Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
15
अध्याय 15 / 317

Book 1 - Adhyaya 15

160 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ160 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ध्यानयोगो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १५ रुद्र उवाच ।संसारसागराद्धोरामुच्यते किं जपन्प्रभो ।नरस्तन्मे परं जप्यं पथय त्वं जनार्दन

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe dhyānayogo nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 15 rudra uvāca / saṃsārasāgarāddhorāmucyate kiṃ japanprabho / narastanme paraṃ japyaṃ pathaya tvaṃ janārdana

हिन्दी अर्थ

पण्डितः पण्डितेड्यश्च पवित्रः पापमर्दकः॥ शुद्धः प्रकाशरूपश्च पवित्रः परिरक्षकः।

English

O Lordj what it to be muttered by a man so that he is released from the terrible ocean of worldly existence. O Janir- dana, you narrate to me that great sMra

अध्याय १५

श्लोक 2

हरिरुवाच ।परेश्वरं परं ब्रह्म परमात्मानमव्ययम् ।विष्णुं नामसहस्रेण स्तुवन्मुक्तो भवेन्नरः

hariruvāca / pareśvaraṃ paraṃ brahma paramātmānamavyayam / viṣṇuṃ nāmasahasreṇa stuvanmukto bhavennaraḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपूज्यश्च सर्वाद्यः सर्वदेवनमस्कृतः।

English

Praising Lord Viu (the great Brahman the Supreme Soul, the immutable) by thousand names a man becomes free.

अध्याय १५

श्लोक 3

यत्प वित्रं परं जप्यं कथयामि वृषध्वज ! ।शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वपापविनाशनम्

yatpa vitraṃ paraṃ japyaṃ kathayāmi vṛṣadhvaja ! / śṛṇuṣvāvahito bhūtvā sarvapāpavināśanam

हिन्दी अर्थ

सर्वगोप्ता सर्वनिष्ठः सर्वकारणकारणम्। सर्वध्येयः सर्वमित्रः सर्वदेवस्वरूपधृक् ॥

English

A hymn to recite one chousaod names of Vltou. It it rather dilTerent form the one found In the Mahibhirata.

अध्याय १५

श्लोक 4

ॐ वासुदेवो महाविष्णुर्वामनो वासवो वसुः ।बालचन्द्र निभो बालो बलभद्रो बलाधिपः

oṃ vāsudevo mahāviṣṇurvāmano vāsavo vasuḥ / bālacandra nibho bālo balabhadro balādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

दुष्टानां चासुराणां च सर्वदा घातकोऽन्तकः ॥

English

Six lubstdisry treatiie# related to the Vedas. They are

अध्याय १५

श्लोक 5

बलिबन्धनकृद्वेधा (११)वरेण्यो वेदवित्किविः ।वेदकर्ता वेदरूपो वेद्यो वेदपरिप्लुतः

balibandhanakṛdvedhā (11)vareṇyo vedavitkiviḥ / vedakartā vedarūpo vedyo vedapariplutaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मो धर्मी च कर्मी च सर्वकर्मविवर्जितः॥ कर्मकर्ता च कर्मैव क्रिया कार्य तथैव च।

English

a./. mkidiaU,

अध्याय १५

श्लोक 6

वेदाङ्गवेत्ता वेदेशो(२०) बलाधारो बलार्दनः ।अविकारो वरेशश्च वरुणो वरुणाधिपः

vedāṅgavettā vedeśo(20) balādhāro balārdanaḥ / avikāro vareśaśca varuṇo varuṇādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

सदेवानां पतिश्चैव वृष्णीनां पतिरीडितः।

English

a./. kcfdfum.

अध्याय १५

श्लोक 7

वीरहा च बृहद्वीरो वन्दितः परमेश्वरः (३०) ।आत्मा च परमात्मा च प्रत्यगात्मा वियत्परः

vīrahā ca bṛhadvīro vanditaḥ parameśvaraḥ (30) / ātmā ca paramātmā ca pratyagātmā viyatparaḥ

हिन्दी अर्थ

अनलस्य पतिश्चैव यमस्य पतिरेव च॥

English

tJ, itmi hmU/ui*

अध्याय १५

श्लोक 8

पद्मनाभः पद्मनिधिः पद्महस्तो गदाधरः ।परमः (४०)परभूतश्च पुरुषोत्तम ईश्वरः

padmanābhaḥ padmanidhiḥ padmahasto gadādharaḥ / paramaḥ (40)parabhūtaśca puruṣottama īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

मालाधरो महादेवो महादेवेन पूजितः।

English

wmrinUU.

अध्याय १५

श्लोक 9

पद्मजङ्घः पुण्डरीकः पद्ममालाधरः प्रियः ।पद्माक्षः पद्मगर्भश्च पर्जन्यः (५०)पद्मसंस्थितः

padmajaṅghaḥ puṇḍarīkaḥ padmamālādharaḥ priyaḥ / padmākṣaḥ padmagarbhaśca parjanyaḥ (50)padmasaṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिस्तुतो मुनिर्मैत्रो महाना ( रा) सो महाहनुः।

English

vJ. upama.

अध्याय १५

श्लोक 10

अपारः परमार्थश्च पराणां च परः प्रभुः ।पण्डितः पण्डितेड्यश्च पवित्रः पापमर्दकः

apāraḥ paramārthaśca parāṇāṃ ca paraḥ prabhuḥ / paṇḍitaḥ paṇḍiteḍyaśca pavitraḥ pāpamardakaḥ

हिन्दी अर्थ

महावक्त्रो महात्मा च महाकायो महोदरः।

English

vA *nd fuiipat iv4 fjikt.

अध्याय १५

श्लोक 11

शुद्धः (६०)प्रकाशरूपश्च पवित्रः परिरक्षकः ।पिपासावर्जितः पाद्यः पुरुषः प्रकृतिस्तथाः

śuddhaḥ (60)prakāśarūpaśca pavitraḥ parirakṣakaḥ / pipāsāvarjitaḥ pādyaḥ puruṣaḥ prakṛtistathāḥ

हिन्दी अर्थ

महागतिर्महाकीत्तिर्महारूपो महासुरः। मधुश्च माधवश्चैव महादेवो महेश्वरः॥

English

g./. wabfsi

अध्याय १५

श्लोक 12

प्रधानं पृथिवीपद्मं पद्मनाभः (७०)प्रियप्रदः ।सर्वेशः सर्वगः सर्वः सर्ववित्सर्वदः सुरः

pradhānaṃ pṛthivīpadmaṃ padmanābhaḥ (70)priyapradaḥ / sarveśaḥ sarvagaḥ sarvaḥ sarvavitsarvadaḥ suraḥ

हिन्दी अर्थ

मानवश्च मनुश्चैव मानवानां प्रियङ्करः ।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 13

सर्वस्य जगतो धाम सर्वदर्शो च सर्वभृत् (८०) ।सर्वानुग्रहकृद्देवः सर्वभूतहृदि स्थितः

sarvasya jagato dhāma sarvadarśo ca sarvabhṛt (80) / sarvānugrahakṛddevaḥ sarvabhūtahṛdi sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

पतिः शनैश्चरस्यैव राहोः केतोः पतिस्तथा॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 14

सर्वपूज्यश्च सर्वाद्यः सर्वदेवनमस्कृतः ।सर्वस्य जगतो मूलं सकलो निष्कलो ऽनलः (९०)

sarvapūjyaśca sarvādyaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ / sarvasya jagato mūlaṃ sakalo niṣkalo 'nalaḥ (90)

हिन्दी अर्थ

विष्णुसहस्त्रनाम ३५

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 15

सर्वगोप्ता सर्वनिष्ठः सर्वकारणकारणम् ।सर्वध्येयः सर्वमित्रः सर्वदेस्ववरूपधृक्

sarvagoptā sarvaniṣṭhaḥ sarvakāraṇakāraṇam / sarvadhyeyaḥ sarvamitraḥ sarvadesvavarūpadhṛk

हिन्दी अर्थ

नानालङ्कारसंयुक्तो नानाचन्दनचत्ितः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 16

सर्वाध्यक्षः सुराध्यक्ष सुरासुरनमस्कृतः ।दुष्टानां च सुराणां च सर्वदा घातको ऽन्तकः (१०१)

sarvādhyakṣaḥ surādhyakṣa surāsuranamaskṛtaḥ / duṣṭānāṃ ca surāṇāṃ ca sarvadā ghātako 'ntakaḥ (101)

हिन्दी अर्थ

नीलमेघनिभः शद्धः कालमेघनिभस्तथा।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 17

सत्यपालश्च सन्नाभः सिद्धेशः सिद्धवन्दितः ।सिद्धसाध्यः सिद्धसिद्धः साध्यसिद्धो (सिद्धिसिद्ध) हृदीश्वरः

satyapālaśca sannābhaḥ siddheśaḥ siddhavanditaḥ / siddhasādhyaḥ siddhasiddhaḥ sādhyasiddho (siddhisiddha) hṛdīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

सर्ववर्णो महायोगी यज्ञो ( याज्यो) यज्ञकृदेव च॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 18

शरणं जगतश्चैव (११०)श्रेयः क्षेमस्तथैव च ।शुभकृच्छोभनः सौम्यः सत्यः सत्यपराक्रमः

śaraṇaṃ jagataścaiva (110)śreyaḥ kṣemastathaiva ca / śubhakṛcchobhanaḥ saumyaḥ satyaḥ satyaparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

सुपर्णी च महापर्णी सुपर्णस्य च कारणम्। वैनतेयस्तथादित्य आदिरादिकरः शिवः॥ कारणं महतश्चैव प्रधानस्य च कारणम्। बुद्धीनां कारणं चैव कारणं मनसस्तथा॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 19

सत्यस्थः सत्यसङ्कल्पः सत्यवित्सत्य (त्प) दस्तथा (१२१) ।धर्मो धर्ंमो च कर्मो च सर्वकर्ंमविवर्जितः

satyasthaḥ satyasaṅkalpaḥ satyavitsatya (tpa) dastathā (121) / dharmo dharṃmo ca karmo ca sarvakarṃmavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

कारणं चेतसश्चैव अहङ्कारस्य कारणम्। भूतानां कारणं तद्वत् कारणं च विभावसोः॥ आकाशकारणं तद्वत् पृथिव्याः कारणं परम्। अण्डस्य कारणं चैव प्रकृतेः कारणं तथा॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 20

कर्ंमकर्ता च कर्मैव क्रिया कार्यं तथैव च ।श्रीपतिर्नृपतिः (१३१)श्रीमान्सर्वस्य पतिरूर्जितः

karṃmakartā ca karmaiva kriyā kāryaṃ tathaiva ca / śrīpatirnṛpatiḥ (131)śrīmānsarvasya patirūrjitaḥ

हिन्दी अर्थ

देहस्य कारणं चैव चक्षुषश्चैव कारणम्। श्रोत्रस्य कारणं तद्वत् कारणं च त्वचस्तथा॥ जिह्वायाः कारणं चैव प्राणस्यैव च कारणम्। हस्तयोः कारणं तद्वत् पादयोः कारणं तथा॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 21

सदेवानां पतिश्चैव वृष्णीनां पतिरीडितः ।पतिर्हिरण्यगर्भस्य त्रिपुरान्तपतिस्तथा

sadevānāṃ patiścaiva vṛṣṇīnāṃ patirīḍitaḥ / patirhiraṇyagarbhasya tripurāntapatistathā

हिन्दी अर्थ

वाचश्च कारणं तद्वत् पायोश्चैव तु कारणम्। इन्द्रस्य कारणं चैव कुबेरस्य च कारणम्॥ यमस्य कारणं चैव ईशानस्य च कारणम्। यक्षाणां कारणं चैव रक्षसां कारणं परम्॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 22

पशूनां च पतिः प्रायो वसूनां पतिरेव च (१४०) ।पतिराखण्डलस्यैव वरूणस्य पतिस्तथा

paśūnāṃ ca patiḥ prāyo vasūnāṃ patireva ca (140) / patirākhaṇḍalasyaiva varūṇasya patistathā

हिन्दी अर्थ

नृपाणां कारणं श्रेष्ठं धर्मस्यैव तु कारणम्। जन्तूनां कारणं चैव वसूनां कारणं परम्॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 23

वनस्पतीनां च पतिरनिलस्य पतिस्तथा ।अनलस्य पतिश्चैव यमस्य पतिरेव च

vanaspatīnāṃ ca patiranilasya patistathā / analasya patiścaiva yamasya patireva ca

हिन्दी अर्थ

मनूनां कारणं चैव पक्षिणां कारणं परम्। मुनीनां कारणं श्रेष्ठं योगिनां कारणं परम्॥ सिद्धानां कारणं चैव यक्षाणां कारणं परम्। कारणं किन्नराणां च गन्धर्वाणां च कारणम्॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 24

कुबेरस्य पतिश्चैव नक्षत्राणां पतिस्तथा ।ओषधीनां पतिश्चैव वृक्षाणां च पतिस्तथा (१५०)

kuberasya patiścaiva nakṣatrāṇāṃ patistathā / oṣadhīnāṃ patiścaiva vṛkṣāṇāṃ ca patistathā (150)

हिन्दी अर्थ

नदानां कारणं चैव नदीनां कारणम् परम्। कारणं च समुद्राणां वृक्षाणां कारणं तथा॥ कारणं वीरुधां चैव लोकानां कारणं तथा। पातालकारणं चैव देवानां कारणं तथा॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 25

नागानां पतिरर्कस्य दक्षस्य पतिरेव च ।सुहृदां च पतिश्चैव नृपाणां च पतिस्तथा

nāgānāṃ patirarkasya dakṣasya patireva ca / suhṛdāṃ ca patiścaiva nṛpāṇāṃ ca patistathā

