Durga Saptashati· Durgā Saptaśatī
8
अध्याय 8 / 13

Chapter 8 — The Slaying of Raktabija

अष्टम अध्याय

63 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८

श्लोक 8.1

ॐ ऋषिरुवाच

OM R^iShiruvAcha

हिन्दी अर्थ

ऋषि कहते हैं--

English

Om. The rishi spoke:

अध्याय ८

श्लोक 8.2

चण्डे च निहते दैत्ये मुण्डे च विनिपातिते ।बहुलेषु च सैन्येषु क्षयितेष्वसुरेश्वरः

chaNDe cha nihate daitye muNDe cha vinipAtite | bahuleShu cha sainyeShu kShayiteShvasureshvaraH

हिन्दी अर्थ

>> कीकि- ४ १३. पा०--मसी०। २. पा०--यत्यति। ३. पा०--ता रणे। ४. शान्तनवी टीकाकारने यहाँ एक श्लोक अधिक पाठ माना है, जो इस प्रकार है-- 'छिन्ने शिरसि दैत्येन्द्रश्नक्रे नादं सुभैरवम्‌ । तेन नादेन महता त्रासितं भुवनत्रयम्‌ ।। ” अष्टमो5 ध्याय: रक्तबीज-वध ध्यान (“३०' अरुणां करुणातरद्विताक्षीं धृतपाशाडकुशबाणचापहस्ताम्‌ । अणिमादिभिरावृतां मयूखैरहमित्येव विभावये भवानीम्‌ ।। मैं अणिमा आदि सिद्धिमयी किरणोंसे आवृत भवानीका ध्यान करता हूँ। उनके शरीरका रंग लाल है। नेत्रोंमें ककूणा लहरा रही है तथा हाथोंमें पाश, अड्कुश, बाण और धनुष शोभा पाते हैं।) ऋषिरुवाच ॥/ ९ ॥/ “३०” चण्डे च निहते दैत्ये मुण्डे च विनिपातिते । बहुलेषु च सैन्येषु क्षयितेष्वसुरेश्वर:

English

After both the Daitya Chanda was slain and Munda was laid low, and many soldiers were destroyed, the lord of the Asuras,

अध्याय ८

श्लोक 8.3

ततः कोपपराधीनचेताः शुम्भः प्रतापवान् ।उद्योगं सर्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह

tataH kopaparAdhInachetAH shumbhaH pratApavAn | udyogaM sarvasainyAnAM daityAnAmAdidesha ha

हिन्दी अर्थ

चण्ड और मुण्ड नामक दैत्योंके मारे जाने तथा बहुत-सी सेनाका संहार हो जानेपर दैत्योंके राजा प्रतापी शुम्भके मनमें बड़ा क्रोध हुआ और उसने दैत्योंकी सम्पूर्ण सेनाको युद्धके लिये कूच करनेकी आज्ञा दी

English

majestic Shumbha, with mind overcome by wrath, gave command then to array all the Daitya hosts:

अध्याय ८

श्लोक 8.4

अद्य सर्वबलैर्दैत्याः षडशीतिरुदायुधाः ।कम्बूनां चतुरशीतिर्निर्यान्तु स्वबलैर्वृताः

adya sarvabalairdaityAH ShaDashItirudAyudhAH | kambUnAM chaturashItirniryAntu svabalairvR^itAH

हिन्दी अर्थ

वह बोला--“आज उदायुध नामके छियासी दैत्य-सेनापति अपनी सेनाओंके साथ युद्धके लिये प्रस्थान करें। कम्बु नामवाले दैत्योंके चौरासी सेनानायक अपनी वाहिनीसे घिरे हुए यात्रा करें

English

'Now let the eighty-six Daityas, upraising their weapons, march forth with all their forces; let the eighty-four Kambus march forth surrounded by their own forces;'

अध्याय ८

श्लोक 8.5

कोटिवीर्याणि पञ्चाशदसुराणां कुलानि वै ।शतं कुलानि धौम्राणां निर्गच्छन्तु ममाज्ञया

koTivIryANi pa~nchAshadasurANAM kulAni vai | shataM kulAni dhaumrANAM nirgachChantu mamAj~nayA

हिन्दी अर्थ

पचास कोटिवीर्य-कुलके और सौ धौम्र-कुलके असुर सेनापति मेरी आज्ञासे सेनासहित कूच करें

English

'let the fifty Asura families who excel in valour go forth; let the hundred families of Dhaumra go forth at my command.'

अध्याय ८

श्लोक 8.6

कालका दौर्हृदा मौर्वाः कालिकेयास्तथासुराः ।युद्धाय सज्जा निर्यान्तु आज्ञया त्वरिता मम

kAlakA daurhR^idA maurvAH kAlikeyAstathAsurAH | yuddhAya sajjA niryAntu Aj~nayA tvaritA mama

हिन्दी अर्थ

कालका दौददा मौर्या: कालकेयास्तथासुरा: । युद्धाय सज्जा निर्यान्तु आज्ञया त्वरिता मम

English

'Let the Kalakas, the Daurhritas, the Mauryas, and the Kalakeyas—let these Asuras, hastening at my command, march forth ready for battle.'

अध्याय ८

श्लोक 8.7

इत्याज्ञाप्यासुरपतिः शुम्भो भैरवशासनः ।निर्जगाम महासैन्यसहस्रैर्बहुभिर्वृतः

ityAj~nApyAsurapatiH shumbho bhairavashAsanaH | nirjagAma mahAsainyasahasrairbahubhirvR^itaH

हिन्दी अर्थ

भयानक शासन करनेवाला असुरराज शुम्भ इस प्रकार आज्ञा दे सहस्रों बड़ी-बड़ी सेनाओंके साथ युद्धके लिये प्रस्थित हुआ

English

After issuing these commands, Shumbha, the lord of the Asuras, who ruled with fear, went forth, attended by many thousands of great soldiers.

