Adhyaya 33

यदोःवंशस्य वर्णनम्, कार्तवीर्यस्य उत्पत्तिः चरित्रं च, ययातेः पञ्चानां पुत्राणां वंशवर्णनस्य श्रवणस्य महिमा बभूवुस्तु यदोः पुत्राः पञ्च देवसुतोपमाः ।सहस्रदः पयोदश्च क्रोष्टा नीलोऽञ्जिकस्तथा॥ १ ॥

yadoḥvaṃśasya varṇanam, kārtavīryasya utpattiḥ caritraṃ ca, yayāteḥ pañcānāṃ putrāṇāṃ vaṃśavarṇanasya śravaṇasya mahimā babhūvustu yadoḥ putrāḥ pañca devasutopamāḥ | sahasradaḥ payodaśca kroṣṭā nīlo'ñjikastathā

सहस्रदस्य दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः ।हैहयश्च हयश्चैव राजन् वेणुहयस्तथा॥ २ ॥

sahasradasya dāyādāstrayaḥ paramadhārmikāḥ | haihayaśca hayaścaiva rājan veṇuhayastathā

हैहयस्याभवत् पुत्रो धर्मनेत्र इति स्मृतः ।धर्मनेत्रस्य कार्तस्तु साहञ्जस्तस्य चात्मजः॥ ३ ॥

haihayasyābhavat putro dharmanetra iti smṛtaḥ | dharmanetrasya kārtastu sāhañjastasya cātmajaḥ

साहञ्जनी नाम पुरी येन राज्ञा निवेशिता ।साहञ्जस्य तु दायादो महिष्मान् नाम पार्थिवः॥ ४ ॥

sāhañjanī nāma purī yena rājñā niveśitā | sāhañjasya tu dāyādo mahiṣmān nāma pārthivaḥ

माहिष्मती नाम पुरी येन राज्ञा निवेशिता ।आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान्॥ ५ ॥

māhiṣmatī nāma purī yena rājñā niveśitā | āsīnmahiṣmataḥ putro bhadraśreṇyaḥ pratāpavān

वाराणस्यधिपो राजा कथितः पूर्वमेव तु ।भद्रश्रेण्यस्य पुत्रस्तु दुर्दमो नाम विश्रुतः॥ ६ ॥

vārāṇasyadhipo rājā kathitaḥ pūrvameva tu | bhadraśreṇyasya putrastu durdamo nāma viśrutaḥ

दुर्दमस्य सुतो धीमान्कनको नाम वीर्यवान् ।कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः॥ ७ ॥

durdamasya suto dhīmānkanako nāma vīryavān | kanakasya tu dāyādāścatvāro lokaviśrutāḥ

कृतवीर्यः कृतौजाश्च कृतवर्मा तथैव च ।कृताग्निस्तु चतुर्थोऽभूत्कृतवीर्यात्तथार्जुनः॥ ८ ॥

kṛtavīryaḥ kṛtaujāśca kṛtavarmā tathaiva ca | kṛtāgnistu caturtho'bhūtkṛtavīryāttathārjunaḥ

यस्तु बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरोऽभवत् ।जिगाय पृथिवीमेको रथेनादित्यवर्चसा॥ ९ ॥

yastu bāhusahasreṇa saptadvīpeśvaro'bhavat | jigāya pṛthivīmeko rathenādityavarcasā

स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् ।दत्तमाराधयामास कार्तवीर्योऽत्रिसम्भवम्॥ १० ॥

sa hi varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram | dattamārādhayāmāsa kārtavīryo'trisambhavam

तस्मै दत्तो वरान् प्रादाच्चतुरो भूरितेजसः ।पूर्वं बाहुसहस्रं तु प्रार्थितं सुमहद्वरम्॥ ११ ॥

tasmai datto varān prādāccaturo bhūritejasaḥ | pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu prārthitaṃ sumahadvaram

अधर्मे वर्तमानस्य सद्भिस्तत्र निवारणम् ।उग्रेण पृथिवीं जित्वा स्वधर्मेणानुरञ्जनम्॥ १९ ॥

adharme vartamānasya sadbhistatra nivāraṇam | ugreṇa pṛthivīṃ jitvā svadharmeṇānurañjanam