हिन्दी अर्थ

सर्पाणां कारणं चैव श्रेयसां कारणं तथा। पशूनां कारणं चैव सर्वेषां कारणं तथा॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 26

गन्धर्वाणां पतिश्चैव असूनां पतिरुत्तमः ।पर्वतानां पतिश्चैव निम्नगानां पतिस्तथा

gandharvāṇāṃ patiścaiva asūnāṃ patiruttamaḥ / parvatānāṃ patiścaiva nimnagānāṃ patistathā

हिन्दी अर्थ

मनसश्च तथैवात्मा चात्माहङ्कारचेतसः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 27

सुराणां च पतिः श्रेष्ठः (१६०) कपिलस्य पतिस्तथा ।लतानां च पतिश्चैव वीरुधां च पतिस्तथा

surāṇāṃ ca patiḥ śreṣṭhaḥ (160) kapilasya patistathā / latānāṃ ca patiścaiva vīrudhāṃ ca patistathā

हिन्दी अर्थ

प्रधानस्य परात्मा च आकाशात्मा ह्यपां तथा॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 28

मुनीनां च पतिश्चैव सूर्यस्य पतिरुत्तमः ।पतिश्चन्द्रमसः श्रेष्ठः सुक्रस्य पतिरेव च

munīnāṃ ca patiścaiva sūryasya patiruttamaḥ / patiścandramasaḥ śreṣṭhaḥ sukrasya patireva ca

हिन्दी अर्थ

इन्द्रात्मा चैव ब्रह्मात्मा रुद्रा ( शान्ता ) त्मा च मनोस्तथा ।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 29

ग्रहाणां च पतिश्चैव राक्षसानां पतिस्तथा ।किन्नराणां पतिश्चैव (१७०)द्विजानां पतिरुत्तमः

grahāṇāṃ ca patiścaiva rākṣasānāṃ patistathā / kinnarāṇāṃ patiścaiva (170)dvijānāṃ patiruttamaḥ

हिन्दी अर्थ

ईशात्मा परमात्मा च रौद्रात्मा मोक्षविद्यतिः।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 30

सरितां च पतिश्चैव समुद्राणां पतिस्तथा ।सरसां च पतिश्चैव भूतानां च पतिस्तथा

saritāṃ ca patiścaiva samudrāṇāṃ patistathā / sarasāṃ ca patiścaiva bhūtānāṃ ca patistathā

हिन्दी अर्थ

संविन्मेधा च कालश्च ऊष्मा वर्षा म ( न ) तिस्तथा। संवत्सरो मोक्षकरो मोहप्रध्वंसकस्तथा॥ मोहकर्ता च दुष्टानां माण्डव्यो वडवामुखः। संवर्तः कालकर्ता च गौतमो भृगुरङ्गिराः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 31

वेतालानां पतिश्चैव कूष्माण्डानां पतिस्तथा ।पक्षिणां च पतिः श्रेष्ठः पशूनां पतिरेव च

vetālānāṃ patiścaiva kūṣmāṇḍānāṃ patistathā / pakṣiṇāṃ ca patiḥ śreṣṭhaḥ paśūnāṃ patireva ca

हिन्दी अर्थ

याज्ञवल्क्यो देवलश्च व्यासश्चैव पराशरः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 32

महात्मा (१८०)मङ्गलो मेयो मन्दरो मन्दरेश्वरः ।मेरुर्माता प्रमाणं च माधवो मलवर्जितः

mahātmā (180)maṅgalo meyo mandaro mandareśvaraḥ / merurmātā pramāṇaṃ ca mādhavo malavarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

शर्मदश्चैव गाङ्गेयो हृषीकेशो बृहच्छूवाः। केशवः क्लेशहन्ता च सुकर्णः कर्णवर्जितः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 33

मालाधरो (१९०)महादेवो महादेवेन पूजितः ।महाशान्तो महाभागो मधुसूदन एव च

mālādharo (190)mahādevo mahādevena pūjitaḥ / mahāśānto mahābhāgo madhusūdana eva ca

हिन्दी अर्थ

निहन्ता पूतनायाश्च भास्करान्तविनाशनः॥ केशिनो दलनश्चैव मुष्टिकस्य विमर्दकः।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 34

महावीर्यो महाप्राणो मार्कण्डेयर्षिवन्दितः(२००) ।मायात्मा मायया बद्धो मायया तु विवर्जितः

mahāvīryo mahāprāṇo mārkaṇḍeyarṣivanditaḥ(200) / māyātmā māyayā baddho māyayā tu vivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

भगहा भगवान् भानुस्तथा भागवतः स्वयम्।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 35

मुनिस्तुतो मुनिर्मैत्रो (२१०)महाना (रा) सो महाहनुः ।महाबाहुर्महादान्तो मरणेन विवर्जितः

munistuto munirmaitro (210)mahānā (rā) so mahāhanuḥ / mahābāhurmahādānto maraṇena vivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

अहङ्कारोपमश्चित्तं गगनं पृथिवी जलम्॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 36

महावत्क्क्रो महात्मा च महाकायो महोदरः ।महापादो महाग्रीवो महामानी महामनाः

mahāvatkkro mahātmā ca mahākāyo mahodaraḥ / mahāpādo mahāgrīvo mahāmānī mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

शङ्करश्चैव सर्वश्च क्षान्तिदः क्षान्तिकृन्नरः।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 37

महागतिर्मंहाकीर्तिर्महारूपो (२२२)महासुरः ।मधुश्च माधवश्चैव महादेवो महेश्वरः

mahāgatirmaṃhākīrtirmahārūpo (222)mahāsuraḥ / madhuśca mādhavaścaiva mahādevo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

भक्तस्तुतो भक्तपरः कीर्तिदः कीर्तिवर्धनः। कीर्तिर्दीप्तिः क्षमाकान्तिर्भक्तश्चैव दया परा॥ दानं दाता च कर्ता च देवदेवप्रियः शुचिः। शुचिमान् सुखदो मोक्षः कामश्चार्थः सहस्त्रपात्॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 38

मखेज्यो मखरूपी च माननीयो (२३०)मखेश्वरः ।महावातो महाभागो महेशो ऽतीतमानुषः

makhejyo makharūpī ca mānanīyo (230)makheśvaraḥ / mahāvāto mahābhāgo maheśo 'tītamānuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

सहस्त्रशीर्षा वैद्यश्च मोक्षद्वारं तथैव च। प्रजाद्वारं सहस्त्राक्षः सहस्त्रकर एव च॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 39

मानवश्च मनुश्चैव मानवानां प्रियङ्करः ।मृगश्च मृगपूज्यश्च (२४०)मृगाणां च पतिस्तथा

mānavaśca manuścaiva mānavānāṃ priyaṅkaraḥ / mṛgaśca mṛgapūjyaśca (240)mṛgāṇāṃ ca patistathā

हिन्दी अर्थ

प्रद्युम्नश्रानिरुद्धश्च हयग्रीवश्च सूकरः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 40

बुधस्य च पतिश्चैव पतिश्चैव बृहस्पतेः ।पतिः शनैश्चरस्यैव राहोः केतोः पतिस्तथा

budhasya ca patiścaiva patiścaiva bṛhaspateḥ / patiḥ śanaiścarasyaiva rāhoḥ ketoḥ patistathā

हिन्दी अर्थ

कुम्भेन्द्रजिन्निहन्ता च कुम्भकर्णप्रमर्दनः। नरान्तकान्तकश्चैव देवान्तकविनाशनः ॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 41

लक्ष्मणो लक्षणश्चैव लम्बौष्ठो ललितस्तथा(२५०) ।नानालङ्कारसंयुक्तो नानाचन्दनचर्चितः

lakṣmaṇo lakṣaṇaścaiva lambauṣṭho lalitastathā(250) / nānālaṅkārasaṃyukto nānācandanacarcitaḥ

हिन्दी अर्थ

नरकस्य निहन्ता च त्रिशीर्षस्य विनाशनः॥ यमलार्जुनभेत्ता च तपोहितकरस्तथा।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 42

नानारसोज्जवलद्वक्क्रो नानापुष्पोपशोभितः ।रामो रमापतिश्चैव सभार्यः परमेश्वरः

nānārasojjavaladvakkro nānāpuṣpopaśobhitaḥ / rāmo ramāpatiścaiva sabhāryaḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

सारः सारप्रियः सौरः कालहन्तृनिकृन्तनः। अगस्त्यो देवलश्चैव नारदो नारदप्रियः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 43

रत्नदो रत्नहर्ता च(२६०)रूपी रूपविवर्जितः ।महारूपोग्ररूपश्च सौम्यरूपस्तथैव च

ratnado ratnahartā ca(260)rūpī rūpavivarjitaḥ / mahārūpograrūpaśca saumyarūpastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

चक्षुरिन्द्रियहीनश्च वागिन्द्रियविवर्जितः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 44

नीलमेघनिभः शुद्धः सालमेघनिभस्तथा ।धूमवर्णः पतिवर्णो नानारूपो(२७०)ह्यवर्णकः

nīlameghanibhaḥ śuddhaḥ sālameghanibhastathā / dhūmavarṇaḥ pativarṇo nānārūpo(270)hyavarṇakaḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशेन विहीनश्च वायुना परिवर्जितः। अग्निना च विहीनश्च उदकेन विवर्जितः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 45

विरूपो रूपदश्चैव शुक्लवर्णस्तथैव च ।सर्ववर्णो महायोगी यज्ञो (याज्यो) यज्ञकृदेव च

virūpo rūpadaścaiva śuklavarṇastathaiva ca / sarvavarṇo mahāyogī yajño (yājyo) yajñakṛdeva ca

हिन्दी अर्थ

शोकेन रहितश्चैव वचसा परिवर्जितः॥ रजोविवर्जितश्चैव विकारैः षड्भिरेव च। कामेन वर्जितश्चैव क्रोधेन परिवर्जितः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 46

सुवर्णवर्णवांश्चैव सुवर्णाख्यस्तथैव च (२८०)सुवर्णावयवश्चैव सुवर्णः स्वर्णमेखलः

suvarṇavarṇavāṃścaiva suvarṇākhyastathaiva ca (280)suvarṇāvayavaścaiva suvarṇaḥ svarṇamekhalaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुसहस्त्रनाम ३७

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 47

सुवर्णस्य प्रदाता च सुवर्णेशस्तथैव च ।सुवर्णस्य प्रियश्चैव (२९०)सुवर्णाढ्यस्तथैव च

suvarṇasya pradātā ca suvarṇeśastathaiva ca / suvarṇasya priyaścaiva (290)suvarṇāḍhyastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणः क्षोभकश्चैव रुद्रस्य क्षोभकस्तथा।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 48

सुपर्णो च महापर्णो सुपर्णस्य च कारण्(२९०) ।वैनतेयस्तथादित्य आदिरादिकरः शिवः

suparṇo ca mahāparṇo suparṇasya ca kāraṇ(290) / vainateyastathāditya ādirādikaraḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

तपस्वी ज्ञानगम्यो हि ज्ञानी ज्ञानविदेव च॥ ज्ञेयश्च ज्ञेयहीनश्च ज्ञप्तिश्चैतन्यरूपकः। भावो भाव्यो भवकरो भावनो भवनाशनः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 49

कारणं महतश्चैव प्रधानस्य च कारणम् ।बुद्धीनां कारणं चैव कारणं मनसस्तथा

kāraṇaṃ mahataścaiva pradhānasya ca kāraṇam / buddhīnāṃ kāraṇaṃ caiva kāraṇaṃ manasastathā

हिन्दी अर्थ

दामोदरस्त्रिकालश्च कालज्ञः कालवर्जितः।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 50

कारणं चैतसश्चैव(३००)अहङ्कारस्य कारणम् ।भूतानां कारणं तद्वत्कारणं च विभावसोः

kāraṇaṃ caitasaścaiva(300)ahaṅkārasya kāraṇam / bhūtānāṃ kāraṇaṃ tadvatkāraṇaṃ ca vibhāvasoḥ

हिन्दी अर्थ

चतुष्पाच्च द्विपाच्चैव स्मृतिर्न्यायो यमो बली॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 51

आकाशकारणं तद्वत्पृथिव्याः कारणं परम् ।अण्डस्य कारणं चैव प्रकृतेः कारणं तथा

ākāśakāraṇaṃ tadvatpṛthivyāḥ kāraṇaṃ param / aṇḍasya kāraṇaṃ caiva prakṛteḥ kāraṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थश्च भिक्षुक:॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 52

देहस्य कारणं चैव चक्षुषश्चैव कारणम् ।श्रोत्रस्य कारणं(३१०) तद्वत्कारणं च त्वचस्तथा

dehasya kāraṇaṃ caiva cakṣuṣaścaiva kāraṇam / śrotrasya kāraṇaṃ(310) tadvatkāraṇaṃ ca tvacastathā

हिन्दी अर्थ

मोक्षोऽध्यात्मसमाविष्टः स्तुतिः स्तोता च पूजकः। पूज्यो वाक्करणं चैव वाच्यं चैव तु वाचकः॥ वेत्ता व्याकरणं चैव वाक्यं चैव च वाक्यवित्।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 53

जिह्वायाः कारणं चैव प्राणस्यैव च कारणम् ।हस्तयोः कारणं तद्वत्पादयोः कारणं तथा

jihvāyāḥ kāraṇaṃ caiva prāṇasyaiva ca kāraṇam / hastayoḥ kāraṇaṃ tadvatpādayoḥ kāraṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

तीर्थादिभूतः साङ्ख्यश्च निरुक्तं त्वधिहैवतम्।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 54