अध्याय ८

श्लोक 8.8

आयान्तं चण्डिका दृष्ट्वा तत्सैन्यमतिभीषणम् ।ज्यास्वनैः पूरयामास धरणीगगनान्तरम्

AyAntaM chaNDikA dR^iShTvA tatsainyamatibhIShaNam | jyAsvanaiH pUrayAmAsa dharaNIgaganAntaram

हिन्दी अर्थ

उसकी अत्यन्त भयंकर सेना आती देख चण्डिकाने अपने धनुषकी टंकारसे पृथ्वी और आकाशके बीचका भाग गुँजा दिया

English

Chandika, seeing that most terrible army at hand, filled the space between the earth and the firmament with the twanging of her bow-string.

अध्याय ८

श्लोक 8.9

ततः सिंहो महानादमतीव कृतवान्नृप ।घण्टास्वनेन तान्नादानम्बिका चोपबृंहयत्

tataH siMho mahAnAdamatIva kR^itavAnnR^ipa | ghaNTAsvanena tAnnAdAnambikA chopabR^iMhayat

हिन्दी अर्थ

राजन! तदनन्तर देवीके सिंहने भी बड़े जोर-जोरसे दहाड़ना आरम्भ किया, फिर अम्बिकाने घंटेके शब्दसे उस ध्वनिको और भी बढ़ा दिया

English

Thereon her lion roared exceedingly loud, O king; and Ambika augmented those roars with the clanging of her bell.

अध्याय ८

श्लोक 8.10

धनुर्ज्यासिंहघण्टानां नादापूरितदिङ्मुखा ।निनादैर्भीषणैः काली जिग्ये विस्तारितानना

dhanurjyAsiMhaghaNTAnAM nAdApUritadi~NmukhA | ninAdairbhIShaNaiH kAlI jigye vistAritAnanA

हिन्दी अर्थ

धनुषकी टंकार, सिंहकी दहाड़ और घंटेकी ध्वनिसे सम्पूर्ण दिशाएँ गूँज उठीं। उस भयंकर शब्दसे कालीने अपने विकराल मुखको और भी बढ़ा लिया तथा इस प्रकार वे विजयिनी हुईं

English

Kali, filling the regions of the sky with the noise from her bow-string, from the lion and from the bell, and expanding her mouth wide with her terrific roars, had the predominance.

अध्याय ८

श्लोक 8.11

तं निनादमुपश्रुत्य दैत्यसैन्यैश्चतुर्दिशम् ।देवी सिंहस्तथा काली सरोषैः परिवारिताः

taM ninAdamupashrutya daityasainyaishchaturdisham | devI siMhastathA kAlI saroShaiH parivAritAH

हिन्दी अर्थ

उस तुमुल नादको सुनकर दैत्योंकी सेनाओंने चारों ओरसे आकर चण्डिकादेवी, सिंह तथा कालीदेवीको क्रोधपूर्वक घेर लिया

English

On hearing that roar, the Daitya armies, enraged, surrounded on all four sides the goddess, the lion and Kali.

अध्याय ८

श्लोक 8.12

एतस्मिन्नन्तरे भूप विनाशाय सुरद्विषाम् ।भवायामरसिंहानामतिवीर्यबलान्विताः

etasminnantare bhUpa vinAshAya suradviShAm | bhavAyAmarasiMhAnAmativIryabalAnvitAH

हिन्दी अर्थ

राजन! इसी बीचमें असुरोंके विनाश तथा देवताओंके अभ्युदयके लिये ब्रह्मा, शिव, कार्तिकेय, विष्णु तथा इन्द्र आदि देवोंकी शक्तियाँ, जो अत्यन्त पराक्रम और बलसे सम्पन्न थीं, उनके शरीरोंसे निकलकर उन्हींके रूपमें चण्डिकादेवीके पास गयीं

English

At this moment, O king, in order to destroy the gods' foes, and for the well-being of the lion-like Immortals, there issued forth, endowed with excessive vigour and strength,

अध्याय ८

श्लोक 8.13

ब्रह्मेशगुहविष्णूनां तथेन्द्रस्य च शक्तयः ।शरीरेभ्यो विनिष्क्रम्य तद्रूपैश्चण्डिकां ययुः

brahmeshaguhaviShNUnAM tathendrasya cha shaktayaH | sharIrebhyo viniShkramya tad.hrUpaishchaNDikAM yayuH

हिन्दी अर्थ

त॑ निनादमुपश्रुत्य दैत्यसैन्यैक्षतुर्दिशम्‌ देवी सिंहस्तथा काली सरोषै: परिवारिता:

English

the Energies from the bodies of Brahma, Shiva, Guha and Vishnu and of Indra also, and went in the forms of those gods to Chandika.

अध्याय ८

श्लोक 8.14

यस्य देवस्य यद्रूपं यथा भूषणवाहनम् ।तद्वदेव हि तच्छक्तिरसुरान्योद्धुमाययौ

yasya devasya yadrUpaM yathA bhUShaNavAhanam | tadvadeva hi tachChaktirasurAnyoddhumAyayau

हिन्दी अर्थ

यस्य देवस्य यद्गरूपं यथाभूषणवाहनम्‌ । तद्वदेव हि तच्छक्तिरसुरान्‌ योद्धुमाययौ

English

Whatever was the form of each god, and whatever his ornaments and vehicle, in that very appearance his Energy advanced to fight with the Asuras.

