शार्दूलसमविक्रमम् ।दुर्निरीक्ष्यं सुरगणैर्वरदानेन दर्पितम्

durjayaṃ durdharaṃ dṛptaṃ śārdūlasamavikramam | durnirīkṣyaṃ suragaṇairvaradānena darpitam

हिन्दी अर्थ

विषम होकर अत्यन्त दुर्गग हो गयी, इससे उसके स्वरूपमें इतना उलट-फेर हो गया कि वह किसी और ही पर्वत-सा दिखायी देता था॥४४॥ उन मेघोंके द्वारा अतिवृष्टि होनेसे उस पर्वतका रूप वैसा ही हो गया, जैसा कि आकाशमें भगवान् रुद्रके द्वारा स्तम्भित किये गये त्रिपुरका रूप दिखायी देता था॥४५॥ भगवान् श्रीकृष्णके बाहुदण्डसे धारण किया गया तथा काले मेघ समूहोंसे आच्छादित हुआ वह पर्वतरूपी छत्र बड़ी शोभा पा रहा था॥४६॥ सोनेकी इच्छा-सी रखनेवाला वह पर्वत आकाशमें श्रीकृष्णकी बाँहका तकिया लगाकर सोया हुआ-सा जान पड़ता था। उस समय उसका गुफारूपी मुख बादलोंकी चादरसे ढका हुआ था उस पर्वतपर जो वृक्ष थे, उनपर पक्षियोंकी बोली नहीं सुनायी देती थी। वहाँके वन मयूरोंकी केका-ध्वनिसे शून्य हो गये थे। ऐसे वृक्षों और वनोंसे घिरा हुआ वह पर्वत अपने शिखरोंके साथ निरालम्ब-सा प्रतीत

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 137

जघान सचिवैः सार्द्धं ससैन्यं रावणं युधि ।महाभ्रघनसङ्काशं महाकायं महाबलम्

jaghāna sacivaiḥ sārddhaṃ sasainyaṃ rāvaṇaṃ yudhi | mahābhraghanasaṅkāśaṃ mahākāyaṃ mahābalam

अध्याय ४१

श्लोक 138

तमागस्कारिणं घोरं पौलस्त्यं युधि दुर्जयम् ।सभ्रातृपुत्रसचिवं ससैन्यं क्रूरनिश्चयम्

tamāgaskāriṇaṃ ghoraṃ paulastyaṃ yudhi durjayam | sabhrātṛputrasacivaṃ sasainyaṃ krūraniścayam

अध्याय ४१

श्लोक 139

रावणं निजघानाशु रामो भूतपतिः पुरा ।मधोश्च तनयो दृप्तो लवणो नाम दानवः

rāvaṇaṃ nijaghānāśu rāmo bhūtapatiḥ purā | madhośca tanayo dṛpto lavaṇo nāma dānavaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 140

हतो मधुवने वीरो वरदृप्तो महासुरः ।समरे युद्धशौण्डेन तथा चान्येऽपि राक्षसाः

hato madhuvane vīro varadṛpto mahāsuraḥ | samare yuddhaśauṇḍena tathā cānye'pi rākṣasāḥ

अध्याय ४१

श्लोक 141

एतानि कृत्वा कर्माणि रामो धर्मभृतां वरः ।दशाश्वमेधाञ्जारूथ्यानाजहार निरर्गलान्

etāni kṛtvā karmāṇi rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | daśāśvamedhāñjārūthyānājahāra nirargalān