सङ्ग्रामान् सुबहून्कृत्वा हत्वा नारीन्सहस्रशः ।सङ्ग्रामे वर्तमानस्य वधं चाप्यधिकाद् रणे॥ १३ ॥

saṅgrāmān subahūnkṛtvā hatvā nārīnsahasraśaḥ | saṅgrāme vartamānasya vadhaṃ cāpyadhikād raṇe

तस्य बाहुसहस्रं तु युध्यतः किल भारत ।योगाद् योगेश्वरस्येव प्रादुर्भवति मायया॥ १४ ॥

tasya bāhusahasraṃ tu yudhyataḥ kila bhārata | yogād yogeśvarasyeva prādurbhavati māyayā

तेनेयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ।ससमुद्रा सनगरा उग्रेण विधिना जिता॥ १५ ॥

teneyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā | sasamudrā sanagarā ugreṇa vidhinā jitā

तेन सप्तसु द्वीपेषु सप्त यज्ञशतानि वै ।प्राप्तानि विधिना राज्ञा श्रूयन्ते जनमेजय॥ १६ ॥

tena saptasu dvīpeṣu sapta yajñaśatāni vai | prāptāni vidhinā rājñā śrūyante janamejaya

सर्वे यज्ञा महाबाहोस्तस्यासन् भूरिदक्षिणाः ।सर्वे काञ्चनयूपाश्च सर्वे काञ्चनवेदयः॥ १७ ॥

sarve yajñā mahābāhostasyāsan bhūridakṣiṇāḥ | sarve kāñcanayūpāśca sarve kāñcanavedayaḥ

सर्वैर्देवैर्महाराज विमानस्थैरलङ्कृताः ।गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः॥ १८ ॥

sarvairdevairmahārāja vimānasthairalaṅkṛtāḥ | gandharvairapsarobhiśca nityamevopaśobhitāḥ

यस्य यज्ञे जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तथा ।वरीदासात्मजो विद्वान् महिम्ना तस्य विस्मितः॥ १९b ॥

yasya yajñe jagau gāthāṃ gandharvo nāradastathā | varīdāsātmajo vidvān mahimnā tasya vismitaḥ

न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः ।यज्ञैर्दानैस्तपोभिर्वा विक्रमेण श्रुतेन च॥ २० ॥

na nūnaṃ kārtavīryasya gatiṃ yāsyanti pārthivāḥ | yajñairdānaistapobhirvā vikrameṇa śrutena ca

स हि सप्तसु द्वीपेषु खङ्गी चर्मी शरासनी ।रथी द्वीपाननुचरन् योगी सन्दृश्यते नृभिः॥ २१ ॥

sa hi saptasu dvīpeṣu khaṅgī carmī śarāsanī | rathī dvīpānanucaran yogī sandṛśyate nṛbhiḥ

अनष्टद्रव्यता चैव न शोको न च विभ्रमः ।प्रभावेण महाराज्ञः प्रजा धर्मेण रक्षतः॥ २२ ॥

anaṣṭadravyatā caiva na śoko na ca vibhramaḥ | prabhāveṇa mahārājñaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ

पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां वै नराधिपः ।स सर्वरत्नभाक् संराट् चक्रवर्ती बभूव ह॥ २२b ॥

pañcāśītisahasrāṇi varṣāṇāṃ vai narādhipaḥ | sa sarvaratnabhāk saṃrāṭ cakravartī babhūva ha

स एव यज्ञपालोऽभूत् क्षेत्रपालः स एव च ।स एव वृष्ट्यां पर्जन्यो योगित्वादर्जुनोऽभवत्॥ २४ ॥

sa eva yajñapālo'bhūt kṣetrapālaḥ sa eva ca | sa eva vṛṣṭyāṃ parjanyo yogitvādarjuno'bhavat

स वै बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनत्वचा ।भाति रश्मिसहस्रेण शरदीव दिवाकरः॥ २५ ॥

sa vai bāhusahasreṇa jyāghātakaṭhinatvacā | bhāti raśmisahasreṇa śaradīva divākaraḥ

स हि नागान् मनुष्येषु माहिष्मत्यां महाद्युतिः ।कर्कोटकसुताञ्जित्वा पुर्यां तस्यां न्यवेशयत्॥ २६ ॥

sa hi nāgān manuṣyeṣu māhiṣmatyāṃ mahādyutiḥ | karkoṭakasutāñjitvā puryāṃ tasyāṃ nyaveśayat