वाचश्चकारणं तद्वत्पायोश्चैव तुकारणम् ।इन्द्रस्य कारणं चैव कुबेरस्य च कारणम्

vācaścakāraṇaṃ tadvatpāyoścaiva tukāraṇam / indrasya kāraṇaṃ caiva kuberasya ca kāraṇam

हिन्दी अर्थ

महीभर्ता च कार्य च कारणं पृथिवीधरः॥ प्रजापतिः शाश्वतश्च काम्यः कामयिता विराट् ।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 55

यमस्य कारणं चैव (३२०)ईशानस्य च कारणम् ।यक्षाणां कारणं चैव रक्षसां कारणं परम्

yamasya kāraṇaṃ caiva (320)īśānasya ca kāraṇam / yakṣāṇāṃ kāraṇaṃ caiva rakṣasāṃ kāraṇaṃ param

हिन्दी अर्थ

शिपिविष्टः प्रसन्नश्च सर्वलोकार्तिनाशनः॥ मुद्रो मुद्रा करश्चैव सर्वमुद्राविवर्जितः।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 56

नृपाणां कारणं श्रेष्ठं धर्ंमस्यैव तु कारणम् ।जन्तूनां कारणं चैव वसूनां कारणं परम्

nṛpāṇāṃ kāraṇaṃ śreṣṭhaṃ dharṃmasyaiva tu kāraṇam / jantūnāṃ kāraṇaṃ caiva vasūnāṃ kāraṇaṃ param

हिन्दी अर्थ

श्रोता श्रोतृनियन्ता च श्रोतव्यः श्रवणं तथा।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 57

मनूनां कारणं चैव पक्षिणां कारणं परम् ।मुनीनां कारणं श्रेष्ठ(३३०)योगिनां कारणं परम्

manūnāṃ kāraṇaṃ caiva pakṣiṇāṃ kāraṇaṃ param / munīnāṃ kāraṇaṃ śreṣṭha(330)yogināṃ kāraṇaṃ param

हिन्दी अर्थ

उपस्थस्य नियन्ता च तदानन्दकरश्च ह। शत्रुघ्नः कार्तवीर्यश्च दत्तात्रेयस्तथैव च॥ अलर्कस्य हितश्चैव कार्तवीर्यनिकृन्तनः। कालनेमिर्महानेमिर्मेघो मेघपतिस्तथा ॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 58

सिद्धानां कारणं चैव यक्षाणां कारणं परम् ।कारणं किन्नराणां च(३४०) गन्धर्वाणां च कारणम्

siddhānāṃ kāraṇaṃ caiva yakṣāṇāṃ kāraṇaṃ param / kāraṇaṃ kinnarāṇāṃ ca(340) gandharvāṇāṃ ca kāraṇam

हिन्दी अर्थ

धूमकृद्धूमरूपश्च देवकीपुत्र उत्तमः॥ देवक्यानन्दनो नन्दो रोहिण्याः प्रिय एव च। वसुदेवप्रियश्चैव वसुदेवसुतस्तथा ॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 59

नदानां कारणं चैव नदीनां कारणं परम् ।कारणं च समुद्राणां वृक्षाणां कारणं तथा

nadānāṃ kāraṇaṃ caiva nadīnāṃ kāraṇaṃ param / kāraṇaṃ ca samudrāṇāṃ vṛkṣāṇāṃ kāraṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

गोपीनां वल्लभश्चैव पुण्यश्लोकश्च विश्रुतः। वृषाकपिर्यमो गुह्यो मकुलश्चः बुधस्तथा॥ राहुः केतुर्ग्रहो ग्राहो गजेन्द्रमुखमेलकः१।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 60

कारणं वीरुधां चैव लोकानां कारणं तथा ।पाताल कारणं चैव देवानां कारणं तथा

kāraṇaṃ vīrudhāṃ caiva lokānāṃ kāraṇaṃ tathā / pātāla kāraṇaṃ caiva devānāṃ kāraṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

विश्वरूपो विशालाक्षो हैत्यसूदन एव च॥ अनन्तरूपो भूतस्थो देवदानवसंस्थितः।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 61

सर्पाणां कारणं चैव(३५०)श्रेयसां कारणं तथा ।पूशनां कारणं चैव सर्वेषां कारणं तथा

sarpāṇāṃ kāraṇaṃ caiva(350)śreyasāṃ kāraṇaṃ tathā / pūśanāṃ kāraṇaṃ caiva sarveṣāṃ kāraṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

परमानन्दरूपी च धर्माणां च प्रवर्तकः।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 62

देहात्मा चेन्द्रियात्मा च आत्मा बुद्धिस्तथैव च ।मनसश्च तथैवात्मा चात्माहङ्कारचेतसः

dehātmā cendriyātmā ca ātmā buddhistathaiva ca / manasaśca tathaivātmā cātmāhaṅkāracetasaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्याहारो धारकश्च प्रत्याहारकरस्तथा। प्रभा कान्तिस्तथा ह्याचिः शुद्धः स्फटिकसंनिभः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 63

जाग्रतः स्वपतश्चात्मा (३६०)महदात्मा परस्तथा ।प्रधानस्य परात्मा च आकाशात्मा ह्यपां तथा

jāgrataḥ svapataścātmā (360)mahadātmā parastathā / pradhānasya parātmā ca ākāśātmā hyapāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

काण्ड भगवान् विष्णुका ध्यान एवं सूर्यार्चन-निरूपण ३९

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 64

पृथिव्याः परमात्मा च रसस्यात्मा तथैव च ।गन्धस्य परमात्मा च रूपस्यात्मा परस्तथा

pṛthivyāḥ paramātmā ca rasasyātmā tathaiva ca / gandhasya paramātmā ca rūpasyātmā parastathā

हिन्दी अर्थ

अग्राहश्चैव गौरश्च सर्वः शुचिरभिष्टुत:। इति नामसहस्त्रै ते वृषभध्वज कीर्तितम्। वषट्कारो वषड् वौषट् स्वधा स्वाहा रतिस्तथा॥ देवस्य विष्णोरीशस्य सर्वपापविनाशनम्॥ पक्ता नन्दयिता भोक्ता बोद्धा भावयिता तथा। पठन् द्विजश्च विष्णुत्वं क्षत्रियो जयमाप्नुयात्। ज्ञानात्मा चैव देहात्मा भू (उ) मा सर्वेश्वरेश्वरः॥ वैश्यो धनं सुखं शूद्रो विष्णुभक्तिसमन्वितः॥

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 65

शब्दात्मा चैव (३७०)वागात्मा स्पर्शात्मा पुरुषस्तथा ।श्रोत्रात्मा च त्वगात्मा च जिह्वायाः परमस्तथा

śabdātmā caiva (370)vāgātmā sparśātmā puruṣastathā / śrotrātmā ca tvagātmā ca jihvāyāḥ paramastathā

हिन्दी अर्थ

नदी नन्दी च नन्दीशो भारतस्तरुनाशनः। है वृषभध्वज ! मैंने सर्वपापविनाशक, जगदीश्वर, चक्रपः श्रीपतिश्चैव नृपाणां चक्रवर्तिनाम्॥ देवाधिदेव विष्णुके इस सहस्रनामका जो ईशश्च सर्वदेवानां द्वारकासंस्थितस्तथा। कीर्तन किया है, इसका पाठ करनेसे ब्राह्मण पुष्करः पुष्कराध्यक्षः पुष्करद्वीप एव च॥ विष्णुत्व अर्थात् विष्णुस्वरूप, क्षत्रिय विजय, वैश्य

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 66

घ्राणात्मा चैव हस्तात्मा पादात्मा परमस्तथा(३८०) ।उपस्थस्य तथैवात्मा पाय्वात्मा परमस्तथा

ghrāṇātmā caiva hastātmā pādātmā paramastathā(380) / upasthasya tathaivātmā pāyvātmā paramastathā

हिन्दी अर्थ

भरतो जनको जन्यः सर्वाकारविवर्जितः। धन तथा सुख और शूद्र विष्णुको भक्ति प्राप्त निराकारो निर्निमित्तो निरातंको निराश्रयः॥ करता है। (अध्याय १५)

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 67

इन्द्रात्मा चैव ब्रह्मात्मा रुद्रा(शान्ता)त्मा च मनोस्तथा ।दक्षप्रजापतेरात्मा सत्या (स्रष्टा)त्मा परमस्तथा

indrātmā caiva brahmātmā rudrā(śāntā)tmā ca manostathā / dakṣaprajāpaterātmā satyā (sraṣṭā)tmā paramastathā

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुका ध्यान एवं सूर्यार्चन-निरूपण

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 68

ईशात्मा(३९०)परमात्मा च रौद्रात्मा मोक्षविद्यतिः ।यत्नवांश्च तथा यत्नश्चर्ंमो खड्गी मुरान्तकः

īśātmā(390)paramātmā ca raudrātmā mokṣavidyatiḥ / yatnavāṃśca tathā yatnaścarṃmo khaḍgī murāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्रने कहा--हे शंख-चक्र और गदाको धारण हरिने कहा--अब मैं सूर्यकी पूजाका पुनः करनेवाले भगवान् हरि! आप पुनः देवदेवेश्वर वर्णन करता हूँ, जो प्राचीन कालमें भृगु ऋषिको शुद्धरूप परमात्मा विष्णुके ध्यानका वर्णन करें। सुनायी गयी थी।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 69

ह्रीप्रवर्तनशीलश्च यतीनां च हिते रतः ।यतिरूपी च (४००)योगी च योगिध्येयो हरिः शितिः

hrīpravartanaśīlaśca yatīnāṃ ca hite rataḥ / yatirūpī ca (400)yogī ca yogidhyeyo hariḥ śitiḥ

हिन्दी अर्थ

हरिने कहा- है रुद्र! संसाररूपी वृक्षका विनाश '३ खखोल्काय नमः'-यह भगवान् करनेवाले वे हरि ज्ञानरूप, अनन्त, सर्वव्यापत, सूर्यदेवका मूल मन्त्र है, जो साधकको भोग और अजन्मा और अव्यय हैं । वे अविनाशी, सर्वत्रगामी, मोक्ष प्रदान करता है। (निम्न मन्त्रसे अङ्गन्यास नित्य, महान्, अद्वितीय ब्रह्म हें । सम्पूर्ण संसारके करके साधकको सूर्यदेवको पूजा करनी चाहिए।)

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 70

संविन्मेधा च कालश्च ऊष्मा वर्षा म(न) तिस्तथा(४१०) ।संवत्सरो मोक्षकरो मोहप्रध्वंसकस्तथा

saṃvinmedhā ca kālaśca ūṣmā varṣā ma(na) tistathā(410) / saṃvatsaro mokṣakaro mohapradhvaṃsakastathā

हिन्दी अर्थ

मूल कारण तथा समस्त चराचरमें गतिमान् परमेश्वर यथा-- हैं । वे समस्त प्राणियोंके हृदयमें निवास करनेवाले ' 3७ खखोल्काय त्रिदशाय नम: ।' ' 3० विचि तथा सभीके ईश्वर हैं, सम्पूर्ण जगतूका आधार होते ठठ शिरसे नमः।' ' ३ ज्ञानिने ठठ शिखायै हुए भी वे स्वयं निराधार हैं। सभी कारणोंके नम: ।' 3७ सहस्त्रश्मये ठठ कवचाय नमः।'

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 71

मोहकर्ता च दुष्टानां माण्डव्यो वडवामुखः ।संवर्तः कालकर्ता च गौतमो भृगुरङ्गिराः (४२०)

mohakartā ca duṣṭānāṃ māṇḍavyo vaḍavāmukhaḥ / saṃvartaḥ kālakartā ca gautamo bhṛguraṅgirāḥ (420)

हिन्दी अर्थ

कारण हैं। ' ॐ सर्वतेजोऽधिपतये ठठ अस्त्राय नमः।' ' ॐ

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 72

अत्निर्वसिष्ठः पुलहः पुलस्त्यः कुत्स एव च ।याज्ञवल्क्यो देवलश्च व्यासश्चैव पराशरः

atnirvasiṣṭhaḥ pulahaḥ pulastyaḥ kutsa eva ca / yājñavalkyo devalaśca vyāsaścaiva parāśaraḥ

हिन्दी अर्थ

सांसारिक विषयोंकी आसक्तिसे परे उनको ज्चल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल ठठ नमः।' स्थिति है, वे निर्मुक्त हैं। मुक्त योगियोंके ध्येय हैं। सूर्यका यह मन्त्र साधकके समस्त पापोंका वे स्थूल शरीरसे रहित नेत्र, पाणि, पाद, पायु, विनाश करनेवाला है। इसे अग्नि-प्राकार मन्त्र भी उपस्थादि समस्त इन्द्रियोंसे विहीन हैं। वे हरि मन कहते हैं।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 73

शर्ंमदश्चैव(४३०) गाङ्गेयो हृषीकेशो बृहच्छ्रवाः ।केशवः क्लेशहन्ता च सुकर्णः कर्णवर्जितः

śarṃmadaścaiva(430) gāṅgeyo hṛṣīkeśo bṛhacchravāḥ / keśavaḥ kleśahantā ca sukarṇaḥ karṇavarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं मनके धर्म सङ्कल्प-विकल्प आदिसे रहित हैं। भगवान् सूर्यको प्रसन्न करनेवाला मन्त्र इस वे बुद्धि (भौतिक इन्द्रियविशेष)-से रहित, बुद्धि- प्रकार है, यह सूर्य-गायत्री-मन्त्र कहलाता है-इस धर्म-विवर्जित, अहंकारसे शून्य, चित्तसे अग्राह्य, मन्त्र-जपके पश्चात् साधकको सूर्य एवं गायत्रीका प्राण-अपान-व्यानादि वायुसे रहित हैं। सकलीकरण करना चाहिए