हिन्दी अर्थ

निर्माण कर दिया है। इसकी लम्बाई पाँच कोस और चौड़ाई एक कोसकी है। यह महान भूभाग तीनों लोकोंकी आँधी-पानीसे रक्षा कर सकता है, फिर ब्रजकी तो बात ही कया है ?'॥ ५७॥ यह सुनकर भीतरकी ओर गौओंके रँभानेके साथ ही गोपोंकी किलकारियोंका तुमुल नाद गूँज उठा और बाहरकी ओर मेघोंकी गम्भीर गर्जना होने लगी॥ ५८ ॥ तदनन्तर गोपोंद्वारा एक-एक यूथके रूपमें विभक्त की हुई गौएँ उस पर्वतकी विशाल गुफामें, जिसका भीतरी भाग बहुत बड़ा था, प्रवेश करने लगीं॥ ५९ ॥ भगवान् श्रीकृष्ण भी उस पर्वतके मूलभागमें प्रस्तरनिर्मित ऊँचे खम्भेके समान खड़े हो गये। उन्होंने उस पहाड़को अपने प्रिय अतिथिकी भाँति एक हाथसे शत्रु राजाद्वारा आक्रान्त देशके लोग रथ, शकट आदि वाहनोंपर आरूढ़ होकर जब पलायन करने लगते हैं, उस समय उन्हें चक्रारूढ़ कहा जाता है; उसी प्रकार इन्द्रसे पीड़ित पर्वत भगवान् श्रीकृष्णफे हाथरूपी चक्रपर आरूढ़ हुआ दिखायी

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 142

नाश्रूयन्ताशुभा वाचो नाकुलं मारुतो ववौ ।न वित्तहरणं त्वासीद् रामे राज्यं प्रशासति

nāśrūyantāśubhā vāco nākulaṃ māruto vavau | na vittaharaṇaṃ tvāsīd rāme rājyaṃ praśāsati

हिन्दी अर्थ

अतिहैवं तु कृष्णस्य दृष्ठा तत् कर्म वज्रभूत्। मिथ्याप्रतिज्ञो जलदान् वारयामास वै विभु: गताश्रे विमले व्योम्नि दिवसे दीप्रभास्करे कृष्णो5पि तं गिरिश्रेष्ठ स्वस्थाने स्थावरात्मवान्। तत्पश्चात् वर्षसे डरे हुए ब्रजके गोप अपने बर्तन- भाँड़े और जुते हुए छकड़े लेकर उस पर्वतनिर्मित गृहमें प्रविष्ट हो गये॥ ६१ ॥ श्रीकृष्णके उस कर्मको, जो देवताओंके लिये भी असम्भव है, देखकर वज्रधारी इन्द्रने उन

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 143

पर्यदेवन्न विधवा नानर्थास्ताभवंस्तदा ।सर्वमासीज्जगद् दान्तं रामे राज्यं प्रशासति

paryadevanna vidhavā nānarthāstābhavaṃstadā | sarvamāsījjagad dāntaṃ rāme rājyaṃ praśāsati

अध्याय ४१

श्लोक 144

न प्राणिनां भयं चापि जलानलनिघातजम् ।न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते

na prāṇināṃ bhayaṃ cāpi jalānalanighātajam | na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate

अध्याय ४१

श्लोक 145

ब्रह्म पर्यचरत् क्षत्र विशः क्षत्रमनुव्रताः ।शूद्राश्चैव हि वर्णांस्त्रीञ्छुश्रूषन्त्यनहङ्कृताः ।नार्यो नात्यचरन्भर्तॄन् भार्यां नात्यचरत् पतिः

brahma paryacarat kṣatra viśaḥ kṣatramanuvratāḥ | śūdrāścaiva hi varṇāṃstrīñchuśrūṣantyanahaṅkṛtāḥ | nāryo nātyacaranbhartṝn bhāryāṃ nātyacarat patiḥ

अध्याय ४१

श्लोक 146

सर्वमासीञ्जगद् दान्तं निर्दस्युरभवन्मही ।राम एकोऽभवद् भर्त्ता रामः पालयिताभवत्

sarvamāsīñjagad dāntaṃ nirdasyurabhavanmahī | rāma eko'bhavad bharttā rāmaḥ pālayitābhavat

अध्याय ४१

श्लोक 147

आयुर्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः ।अरोगाः प्राणिनश्चासन् रामे राज्यं प्रशासति

āyurvarṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ | arogāḥ prāṇinaścāsan rāme rājyaṃ praśāsati