स वै वेगं समुद्रस्य प्रावृट्कालेऽम्बुजेक्षणः ।क्रीडन्निव भुजोद्भिन्नं प्रतिस्रोतश्चकार ह॥ २७ ॥

sa vai vegaṃ samudrasya prāvṛṭkāle'mbujekṣaṇaḥ | krīḍanniva bhujodbhinnaṃ pratisrotaścakāra ha

लुण्ठिता क्रीडिता तेन फेनस्रग्दाममालिनी ।चलदूर्मिसहस्रेण शङ्किताभ्येति नर्मदा॥ २८ ॥

luṇṭhitā krīḍitā tena phenasragdāmamālinī | caladūrmisahasreṇa śaṅkitābhyeti narmadā

तस्य बाहुसहस्रेण क्षुभ्यमाणे महोदधौ ।भयान्निलीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः॥ २९ ॥

tasya bāhusahasreṇa kṣubhyamāṇe mahodadhau | bhayānnilīnā niśceṣṭāḥ pātālasthā mahāsurāḥ

चूर्णीकृतमहावीचिं चलन्मीनमहातिमिम् ।मारुताविद्धफेनौघमावर्तक्षोभदुःसहम्॥ ३० ॥

cūrṇīkṛtamahāvīciṃ calanmīnamahātimim | mārutāviddhaphenaughamāvartakṣobhaduḥsaham

प्रावर्तयत् तदा राजा सहस्रेण च बाहुना ।देवासुरसमाक्षिप्तः क्षीरोदमिव मन्दरः॥ ३१ ॥

prāvartayat tadā rājā sahasreṇa ca bāhunā | devāsurasamākṣiptaḥ kṣīrodamiva mandaraḥ

मन्दरक्षोभचकिता अमृतोद्भवशङ्किताः ।सहसोत्पतिता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम्॥ ३२ ॥

mandarakṣobhacakitā amṛtodbhavaśaṅkitāḥ | sahasotpatitā bhītā bhīmaṃ dṛṣṭvā nṛpottamam

नता निश्चलमूर्धानो बभूवुस्ते महोरगाः ।सायाह्ने कदलीखण्डाः कम्पितास्तस्य वायुना॥ ३३ ॥

natā niścalamūrdhāno babhūvuste mahoragāḥ | sāyāhne kadalīkhaṇḍāḥ kampitāstasya vāyunā

स वै बद्ध्वा धनुर्ज्याभिरुत्सिक्तं पञ्चभिः शरैः ।लङ्केशं मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात् ।निर्जित्यैव समानीय माहिष्मत्यां बबन्ध तम्॥ ३४ ॥

sa vai baddhvā dhanurjyābhirutsiktaṃ pañcabhiḥ śaraiḥ | laṅkeśaṃ mohayitvā tu sabalaṃ rāvaṇaṃ balāt | nirjityaiva samānīya māhiṣmatyāṃ babandha tam

श्रुत्वा तु बद्धं पौलस्त्यं रावणं त्वर्जुनेन तु ।ततो गत्वा पुलस्त्यस्तमर्जुनं ददृशे स्वयम् ।मुमोच रक्षः पौलस्त्यं पुलस्त्येनानुयाचितः॥ ३५ ॥

śrutvā tu baddhaṃ paulastyaṃ rāvaṇaṃ tvarjunena tu | tato gatvā pulastyastamarjunaṃ dadṛśe svayam | mumoca rakṣaḥ paulastyaṃ pulastyenānuyācitaḥ

यस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः ।युगान्ते त्वम्बुदस्येव स्फुटतो ह्यशनेरिव॥ ३६ ॥

yasya bāhusahasrasya babhūva jyātalasvanaḥ | yugānte tvambudasyeva sphuṭato hyaśaneriva

अहो बत मृधे वीर्यं भार्गवस्य यदच्छिनत् ।राज्ञो वाहुसहस्रं तु हैमं तालवनं यथा॥ ३७ ॥

aho bata mṛdhe vīryaṃ bhārgavasya yadacchinat | rājño vāhusahasraṃ tu haimaṃ tālavanaṃ yathā