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 74

नारायणो महाभागः प्राणस्य पतिरेव च (४४०) ।अपानस्य पतिश्चैव व्यानस्य पतिरेव च

nārāyaṇo mahābhāgaḥ prāṇasya patireva ca (440) / apānasya patiścaiva vyānasya patireva ca

हिन्दी अर्थ

' ॐ आदित्याय विद्वाहे, विश्वभावाय धीमहि, है सहस्ररश्मि भगवान् आदित्य! आपके लिये तन्नः सूर्यः प्रचोदयात्।' मेरा प्रणाम है। है कृपालु! आप पुनः आगमनके साधकको प्रत्येक दिशा-प्रदिशामें निम्नलिखित लिये सुखपूर्वक पधारें। दिक्पाल देवोंके लिये प्रणाम निवेदन करना चाहिए- हरिने कहा--हे रुद्र! मैं पुनः सूर्य-पूजाकी

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 75

उदानस्य पतिः श्रेष्ठः समानस्य पतिस्तथा ।शब्दस्य च पतिः श्रेष्ठः स्पर्शस्य पतिरेव च

udānasya patiḥ śreṣṭhaḥ samānasya patistathā / śabdasya ca patiḥ śreṣṭhaḥ sparśasya patireva ca

हिन्दी अर्थ

ॐ धर्मात्मने नमः ' पूर्वमें, ' ३७ यमाय नमः ' विधिका वर्णन करूँगा, जिसे मैंने पहले कुबेरसे दक्षिणमें, ' ७ दण्डनायकाय नमः ' पञ्चिममें, ' ३० कहा था। हैवताय नमः ' उत्तरमें, ' ॐ श्यामपिंगलाय नमः' सूर्यपूजा प्रारम्भ करनेसे पूर्व एकाग्रचित्त ईशानमें, ' ७ दीक्षिताय नमः ' अग्निकोणमें, ॐ होकर पवित्र स्थानपर कर्णिकायुक्त अष्टदलकमल

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 76

रूपाणां च पतिश्चाद्यः खङ्गपाणिर् हलायुधः(४५०) ।चक्रपाणिः कुण्डली च श्रीवत्सांकस्तथैव च

rūpāṇāṃ ca patiścādyaḥ khaṅgapāṇir halāyudhaḥ(450) / cakrapāṇiḥ kuṇḍalī ca śrīvatsāṃkastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

वज्रपाणये नमः ' नै्ऋत्यकोणमें, ' ॐ भूर्भुवः स्वः बनाये तदनन्तर सूर्यदेवका आवाहन करे । तत्पश्चात् नमः ' वायुकोणमें । भूमिपर निर्मित कमलदलके मध्यमे यन्त्ररूपी हे वृषध्वज! साधकको चाहिए कि वहखखोल्क भगवान् सूर्यकी उनके परिकरोंके साथ निम्नाङ्कित मन्त्रासे पूर्वादि दिशाओंसे प्रारम्भ करके स्थापना करे तथा उन्हें स्नान कराये।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 77

प्रकृतिः कौस्तुभग्रीवः पीताम्बरधरस्तथा ।सुमुखो दुर्मुखश्चैव मुनखेन तु विवर्जितः

prakṛtiḥ kaustubhagrīvaḥ pītāmbaradharastathā / sumukho durmukhaścaiva munakhena tu vivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

ईशानकोणतक चन्द्रादि ग्रहोंकी भी पूजा करे- है शिव! इसके बाद साधक अग्निकोणमें 'ॐ चन्द्राय नक्षत्राधिपतये नमः।' ३ (अभीष्ट) देवके हृदयकी स्थापना करे । ईशानकोणमें अङ्गारकाय क्षितिसुताय नमः।' “३ बुधायसिरकी स्थापना करके नैरत्ऋत्यकोणमें शिखाका सोमसुताय नमः ।' ' ३०वागीश्वराय सर्वविद्याधिपतये विन्यास करे। वह पुनः एकाग्रचित्त होकर पूर्व

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 78

अनन्तो ऽनन्तरूपश्च(४६१)सुनखः सुरमन्दरः ।सुकपोलो विभुर्जिष्णुर्भ्राजिष्णुश्चैषुधीस्तथा

ananto 'nantarūpaśca(461)sunakhaḥ suramandaraḥ / sukapolo vibhurjiṣṇurbhrājiṣṇuścaiṣudhīstathā

हिन्दी अर्थ

नमः।' ' ॐ शुक्राय महर्षये भृगुसुताय नम: ।' दिशामें उनके धर्म, वायुकोणमें उनके नेत्र और ' ॐ शनैश्चराय सूर्यात्मजाय नमः।' 'ॐ राहवे पश्चिम दिशामें उनके अस्त्रका विन्यास करे। नमः।' ॐ केतवे नमः।' इसी प्रकार अष्टदलकमलके ईशानकोणमें चन्द्र, निम्न तीन मन्त्रोंसे सूर्यदेवको प्रणाम करके पूर्व दिशामें मंगल, अग्निकोणमें बुध, दक्षिण

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 79

हिरण्यकशिपोर्हन्ता हिरण्याक्षविमर्दकः (४७०) ।निहन्ता पूतनायाश्च भास्करान्तविनाशनः

hiraṇyakaśiporhantā hiraṇyākṣavimardakaḥ (470) / nihantā pūtanāyāśca bhāskarāntavināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

उन देवको अर्घ्यादि प्रदान करनेके लिये आवाहित दिशामें बृहस्पति, नैऋत्यकोणमें शुक्र, पश्चिम दिशामें

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 80

केशिनो दलनश्चैव मुष्टिकस्य विमर्दकः ।कंसदानवभेत्ता च चाणूरस्य प्रमर्दकः

keśino dalanaścaiva muṣṭikasya vimardakaḥ / kaṃsadānavabhettā ca cāṇūrasya pramardakaḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए शनि, वायुकोणमें केतु एवं उत्तर दिशामें राहुके “३० अनूरुकाय नमः।' ' ॐ प्रमथनाथाय पूजनका विधान है। अतः (साधकको इन सभी नमः।' ' ॐ बुधाय नमः।' ग्रहोंको पूजा करके) द्वितीय कक्षामें साथ ही

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 81

अरिष्टस्य निहन्ता च अक्रूरप्रिय एव च ।अक्रूरः क्रूररूपश्च(४८०)अक्रूरप्रियवन्दितः

ariṣṭasya nihantā ca akrūrapriya eva ca / akrūraḥ krūrarūpaśca(480)akrūrapriyavanditaḥ

हिन्दी अर्थ

“३० भगवन्नपरिमितमयूखमालिन् सकलजगत्पते द्वादश सूर्योकी पूजा भी करनी चाहिए। सप्ताश्ववाहन चतुर्भुज परमसिद्धिप्रद विस्फुलिङ्गपिङ्गल भग, सूर्य, अर्यमा, मित्र, वरुण, सविता, तत् एह्योहि इदमर्घ्यं मम शिरसि गतं गृह्ण गृह धाता, विवस्वान्, त्वष्टा, पूषा, इन्द्र और विष्णु

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 82

भगहा भगवान् भानुस्तथा भागवतः स्वगवतः स्वयम् ।उद्धवश्चोद्धवस्येशो ह्युद्धेवन विचिन्तितः

bhagahā bhagavān bhānustathā bhāgavataḥ svagavataḥ svayam / uddhavaścoddhavasyeśo hyuddhevana vicintitaḥ

हिन्दी अर्थ

तेजोग्ररूपम् अनग्र ज्वल ज्वल ठठ नमः।' ये द्वादश सूर्य कहे गये हैं। उपर्युक्त मन्त्रसे आवाहित इन अभीष्ट देवका द्वादश सूर्योकी पूजा करनेके बाद पूर्वादि दिशाओंमें निम्न मन्त्रसे विसर्जन करे- इन्द्रादि देवोंकी अर्चना करे तथा जया-विजया-जयन्ती

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 83

चक्रधृक् चञ्चलश्चैव(४९०) चलाचलविवर्जितः ।अहं कारोपमाश्चित्तं गगनं पृथिवी जलम्

cakradhṛk cañcalaścaiva(490) calācalavivarjitaḥ / ahaṃ kāropamāścittaṃ gaganaṃ pṛthivī jalam

हिन्दी अर्थ

“ॐ नमो भगवते आदित्याय सहस्रकिरणाय एवं अपराजिता शक्तियोंकी और शेष, वासुकि आदि गच्छ सुखं पुनरागमनाय।' नागोंकी पूजा करे। (अध्याय १६-१७)

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 84

वायुश्चक्षुस्तथा श्रोत्रं(५००)जिह्वा च घ्राणमेव च ।वाक्पाणिपादजवनः पायूपस्थस्तथैव च

vāyuścakṣustathā śrotraṃ(500)jihvā ca ghrāṇameva ca / vākpāṇipādajavanaḥ pāyūpasthastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

काण्ड मृत्युञ्जय-मन्त्र-जपकी महिमा ४१ मृत्युञ्जय-मन्त्र-जपकी महिमा

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 85

शङ्करश्चैव सर्वश्च क्षान्तिदः क्षान्तिकृन्नरः (५११) ।भक्तप्रियस्तता भर्ता भक्तिमान् भक्तिवर्धनः

śaṅkaraścaiva sarvaśca kṣāntidaḥ kṣāntikṛnnaraḥ (511) / bhaktapriyastatā bhartā bhaktimān bhaktivardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--अब मैं मृत्युञ्जय-पूजाका वर्णन है शिव! यदि एक मासतक अमृतादेवीके करूँगा, जिसको गरुडने कश्यप क्रषिसे कहा था। साथ अमृतेश्वरभगवानूका ध्यान करते हुए मानव वह साधकका उद्धार करनेवाली, पुण्यप्रदायिनी एवं ' ॐ जुं सः' इस मन्त्रका तीनों सन्ध्याओमें आठ सर्वदेवमय पूजा है, ऐसा सभीका अभिमत है। हजार जप करे तो वह जरा, मृत्यु तथा महाव्याधियोंसे

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 86

भक्तस्तुतो भक्तपरः कीर्तिदः कीर्तिवर्धनः ।कीर्तिर्देप्तिः (५२०) क्षमाकान्तिर्भक्तश्चैव (५३०) दया परा

bhaktastuto bhaktaparaḥ kīrtidaḥ kīrtivardhanaḥ / kīrtirdeptiḥ (520) kṣamākāntirbhaktaścaiva (530) dayā parā

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा-मृत्यु्जय-मन्त्र ' ॐ जुं सः' मुक्त हो जाता है और शत्रुओंपर विजय प्राप्त कर तीन अक्षरोंवाला है। पहले ३कारका उच्चारण लेता है । यह मन्त्र महान् शान्ति प्रदान करनेवाला है। करके जुं ( हुं )-का उच्चारण करे । तदनन्तर विसर्गके अमृतेश्वरभगवान्की पूजामें आवाहन, स्थापन, साथ 'स' ( सः )-का उच्चारण करना चाहिए। यह रोधन (प्रतिष्ठा), संनिधान, निवेशन करनेके बाद

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 87

दानं दाता च कर्ता च देवदेवप्रियः शुचिः ।शुचिमा न्सुखदो (५३१)मोक्षः कामश्चार्थः सहस्रपात्

dānaṃ dātā ca kartā ca devadevapriyaḥ śuciḥ / śucimā nsukhado (531)mokṣaḥ kāmaścārthaḥ sahasrapāt

हिन्दी अर्थ

शिव, विष्णु, सूर्य, आदि सभी देवोंका कारणभूत दीप, वस्त्र, आभूषण, नैवेद्य, पान, आचमन, है। ' ॐ जुं सः' यह महामन्त्र अमृतेशके नामसे वीजन (पंखेसे हवन करना), मुद्रा-प्रदर्शन, मन्त्र- कहा जाता है। इस मन्त्रका जप करनेसे प्राणी जप, ध्यान, दक्षिणा, आहुति, स्तुति, वाद्य और सम्पूर्ण पापोंसे छूट जाता है और मृत्युरहित हो गीत तथा नृत्य, न्यासयोग और प्रदक्षिणा, साष्टाङ्ग

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 88

सहस्रशीर्षा वैद्यश्च मोक्षद्वारं तथैव च ।प्रजाद्वारं सहस्राक्षः सहस्रकर एव च(५४०)

sahasraśīrṣā vaidyaśca mokṣadvāraṃ tathaiva ca / prajādvāraṃ sahasrākṣaḥ sahasrakara eva ca(540)

हिन्दी अर्थ

जाता है अर्थात् मृत्युके समान होनेवाले उसके कष्ट प्रणति, मन्त्रशय्या, वन्दन आदि उपचारोंको निवेदित दूर हो जाते हैं । करके उनका विसर्जन करना चाहिए।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 89

शुक्रश्च सुकिरीटी च सुग्रीवः कौस्तुभस्तथा ।प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च हयग्रीवश्च सूकरः

śukraśca sukirīṭī ca sugrīvaḥ kaustubhastathā / pradyumnaścāniruddhaśca hayagrīvaśca sūkaraḥ

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रका सौ बार जप करनेसे वेदाध्ययनजनित षडङ्ग प्रकारका पूजन जिसे परमेश परमात्माने पुण्यफल तथा यज्ञकृत फल एवं तीर्थ-सत्रान-दान- अपने मुखसे स्वयं कहा है, वह क्रमसे बतलाया पुण्यादिका फल प्राप्त होता है। तीनों संध्याओंमें गया है, उसे जो जानता है वही पूजक है। षडङ्ग- एक सौ आठ बार इस मन्त्रका जप करनेसे मनुष्य पूजा इस प्रकार है--