हिन्दी अर्थ

गोपवेषधरं विष्णुं प्रीतिं लेभे पुरंदरः ॥ ४ बड़ी प्रसन्नता हुई तं सो5म्बुजदलश्यामं कृष्णं श्रीवत्सलक्षणम्। पर्यापनयनः शक्रः सर्वर्नेत्रेरहैक्षत दृष्ठा चैन॑ थ्रिया जुष्ट मर्त्मलोके 5मरोपमम् । सूपविष्ट शिलापृष्ठे शक्र: सत्रीडितो5भवत् अन्तर्द्धानं गतश्छायां चकारोरगभोजन:

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 148

देवतानामृषीणां च मनुष्याणां च सर्वशः ।पृथिव्यां समवायोऽभूद्रामे राज्यं प्रशासति

devatānāmṛṣīṇāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca sarvaśaḥ | pṛthivyāṃ samavāyo'bhūdrāme rājyaṃ praśāsati

अध्याय ४१

श्लोक 149

गाथा अप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः ।रामे निबद्धतत्त्वार्था माहात्म्यं तस्य धीमतः

gāthā apyatra gāyanti ye purāṇavido janāḥ | rāme nibaddhatattvārthā māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ

अध्याय ४१

श्लोक 150

श्यामो युवा लोहिताक्षो दीप्तास्यो मितभाषिता ।आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः

śyāmo yuvā lohitākṣo dīptāsyo mitabhāṣitā | ājānubāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ

हिन्दी अर्थ

अतिदवृष्टि: कृता कृष्ण गवां बै साप्तरात्रिकी १. स्वायम्भुव योग कहते हैं हैरण्यगर्भी (ब्रह्मसम्बन्धिनी) एकोनविंशो5ध्याय: € नीलकमलदलके समान श्यामसुन्दर एवं श्रीवत्स- चिह्वविभूषित उन श्रीकृष्णको देखकर इन्द्रको अपने नेत्रोंका फल प्राप्त हो गया। उन्होंने अपने सम्पूर्ण नेत्रोंसे जी-भरकर उन्हें देखा॥५॥ मर्त्यलोकमें रहकर भी

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 151

दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ।अयोध्याधिपतिर्भूत्वा रामो राज्यमकारयत्

daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca | ayodhyādhipatirbhūtvā rāmo rājyamakārayat

हिन्दी अर्थ

देवोपम शोभासे सम्पन्न श्रीकृष्णको शिलापृष्ठपर सुखपूर्वक बैठा देख इन्द्रको बड़ी लज्जा हुई॥६॥ वहाँ बैठे हुए श्रीहरिके मुखपर सर्पभोजी पक्षिराज गरुड़ अदृश्य रहकर अपने दोनों पंखोंसे छाया किये हुए थे॥७॥ बलसूदन इन्द्र हाथी छोड़कर उतर पड़े और एकान्तमें वनके भीतर रहकर लोक-व्यवहारमें तत्पर हुए श्रीकृष्णकी सेवामें उपस्थित हुए॥ ८॥ श्रीकृष्फेक समीप जाकर दिव्य पुष्पोंके हार और अनुलेपन धारण करनेवाले प्रभावशाली देवराज इन्द्र बड़ी शोभा पा रहे थे। उनका हाथ वज्नसे परिपूर्ण था॥९॥ विद्युतंके समान प्रकाश फैलानेवाले सूर्यतुल्य तेजस्वी किरीट तथा दो दिव्य कुण्डलोंसे उनके श्रीमुखकी सदा ही बड़ी शोभा होती थी वे अपने वक्षःस्थलपर एक ऐसे हारसे विभूषित थे, जिसमें फूलोंके पाँच गुच्छे लटक रहे थे। खिले हुए सहस्नर कमलदलके समान कान्तिमानू, सम्पूर्ण शरीरको विभूषित करनेवाले तथा इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 152

ऋक्सामयजुषां घोषो ज्याघोषश्च महात्मनः ।अव्युच्छिन्नोऽभवद्राज्ये दीयतां भुज्यतामिति

ṛksāmayajuṣāṃ ghoṣo jyāghoṣaśca mahātmanaḥ | avyucchinno'bhavadrājye dīyatāṃ bhujyatāmiti

