Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
9
अध्याय 9 / 317

Book 1 - Adhyaya 9

12 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ12 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे विष्णुपूजोपयोगिवज्रनाभमण्डलनिरूपणं नामाष्टमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ९ हरिरुवाच ।समये (या) दीक्षितः शिष्यो बद्धनेत्रस्तु वाससा ।अष्टाहुतिशतं तस्य मूलमन्त्रेण होमयेत्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe viṣṇupūjopayogivajranābhamaṇḍalanirūpaṇaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 9 hariruvāca / samaye (yā) dīkṣitaḥ śiṣyo baddhanetrastu vāsasā / aṣṭāhutiśataṃ tasya mūlamantreṇa homayet

हिन्दी अर्थ

शरीरधारी (क्षेत्रज्ञ) ज्ञानको उत्पन्न करके प्रत्येक पद्मगर्भ चार द्वार और चौंसठ प्रकोष्ठोंसे युक्त महाभूतको उसीमें संयुक्त करनेका प्रयल करना चाहिए। मण्डलके मध्य लक्ष्मी और उनके अङ्गोंका तथा मण्डलादिके निर्माणमें जो लोग असमर्थ हैं, वे एक कोणमें दुर्गा, गण एवं गुरुका, तदनन्तर मात्र मानसमण्डलको कल्पना करके भगवान् अभीष्ट सिद्धि प्राप्त करनेके लिये तत्पर साधक

English

If the consecration were to be omitted, it amounts to killing a preceptor, Vainva brahman and woman. The details of the consecration will now be narrated by me. The consecration destroys adharma.

अध्याय ९

श्लोक 2

द्विगुणं पुत्रके होमं त्रिगुणं साधके मतम् ।निर्वाणदेशिके रुद्र ! चतुर्गुणमुदाहृतम्

dviguṇaṃ putrake homaṃ triguṇaṃ sādhake matam / nirvāṇadeśike rudra ! caturguṇamudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिका पूजन करें। शरीरमें ब्रह्मतीर्थादिकी अग्नि आदि कोणोमें क्षेत्रपाल देवोंकी पूजा करके कल्पना की गयी है। अतएव उसी क्रमसे वह हवन करे। तत्पश्चात् वह-'ॐ घं टं डं हं (मानस-मण्डल भी) चार द्वारोंसे युक्त है। हाथको श्रीमहालक्ष्म्यै नमः '--इस महामन्त्रसे पूर्व उल्लिखित पद्म तथा अँगुलियोंको पद्मपत्र कहा गया है।परिवारके सहित श्रीमहालक्ष्मीदेबीका पूजन करे।

English

After making the disciples sit outside, they should be made to contemplate. O Rudra, they should be considered as being dried up by a portion of wind.

अध्याय ९

श्लोक 3

गुरुविष्णुद्विजस्त्रीणां हन्ता बध्यस्त्व(श्च)दीक्षितैः ।अथ दीक्षां प्रवक्ष्यामि धर्माधर्मक्षयङ्करीम्

guruviṣṇudvijastrīṇāṃ hantā badhyastva(śca)dīkṣitaiḥ / atha dīkṣāṃ pravakṣyāmi dharmādharmakṣayaṅkarīm

हिन्दी अर्थ

हथेली उस पद्मकी कर्णिका है और नख उसके तदनन्तर उस साधकको '3 सौं सरस्वत्यै केशर हैं, इसलिये साधकको उस हाथरूपी कमलमें नमः।' 'ॐ ह्लीं सौं सरस्वत्यै नमः।' ' ॐ हीं सूर्य, चन्द्र, इन्द्र, अग्नि तथा यमसहित श्रीहरिका वद वद वाग्वादिनि स्वाहा।', ' ॐ हीं सरस्वत्यै ध्यान करके उनको पूजा करनी चाहिए। नमः '--इन मन्त्रोंको कहकर सरस्वतीको नमस्कार

English

They should be considered as being scorched by a p>ortion of hre, and being inundated by a portion of water. Tejas will make that being one with it and then leave it out.