तृषितेन कदाचित् स भिक्षितश्चित्रभानुना ।स भिक्षामददाद् वीरः सप्तद्वीपान्विभावसोः॥ ३८ ॥

tṛṣitena kadācit sa bhikṣitaścitrabhānunā | sa bhikṣāmadadād vīraḥ saptadvīpānvibhāvasoḥ

पुराणि ग्रामघोषांश्च विषयांश्चैव सर्वशः ।जज्वाल तस्य सर्वाणि चित्रभानुर्दिधक्षया॥ ३९ ॥

purāṇi grāmaghoṣāṃśca viṣayāṃścaiva sarvaśaḥ | jajvāla tasya sarvāṇi citrabhānurdidhakṣayā

स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेण महात्मनः ।ददाह कार्तवीर्यस्य शैलांश्चैव वनानि च॥ ४० ॥

sa tasya puruṣendrasya prabhāveṇa mahātmanaḥ | dadāha kārtavīryasya śailāṃścaiva vanāni ca

स शून्यमाश्रमं रम्यं वरुणस्यात्मजस्य वै ।ददाह वनवद् भीतश्चित्रभानुः सहैहयः॥ ४१ ॥

sa śūnyamāśramaṃ ramyaṃ varuṇasyātmajasya vai | dadāha vanavad bhītaścitrabhānuḥ sahaihayaḥ

यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्वन्तमुत्तमम् ।वसिष्ठं नाम स मुनिः ख्यात मापव इत्युत॥ ४२ ॥

yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ purā bhāsvantamuttamam | vasiṣṭhaṃ nāma sa muniḥ khyāta māpava ityuta

यत्रापवस्तु तं क्रोधाच्छप्तवानर्जुनं विभुः ।यस्मान्न वर्जितमिदं वनं ते मम हैहय॥ ४३ ॥

yatrāpavastu taṃ krodhācchaptavānarjunaṃ vibhuḥ | yasmānna varjitamidaṃ vanaṃ te mama haihaya

तस्मात् ते दुष्करं कर्म कृतमन्यो हनिष्यति ।रामो नाम महाबाहुर्जामदग्न्यः प्रतापवान्॥ ४४ ॥

tasmāt te duṣkaraṃ karma kṛtamanyo haniṣyati | rāmo nāma mahābāhurjāmadagnyaḥ pratāpavān

छित्त्वा बाहुसहस्रं ते प्रमथ्य तरसा वली ।तपस्वी ब्राह्मणश्च त्वां वधिष्यति स भार्गवः॥ ४५ ॥

chittvā bāhusahasraṃ te pramathya tarasā valī | tapasvī brāhmaṇaśca tvāṃ vadhiṣyati sa bhārgavaḥ

अनष्टद्रव्यता यस्य बभूवामित्रकर्शन ।प्रभावेण नरेन्द्रस्य प्रजा धर्मेण रक्षतः॥ ४६ ॥

anaṣṭadravyatā yasya babhūvāmitrakarśana | prabhāveṇa narendrasya prajā dharmeṇa rakṣataḥ

रामात्ततोऽस्य मृत्युर्वै तस्य शापान्मुनेर्नृप ।वरश्चैव हि कौरव्य स्वयमेव वृतः पुरा॥ ४७ ॥

rāmāttato'sya mṛtyurvai tasya śāpānmunernṛpa | varaścaiva hi kauravya svayameva vṛtaḥ purā

तस्य पुत्रशतस्यासन् पञ्च शेषा महात्मनः ।कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो यशस्विनः॥ ४८ ॥

tasya putraśatasyāsan pañca śeṣā mahātmanaḥ | kṛtāstrā balinaḥ śūrā dharmātmāno yaśasvinaḥ

शूरसेनश्च शूरश्च धृष्टोक्तः कृष्ण एव च ।जयध्वजश्च नाम्नाऽऽसीदावन्त्यो नृपतिर्महान्॥ ४९ ॥

śūrasenaśca śūraśca dhṛṣṭoktaḥ kṛṣṇa eva ca | jayadhvajaśca nāmnā''sīdāvantyo nṛpatirmahān

कार्तवीर्यस्य तनया वीर्यवन्तो महारथाः ।जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घो महाबलः॥ ५० ॥

kārtavīryasya tanayā vīryavanto mahārathāḥ | jayadhvajasya putrastu tālajaṅgho mahābalaḥ