अध्याय ८

श्लोक 8.15

हंसयुक्तविमानाग्रे साक्षसूत्रकमण्डलुः ।आयाता ब्रह्मणः शक्तिर्ब्रह्माणीत्यभिधीयते

haMsayuktavimAnAgre sAkShasUtrakamaNDaluH | AyAtA brahmaNaH shaktirbrahmANItyabhidhIyate

हिन्दी अर्थ

सबसे पहले हंसयुक्त विमानपर बैठी हुई अक्षसूत्र और कमण्डलुसे सुशोभित ब्रह्माजीकी शक्ति उपस्थित हुई, जिसे ब्रह्माणी कहते हैं

English

In the front of a heavenly car drawn by swans advanced Brahma's Energy, bearing a rosary of seeds and an earthen water-pot; she is called Brahmani.

अध्याय ८

श्लोक 8.16

माहेश्वरी वृषारूढा त्रिशूलवरधारिणी ।महाहिवलया प्राप्ता चन्द्ररेखाविभूषणा

mAheshvarI vR^iShArUDhA trishUlavaradhAriNI | mahAhivalayA prAptA chandrarekhAvibhUShaNA

हिन्दी अर्थ

महादेवजीकी शक्ति वृषभपर आखरूढ़ हो हाथोंमें श्रेष्ठ त्रिशूल धारण किये महानागका कड़कण पहने, मस्तकमें चन्द्ररेखासे विभूषित हो वहाँ आ पहुँची

English

Maheshvara's Energy, seated on a bull, grasping a fine trident, and wearing a girdle of large snakes, arrived, adorned with a digit of the moon.

अध्याय ८

श्लोक 8.17

कौमारी शक्तिहस्ता च मयूरवरवाहना ।योद्धुमभ्याययौ दैत्यानम्बिका गुहरूपिणी

kaumArI shaktihastA cha mayUravaravAhanA | yoddhumabhyAyayau daityAnambikA guharUpiNI

हिन्दी अर्थ

कार्तिकेयजीकी शक्तिरूपा जगदम्बिका उन्हींका रूप धारण किये श्रेष्ठ मयूरपर आरूढ़ हो हाथमें शक्ति लिये दैत्योंसे युद्ध करनेके लिये आयीं

English

And Kumara's Energy, Ambika, with spear in hand and riding on a choice peacock, advanced in Guha's shape to attack the Daityas.

अध्याय ८

श्लोक 8.18

तथैव वैष्णवी शक्तिर्गरुडोपरि संस्थिता ।शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गखड्गहस्ताभ्युपाययौ

tathaiva vaiShNavI shaktirgaruDopari saMsthitA | sha~NkhachakragadAshAr~NgakhaDgahastAbhyupAyayau

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार भगवान्‌ विष्णुकी शक्ति गरुड़पर विराजमान हो शड्ख, चक्र, गदा, शार्ब्धनुष तथा खड़्ग हाथमें लिये वहाँ आयी

English

Likewise Vishnu's Energy, seated upon Garuda, advanced with conch, discus, club, bow and scymitar in hand.

अध्याय ८

श्लोक 8.19

यज्ञवाराहमतुलं रूपं या बिभ्रतो हरेः ।शक्तिः साप्याययौ तत्र वाराहीं बिभ्रती तनुम्

yaj~navArAhamatulaM rUpaM yA bibhrato hareH | shaktiH sApyAyayau tatra vArAhIM bibhratI tanum

हिन्दी अर्थ

अनुपम यज्ञवाराहका रूप धारण करनेवाले श्रीहरिकी जो शक्ति है, वह भी वाराह-शरीर धारण करके वहाँ उपस्थित हुई

English

The Energy of Hari, who assumes the peerless form of a sacrificial boar, she also advanced there, assuming a boar-like form.

अध्याय ८

श्लोक 8.20

नारसिंही नृसिंहस्य बिभ्रती सदृशं वपुः ।प्राप्ता तत्र सटाक्षेपक्षिप्तनक्षत्रसंहतिः

nArasiMhI nR^isiMhasya bibhratI sadR^ishaM vapuH | prAptA tatra saTAkShepakShiptanakShatrasaMhatiH

हिन्दी अर्थ

नारसिंही शक्ति भी नूसिंहके समान शरीर धारण करके वहाँ आयी। उसकी गर्दनके बालोंके झटकेसे आकाशके तारे बिखरे पड़ते थे

English

Narasimha's Energy, assuming a body like Nrisimha's, arrived there, adorned with a cluster of constellations hurled down by the tossing of his mane.

अध्याय ८

श्लोक 8.21

वज्रहस्ता तथैवैन्द्री गजराजोपरि स्थिता ।प्राप्ता सहस्रनयना यथा शक्रस्तथैव सा

vajrahastA tathaivaindrI gajarAjopari sthitA | prAptA sahasranayanA yathA shakrastathaiva sA

हिन्दी अर्थ

वज्हस्ता तथैवैन्द्री गजराजोपरि स्थिता । प्राप्ता सहस्ननयना यथा शक्रस्तथैव सा

English

Likewise Indra's Energy, with thunderbolt in hand, seated upon the lord of elephants and having a thousand eyes, arrived; as is Shakra, such indeed was she.

अध्याय ८

श्लोक 8.22

ततः परिवृतस्ताभिरीशानो देवशक्तिभिः ।हन्यन्तामसुराः शीघ्रं मम प्रीत्याह चण्डिकाम्

tataH parivR^itastAbhirIshAno devashaktibhiH | hanyantAmasurAH shIghraM mama prItyAha chaNDikAm

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उन देव-शक्तियोंसे घिरे हुए महादेवजीने चण्डिकासे कहा--'"मेरी प्रसन्नताके लिये तुम शीघ्र ही इन असुरोंका संहार करो'

English

Then Shiva, surrounded by those Energies of the gods, said to Chandika, 'Let the Asuras be slain forthwith through my good-will.'