अध्याय ९

श्लोक 4

उपवेश्य बहिः शिष्यान्धारणं तेषु कारयेत् ।वायव्या कलया रुद्र शोष्यमाणान्विचिन्तयेत्

upaveśya bahiḥ śiṣyāndhāraṇaṃ teṣu kārayet / vāyavyā kalayā rudra śoṣyamāṇānvicintayet

हिन्दी अर्थ

उसके बाद वह देशिक सावधान होकर अपने करना चाहिए। (अध्याय ७-१०)

English

He, with due contemplation, should place the palm on the head of the disciple. Since there ts Vifi;iu in the palm,

अध्याय ९

श्लोक 5

आग्रेय्या दह्यमानांश्च प्लावितानम्भसा पुनः ।तेजस्तेजासि तं जीवमेकीकृत्य समाक्षिपेत्

āgreyyā dahyamānāṃśca plāvitānambhasā punaḥ / tejastejāsi taṃ jīvamekīkṛtya samākṣipet

हिन्दी अर्थ

समस्त शरीरकी रक्षक आवरक शक्ति 'अस्त्र'की कल्पना दोनों हाथॉंमें की जाती है।

English

The teacher should honour the disciple, whose eyes are covered with a piece of cloth, and then keeping him face to fhce with the Lord should offer a flower so that it falls there where the head of Lord VifQU is«

अध्याय ९

श्लोक 6

प्राणवं चिन्तयेव्द्योम्नि शरीरे ऽन्यत्तु कारणम् ।एकैकं यो जयेत्तत्र क्षेत्रज्ञं देहकारणात्

prāṇavaṃ cintayevdyomni śarīre 'nyattu kāraṇam / ekaikaṃ yo jayettatra kṣetrajñaṃ dehakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

काण्ड नवव्यूहार्चनविधि, पूजानुक्रम-निरूपण २७

English

The teacher should honour the disciple, whose eyes are covered with a piece of cloth, and then keeping him face to fhce with the Lord should offer a flower so that it falls there where the head of Lord VifQU is«

अध्याय ९

श्लोक 7

उत्पाद्य योजयेत्पश्चादेकैकं वृषभध्वज ।मण्डलादिष्वशक्तस्तु कल्पयित्वार्ऽचयेद्धरिम्

utpādya yojayetpaścādekaikaṃ vṛṣabhadhvaja / maṇḍalādiṣvaśaktastu kalpayitvār'cayeddharim

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने ( रुद्रसे ) कहा--( गरुडने ) कश्यप अनामय, सर्वेश्वर भगवान् नारायणका चिन्तन करे। ऋषिको जो नवव्यूहकी पूजाका वर्णन सुनाया इसके बाद इन्हीं बीजमन्त्रोंसे क्रमशः तर्जनी था, उसको (अब) मैं कह रहा हूँ, आप सुनें। आदि अङ्गुलियोंमें न्यास करके यथाक्रम सिर,

English

The teacher should honour the disciple, whose eyes are covered with a piece of cloth, and then keeping him face to fhce with the Lord should offer a flower so that it falls there where the head of Lord VifQU is«

अध्याय ९

श्लोक 8

चतुर्द्वारं भवेत्तच्च ब्रह्मतीर्थादनुक्रमात् ।हस्तं पद्मं समाख्यातं पत्राण्यङ्गुलयः स्मृताः

caturdvāraṃ bhavettacca brahmatīrthādanukramāt / hastaṃ padmaṃ samākhyātaṃ patrāṇyaṅgulayaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

साधक सबसे पहले योग-क्रियाके द्वारा नेत्र, मुख, कण्ठ, हृदय, नाभि, गुह्य, जानुद्वय तथा जीवात्माको मस्तक, नाभि और हृदयरूपी पादद्वयमें भी न्यास करना चाहिए। आकाश नामक तत्त्वमें प्रविष्ट करे। तदनन्तर वह बीजमन्त्रोंसे दोनों हाथोंमें न्यास तथा षडङ्गन्यास रं' (इस अग्निबीज) मन्त्रसे पाञ्चभौतिक शरीरका करके सम्पूर्ण शरीरमें न्यास करना चाहिए। वह

English

The teacher should honour the disciple, whose eyes are covered with a piece of cloth, and then keeping him face to fhce with the Lord should offer a flower so that it falls there where the head of Lord VifQU is«