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 90

मत्स्यः परशुरामश्च(५५०)प्रह्रादो बलिरेवच ।शरण्यश्चैव नित्यश्च बुद्धो मुक्तः शरीरभृत्

matsyaḥ paraśurāmaśca(550)prahrādo balirevaca / śaraṇyaścaiva nityaśca buddho muktaḥ śarīrabhṛt

हिन्दी अर्थ

मृत्युको जीत लेता है। कठिन-से-कठिन विघ्न- साधकको प्रारम्भमें अर्घ्य प्रदान करनेके लिये बाधाओंको पार कर जाता है, शत्रुओंपर विजय प्रयुक्त पात्रकी पूजा करके अस्त्र अर्थात् फट् मन्त्रसे प्राप्त कर लेता है। हस्तताडन (दाहिने हाथके द्वारा बायें हाथपर

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 91

खरदूषणहन्ता च रावणस्य प्रमर्दनः ।सीतापतिश्च (५६०)वर्धिष्णुर्भरतश्च तथैव च

kharadūṣaṇahantā ca rāvaṇasya pramardanaḥ / sītāpatiśca (560)vardhiṣṇurbharataśca tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

भगवान् मृत्युञ्जय श्वेत कमलके ऊपर बैठे हुए ध्वनि) करना चाहिए। उसके बाद कवच (हुं) वरद-हस्त तथा अभय-मुद्रा धारण किये रहते हैं। मन्त्रसे शोधनकर अमृतकरणकी क्रियाको पूर्ण तात्पर्यं यह कि उनके एक हाथमें अभयमुद्रा है करे। तत्पश्चात् आधारशक्ति आदिकी पूजा, प्राणायाम, और एक हाथमें वरद-मुद्रा। दो हाथोंमें अमृत- आसनोपवेशन तथा देहशुद्धि करके भगवान् अमृतेशका

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 92

कुम्भेन्द्रजिन्निहन्ता च कुम्भकर्णप्रमर्दनः ।नरान्तकान्तकश्चैव देवान्तकविनाशनः

kumbhendrajinnihantā ca kumbhakarṇapramardanaḥ / narāntakāntakaścaiva devāntakavināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

कलश है। इस रूपमें अमृतेश्वरका ध्यान करनेके ध्यान करना चाहिए। तदनन्तर अपनी आत्माको साथ ही अमृतेश्वरभगवान्के वामाङ्गमें रहनेवाली देवस्वरूपमें स्वीकारकर अङ्गन्यास, करन्यास करके अमृतभाषिणी अमृतादेवीका भी ध्यान करना चाहिए साधक हृदयकमलमे स्थित ज्योतिर्मय आत्मदेवका देवीके दायें हाथमें कलश और बायें हाथमें कमल पूजन करे।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 93

दुष्टासुरनिहन्ता च शम्बरारिस्तथैव च ।नरकस्य निहन्ता च त्रिशीर्षस्य विनाशनः (५७०)

duṣṭāsuranihantā ca śambarāristathaiva ca / narakasya nihantā ca triśīrṣasya vināśanaḥ (570)

हिन्दी अर्थ

सुशोभित रहता है। उसके बाद मूर्तिपर अथवा यज्ञके लिये बनी

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 94

यमलार्जनभेत्ता च तपोहितकरस्तथा ।वादित्रं चैव वाद्यं च बुद्धश्चैव वरप्रदः

yamalārjanabhettā ca tapohitakarastathā / vāditraṃ caiva vādyaṃ ca buddhaścaiva varapradaḥ

हिन्दी अर्थ

हुई वेदीपर चित्रित देवके ऊपर सुन्दर पुष्प अर्पित उनकी षडङ्ग-पूजा करनी चाहिए।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 95

सारः सारप्रियः सौरः कालहन्तृनिकृन्तनः(५८०) ।अगस्त्यो देवलश्चैव नारदो नारदप्रियः

sāraḥ sārapriyaḥ sauraḥ kālahantṛnikṛntanaḥ(580) / agastyo devalaścaiva nārado nāradapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

करे। द्वारपर अवस्थित रहनेवाले देवोंका आवाहन देवमण्डलकी पूजा करनेके पूर्व मातृका, और पूजन करनेके लिये पहले आधारशक्तिकी पूजा गणदेवता, नन्दी और गङ्गाकी पूजा करके देवस्थानके करे। तदनन्तर देवताकी प्रतिष्ठा करके उनके देहली-भागपर महाकाल तथा यमुनाकी पूजा करनी (देव) परिवारका पूजन करना चाहिए; क्योंकि चाहिए । इस पूजामें ' ३७ अमृतेश्वर भैरवाय नम: ।'

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 96

प्राणो ऽपानस्तथा व्यानो रजः सत्त्वं तमः (५९०)शरत् ।उदानश्च समानश्च भेषजं च भिषक् तथा

prāṇo 'pānastathā vyāno rajaḥ sattvaṃ tamaḥ (590)śarat / udānaśca samānaśca bheṣajaṃ ca bhiṣak tathā

हिन्दी अर्थ

विद्वानोंने बतलाया है कि मुख्य देवके पूजाके साथ तथा ' ॐ जुं हं सः सूर्याय नमः' कहना चाहिए । उसके अङ्ग-परिवार आदिकी भी पूजा करनेका इसी प्रकार प्रारम्भमें प्रणव मन्त्र ३»कारको जोड़कर विधान है। आयुधों एवं परिवारोंके साथ धर्म आदिकी नामोच्चार करते हुए अन्तमें “नमः ' शब्दका प्रयोग तथा इन्द्र आदिकी, युगों, वेदों और मुहूर्तांकी भी मुख्य करके शिव, कृष्ण, ब्रह्मा, गण, चण्डिका, सरस्वती

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 97

कूटस्थः स्वच्छरूपश्च सर्वदेहविवर्जितः ।चक्षुरिन्द्रियहीनश्च वागिन्द्रियविवर्जितः(६००)

kūṭasthaḥ svaccharūpaśca sarvadehavivarjitaḥ / cakṣurindriyahīnaśca vāgindriyavivarjitaḥ(600)

हिन्दी अर्थ

देवके रूपमें पूजा करनी चाहिए । यह पूजा भुक्ति और। और महालक्ष्मी आदिकी पूजा करनी चाहिए । मुक्ति प्रदान करनेवाली है। अत: साधक विद्वानोंको (अध्याय १८)

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 98

हस्तेन्द्रियविहीनश्च पादाभ्यां च विवर्जितः ।पायूपस्थविहीनश्च मरुतापविवर्जितः

hastendriyavihīnaśca pādābhyāṃ ca vivarjitaḥ / pāyūpasthavihīnaśca marutāpavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्पोके विष हरनेके उपाय तथा दुष्ट उपद्रवोंको दूर करनेके मन्त्र

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 99

प्रबोधेन विहीनश्च बुद्ध्या चैव वि वर्जितः ।चेतसा विगतश्चैव प्राणेन च विवर्जितः

prabodhena vihīnaśca buddhyā caiva vi varjitaḥ / cetasā vigataścaiva prāṇena ca vivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीसूतजी बोले- है ऋषियो ! अब मैं शिवद्वारा पीठमें सर्पके कारनेसे प्राणी जीवित नहीं बचता है। पक्षिराज गरुडको सुनाये गये प्राणेश्वर महामन्त्रका दिनके प्रथम भागके पूर्व अर्ध यामका भोग वर्णन करता हूँ, किंतु उसके पूर्व उन स्थानोंका सूर्य करता है। उस दिवाकर-भोगके पश्चात् वर्णन करूँगा, जहाँ सर्पके काटनेसे प्राणी जीवित गणनाक्रममें जो ग्रह आते हैं, उन ग्रहोंके द्वारा

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 100

अपानेन विहीनश्च व्यानेन च विवर्जितः(६१०) ।उदानेन विहीनश्च समानेन विवर्जितः

apānena vihīnaśca vyānena ca vivarjitaḥ(610) / udānena vihīnaśca samānena vivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं रह सकता। यथाक्रम शेष यामोंका भोग होता है। इस कालगतिमें

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 101

आकाशेन विहीनश्च वायुना परिवर्जितः ।अग्निना च विहीनश्च उदकेन विवर्जितः

ākāśena vihīnaśca vāyunā parivarjitaḥ / agninā ca vihīnaśca udakena vivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्मशान, वल्मीक (बाँबी), पर्वत, कुआँ और प्रत्येक दिन छः परिवर्तनोंके साथ अन्य शेष वृक्षके कोटर-इन स्थानोंमें स्थित सर्पके द्वारा ग्रहोंका भोग माना गया है। यथा--ज्योतिषियोंने काट लेनेपर यदि उस दाँत-लगे स्थानपर तीनकाल-चक्रके आधारपर रात्रिकालमें शेषनाग ' सूर्य', प्रच्छन्न रेखाएँ बन जाती हैं तो वह प्राणी जीवित वासुकि नाग ' चन्द्र', तक्षक नाग 'मङ्गल', कर्कोटक

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 102

पृथिव्या च विहीनश्च शब्देन च विवर्जितः ।स्पर्शेन च विहीनश्च सर्वरूपविवर्जितः(६२०)

pṛthivyā ca vihīnaśca śabdena ca vivarjitaḥ / sparśena ca vihīnaśca sarvarūpavivarjitaḥ(620)

हिन्दी अर्थ

नहीं रहता है। षष्ठी तिथिमें, कर्क और मेष राशिमें नाग “बुध', पद्म नाग ' गुरु, महापद्म नाग ' शुक्र, आनेवाले नक्षत्रों तथा मूल, अश्लेषा, मघाशंख नाग 'शनि' और कुलिक नाग 'राहु' को आदि क्रूर नक्षत्रॉमें सर्पदंश होनेसे प्राणीका जीवन स्वीकार किया। समाप्त हो जाता है तथा काँख, कटि, गला, सन्धि- रात या दिनमें बृहस्पतिका भोगकाल आनेपर

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 103

रागेण विगतश्चैव अघेन परिवर्जितः ।शोकेन रहितश्चैव वचसा परिवर्जितः

rāgeṇa vigataścaiva aghena parivarjitaḥ / śokena rahitaścaiva vacasā parivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थान, मस्तक या कनपटीके अस्थिभाग और सर्प, देवोंका भी अन्त करनेवाला हो जाता है। उदरादिमें कारनेपर प्राणी जीवित नहीं रहता है अतः इस कालमें सर्पद्वारा काटा गया प्राणी बच

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 104

रजो विवर्जितश्चैव विकारैः षड्भिरेव च ।कामेन वर्जितश्चैव क्रोधेन परिवर्जितः

rajo vivarjitaścaiva vikāraiḥ ṣaḍbhireva ca / kāmena varjitaścaiva krodhena parivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि सर्पदंशके समय दण्डी, शस्त्रधारी, भिक्षु नहीं सकता है । दिनमें शनि-ग्रहकी वेलाके आनेपर तथा नग्र प्राणीका दर्शन होता है तो उसे कालका राहु अशुभ धर्मसे संयुक्त रहता है। अतः वह अपने ही दूत समझना चाहिए। हाथ, मुख, गर्दन और यामार्ध भोग और सन्धिकालकी अवस्थितिमें काल

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 105

लोभेन विगतश्चैव दम्भेन च विवर्जितः ।सूक्ष्मश्चैव (६३०)सुसूक्ष्मश्च स्थूलात्स्थूलतरस्तथा

lobhena vigataścaiva dambhena ca vivarjitaḥ / sūkṣmaścaiva (630)susūkṣmaśca sthūlātsthūlatarastathā

हिन्दी अर्थ

काण्ड सर्पोके विष हरनेके उपाय तथा दुष्ट उपद्रवोंको दूर करनेके मन्त्र ४३

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 106

विशारदो बलाध्यक्षः सर्वस्य क्षोभकस्तथा ।प्रकृतेः क्षोभकश्चैव महतः क्षोभकस्तथा

viśārado balādhyakṣaḥ sarvasya kṣobhakastathā / prakṛteḥ kṣobhakaścaiva mahataḥ kṣobhakastathā

हिन्दी अर्थ

अर्थात् यमराजको गतिके समान गतिमान् रहता है । नहीं रहता। जिस घरमें इस मन्त्रसे अभिमन्त्रित रात्रि और दिनका मान लगभग तीस-तीस शर्कराखण्ड फेंक दिये जाते हैं, उस घरको भी सर्प घटीका होता है। इस मानके अनुसार निर्मित छोड् देते हैं। देवताओं और असुरोंने इस मन्त्रका कालचक्रमें चन्द्रमा प्रतिपदा तिथिको पादाङ्गुष्ठ, सात लाख जप करके सिद्धि प्रात की थी ।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 107

भूतानां क्षोभकश्चैव बुद्धेश्च क्षोमकस्तथा ।इन्द्रियाणां क्षोभकश्च(६४०)विषयक्षोभकस्तथा

bhūtānāṃ kṣobhakaścaiva buddheśca kṣomakastathā / indriyāṇāṃ kṣobhakaśca(640)viṣayakṣobhakastathā

हिन्दी अर्थ

द्वितीयाको पैरसे ऊपर, तृतीयाको गुल्फ, चतुर्थीको। इसी प्रकार एक अष्टदल पद्मका रेखाङ्कनकर जानु, पञ्चमीको लिङ्ग, षष्ठीको नाभि, सप्तमीको उसके प्रत्येक दलपर इस--' ३ सुवर्णरेखे हृदय, अष्टमीको स्तन, नवमीको कण्ठ, दशमीको कुक्कुटविग्रहरूपिणि स्वाहा '--मन्त्रके दो-दो वर्ण नासिका, एकादशीको नेत्र, द्वादशीको कान,लिखे तथा '३ पक्षि स्वाहा'--इस मन्त्रसे