अध्याय ८

श्लोक 8.23

ततो देवीशरीरात्तु विनिष्क्रान्तातिभीषणा ।चण्डिका शक्तिरत्युग्रा शिवाशतनिनादिनी

tato devIsharIrAttu viniShkrAntAtibhIShaNA | chaNDikA shaktiratyugrA shivAshataninAdinI

हिन्दी अर्थ

ततो देवीशरीरात्तु विनिष्क्रान्तातिभीषणा । चण्डिकाशक्तिरत्युग्रा शिवाशतनिनादिनी

English

Thereupon from the goddess' body there came forth Chandika's Energy, most terrific, exceedingly fierce, howling like a hundred jackals.

अध्याय ८

श्लोक 8.24

सा चाह धूम्रजटिलमीशानमपराजिता ।दूत त्वं गच्छ भगवन् पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः

sA chAha dhUmrajaTilamIshAnamaparAjitA | dUta tvaM gachCha bhagavan pArshvaM shumbhanishumbhayoH

हिन्दी अर्थ

उस अपराजिता देवीने धूमिल जटावाले महादेवजीसे कहा--“भगवन्‌! आप शुम्भ-निशुम्भके पास दूत बनकर जाइये

English

And she, the unconquered, said to Shiva, who was smoke-coloured and had matted locks, 'Be thou, my lord, a messenger to the presence of Shumbha and Nishumbha.'

अध्याय ८

श्लोक 8.25

ब्रूहि शुम्भं निशुम्भं च दानवावतिगर्वितौ ।ये चान्ये दानवास्तत्र युद्धाय समुपस्थिताः

brUhi shumbhaM nishumbhaM cha dAnavAvatigarvitau | ye chAnye dAnavAstatra yuddhAya samupasthitAH

हिन्दी अर्थ

और उन अत्यन्त गर्वीले दानव शुम्भ एवं निशुम्भ--दोनोंसे कहिये। साथ ही उनके अतिरिक्त भी जो दानव युद्धके लिये वहाँ उपस्थित हों, उनको भी यह संदेश दीजिये

English

'Say unto the two overweening Danavas, Shumbha and Nishumbha, and to whatever other Danavas are assembled there to do battle:'

अध्याय ८

श्लोक 8.26

त्रैलोक्यमिन्द्रो लभतां देवाः सन्तु हविर्भुजः ।यूयं प्रयात पातालं यदि जीवितुमिच्छथ

trailokyamindro labhatAM devAH santu havirbhujaH | yUyaM prayAta pAtAlaM yadi jIvitumichChatha

हिन्दी अर्थ

*दैत्यो! यदि तुम जीवित रहना चाहते हो तो पातालको लौट जाओ। इन्द्रको त्रिलोकीका राज्य मिल जाय और देवता यज्ञभागका उपभोग करें

English

'Let Indra obtain the three worlds, let the gods be the enjoyers of the oblations; go ye to Patala if ye wish to live.'

अध्याय ८

श्लोक 8.27

बलावलेपादथ चेद्भवन्तो युद्धकाङ्क्षिणः ।तदागच्छत तृप्यन्तु मच्छिवाः पिशितेन वः

balAvalepAdatha chedbhavanto yuddhakA~NkShiNaH | tadAgachChata tR^ipyantu machChivAH pishitena vaH

हिन्दी अर्थ

अथवा यदि अभिमानवश तुम युद्ध करना चाहते हो तो आओ, मेरी सियारिनें तुम्हारे मांस से तृप्त हों।

English

'Yet if through pride in your strength ye are longing for battle, come ye on then! Let my jackals be glutted with your flesh.'

अध्याय ८

श्लोक 8.28

यतो नियुक्तो दौत्येन तया देव्या शिवः स्वयम् ।शिवदूतीति लोकेऽस्मिंस्ततः सा ख्यातिमागता

yato niyukto dautyena tayA devyA shivaH svayam | shivadUtIti loke.asmiMstataH sA khyAtimAgatA

हिन्दी अर्थ

चूँकि उस देवीने भगवान्‌ शिवको दूतके कार्यमें नियुक्त किया था, इसलिये वह 'शिवदूती” के नामसे संसारमें विख्यात हुई

English

Because the goddess appointed Shiva himself to be ambassador, she has hence attained fame as Shivaduti in this world.

अध्याय ८

श्लोक 8.29

तेऽपि श्रुत्वा वचो देव्याः शर्वाख्यातं महासुराः ।अमर्षापूरिता जग्मुर्यत्र कात्यायनी स्थिता

te.api shrutvA vacho devyAH sharvAkhyAtaM mahAsurAH | amarShApUritA jagmuryatra kAtyAyanI sthitA

हिन्दी अर्थ

वे महादैत्य भी भगवान्‌ शिवके मुँहसे देवीके वचन सुनकर क्रोधमें भर गये और जहाँ कात्यायनी विराजमान थीं, उस ओर बढ़े

English

Those great Asuras however, on hearing the goddess' speech fully announced, were filled with indignation and went where Katyayani stood.

अध्याय ८

श्लोक 8.30

ततः प्रथममेवाग्रे शरशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः ।ववर्षुरुद्धतामर्षास्तां देवीममरारयः

tataH prathamamevAgre sharashaktyR^iShTivR^iShTibhiH | vavarShuruddhatAmarShAstAM devImamarArayaH

हिन्दी अर्थ

ततः प्रथममेवाग्रे शरशक्त्यूष्टिवृष्टिभि: । ववर्षुरुद्धतामर्षास्तां देवीममरारय:

English

Then, at the very first, the arrogant and indignant foes of the Immortals in front poured on the goddess showers of arrows, javelins and spears.