अध्याय ९

श्लोक 9

कर्णिका तलहस्तन्तु नखान्यस्य तु केसराः ।तत्रार्चयेद्धरिं ध्यात्वा सूर्यन्द्वग्नयन्तरेव च

karṇikā talahastantu nakhānyasya tu kesarāḥ / tatrārcayeddhariṃ dhyātvā sūryandvagnayantareva ca

हिन्दी अर्थ

शोधन करे। उसके बाद वह 'यं' (इस वायु) अङ्गुष्ठसे कनिष्ठा अङ्गुलितक पाँच बीजमन्त्रोंसे बीजमन्त्रसे उस सम्पूर्ण शरीरके लयकी भावना न्यास करे। उसके बाद हाथके मध्य-भागमें नेत्रके करे। तत्पश्चात् वह “लं' इस बीजमन्त्रसे चराचर बीजमन्त्रसे न्यास करनेका विधान है । अङ्गन्यासमें जगत्-(के साथ उस विलीन हुए शरीर)-केभी इसी क्रमसे हृदय-भागमें हृदय, मस्तकमें

English

The teacher should honour the disciple, whose eyes are covered with a piece of cloth, and then keeping him face to fhce with the Lord should offer a flower so that it falls there where the head of Lord VifQU is«

अध्याय ९

श्लोक 10

तं हस्तं पातयेन्मूर्ध्नि शिष्यस्य तु समाहितः ।हस्ते विष्णुः स्थितो यस्माद्विष्णुहस्तस्ततस्त्वयम् ।नश्यन्ति स्पर्शनात्तस्य पातकान्यखिलानि च

taṃ hastaṃ pātayenmūrdhni śiṣyasya tu samāhitaḥ / haste viṣṇuḥ sthito yasmādviṣṇuhastastatastvayam / naśyanti sparśanāttasya pātakānyakhilāni ca

हिन्दी अर्थ

सम्प्लावित होनेकी भावना करे। उसके बाद वह मस्तक, शिखामें शिखा, दोनों स्तन-प्रदेशमें कवच, “वं' इस बीजमन्त्रसे पुनः स्वयंमें अमरत्वकी भावना नेत्रद्वयमें नेत्र तथा दोनों हाथोंमें अस्त्र-बीजमन्त्रको करे। तदनन्तर अमृतके बुद्बुदोंके बीच 'मैं ही अवस्थित करना चाहिए। पीताम्बरधारी चतुर्भुज भगवान् श्रीहरि हूँ” ऐसा तदनन्तर उन्हीं बीजमन्त्रोंसे दिशाओंको प्रतिबद्ध

English

The teacher should honour the disciple, whose eyes are covered with a piece of cloth, and then keeping him face to fhce with the Lord should offer a flower so that it falls there where the head of Lord VifQU is«

अध्याय ९

श्लोक 11

गुरुः शिष्यं समभ्यर्च्य नेत्रे बद्धे तु वाससा ।देवस्य प्रमुखं कृत्वा पुष्पमेवार्पयेत्ततः ।पुष्पं निपतितं यत्र मूर्ध्नो देवस्य शार्ङ्गिणः

guruḥ śiṣyaṃ samabhyarcya netre baddhe tu vāsasā / devasya pramukhaṃ kṛtvā puṣpamevārpayettataḥ / puṣpaṃ nipatitaṃ yatra mūrdhno devasya śārṅgiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मानकर आत्मतत्त्वके ध्यानमें निमग्न हो जाय। करके साधक पूजनको क्रिया प्रारम्भ करे। सबसे

English

The teacher should honour the disciple, whose eyes are covered with a piece of cloth, and then keeping him face to fhce with the Lord should offer a flower so that it falls there where the head of Lord VifQU is«

अध्याय ९

श्लोक 12

तन्नाम कारयेत्तस्य स्त्रीणां नामाङ्कितं स्वयम् ।शूद्राणां दाससंयुक्तं कारयेत्तु विचक्षणः

tannāma kārayettasya strīṇāṃ nāmāṅkitaṃ svayam / śūdrāṇāṃ dāsasaṃyuktaṃ kārayettu vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद शरीर तथा हाथमें तीन प्रकारका पहले एकाग्रचित्त होकर उसको अपने हृदयमें

English

The teacher should honour the disciple, whose eyes are covered with a piece of cloth, and then keeping him face to fhce with the Lord should offer a flower so that it falls there where the head of Lord VifQU is«

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 9
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.