अध्याय ४१

श्लोक 153

सत्त्ववान् गुणसम्पन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा ।अति चन्द्रं च सूर्यं च रामो दाशरथिर्बभौ

sattvavān guṇasampanno dīpyamānaḥ svatejasā | ati candraṃ ca sūryaṃ ca rāmo dāśarathirbabhau

अध्याय ४१

श्लोक 154

ईजे क्रतुशतैः पुण्यैः समाप्तवरदक्षिणैः ।हित्वायोध्यां दिवं यातो राघवः समहाबलः

īje kratuśataiḥ puṇyaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ | hitvāyodhyāṃ divaṃ yāto rāghavaḥ samahābalaḥ

अध्याय ४१

श्लोक 155

एवमेष महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः ।रावणं सगणं हत्वा दिवमाचक्रमे प्रभुः

evameṣa mahābāhurikṣvākukulanandanaḥ | rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā divamācakrame prabhuḥ

अध्याय ४१

श्लोक 156

अपरः केशवस्यायं प्रादुर्भावो महात्मनः ।विख्यातो माथुरे कल्पे सर्वलोकहिताय वै

aparaḥ keśavasyāyaṃ prādurbhāvo mahātmanaḥ | vikhyāto māthure kalpe sarvalokahitāya vai

हिन्दी अर्थ

मनुष्यलोकादूर्ध्व तु खगानां गतिरुच्यते। आकाशस्योपरि रविद्वरि स्वर्गस्थ भानुमान् देवलोक: परस्तस्माद् विमानगमनो महान्। यत्राहं कृष्ण देवानामैन्द्रे विनिहितः पदे वर्षाको रोकना बहुत ही कठिन था॥ १७॥ श्रीकृष्ण। यह एक आश्चर्यमयी घटना हुई है। मेरे लिये यह बहुत ही प्रिय है कि आप मनुष्य-शरीर धारण करके भी अपने भीतर सम्पूर्ण वैष्णव तेजको छिपाये रखते हैं और रोष दिलाये जानेपर उसे प्रकट कर सकते हैं

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 157

यत्र शाल्वं च मैन्दं च द्विविदं कंसमेव च ।अरिष्टमृषभं केशिं पूतनां दैत्यदारिकाम्

yatra śālvaṃ ca maindaṃ ca dvividaṃ kaṃsameva ca | ariṣṭamṛṣabhaṃ keśiṃ pūtanāṃ daityadārikām

अध्याय ४१

श्लोक 158

नागं कुवलयापीडं चाणूरं मुष्टिकं तथा ।दैत्यान् मानुषदेहस्थान्सूदयामास वीर्यवान्

nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ cāṇūraṃ muṣṭikaṃ tathā | daityān mānuṣadehasthānsūdayāmāsa vīryavān

हिन्दी अर्थ

सृष्टि है, वह सब आपके शरीरके भीतर ही है। ब्रह्माजीने तो उसका भलीभाँति निर्देशमात्र किया है। जैसे सब धातुओंमें सुवर्ण श्रेष्ठ है, उसी प्रकार समस्त देवताओंमें आप हैं ॥ २३॥ साक्षात् स्वयम्भू भगवान् ब्रह्मा भी अपनी बुद्धि अथवा अवस्थाके द्वारा आपका अनुसरण नहीं कर सकते--आपके साथ-साथ नहीं चल सकते। ठीक उसी तरह, जैसे पड्जु मनुष्य शीघ्रगामी पुरुषका पीछा नहीं कर सकता--उसके साथ नहीं जा सकता समस्त पर्वतोंमें हिमवान् श्रेष्ठ है। सरोवरोंमें समुद्र उत्तम है। पक्षियोंमें गरुड़ तथा देवताओंमें आप श्रेष्ठ हैं सबसे नीचे जललोक है, उसके ऊपर पर्वत हैं। यह पृथ्वी नागोंक ऊपर स्थित है और पृथ्वीपर मनुष्य निवास करते हैं॥ २६॥ मनुष्यलोकसे ऊपर आकाशमें पक्षियोंकी गति बतायी जाती है। आकाशसे ऊपर अंशुमाली