अध्याय ८

श्लोक 8.31

सा च तान् प्रहितान् बाणाञ्छूलशक्तिपरश्वधान् ।चिच्छेद लीलयाध्मातधनुर्मुक्तैर्महेषुभिः

sA cha tAn prahitAn bANA~nChUlashaktiparashvadhAn | chichCheda lIlayAdhmAtadhanurmuktairmaheShubhiH

हिन्दी अर्थ

तब देवीने भी खेल-खेलमें ही धनुषकी टंकार की और उससे छोड़े हुए बड़े- बड़े बाणोंद्वारा दैत्योंके चलाये हुए बाण, शूल, शक्ति और फरसोंको काट डाला

English

And gracefully she clove those arrows, darts, spears and axes, which were hurled, with large arrows shot from her resounding bow.

अध्याय ८

श्लोक 8.32

तस्याग्रतस्तथा काली शूलपातविदारितान् ।खट्वाङ्गपोथितांश्चारीन्कुर्वती व्यचरत्तदा

tasyAgratastathA kAlI shUlapAtavidAritAn | khaTvA~NgapothitAMshchArInkurvatI vyacharattadA

हिन्दी अर्थ

तस्याग्रतस्तथा काली शूलपातविदारितान्‌ । खट्वाड़पोथितांश्वारीन्‌ कुर्वती व्यचरत्तदा

English

And in front of her stalked Kali then, tearing the foes asunder with the onset of her darts and crushing them with her skull-topped staff.

अध्याय ८

श्लोक 8.33

कमण्डलुजलाक्षेपहतवीर्यान् हतौजसः ।ब्रह्माणी चाकरोच्छत्रून्येन येन स्म धावति

kamaNDalujalAkShepahatavIryAn hataujasaH | brahmANI chAkarochChatrUnyena yena sma dhAvati

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणी भी जिस-जिस ओर दौड़ती, उसी-उसी ओर अपने कमण्डलुका जल छिड़ककर शत्रुओंके ओज और पराक्रमको नष्ट कर देती थी

English

And Brahmani caused the foes to lose their courage by casting water on them from her earthen pot, and weakened their vigour, by whatever way she ran.

अध्याय ८

श्लोक 8.34

माहेश्वरी त्रिशूलेन तथा चक्रेण वैष्णवी ।दैत्याञ्जघान कौमारी तथा शक्त्यातिकोपना

mAheshvarI trishUlena tathA chakreNa vaiShNavI | daityA~njaghAna kaumArI tathA shaktyAtikopanA

हिन्दी अर्थ

माहेश्वरी त्रिशूलेन तथा चक्रेण वैष्णवी । दैत्याज्जघान कौमारी तथा शकक्‍्त्यातिकोपना

English

Maheshvara's Energy slew Daityas with her trident, and Vishnu's Energy with her discus, and Kumara's Energy, very wrathful, slew them with her javelin.

अध्याय ८

श्लोक 8.35

ऐन्द्री कुलिशपातेन शतशो दैत्यदानवाः ।पेतुर्विदारिताः पृथ्व्यां रुधिरौघप्रवर्षिणः

aindrI kulishapAtena shatasho daityadAnavAH | peturvidAritAH pR^ithvyAM rudhiraughapravarShiNaH

हिन्दी अर्थ

इन्द्रशक्तिके वजप्रहारसे विदीर्ण हो सैकड़ों दैत्य-दानव रक्तकी धारा बहाते हुए पृथ्वीपर सो गये

English

Torn to pieces by the down-rush of the thunderbolt hurled by Indra's Energy, Daityas and Danavas fell on the earth in hundreds, pouring out streams of blood.

अध्याय ८

श्लोक 8.36

तुण्डप्रहारविध्वस्ता दंष्ट्राग्रक्षतवक्षसः ।वाराहमूर्त्या न्यपतंश्चक्रेण च विदारिताः

tuNDaprahAravidhvastA daMShTrAgrakShatavakShasaH | vArAhamUrtyA nyapataMshchakreNa cha vidAritAH

हिन्दी अर्थ

वाराही शक्तिने कितनोंको अपनी थूथुनकी मारसे नष्ट किया, दाढ़ोंके अग्रभागसे कितनोंकी छाती छेद डाली तथा कितने ही दैत्य चक्रकी चोटसे विदीर्ण हो गये

English

Shattered by the boar-embodied Energy with blows from her snout, wounded in their breasts by the points of her tushes, and torn by her discus, demons fell down.

अध्याय ८

श्लोक 8.37

नखैर्विदारितांश्चान्यान् भक्षयन्ती महासुरान् ।नारसिंही चचाराजौ नादापूर्णदिगम्बरा

nakhairvidAritAMshchAnyAn bhakShayantI mahAsurAn | nArasiMhI chachArAjau nAdApUrNadigambarA

हिन्दी अर्थ

नारसिंही भी दूसरे-दूसरे महादैत्योंको अपने नखोंसे विदीर्ण करके खाती और सिंहनादसे दिशाओं एवं आकाशको गुँजाती हुई युद्ध-क्षेत्रमें विचरने लगी

English

And Narasimha's Energy roamed about in the battle, devouring other great Asuras who were torn by her claws, as she filled the intermediate region of the sky with her roaring.

अध्याय ८

श्लोक 8.38

चण्डाट्टहासैरसुराः शिवदूत्यभिदूषिताः ।पेतुः पृथिव्यां पतितांस्तांश्चखादाथ सा तदा

chaNDATTahAsairasurAH shivadUtyabhidUShitAH | petuH pR^ithivyAM patitAMstAMshchakhAdAtha sA tadA

हिन्दी अर्थ

कितने ही असुर शिवदूतीके प्रचण्ड अट्टहाससे अत्यन्त भयभीत हो पृथ्वीपर गिर पड़े और गिरनेपर उन्हें शिवदूतीने उस समय अपना ग्रास बना लिया

English

Asuras, demoralized by Shivaduti with her violent loud laughs, fell down on the earth; she then devoured those fallen ones.