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 108

ब्रह्मणः क्षोभकश्चैव रुद्रस्य क्षोभकस्तथा ।अगम्यश्चक्षुरादेश्च श्रोत्रागम्यस्तथैव च

brahmaṇaḥ kṣobhakaścaiva rudrasya kṣobhakastathā / agamyaścakṣurādeśca śrotrāgamyastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

त्रयोदशीको भौंह, चतुर्दशीको शंख अर्थात् कनपटी अभिमन्त्रित जलके द्वारा स्नान करानेसे विषविह्ृल तथा पूर्णिमा एवं अमावस्याको मस्तकपर निवास प्राणीका विष दूर हो जाता है। करता है । पुरुषके दक्षिणाङ्गमें तथा स्त्रीक वामभागमें ' ॐ पक्षि स्वाहा' इस मन्त्रके द्वारा अङ्गुष्ठ- चन्द्रकी स्थिति होती है। चन्द्रकी स्थिति जिस भागसे लेकर कनिष्ठापर्यन्त करन्यास तथा मुख-

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 109

त्वचा न गम्यः कूर्ंमश्च जिह्वाग्राह्यस्तथैव च ।ग्राणोन्द्रियागम्य एव वाचाग्राह्यस्तथैव च (६५०)

tvacā na gamyaḥ kūrṃmaśca jihvāgrāhyastathaiva ca / grāṇondriyāgamya eva vācāgrāhyastathaiva ca (650)

हिन्दी अर्थ

अङ्गमें होती है, उस अङ्गमें सर्पके डसनेपर प्राणी हृदय-लिङ्ग और पैरोंमें अङ्गन्यास करे तो विषधर जीवित बच सकता है। यद्यपि सर्पदंशसे शरीरमें नाग ऐसे मनुष्यकी छायाको स्वप्रमें भी लाँघ नहीं

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 110

अगम्यश्चैव पाणिभ्यां पदागम्यस्तथैव च ।अग्राह्यो मनसश्चैव बुद्ध्याग्राह्यो हरिस्तथा

agamyaścaiva pāṇibhyāṃ padāgamyastathaiva ca / agrāhyo manasaścaiva buddhyāgrāhyo haristathā

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुई मूर्च्छा शीघ्र समाप्त होनेवाली नहीं है, फिर भी शरीर-मर्दनसे वह दूर हो सकती है।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 111

अहं बुद्ध्या तथा ग्राह्यश्चेतसा ग्राह्या एव च ।शङ्खपाणिश्चाव्ययश्च गदापाणिस्तथैव च (६६०)

ahaṃ buddhyā tathā grāhyaścetasā grāhyā eva ca / śaṅkhapāṇiścāvyayaśca gadāpāṇistathaiva ca (660)

हिन्दी अर्थ

सकता। जो मनुष्य इस मन्त्रका एक लाख जप करके सिद्धि प्राप्त कर लेता है, वह अपनी

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 112

शार्ङ्गपाणिश्च कृष्णश्च ज्ञानमूर्तिः परन्तपः ।तपस्वी ज्ञानगम्यो हि ज्ञानी ज्ञानविदेव च

śārṅgapāṇiśca kṛṣṇaśca jñānamūrtiḥ parantapaḥ / tapasvī jñānagamyo hi jñānī jñānavideva ca

हिन्दी अर्थ

स्फटिकके समान निर्मल “३ हंसः' नामक दृष्टिमात्रसे व्यथित व्यक्तिके शरीरमें व्याप्त विषको बीजमन्त्र, साधकका परम मन्त्र है। विषरूपी नष्ट कर देता है।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 113

ज्ञेयश्च ज्ञेयहीनश्च (६७०) ज्ञप्तिश्चैतन्यरूपकः ।भावो भाव्यो भवकरो भावनो भवनाशनः

jñeyaśca jñeyahīnaśca (670) jñaptiścaitanyarūpakaḥ / bhāvo bhāvyo bhavakaro bhāvano bhavanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

पापको नष्ट करनेमें समर्थ इस बीज-मन्त्रका प्रयोग

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 114

गो विन्दो गोपतिर्गोपः(६८०)सर्वगोपीसुखप्रदः ।गोपालो गोगतिश्चैव गोमतिर्गोधरस्तथा

go vindo gopatirgopaḥ(680)sarvagopīsukhapradaḥ / gopālo gogatiścaiva gomatirgodharastathā

हिन्दी अर्थ

सर्पदंशसे मूच्छित प्राणीपर करना चाहिए। इसके इस मन्त्रका जप सर्पदंशित व्यक्तिके कानमें करनेपर

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 115

उपेन्द्रश्च नृसिंहश्च शौरिश्चैव जनार्दनः ।आरणेयो(६९०) बृहद्भानुर्बृहद्दीप्तिस्तथैव च

upendraśca nṛsiṃhaśca śauriścaiva janārdanaḥ / āraṇeyo(690) bṛhadbhānurbṛhaddīptistathaiva ca

हिन्दी अर्थ

चार प्रकार हैं । प्रथम मात्रा बीज बिन्दुसे युक्त है। दूसरा पाँच स्वरोंसे संयुक्त है । तीसरा छः स्वरोंवाला और चौथा विसर्गयुक्त है । प्राचीन समयमें पक्षिराज गरुडने तीनों लोकोंको रक्षाके लिये ' ॐ कुरु

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 116

दामोदरस्त्निकालश्च कालज्ञः कालवर्जितः ।त्रिसन्ध्यो द्वापरं त्रेता प्रजाद्वारं(७००)त्रिविक्रमः

dāmodarastnikālaśca kālajñaḥ kālavarjitaḥ / trisandhyo dvāparaṃ tretā prajādvāraṃ(700)trivikramaḥ

हिन्दी अर्थ

कुले स्वाहा' इस महामन्त्रको आत्मसात् किया था। अतः सर्प एवं सर्पिणियोंके विषको शान्त करनेके लिये इच्छुक व्यक्तिको मुखमें '३', कण्ठमें 'कुरू', दोनों गुल्फोंमें 'कुले' तथा दोनों

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 117

विक्रमो दण्ड(र) हस्तश्च ह्येकदण्डी त्रिदण्डधृक् ।सामभेदस्तथोपायः सामरूपी च सामगः

vikramo daṇḍa(ra) hastaśca hyekadaṇḍī tridaṇḍadhṛk / sāmabhedastathopāyaḥ sāmarūpī ca sāmagaḥ

हिन्दी अर्थ

पैरोंमें 'स्वाहा' मन्त्रका न्यास करना चाहिए। जिस घरमें उपर्युक्त मन्त्र भली प्रकारसे लिखा रहता है, सर्प उस घरको छोड़कर चले जाते हैं। जो मनुष्य

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 118

सामवेदोः(७१०)ह्यथर्वश्च सुकृतः सुतरूपणः ।अथर्ववेदविच्चैव ह्यथर्वाचार्य एव च

sāmavedoḥ(710)hyatharvaśca sukṛtaḥ sutarūpaṇaḥ / atharvavedaviccaiva hyatharvācārya eva ca

हिन्दी अर्थ

विषका प्रभाव क्षीण हो जाता है।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 119

ऋग्रूपी चैव ऋग्वेद ऋग्वेदेषु प्रतिष्ठितः ।यजुर्वेदो(७२०)यजुर्वेदविदेकपात्

ṛgrūpī caiva ṛgveda ṛgvedeṣu pratiṣṭhitaḥ / yajurvedo(720)yajurvedavidekapāt

हिन्दी अर्थ

यदि दोनों पैरके अग्रभागमें 'अ आ”, गुल्फमें 'इ ई' जानुमें “उ ऊ', कटिमें 'ए ऐ', नाभिमें 'ओ', हृदयमें 'औ', मुखमें 'अं' तथा मस्तकमें 'अः' वर्णका स्थापनकर ' ॐ हंसः ' बीजमन्त्रके

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 120

बहुपाच्च सुपाच्चैव तथैव च सहस्रपात् ।चतुष्पाच्च द्विपाच्चैव स्मृतिर्न्यायो यमो बली(७३०)

bahupācca supāccaiva tathaiva ca sahasrapāt / catuṣpācca dvipāccaiva smṛtirnyāyo yamo balī(730)

हिन्दी अर्थ

सहित न्यास करके साधक इस बीजमन्त्रका ध्यान- पूजन और जप करे तो वह सर्प-विषको दूर कर

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 121

सन्न्यासी चै सन्नयासश्चतुराश्रम एव च ।ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः

sannyāsī cai sannayāsaścaturāśrama eva ca / brahmacārī gṛhasthaśca vānaprasthaśca bhikṣukaḥ

हिन्दी अर्थ

“मैं (स्वयं) गरुड हूँ” यह ध्यान (भावना) करके साधकको विष-शमनका कार्य करना चाहिए। 'हं' बीजमन्त्रका शरीरमें विन्यास विषादिका हरण

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 122

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः (७४०)शूद्रो वर्णस्तथैव च ।शीलदः शीलसम्पन्नो दुः शीलपरिवर्जितः

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ (740)śūdro varṇastathaiva ca / śīladaḥ śīlasampanno duḥ śīlaparivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

एक हजार बार इस मन्त्रके जपसे अभिमन्त्रित करनेवाला कहा गया है। वाम हाथमे "हंसः? सूत्रको कानपर धारण करता है, उसको सर्प-भय मन्त्रका न्यास करके जो साधक इस मन्त्रका

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 123

मोक्षो ऽध्यात्मसमाविष्टः स्तुतिः स्तोता च पूजकः ।पूज्यो(७५०)वाक् करणं चैव वाच्यं चैव तु वाचकः

mokṣo 'dhyātmasamāviṣṭaḥ stutiḥ stotā ca pūjakaḥ / pūjyo(750)vāk karaṇaṃ caiva vācyaṃ caiva tu vācakaḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यान-पूजन और जप करता है, वह सर्प-विषको प्राप्त करता है। दूर करनेमें समर्थ होता है; क्योंकि यह मन्त्र। सूतजीने पुनः कहा--ऋषियो ! अब मैं आप विषधर नागोंके नासिकाभाग और मुँहकी श्वास- सभीको शिवके द्वारा कथित अत्यन्त गोपनीय नलिकाको भी रोकनेमें पूर्ण समर्थ है। यह मन्त्र मन्त्रोंको बताऊँगा; जिनसे अभिमन्त्रित पाश, धनुष,

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 124

वेत्ता व्याकरणं चैव वाक्यं चैव च वाक्यवित् ।वाक्यगम्यस्तीर्थवासी(७६०) तीर्थस्तीर्थो च तीर्थवित्

vettā vyākaraṇaṃ caiva vākyaṃ caiva ca vākyavit / vākyagamyastīrthavāsī(760) tīrthastīrtho ca tīrthavit

हिन्दी अर्थ

शरीरको त्वचा-मांस आदिमें व्याप्त सर्प-विषको चक्र, मुदूर, शूल और पट्टिश नामक आयुधोंको भी विनष्ट कर देता है। धारण करके राजा शत्रुओंपर भी विजय प्राप्त कर सर्पदंशसे मूच्छित प्राणीके शरीरमें ' ३७ हंसः ' लेता है।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 125

तीर्थादिभूतः सांख्यश्च निरुक्तं त्वधिदैवतम् ।प्रणवः प्रणवेशश्च प्रणवेन प्रवन्दितः(७७०)

tīrthādibhūtaḥ sāṃkhyaśca niruktaṃ tvadhidaivatam / praṇavaḥ praṇaveśaśca praṇavena pravanditaḥ(770)

हिन्दी अर्थ

देवोंका भी ध्यान करना चाहिए ऐसा करनेसे यह पूर्व (दिशा)-से शुरू करके क्रमशः ईशान-

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 126

प्रणवेन च लक्ष्यो वै गायत्री च गदाधरः ।शालग्रामनिवासी च (७८०)शालग्रामस्तथैव च

praṇavena ca lakṣyo vai gāyatrī ca gadādharaḥ / śālagrāmanivāsī ca (780)śālagrāmastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

हरण कर लेता है। चाहिए । ३ ' कार ब्रह्मबीज है, ' हीं 'कार विष्णुबीज प्रत्यङ्गिराको जड़को चावलके जलके साथ है और 'ह्वीं' कार शिवबीज है। त्रिशूलके तीनों पीसकर पीनेसे विषका प्रभाव दूर हो जाता है।शीर्षपर 'ह्वीं' लिखकर क्रमानुसार न्यास करे। पुनर्नवा, प्रियंगु, वक्त्रज (ब्राह्मी), श्वेत, बृहती, मन्त्र ' हीं हीं' है।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 127

जलशायी योगशायी शेषशायी कुशेशयः ।महीभर्ता च (७९०) कार्यं च कारणं पृथिवीधरः

jalaśāyī yogaśāyī śeṣaśāyī kuśeśayaḥ / mahībhartā ca (790) kāryaṃ ca kāraṇaṃ pṛthivīdharaḥ

हिन्दी अर्थ

कूष्माण्ड, अपराजिताकी जड़, गेरू तथा कमलगट्टेके। साधक हाथमें शूल ग्रहण करे। तत्पश्चात् फलको जलमें पीसकर घृतके साथ लेप तैयार उसको आकाशमें घुमाये, जिसे देखते ही दुष्ट ग्रह करना चाहिए, इस प्रकार बना हुआ लेप भी और सर्प नष्ट हो जाते हैं। साधक धूम्रवर्णके शरीरमें लगानेसे विषको शान्त कर देता है । सर्पके धनुषको हाथमें लेकर आकाशकी ओर भुजा