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 160

छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणः ।नरकश्च हतः सङ्ख्ये यवनश्च महाबलः ॥ १५९॥।हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा ।दुराचाराश्च निहताः पार्थिवाश्च महीतले

chinnaṃ bāhusahasraṃ ca bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ | narakaśca hataḥ saṅkhye yavanaśca mahābalaḥ || 159||| hṛtāni ca mahīpānāṃ sarvaratnāni tejasā | durācārāśca nihatāḥ pārthivāśca mahītale

हिन्दी अर्थ

लोक स्त्वधो दुष्कृतिनां नागलोकस्तु दारुण: । पृथिवी कर्मशीलानां क्षेत्रं सर्वस्य कर्मण: गतिः शमदमाह्यानां स्वर्ग: सुकृतकर्मणाम् ब्राहो तपसि युक्तानां ब्रह्यलोक:ः परा गति: । गवामेव तु गोलोको दुरारोहा हि सा गति: स तु लोकस्त्वया कृष्ण सीदमान: कृतात्मना। धृतो धृतिमता वीर निष्नतोपद्रवान् गवाम्

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 161

नवमे द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पुराभवत् ।वेदव्यासस्तथा जज्ञे जातूकर्ण्यपुरस्सरः

navame dvāpare viṣṇuraṣṭāviṃśe purābhavat | vedavyāsastathā jajñe jātūkarṇyapurassaraḥ

अध्याय ४१

श्लोक 162

एको वेदश्चतुर्धा तु कृतस्तेन महात्मना ।जनितो भारतो वंशः सत्यवत्याः सुतेन च

eko vedaścaturdhā tu kṛtastena mahātmanā | janito bhārato vaṃśaḥ satyavatyāḥ sutena ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणश्व॒ महाभाग गौरवात् तव चागतः अहं भूतपतिः कृष्ण देवराज: पुरंदरः। अदितेगर्भपर्याये पूर्वजस्ते पुराकृतः देवरूपेण तत् सर्व क्षन्तुमहसि मे विभो एवं क्षान्तमना: कृष्ण स्वेन सौम्येन तेजसा। ब्रह्मण: श्रुणु मे वाक्यं गवां च गजविक्रम

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 163

एते लोकहितार्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः ।अतीताः कथिता राजन्कथ्यन्ते चाप्यनागताः

ete lokahitārthāya prādurbhāvā mahātmanaḥ | atītāḥ kathitā rājankathyante cāpyanāgatāḥ

अध्याय ४१

श्लोक 164

कल्किर्विष्णुयशा नाम शम्भले ग्रामके द्विजः ।सर्वलोकहितार्थाय भूयश्चोत्पत्स्यते प्रभुः

kalkirviṣṇuyaśā nāma śambhale grāmake dvijaḥ | sarvalokahitārthāya bhūyaścotpatsyate prabhuḥ

अध्याय ४१

श्लोक 165

दशमे भाव्यसम्पन्नो याज्ञवल्क्यपुरस्सरः ।क्षपयित्वा च तान्सर्वान्भाविनार्थेन चोदितान्

daśame bhāvyasampanno yājñavalkyapurassaraḥ | kṣapayitvā ca tānsarvānbhāvinārthena coditān

अध्याय ४१

श्लोक 166

गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः ।ततः कुले व्यतीते तु सामात्ये सहसैनिके

gaṅgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ prāpsyati sānugaḥ | tataḥ kule vyatīte tu sāmātye sahasainike