अध्याय ८

श्लोक 8.39

इति मातृगणं क्रुद्धं मर्दयन्तं महासुरान् ।दृष्ट्वाभ्युपायैर्विविधैर्नेशुर्देवारिसैनिकाः

iti mAtR^igaNaM kruddhaM mardayantaM mahAsurAn | dR^iShTvAbhyupAyairvividhairneshurdevArisainikAH

हिन्दी अर्थ

६३ ।। इस प्रकार क्रोधमें भरे हुए मातृगणोंको नाना प्रकारके उपायोंसे बड़े-बड़े असुरोंका मर्दन करते देख दैत्यसैनिक भाग खड़े हुए

English

Seeing the enraged band of Mothers crushing the great Asuras thus by various means, the troops of the gods' foes perished.

अध्याय ८

श्लोक 8.40

पलायनपरान्दृष्ट्वा दैत्यान्मातृगणार्दितान् ।योद्धुमभ्याययौ क्रुद्धो रक्तबीजो महासुरः

palAyanaparAndR^iShTvA daityAnmAtR^igaNArditAn | yoddhumabhyAyayau kruddho raktabIjo mahAsuraH

हिन्दी अर्थ

पलायनपरानू दृष्ट्वा दैत्यान्‌ मातृगणार्दितान्‌ । बल विद दा क्रुद्धो रक्तबीजो महासुर:

English

Raktavija, a great Asura, seeing the Daityas, who were hard-pressed by the band of Mothers, intent on fleeing, strode forward to fight in wrath.

अध्याय ८

श्लोक 8.41

रक्तबिन्दुर्यदा भूमौ पतत्यस्य शरीरतः ।समुत्पतति मेदिन्यां तत्प्रमाणो महासुरः

raktabinduryadA bhUmau patatyasya sharIrataH | samutpatati medinyAM tatpramANo mahAsuraH

हिन्दी अर्थ

उसके शरीरसे जब रक्तकी बूँद पृथ्वीपर गिरती, तब उसीके समान शक्तिशाली एक दूसरा महादैत्य पृथ्वीपर पैदा हो जाता

English

When from his body there falls to the ground a drop of blood, at that moment starts up from the earth an Asura of his stature.

अध्याय ८

श्लोक 8.42

युयुधे स गदापाणिरिन्द्रशक्त्या महासुरः ।ततश्चैन्द्री स्ववज्रेण रक्तबीजमताडयत्

yuyudhe sa gadApANirindrashaktyA mahAsuraH | tatashchaindrI svavajreNa raktabIjamatADayat

हिन्दी अर्थ

युयुधे स गदापाणिरिन्द्रशक्त्या महासुर: । ततश्रैन्द्री स्ववज़ेण रक्तबीजमताडयत्‌

English

He, a great Asura, with club in hand, fought with Indra's Energy, and Indra's Energy then struck Raktavija with her thunderbolt;

अध्याय ८

श्लोक 8.43

कुलिशेनाहतस्याशु बहु सुस्राव शोणितम् ।समुत्तस्थुस्ततो योधास्तद्रूपास्तत्पराक्रमाः

kulishenAhatasyAshu bahu susrAva shoNitam | samuttasthustato yodhAstadrUpAstatparAkramAH

हिन्दी अर्थ

वज़से घायल होनेपर उसके शरीरसे बहुत-सा रक्त चूने लगा और उससे उसीके समान रूप तथा पराक्रमवाले योद्धा उत्पन्न होने लगे

English

blood flowed quickly from him when wounded by the thunderbolt. Thereupon stood up together fresh combatants, like him in body, like him in valour;

अध्याय ८

श्लोक 8.44

यावन्तः पतितास्तस्य शरीराद्रक्तबिन्दवः ।तावन्तः पुरुषा जातास्तद्वीर्यबलविक्रमाः

yAvantaH patitAstasya sharIrAdraktabindavaH | tAvantaH puruShA jAtAstadvIryabalavikramAH

हिन्दी अर्थ

यावन्तः पतितास्तस्य शरीराद्रक्तबिन्दव: । तावन्तः पुरुषा जातास्तद्वीर्यबलविक्रमा:

English

for as many blood-drops fell from his body, so many men came into being, like him in courage, strength and valour.

अध्याय ८

श्लोक 8.45

ते चापि युयुधुस्तत्र पुरुषा रक्तसम्भवाः ।समं मातृभिरत्युग्रशस्त्रपातातिभीषणम्

te chApi yuyudhustatra puruShA raktasambhavAH | samaM mAtR^ibhiratyugrashastrapAtAtibhIShaNam

हिन्दी अर्थ

वे रक्तसे उत्पन्न होनेवाले पुरुष भी अत्यन्त भचड्कर अस्त्र-शस्त्रोंका प्रहार करते हुए वहाँ मातृगणोंके साथ घोर युद्ध करने लगे

English

And those men also who sprang from his blood fought there with the Mothers in a combat, dreadful because of the sweep of their very sharp weapons.

अध्याय ८

श्लोक 8.46

पुनश्च वज्रपातेन क्षतमस्य शिरो यदा ।ववाह रक्तं पुरुषास्ततो जाताः सहस्रशः

punashcha vajrapAtena kShatamasya shiro yadA | vavAha raktaM puruShAstato jAtAH sahasrashaH

हिन्दी अर्थ

पुनः वज्रके प्रहारसे जब उसका मस्तक घायल हुआ तो रक्त बहने लगा और उससे हजारों पुरुष उत्पन्न हो गये

English

And again when his head was wounded by the fall of her thunderbolt, his blood poured forth; therefrom were born men by thousands.

अध्याय ८

श्लोक 8.47

वैष्णवी समरे चैनं चक्रेणाभिजघान ह ।गदया ताडयामास ऐन्द्री तमसुरेश्वरम्

vaiShNavI samare chainaM chakreNAbhijaghAna ha | gadayA tADayAmAsa aindrI tamasureshvaram

हिन्दी अर्थ

वैष्णवीने युद्धमें रक्तबीजपर चक्रका प्रहार किया तथा ऐन्द्रीने उस दैत्य-सेनापतिको गदासे चोट पहुँचायी

English

And Vishnu's Energy struck at this foe with her discus in the battle. Indra's Energy beat that lord of the Asuras with her club.