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 128

प्रजापतिः शाश्वतश्च काम्यः कामयिता विराट् ।सम्राट् पूषा(८००) तथा स्वर्गो रथस्थः सारथिर्बलम्

prajāpatiḥ śāśvataśca kāmyaḥ kāmayitā virāṭ / samrāṭ pūṣā(800) tathā svargo rathasthaḥ sārathirbalam

हिन्दी अर्थ

काटनेपर जो मनुष्य उष्ण (गरम) घृतका पान कर उठाकर इस मन्त्रका चिन्तन करे। ऐसा करनेसे लेता है, उसके शरीरमें विषका अधिक प्रभाव नहीं दुष्ट विषैले सर्प, कुत्सित ग्रह, विनाशकारी मेघ बढ़ता। सर्पदंश होनेपर शिरीष नामक वृक्षके और राक्षस नष्ट होते हैं । यह मन्त्र तो त्रिलोककी पञ्चाङ्ग (पत्र, पुष्प, फल, मूल एवं छाल)-के रक्षा करनेमें समर्थ है, मृत्युलोकके विषयमें कहना

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 129

धनी धनप्रदो धन्यो यादवानां हिते रतः ।अर्जुनस्य प्रियश्चैव ह्यर्जुनो(८१०)भीम एव च

dhanī dhanaprado dhanyo yādavānāṃ hite rataḥ / arjunasya priyaścaiva hyarjuno(810)bhīma eva ca

हिन्दी अर्थ

सहित गाजरके बीजोंको पीसकर सर्वाङ्गमें लेप ही क्या है? करनेसे अथवा पीनेसे भी विषका प्रभाव समाप्त हो 1३ जूं सूं हूं फट्' यह दूसरा मन्त्र है। साधक जाता है। खैरकी आठ लकड़योंको इसी मन्त्रसे अभिमन्त्रित “ॐ हीं” बीजमन्त्र, गोनस (गोहुअन) आदि कर उन्हें आठ दिशाओंमें गाड़ दे तो उस कीलाङ्कित

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 130

पराक्रमो दुर्विषहः सर्वशास्त्रविशारदः ।सारस्वतो महाभीष्मः पारिजातहरस्तथा

parākramo durviṣahaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ / sārasvato mahābhīṣmaḥ pārijātaharastathā

हिन्दी अर्थ

विषैले सर्पोके विषको दूर करनेमें समर्थ है। इस क्षेत्रमें वज्रपात (विद्युत्-निपात) तथा इसकी गर्जनाका

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 131

अमृतस्य प्रदाता च क्षीरोदः क्षीरमेव च (८२०) ।इन्द्रात्मजस्तस्य गोप्ता गोवर्धनधरस्तथा

amṛtasya pradātā ca kṣīrodaḥ kṣīrameva ca (820) / indrātmajastasya goptā govardhanadharastathā

हिन्दी अर्थ

अः' का उच्चारण करते हुए हृदय, ललाट आदिमें आठ कीलोंको इक्कीस बार अभिमन्त्रितकर रात्रिके विन्यास करके उसका ध्यान करनेमात्रसे ही सर्पादिका समय अपने अभीष्ट क्षेत्रकी चारों दिशाओं और वशीकरण हो जाता है। इसका पंद्रह हजार जप विदिशाओंमें गाड़ देना चाहिए। इससे भी वहाँ करके साधक गरुडके समान सर्वगामी, कवि- विद्युत्-निपात, वञ्रपतन तथा चूहा, टिड्डी आदिसे

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 132

कंसस्य नाशनस्तद्वद्धस्तिपो हस्तिनाशनः ।शिपिविष्टः प्रसन्नश्च सर्वलोकार्तिनाशनः

kaṃsasya nāśanastadvaddhastipo hastināśanaḥ / śipiviṣṭaḥ prasannaśca sarvalokārtināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वान्, वेदविद् हो जाता है तथा दीर्घ आयुको होनेवाले उपद्रवोंका भय नहीं रहता।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 133

मुद्रो(८३०)मुद्रा करश्चैव सर्वमुद्राविवर्जितः ।देही देहस्थितश्चैव देहस्य च नियामकः

mudro(830)mudrā karaścaiva sarvamudrāvivarjitaḥ / dehī dehasthitaścaiva dehasya ca niyāmakaḥ

हिन्दी अर्थ

काण्ड पञ्चवक्त्र-पूजन तथा शिवार्चन-विधि ४५

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 134

श्रोत्रा श्रोत्रनियन्ता च श्रोतव्यः श्रवणं तथा ।त्वक्स्थितश्च(८४०)स्पर्शयित्वा स्पृश्यं च स्पर्शनं तथा

śrotrā śrotraniyantā ca śrotavyaḥ śravaṇaṃ tathā / tvaksthitaśca(840)sparśayitvā spṛśyaṃ ca sparśanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ॐ हां सदाशिवाय नमः ' ऐसा कहकर साधक जिससे विष तथा भूतादिका विनाश होता है। इसी तर्जनी अंगुलिके द्वारा अनार-पुष्पके सदृश कान्तिमान् प्रकार ' ॐ ह्वां ( हो ) नमः इस मन्त्रके उच्चारणसे एक पिण्डका निर्माण करे। उस पिण्डके प्रदर्शनमात्रसे उपद्रवकारी मेघ और पापग्रहोंके प्रभाव नष्ट हो ही दुष्ट जन, मेघ, विद्युत्, विष, राक्षस, भूत और जाते हैं । कृतान्त-यमराजका ध्यान करके साधक

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 135

रूपद्रष्टा च चक्षुः स्थो नियन्ता चक्षुषस्तथा ।दृश्यं चैवतु जिह्वास्थो रसज्ञश्च नियामकः (८५०)

rūpadraṣṭā ca cakṣuḥ stho niyantā cakṣuṣastathā / dṛśyaṃ caivatu jihvāstho rasajñaśca niyāmakaḥ (850)

हिन्दी अर्थ

डाकिनी आदि दसों दिशाओंको छोड़कर भाग जाते हैं। छेदक अस्त्र (भाले)-से शत्रु-समूहका विनाश

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 136

घ्राणस्थो घ्राणकृद् घ्राता घ्राणेन्द्रियनियामकः ।वाक्स्थो वक्ता च वक्तव्यो वचनं वाङ्नियामकः

ghrāṇastho ghrāṇakṛd ghrātā ghrāṇendriyaniyāmakaḥ / vākstho vaktā ca vaktavyo vacanaṃ vāṅniyāmakaḥ

हिन्दी अर्थ

‘ॐ हीं गणेशाय नमः।' “३ ह्लीं करे। ' ॐ क्ष्ण ( क्ष्म) नमः ' इस मन्त्रोच्चारके साथ स्तम्भनादिचक्राय नमः।' '३ ऐ ब्राह्मयै कालभेरवका ध्यान करके मनुष्य पापग्रह, भूत, त्रैलोक्यडामराय नमः ।'--इस मन्त्र-संग्रहको भैरव- विषके प्रभावका शमन कर सकता है। पिण्ड कहा जाता है। यह भैरव-पिण्ड विष तथा ३ लसदद्विजिह्वाक्ष स्वाहा' इस मन्त्रका

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 137

प्राणिस्थः (८६०)शिल्प कृच्छिल्पो हस्तयोश्च नियामकः ।पदव्यश्चैव गन्ता च गन्तव्यं गमनं तथा

prāṇisthaḥ (860)śilpa kṛcchilpo hastayośca niyāmakaḥ / padavyaścaiva gantā ca gantavyaṃ gamanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पापग्रहोंके कुप्रभावको समाप्त करनेमें समर्थ है । ध्यान करके मनुष्य खेती-वाड़ीमें विन्न डालनेवाले यह साधकके कार्यक्षेत्रको रक्षा और भूत-राक्षसादिकी ग्रह, भूत, विष और पक्षियोंका निवारण कर उपद्रवी शक्तियोंको नष्ट करता है। सकता है। “३५ क्ष्व ( क्ष्णं) नमः” इस मन्त्रको

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 138

नियन्ता पादयोश्चैव पाद्यभाक्च विसर्गकृत्(८७०) ।विसर्गस्य नियन्ता च ह्युपस्थस्थः सुखं तथा

niyantā pādayoścaiva pādyabhākca visargakṛt(870) / visargasya niyantā ca hyupasthasthaḥ sukhaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

' ॐ नमः' यह कहकर साधक अपने हाथमें रक्त-वर्णको स्याहीसे नगाड़ेपर लिखकर उसे बजाना इन्द्रवञ्रका ध्यान करे। इस वज्रमुद्रासे विष, शत्रु चाहिए। उसके शब्दोंको सुनकर पापग्रह आदि और भूतगण विनष्ट हो जाते हैं। ॐ क्षुं (क्ष) सभी उपद्रवकारी तत्त्व भयभीत हो उठते हैं। नमः: ' इस मन्त्रसे बायें हाथमें पाशका स्मरण करे, (अध्याय १९-२०)

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 139

उपस्थस्य नियन्ता च तदानन्दकरश्च ह ।शत्रुघ्नः कार्तवीर्यश्च दत्तात्रेयस्तथैव च

upasthasya niyantā ca tadānandakaraśca ha / śatrughnaḥ kārtavīryaśca dattātreyastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--हे ऋषियो ! अब मैं पञ्चमुख वामदेवकी पूजा करे। वामदेवकी तेरह कलाएँ हैं, शिवकी पूजाका वर्णन करूँगा, जो साधकको जिन्हें रजा, रक्षा, रति, पाल्या, कान्ति, तृष्णा, मति, भुक्ति और मुक्ति दोनों प्रदान करती है। साधकको क्रिया, कामा, बुद्धि, रात्रि, त्रासनी तथा मोहिनी सबसे पहले निम्न मन्त्रसे उन देवका आवाहनकला कहा गया है। इन कलाओंके अतिरिक्त

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 140

अलर्कस्य हितश्चैव कार्तवीर्यनिकृन्तनः (८८०) ।कालनेमिर्महानेमिर्मेघो मेघपतिस्तथा

alarkasya hitaścaiva kārtavīryanikṛntanaḥ (880) / kālanemirmahānemirmegho meghapatistathā

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए मनोन्मनी, अघोरा, मोहा, क्षुधा, निद्रा, मृत्यु, माया ॐ भूर्विष्णवे आदिभूताय सर्वाधाराय मूर्तये तथा भयंकरा नामकी आठ कलाएँ (अघोरकी) हैं। स्वाहा।' उक्त समस्त कलाओंका पूजन करनेके बाद

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 141

अन्नप्रदो ऽन्नरूपी च ह्यन्नादो ऽन्नप्रवर्तकः ।धूमकृद्धूमरूपश्च(८९०) देवकीपुत्र उत्तमः

annaprado 'nnarūpī ca hyannādo 'nnapravartakaḥ / dhūmakṛddhūmarūpaśca(890) devakīputra uttamaḥ

हिन्दी अर्थ

पुनः “३७ हां सद्योजाताय नमः।' कहकर साधकको '3 हैं तत्पुरुषाय नमः” इस मन्त्रसे साधक सद्योजातका आवाहन करे । इन सद्योजातको तत्पुरुषदेवकी पूजा करनी चाहिए । उनकी निवृत्ति, आठ कलाएँ कही गयी हैं। उनका नाम सिद्धि, प्रतिष्ठा, विद्या, शान्ति और सम्पूर्णा -ये पाँच ऋद्धि, धृति, लक्ष्मी, मेधा, कान्ति, स्वधा और कलाएंँ हैं । साधक कलाओंकी पूजा करके ' ॐ हौं

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 142

देवक्यानन्दनो नन्दो रोहिण्याः प्रिय एव च ।वसुदेवप्रियश्चैव वसुदेवसुतस्तथा

devakyānandano nando rohiṇyāḥ priya eva ca / vasudevapriyaścaiva vasudevasutastathā

हिन्दी अर्थ

स्थिति है। सद्योजातकी पूजा करनेके पश्चात् ' ॐ ईशानाय नमः' इस मन्त्रसे ईशानदेवकी पूजा करे। सिद्धयै नमः' इत्यादि मन्त्रोंसे उन सभी आठ तत्पश्चात् ईशानदेवकी निश्चला, निरञ्जना, शशिनी, कलाओंकी पूजा करनेका विधान है। तदनन्तर अंगना, मरीचि और ज्वालिनी नामकी जो छः ' ॐ हीं वामदेवाय नमः” इस मन्त्रसे साधक कलाएँ हैं, उनकी पूजा करके पूजन पूर्ण करे।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 143

दुन्दुभिर्हासरूपश्च पुष्पहासस्तथैव च (९००) ।अट्टहासप्रियश्चैव सर्वाध्यक्षः क्षरो ऽक्षरः

dundubhirhāsarūpaśca puṣpahāsastathaiva ca (900) / aṭṭahāsapriyaścaiva sarvādhyakṣaḥ kṣaro 'kṣaraḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजीने पुनः कहा- है ऋषियो! अब मैंबाद साधकको हृदय अथवा शक्तिकुण्डमें क्रमशः शिवकी अर्चनाका वर्णन करूँगा, जो भुक्ति और ज्ञानरूपी तेज तथा अग्निका विन्यास करना चाहिए। मुक्ति दोनों प्रदान करनेवाली है। बारह अंगुलके तत्पश्चात् अग्निके निष्कृति-संस्कारको छोड़कर मापमें बिन्दुद्वारा (किसी पात्रमें) भगवान् शिवकी गर्भाधानादि समस्त संस्कार करनेका विधान है।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 144

अच्युतश्चैव सत्येशः सत्यायाश्च प्रियो वरः ।रुक्मिण्याश्च पतिश्चैव रुक्मिण्या वल्लभस्तथा

acyutaścaiva satyeśaḥ satyāyāśca priyo varaḥ / rukmiṇyāśca patiścaiva rukmiṇyā vallabhastathā