हिन्दी अर्थ

आह त्वां भगवान् ब्रह्मा गावश्चाकाशगा दिवि। कर्मभिस्तोषिता दिव्यैस्तव संरक्षणादिभि: भवता रक्षिता गावो गोलोकश्न महानयम् । यद् वयं पुड्ढवैः सार्द्ध वर्द्धाम: प्रसवैस्तथा स्वर्गसे ऊपर ब्रह्मलोक है, जो ब्रह्मर्षिगणोंसे सेवित है। वहाँतक चन्द्रमाकी तथा महात्मा ग्रह-नक्षत्रोंकी गति है॥ २९ ॥ ब्रह्मलोकसे ऊपर गोलोक है, जिसका साध्यगण पालन करते हैं। श्रीकृष्ण! वह महान् लोक सर्वव्यापी है। महाकाशमें व्यापकरूपसे स्थित है॥ ३० ॥ उसमें भी आपकी तपोमयी गति सर्वोपरि है। हम पितामहसे पूछते रहनेपर भी अबतक आपकी उस गतिको नहीं जान सके हैं॥३१॥ भयंकर नागलोक सबसे नीचे है। वह

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 167

नृपेष्वथ प्रणष्टेषु तदा त्वप्रग्रहाः प्रजाः ।रक्षणे विनिवृत्ते च हत्वा चान्योन्यमाहवे

nṛpeṣvatha praṇaṣṭeṣu tadā tvapragrahāḥ prajāḥ | rakṣaṇe vinivṛtte ca hatvā cānyonyamāhave

अध्याय ४१

श्लोक 168

परस्परहृतस्वाश्च निराक्रन्दाः सुदुःखिताः ।एवं कष्टमनुप्राप्ताः कलिसन्ध्यांशके तदा ।प्रजाः क्षयं प्रयास्यन्ति सार्द्धं कलियुगेन ह

parasparahṛtasvāśca nirākrandāḥ suduḥkhitāḥ | evaṃ kaṣṭamanuprāptāḥ kalisandhyāṃśake tadā | prajāḥ kṣayaṃ prayāsyanti sārddhaṃ kaliyugena ha

अध्याय ४१

श्लोक 169

क्षीणे कलियुगे तस्मिंस्ततः कृतयुगं पुनः ।प्रपत्स्यते यथान्यायं स्वभावादेव नान्यथा

kṣīṇe kaliyuge tasmiṃstataḥ kṛtayugaṃ punaḥ | prapatsyate yathānyāyaṃ svabhāvādeva nānyathā

अध्याय ४१

श्लोक 170

एते चान्ये च बहवो दिव्या देवगुणैर्युताः ।प्रादुर्भावाः पुराणेषु गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः

ete cānye ca bahavo divyā devaguṇairyutāḥ | prādurbhāvāḥ purāṇeṣu gīyante brahmavādibhiḥ

अध्याय ४१

श्लोक 171

यत्र देवाश्च मुह्यन्ति प्रादुर्भावानुकीर्तने ।पुराणं वर्तते यत्र वेदश्रुतिसमाहितम्

yatra devāśca muhyanti prādurbhāvānukīrtane | purāṇaṃ vartate yatra vedaśrutisamāhitam

हिन्दी अर्थ

पापाचारियोंको प्राप्त होनेवाला लोक या स्थान है। जो स्वभावसे ही कर्मठ हैं, उनके लिये यह भूलोक है। यह समस्त कर्मका क्षेत्र है॥ ३२॥ जो अस्थिर हैं, जिनकी वृत्ति वायुके समान है, उनका आश्रय आकाश या अन्तरिक्षलोक है। जो शम-दमसे सम्पन्न हो पुण्य-कर्ममें लगे रहते हैं, उन मनुष्योंकी गति स्वर्गलोक है जो ब्राह्म-तपमें संलग्न रहनेवाले लोग हैं, उनकी परम गति ब्रह्मलोक है। गोलोक तो गौओंको ही सुलभ होनेवाला लोक है। वह गति दूसरोंके लिये दुरारोह (दुर्लभ) है॥ ३४॥ वीर श्रीकृष्ण! इस समय (मेरे द्वारा वषके कारण) वही गौओंका लोक संकटमें पड़ गया था, जिसे आप-जैसे धेर्यशाली पुण्यात्मा पुरुषने उन गौओंपर आये हुए उपद्रवोंका नाश करके बचाया है