अध्याय ८

श्लोक 8.48

वैष्णवीचक्रभिन्नस्य रुधिरस्रावसम्भवैः ।सहस्रशो जगद्व्याप्तं तत्प्रमाणैर्महासुरैः

vaiShNavIchakrabhinnasya rudhirasrAvasambhavaiH | sahasrasho jagadvyAptaM tatpramANairmahAsuraiH

हिन्दी अर्थ

वैष्णवीके चक्रसे घायल होनेपर उसके शरीरसे जो रक्त बहा और उससे जो उसीके बराबर आकारवाले सहस्रों महादैत्य प्रकट हुए, उनके द्वारा सम्पूर्ण जगत्‌ व्याप्त हो गया

English

The world was filled by the thousands of great Asuras, who were his equals, and who sprang from the blood that flowed from him when cloven by the discus of Vishnu's Energy.

अध्याय ८

श्लोक 8.49

शक्त्या जघान कौमारी वाराही च तथासिना ।माहेश्वरी त्रिशूलेन रक्तबीजं महासुरम्

shaktyA jaghAna kaumArI vArAhI cha tathAsinA | mAheshvarI trishUlena raktabIjaM mahAsuram

हिन्दी अर्थ

शवक्‍्त्या जघान कौमारी वाराही च तथासिना । माहेश्वरी त्रिशूलेन रक्तबीजं महासुरम्‌

English

Kumara's Energy struck the great Asura Raktavija with her spear, and Varaha's Energy also struck him with her sword, and Maheshvara's Energy with her trident.

अध्याय ८

श्लोक 8.50

स चापि गदया दैत्यः सर्वा एवाहनत् पृथक् ।मातॄः कोपसमाविष्टो रक्तबीजो महासुरः

sa chApi gadayA daityaH sarvA evAhanat pR^ithak | mAtR^IH kopasamAviShTo raktabIjo mahAsuraH

हिन्दी अर्थ

स चापि गदया दैत्य: सर्वा एवाहनत्‌ पृथक्‌ । मातृ: कोपसमाविष्टो रक्तबीजो महासुर:

English

And the Daitya Raktavija, that great Asura, filled full of wrath, struck every one of the Mothers in turn with his club.

अध्याय ८

श्लोक 8.51

तस्याहतस्य बहुधा शक्तिशूलादिभिर्भुवि ।पपात यो वै रक्तौघस्तेनासञ्छतशोऽसुराः

tasyAhatasya bahudhA shaktishUlAdibhirbhuvi | papAta yo vai raktaughastenAsa~nChatasho.asurAH

हिन्दी अर्थ

शक्ति और शूल आदिसे अनेक बार घायल होनेपर जो उसके शरीरसे रक्तकी धारा पृथ्वीपर गिरी, उससे भी निश्चय ही सैकड़ों असुर उत्पन्न हुए

English

By the stream of blood, which fell on the earth from him when he received many wounds from the spears, darts and other weapons, Asuras came verily into being in hundreds.

अध्याय ८

श्लोक 8.52

तैश्चासुरासृक्सम्भूतैरसुरैः सकलं जगत् ।व्याप्तमासीत्ततो देवा भयमाजग्मुरुत्तमम्

taishchAsurAsR^iksambhUtairasuraiH sakalaM jagat | vyAptamAsIttato devA bhayamAjagmuruttamam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उस महादैत्यके रक्तसे प्रकट हुए असुरोंद्वारा सम्पूर्ण जगत्‌ व्याप्त हो गया। इससे देवताओंको बड़ा भय हुआ

English

And those Asuras who sprang from that Asura's blood pervaded the whole world; thereat the gods fell into the utmost terror.

अध्याय ८

श्लोक 8.53

तान् विषण्णान् सुरान् दृष्ट्वा चण्डिका प्राहसत्वरम् ।उवाच कालीं चामुण्डे विस्तीर्णं वदनं कुरु

tAn viShaNNAn surAn dR^iShTvA chaNDikA prAhasatvaram | uvAcha kAlIM chAmuNDe vistIrNaM vadanaM kuru

हिन्दी अर्थ

देवताओंको उदास देख चण्डिकाने कालीसे शीघ्रतापूर्वक कहा--“चामुण्डे! तुम अपना मुख और भी फैलाओ

English

Seeing the gods dejected, Chandika spoke with haste; she said to Kali, 'O Chamunda! stretch out thy mouth wide;'

अध्याय ८

श्लोक 8.54

मच्छस्त्रपातसम्भूतान् रक्तबिन्दून् महासुरान् ।रक्तबिन्दोः प्रतीच्छ त्वं वक्त्रेणानेन वेगिना

machChastrapAtasambhUtAn raktabindUn mahAsurAn | raktabindoH pratIchCha tvaM vaktreNAnena veginA

हिन्दी अर्थ

मच्छस्त्रपातसम्भूतान्‌ रक्तबिन्दून्महासुरान्‌ । रक्तबिन्दो: प्रतीच्छ त्वं वक्त्रेणानेन वेगिना३

English

'with this mouth do thou quickly take in the drops of blood and the great Asuras, which have come into being out of Raktavija at the descent of my weapon on him.'