हिन्दी अर्थ

मूर्ति बनानी चाहिए। उसमें शान्त, सर्वगत और निष्कृति या मोक्ष-संस्कार आहुतिके पश्चात् किया निराकारका चिन्तन करना चाहिए बिन्दुद्वारा बनायी जाता है । इसलिये आहुतिके पूर्व उस संस्कारका गयी मूर्तिमें ऊपरकी ओर पाँच बिन्दु लगाने चाहिए, निषेध है । समस्त संस्कारोंके बाद साधकको उस जो शिवका मुख है। वह छोटे आकारमें होना चाहिए प्रज्वलित आग्निमें समस्त आङ्गिकदेवोंके साथ

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 145

गोपीनां वल्लभश्चैव(९१०)पुण्यश्लोकश्च विश्रुतः ।वृषाकपिर्यमो गुह्यो मकुलश्च बुधस्तथा

gopīnāṃ vallabhaścaiva(910)puṇyaślokaśca viśrutaḥ / vṛṣākapiryamo guhyo makulaśca budhastathā

हिन्दी अर्थ

और नीचेकी ओर मूर्तिके अनुसार बिन्दु लगाकर मानसिकरूपसे शिवको आहुति देनी चाहिए। बड़े-बड़े अङ्ग बनाने चाहिए। मूर्तिके अधोभागमें तदनन्तर कमलाङ्कित गर्भवाले उस मण्डलमें छठा बिन्दु विसर्गके साथ होना चाहिए, जो अस्त्र नीलकण्ठ शिवका पूजन करना चाहिए। इस है। इसके साथ ' हौं' लिख देना चाहिए-यह महामन्त्र मण्डलके अग्निकोणमें अर्धचन्द्राकार कल्याणकारी

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 146

राहुः केतुर्ग्रहो ग्राहो(९२०) गजेन्द्रमुखमेलकः ।ग्राहस्य विनिहन्ता च ग्रामी रक्षकस्तथा

rāhuḥ keturgraho grāho(920) gajendramukhamelakaḥ / grāhasya vinihantā ca grāmī rakṣakastathā

हिन्दी अर्थ

है और सम्पूर्ण अर्थोको देनेवाला है। साधक मूर्तिके एक अग्निकुण्ड बनाना चाहिए। ऊर्ध्वभागसे लेकर मूर्तिके चरणपर्यन्त अपने दोनों तदनन्तर अग्निदेवताके अस्त्रोंसे युक्त हृदयादिमें हाथोंसे स्पर्श करे और महामुद्रा दिखाये; इसके बाद न्यास करनेका विधान है। उसके बाद मण्डलके सम्पूर्ण अङ्गोंमें न्यास-करन्यास आदि करे। अन्तर्गत बने हुए कमलकी कर्णिकापर सदाशिवकी

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 147

किन्नरश्चैव सिद्धश्च छन्दः स्वच्छन्द एव च ।विश्वरूपो विशालाक्षो(९३०) दैत्यसूदन एव च

kinnaraścaiva siddhaśca chandaḥ svacchanda eva ca / viśvarūpo viśālākṣo(930) daityasūdana eva ca

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर वह अस्त्रमन्त्र ' ३ फट्' का उच्चारण तथा दिशाओंमें अस्त्रको पूजा करे। करता हुआ दाहिनी हथेलीसे स्पर्श करके शोधन) अब श्रेष्ठ पञ्चतत्त्वोंमें स्थित पृथ्वी, जल आदि करे। उसके बाद कनिष्ठा अँगुलीसे लेकर महामन्त्रसे तत्त्वोंकी दीक्षा बतलायी जाती है । इन दोनों शान्तियोंके ही तर्जनी अँगुलीतक न्यास करना चाहिए। लिये पृथक्-पृथक् रूपसे सौ-सौ आहुतियाँ पाँच

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 148

अनन्तरूपो भूतस्थो देवदानवसंस्थितः ।सुषुप्तिस्थः सुषुप्तिश्च स्थानं स्थानान्त एव च

anantarūpo bhūtastho devadānavasaṃsthitaḥ / suṣuptisthaḥ suṣuptiśca sthānaṃ sthānānta eva ca

हिन्दी अर्थ

अब मैं हृदय-कमलकी कर्णिकामें पूजनकी बार देनी चाहिए। तत्पश्चात् साधक पूर्णाहुति देकर विधि बतलाऊँगा। उसमें धर्म, ज्ञान, वैराग्य, प्रसन्नतापूर्वक त्रिशूली भगवान् शिवका ध्यान करे। ऐश्वर्यादिकी अर्चना करे। सर्वप्रथम आवाहन, उसके बाद प्रायक्षित्त-शुद्धिके लिये आठ बार स्थापन, पाद्य, अर्घ्य, आचमन, स्नान अर्पित करे आहुति देनी चाहिए। यह आहुति अस्त्र-बीज “हुं

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 149

जगत्स्थश्चैव जागर्ता स्थानं जागरितं तथा (९४०) ।स्वप्रस्थः स्वप्रवित्स्वप्नस्थानं स्वप्नस्तथैव च

jagatsthaścaiva jāgartā sthānaṃ jāgaritaṃ tathā (940) / svaprasthaḥ svapravitsvapnasthānaṃ svapnastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

तथा अन्य विविध मानस उपचारोंको करके तदाकार फट्' मन्त्रसे प्रदान करनेका विधान है । इस प्रकार हो जाय। उसके बाद अग्निमें आहुति देनेकी विधि संस्कारसे शुद्ध हुआ वह साधक निःसंदेह शिव- कह रहा हूँ। साधकको पूजा-स्थलपर अग्नि प्रज्वलित स्वरूप हो जाता है। करनेके लिये ' ॐ फट्' अस्त्रमन्त्रसे एक कुण्डका शिवकी विशेष पूजामें साधकको चाहिए कि

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 150

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तैश्च विहीनो वै चतुर्थकः ।विज्ञानं वेद्यरूपं च जीवो जीवयिता तथा (९५०)

jāgratsvapnasuṣuptaiśca vihīno vai caturthakaḥ / vijñānaṃ vedyarūpaṃ ca jīvo jīvayitā tathā (950)

हिन्दी अर्थ

निर्माण करना चाहिए। तत्पश्चात् ' ॐ हूं’ इस वह प्रथम --' ३» हां आत्मतत्त्वाय स्वाहा ', ' ॐ कवचमन्त्रसे उस कुण्डका अभ्युक्षण करके हीं विद्यातत्त्वाय स्वाहा ' तथा ' ॐ हूं शिवतत्त्वाय मानसिकरूपसे उसमें शक्तिका विन्यास करे। उसके स्वाहा '--ऐसा उच्चारण करके आचमन करे।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 151

भुवनाधिपतिश्चैव भुवनानां नियामकः ।पातालवासी पातालं सर्वज्वरविनाशनः

bhuvanādhipatiścaiva bhuvanānāṃ niyāmakaḥ / pātālavāsī pātālaṃ sarvajvaravināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

यहाँ बाह्यपूजन तथा मानसपूजन दोनोंका एक साथ वर्णन है।

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 152

परमानन्दरूपी च धर्ंमाणां च प्रवर्तकः ।सुलभो दुर्लभश्चैव प्राणायामपरस्तथा(९६०)

paramānandarūpī ca dharṃmāṇāṃ ca pravartakaḥ / sulabho durlabhaścaiva prāṇāyāmaparastathā(960)

हिन्दी अर्थ

काण्ड पञ्चवक्त्र-पूजन तथा शिवार्चन-विधि ४७

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 153

प्रत्याहारो धारकश्च प्रत्याहारकरस्तथा ।प्रभा कान्तिस्तथा ह्यर्चिः शुद्धस्फटिकसन्निभः

pratyāhāro dhārakaśca pratyāhārakarastathā / prabhā kāntistathā hyarciḥ śuddhasphaṭikasannibhaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् उसे मानसिक रूपसे कर्णेन्द्रियोंका स्पर्श 'ॐ रां पद्यायै नमः” (अग्रनिकोणमें), “रीं करना चाहिए। उसके बाद भस्म-धारण और दीप्तायै नमः” (नै्ऋृत्यकोणमें), “रू सूक्ष्मायै तर्पण आदि क्रियाओंको सम्पन्न करना चाहिए।नमः'(वायव्यकोणमें), 'रें जयायै नमः! ' ॐ हां प्रपितामहेभ्यः स्वधा ', ' 3 हां मातामहेभ्यः (ईशानकोणमें ), “रै भद्रायै नमः ' (पूर्व दिशामें),

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 154

अग्राहश्चैव गौरश्च सर्वः(९७०)शुचिरभिष्टुतः ।वषट्कारो वषड् वौषट् स्वधा स्वाहा रतिस्तथा

agrāhaścaiva gauraśca sarvaḥ(970)śucirabhiṣṭutaḥ / vaṣaṭkāro vaṣaḍ vauṣaṭ svadhā svāhā ratistathā

हिन्दी अर्थ

स्वधा' और ' ॐ हां नमः सर्वमातृभ्यः स्वधा' इन 'रों विभूत्यै नमः ' (दक्षिण दिशामें), ' रौं विमलायै

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 155

पक्ता नन्दयिता(९८०)भोक्ता बोद्धा भावयिता तथा ।ज्ञानात्मा चैव देहात्मा भू(उ) मा सर्वेश्वरेश्वरः

paktā nandayitā(980)bhoktā boddhā bhāvayitā tathā / jñānātmā caiva dehātmā bhū(u) mā sarveśvareśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रमातामह तथा वृद्धप्रमातामह आदिका भी तर्पण 'रं विद्युतायै नमः' (उत्तर दिशामें) और “र करे और फिर प्राणायाम करना चाहिए। सर्वतोमुख्यै नमः' (मण्डलके मध्यमें)। इसके

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 156

नदी नन्दी च नन्दीशो(९९०)भारतस्तरुनाशनः ।चक्रपः श्रीपतिश्चैव नृपाणां चक्रवर्तिनाम्

nadī nandī ca nandīśo(990)bhāratastarunāśanaḥ / cakrapaḥ śrīpatiścaiva nṛpāṇāṃ cakravartinām

हिन्दी अर्थ

इसके बाद आचमन तथा मार्जन करके साधकको बाद शिवस्वरूप सूर्यप्रतिमाको सूर्यासन प्रदान शिवके गायत्रीमन्त्रका जप करना चाहिए। वह करके 'हां हूं (हीं) सः' इस मन्त्रसे भगवान्

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 157

ईशश्च सर्वदेवानां द्वारकासंस्थितस्तथा ।पुष्करः पुष्कराध्यक्षः पुष्करद्वीप एव च (१०००)

īśaśca sarvadevānāṃ dvārakāsaṃsthitastathā / puṣkaraḥ puṣkarādhyakṣaḥ puṣkaradvīpa eva ca (1000)

हिन्दी अर्थ

' ॐ हां तन्महेशाय विद्याहे, वाग्विशुद्धाय न्यास करे धीमहि, तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्।' ' ॐ आं हदर्काय नमः ' ॐ भूर्भुवः स्वः

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 158

भरतो जनको जन्यः सर्वाकारवि वर्जितः ।निराकारो निर्निमित्तो निरातङ्को निराश्रयः (१००८)

bharato janako janyaḥ sarvākāravi varjitaḥ / nirākāro nirnimitto nirātaṅko nirāśrayaḥ (1008)

हिन्दी अर्थ

अर्थात् प्रणवसे युक्त ' हां' बीजशक्तिसे सम्पन्न शिरसे स्वाहा', ' ॐ भूर्भुवः स्वः शिखायै वौषट्', उन महेश्वरका हम सभी चिन्तन करते हैं । वाणीकी ' ॐ हूं ज्वालिन्यै नमः ', ' ॐ हुँ कवचाय हुम्', पवित्रताके लिये उनका हम ध्यान करते हैं। वे ॐ हूं अस्त्राय फट्', ' ॐ हूं फट् राज्ये नमः', रुद्र हम सभीको सन्मार्गपर चलनेके लिये प्रेरणा ॐ हुं फट् दीक्षितायै नमः।'

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 159

इति नामसहस्रं ते वृषभध्वज कीर्तितम् ।देवस्य विष्णोरीशश्य सर्वपापविनाशनम्

iti nāmasahasraṃ te vṛṣabhadhvaja kīrtitam / devasya viṣṇorīśaśya sarvapāpavināśanam

हिन्दी अर्थ

प्रदान करें । साधकको अङ्गन्यासके पञ्चात् निम्न मन्त्रोंसे

English

vJ» cakrdidriitiim

अध्याय १५

श्लोक 160

पठन्द्विजश्च विष्णुत्वं क्षत्रियो जयमाप्नुयात् ।वैश्यो धनं सुखं शूद्रो विष्णुभक्तिसमन्वितः

paṭhandvijaśca viṣṇutvaṃ kṣatriyo jayamāpnuyāt / vaiśyo dhanaṃ sukhaṃ śūdro viṣṇubhaktisamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

शिव-गायत्रीमन्त्र-जपके पश्चात् सूर्योपस्थान सूर्यादि सभी नवग्रहोंकी मानसी पूजा करनी चाहिए करके सूर्य-मन्त्रोंसे सूर्यरूप शिवको पूजा करनी ७ सः सूर्याय नमः, ॐ सों सोमाय नमः, चाहिए । उन मन्त्रोंका स्वरूप इस प्रकार है-- ॐ मं मंगलाय नमः, ३» बुं बुधाय नमः, ३» बृं

English

vJ» cakrdidriitiim

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Garuda Purana — Chapter 15

गरुडपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.