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 172

एतदुद्देशमात्रेण प्रादुर्भावानुकीर्तनम् ।कीर्तितं कीर्तनीयस्य सर्वलोकगुरोः प्रभोः

etaduddeśamātreṇa prādurbhāvānukīrtanam | kīrtitaṃ kīrtanīyasya sarvalokaguroḥ prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

अतः महाभाग! मैं (दिव्य कामधेनु आदि) गौओंके तथा ब्रह्माजीके वचनोंसे प्रेरित होकर यहाँ आया हूँ। आपके प्रति मेरे मनमें जो गौरव है; उससे भी मुझे यहाँ आनेमें प्रेरणा मिली है॥ ३६॥ श्रीकृष्ण ! मैं वही समस्त भूतोंका अधिपति देवराज इन्द्र हूँ, जिसे आपने पूर्वकालमें माता अदितिके गर्भमें आकर अपना बड़ा भाई बनाया था प्रभो! मैंने जो देवरूपसे उपस्थित होकर तेजसे अपना तेज प्रकट करके आपको दिखाया है, मेरे उस सारे अपराधको आप क्षमा कर दें॥३८॥ हाथीके समान पराक्रमी श्रीकृष्ण! इस प्रकार आप अपने सौम्य तेजसे मनमें क्षमाभाव लाकर ब्रह्माजी तथा गौओंके कहे हुए इस वचनको मेरे मुखसे सुनिये-- ॥ ३९॥ भगवान् ब्रह्मा तथा च्युलोकमें स्थित हुई आकाशगामिनी गमौओंने आपको यह संदेश दिया है कि “हम आपके गोसंरक्षण आदि

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 173

प्रीयन्ते पितरस्तस्य प्रादुर्भावानुकीर्तनात् ।विष्णोरतुलवीर्यस्य यः शृणोति कृताञ्जलिः

prīyante pitarastasya prādurbhāvānukīrtanāt | viṣṇoratulavīryasya yaḥ śṛṇoti kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्य कर्मोंसे बहुत संतुष्ट हैं॥ ४० ॥ आपने जो गौओंकी रक्षा की है, उससे इस महान् गोलोकका संरक्षण हुआ है; क्योंकि अब हम अपने साँड़ों और संतानोंके साथ दिनोंदिन बढ़ रही हैं' कर्षकान् पुड्वैर्वाह्ममेंध्येन हविषा सुरान्। भश्रियं शकृत्प्रवृत्तेन तर्पयिष्याम कामदा: अद्यप्रभृति नो राजा त्वमिन्द्रो वै भव प्रभो तस्मात् त्वं काञ्जने: पूर्णर्दिव्यस्थ पयसो घटेः । एभिरद्याभिषिज्ञस्व मया हस्तावनामितैः

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

अध्याय ४१

श्लोक 174

एतास्तु योगेश्वरयोगमायाः श्रुत्वा नरो मुच्यति सर्वपापैः ।ऋद्धिं समृद्धिं विपुलांश्च भोगान् प्राप्नोति सर्वं भगवत्प्रसादात्

etāstu yogeśvarayogamāyāḥ śrutvā naro mucyati sarvapāpaiḥ | ṛddhiṃ samṛddhiṃ vipulāṃśca bhogān prāpnoti sarvaṃ bhagavatprasādāt

हिन्दी अर्थ

अहं किलेन्द्रो देवानां त्वं गवामिन्द्रतां गतः । गोविन्द इति लोकास्त्वां स्तोष्यन्ति भुवि शाश्वतम् उपेन्द्र इति कृष्ण त्वां गास्यन्ति दिवि देवता: ये चेमे वार्षिका मासाश्चत्वारो विहिता मम। एषामर्द्ध प्रयच्छामि शरत्कालं तु पश्चिमम् शान्ति सर्वे गमिष्यन्ति मम कालविचारिण:

English

¹⁸³ The art of music. This was the special gift of the Gandharvas.

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

No variant readings are recorded for this text.

संशोधन इतिहास · Correction History:

No corrections are logged here yet. Reported errors are tracked as public issues on GitHub.