अध्याय ८

श्लोक 8.55

भक्षयन्ती चर रणे तदुत्पन्नान्महासुरान् ।एवमेष क्षयं दैत्यः क्षेणरक्तो गमिष्यति

bhakShayantI chara raNe tadutpannAnmahAsurAn | evameSha kShayaM daityaH kSheNarakto gamiShyati

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार रक्तसे उत्पन्न होनेवाले महादैत्योंका भक्षण करती हुई तुम रणमें विचरती रहो। ऐसा करनेसे उस दैत्यका सारा रक्त क्षीण हो जानेपर वह स्वयं भी नष्ट हो जायगा

English

'Roam about in the battle, devouring the great Asuras who sprang from him; so shall this Daitya, with his blood ebbing away, meet destruction.'

अध्याय ८

श्लोक 8.56

भक्ष्यमाणास्त्वया चोग्रा न चोत्पत्स्यन्ति चापरे ।इत्युक्त्वा तां ततो देवी शूलेनाभिजघान तम्

bhakShyamANAstvayA chogrA na chotpatsyanti chApare | ityuktvA tAM tato devI shUlenAbhijaghAna tam

हिन्दी अर्थ

भक्ष्यमाणास्त्वया चोग्रा न चोत्पत्स्यन्ति चापरेः । इत्युक्त्वा तां ततो देवी शूलेनाभिजघान तम्‌

English

'These fierce demons are being devoured by thee, and at the same time no others will be produced.' Having enjoined her thus, the goddess next smote him with her dart.

अध्याय ८

श्लोक 8.57

मुखेन काली जगृहे रक्तबीजस्य शोणितम् ।ततोऽसावाजघानाथ गदया तत्र चण्डिकाम्

mukhena kAlI jagR^ihe raktabIjasya shoNitam | tato.asAvAjaghAnAtha gadayA tatra chaNDikAm

हिन्दी अर्थ

मुखेन काली जगहे रक्तबीजस्य शोणितम्‌ । ततो5सावाजघानाथ गदया तत्र चण्डिकाम्‌

English

Kali swallowed Raktavija's blood with her mouth. Then he struck Chandika with his club there;

अध्याय ८

श्लोक 8.58

न चास्या वेदनां चक्रे गदापातोऽल्पिकामपि ।तस्याहतस्य देहात्तु बहु सुस्राव शोणितम्

na chAsyA vedanAM chakre gadApAto.alpikAmapi | tasyAhatasya dehAttu bahu susrAva shoNitam

हिन्दी अर्थ

किंतु उस गदापातने देवीको तनिक भी वेदना नहीं पहुँचायी। रक्तबीजके घायल शरीरसे बहुत-सा रक्त गिरा

English

and the blow of his club caused her no pain, even the slightest, but from his stricken body blood flowed copiously,

अध्याय ८

श्लोक 8.59

यतस्ततस्तद्वक्त्रेण चामुण्डा सम्प्रतीच्छति ।मुखे समुद्गता येऽस्या रक्तपातान्महासुराः

yatastatastadvaktreNa chAmuNDA sampratIchChati | mukhe samudgatA ye.asyA raktapAtAnmahAsurAH

हिन्दी अर्थ

किंतु ज्यों ही वह गिरा त्यों ही चामुण्डाने उसे अपने मुखमें ले लिया। रक्त गिरनेसे कालीके मुखमें जो महादैत्य उत्पन्न हुए, उन्हें भी वह चट कर गयी और उसने रक्तबीजका रक्त भी पी लिया

English

and from whatever direction it came, Chamunda takes it then with her mouth. The great Asuras who sprang up from the flow of blood into her mouth,

अध्याय ८

श्लोक 8.60

तांश्चखादाथ चामुण्डा पपौ तस्य च शोणितम् ।देवी शूलेन वज्रेण बाणैरसिभिरृष्टिभिः

tAMshchakhAdAtha chAmuNDA papau tasya cha shoNitam | devI shUlena vajreNa bANairasibhirR^iShTibhiH

हिन्दी अर्थ

देवी शूलेन वज्ेण? बाणैरसिभिकष्टिभि: । जघान रक्तबीजं तं चामुण्डापीतशोणितम्‌

English

As fast as a drop of blood from Raktabija fell to the earth, there arose demons of great power equal to him in size.

अध्याय ८

श्लोक 8.61

जघान रक्तबीजं तं चामुण्डापीतशोणितम् ।स पपात महीपृष्ठे शस्त्रसङ्घसमाहतः

jaghAna raktabIjaM taM chAmuNDApItashoNitam | sa papAta mahIpR^iShThe shastrasa~NghasamAhataH

हिन्दी अर्थ

स पपात महीपृष्ठे शस्त्रसड्घसमाहत:5 | नीरक्तश्न महीपाल रक्तबीजो महासुर:

English

while Chamunda drank up his blood. Stricken with that multitude of weapons, he fell on the earth's surface,

अध्याय ८

श्लोक 8.62

नीरक्तश्च महीपाल रक्तबीजो महासुरः ।ततस्ते हर्षमतुलमवापुस्त्रिदशा नृप

nIraktashcha mahIpAla raktabIjo mahAsuraH | tataste harShamatulamavApustridashA nR^ipa

हिन्दी अर्थ

राजन! इस प्रकार शस्त्रोंके समुदायसे आहत एवं रक्तहीन हुआ महादैत्य रक्तबीज पृथ्वीपर गिर पड़ा । नरेश्वर! इससे देवताओंको अनुपम हर्षकी प्राप्ति हुई

English

and the great Asura Raktavija became bloodless, O king. Thereat the thirty gods gained joy unparalleled, O king.

अध्याय ८

श्लोक 8.63

तेषां मातृगणो जातो ननर्तासृङ्मदोद्धतः

teShAM mAtR^igaNo jAto nanartAsR^i~NmadoddhataH

हिन्दी अर्थ

और मातृगण उन असुरोंके रक्तपानके मदसे उद्धत-सा होकर नृत्य करने लगा

English

The band of Mothers which sprang from them broke into a dance, being intoxicated with blood.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_devii/durga700.itx · प्राप्त 4/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Durga Saptashati — Chapter 8
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.