तस्य पुत्राः शतं ख्यातास्तालजङ्घा इति श्रुताः ॥ तेषां कुले महाराज हैहयानां महात्मनाम्॥ ५१ ॥

tasya putrāḥ śataṃ khyātāstālajaṅghā iti śrutāḥ || teṣāṃ kule mahārāja haihayānāṃ mahātmanām

वीतिहोत्राः सुजाताश्च भोजाश्चावन्तयः स्मृताः ।तौण्डिकेरा इति ख्यातास्तालजङ्घास्तथैव च॥ ५२ ॥

vītihotrāḥ sujātāśca bhojāścāvantayaḥ smṛtāḥ | tauṇḍikerā iti khyātāstālajaṅghāstathaiva ca

भरताश्च सुता जाता बहुत्वान्नानुकीर्तिताः ।वृषप्रभृतयो राजन् यादवाः पूर्णकर्मिणः॥ ५३ ॥

bharatāśca sutā jātā bahutvānnānukīrtitāḥ | vṛṣaprabhṛtayo rājan yādavāḥ pūrṇakarmiṇaḥ

वृषो वंशधरस्तत्र तस्य पुत्रोऽभवन्मधुः ।मधोः पुत्रशतं त्वासीद् वृषणस्तस्य वंशभाक्॥ ५४ ॥

vṛṣo vaṃśadharastatra tasya putro'bhavanmadhuḥ | madhoḥ putraśataṃ tvāsīd vṛṣaṇastasya vaṃśabhāk

वृषणाद् वृष्णयः सर्वे मधोस्तु माधवाः स्मृताः ।यादवा यदुना चाग्रे निरुच्यन्ते च हैहयाः॥ ५५ ॥

vṛṣaṇād vṛṣṇayaḥ sarve madhostu mādhavāḥ smṛtāḥ | yādavā yadunā cāgre nirucyante ca haihayāḥ

न तस्य वित्तनाशोऽस्ति नष्टं प्रतिलभेच्च सः ।कार्तवीर्यस्य यो जन्म कीर्तयेदिह नित्यशः॥ ५६ ॥

na tasya vittanāśo'sti naṣṭaṃ pratilabhecca saḥ | kārtavīryasya yo janma kīrtayediha nityaśaḥ

एते ययातिपुत्राणां पञ्च वंशा विशाम्पते ।कीर्तिता लोकवीराणां ये लोकान्धारयन्ति वै॥ ५७ ॥

ete yayātiputrāṇāṃ pañca vaṃśā viśāmpate | kīrtitā lokavīrāṇāṃ ye lokāndhārayanti vai

भूतानीव महाराज पञ्च स्थावरजङ्गमान् ।श्रुत्वा पञ्चविसर्गं तु राजा धर्मार्थकोविदः॥ ५८ ॥

bhūtānīva mahārāja pañca sthāvarajaṅgamān | śrutvā pañcavisargaṃ tu rājā dharmārthakovidaḥ

वशी भवति पञ्चानामात्मजानां तथेश्वरः ।लभेत् पञ्च वरांश्चैव दुर्लभानिह लौकिकान्॥ ५९ ॥

vaśī bhavati pañcānāmātmajānāṃ tatheśvaraḥ | labhet pañca varāṃścaiva durlabhāniha laukikān

आयुः कीर्तिं तथा पुत्रानैश्वर्यं भूमिमेव च ।धारणाच्छ्रवणाच्चैव पञ्चवर्गस्य भारत॥ ६० ॥

āyuḥ kīrtiṃ tathā putrānaiśvaryaṃ bhūmimeva ca | dhāraṇācchravaṇāccaiva pañcavargasya bhārata

क्रोष्टोस्तु शृणु राजेन्द्र वंशमुत्तमपौरुषं यदोर्वंशधरस्याथ यज्वनः पुण्यकर्मणः॥ ६१ ॥

kroṣṭostu śṛṇu rājendra vaṃśamuttamapauruṣaṃ yadorvaṃśadharasyātha yajvanaḥ puṇyakarmaṇaḥ

क्रोष्टुर्हि वंशं श्रुत्वेमं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।यस्यान्ववायजो विष्णुर्हरिर्वृष्णिकुलोद्वहः॥ ६२ ॥

kroṣṭurhi vaṃśaṃ śrutvemaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate | yasyānvavāyajo viṣṇurharirvṛṣṇikulodvahaḥ