अध्याय ७
श्लोक 7.1
ॐ ऋषिरुवाच
OM R^iShiruvAcha
हिन्दी अर्थ
ऋषि कहते हैं--
English
Om. The rishi spoke:
सप्तम अध्याय
अध्याय ७
ॐ ऋषिरुवाच
OM R^iShiruvAcha
हिन्दी अर्थ
ऋषि कहते हैं--
English
Om. The rishi spoke:
अध्याय ७
आज्ञप्तास्ते ततो दैत्याश्चण्डमुण्डपुरोगमाः ।चतुरङ्गबलोपेता ययुरभ्युद्यतायुधाः
Aj~naptAste tato daityAshchaNDamuNDapurogamAH | chatura~NgabalopetA yayurabhyudyatAyudhAH
हिन्दी अर्थ
३. पा०--तथाम्बिकाम्। २. पा०--आक्रान्त्या। 3. पा०--चरणेनान्यान्। ४. यहाँ तीन तरहके पाठान्तर मिलते हैं-- संजघान, निजघान, जघान सु महा०। ५. पा०--केशरी। बंगला प्रतिमें सब जगह “केसरी” और “केसर' शब्दमें तालव्य “श' का प्रयोग है। सप्तमो<ध्याय: चण्ड और मुण्डका वध ध्यान (३० ध्यायेयं रत्नपीठे शुककलपठितं शृण्वतीं श्यामलाज़ुीं न्यस्तैकाड्च्रिं सरोजे शशिशकलधरां वलल्लकीं वादयन्तीम् । कह्वाराबद्धमालां नियमितविलसच्चोलिकां रक्तवस्त्रां मातज्जीं शड्खपात्रां मधुरमधुमदां चित्रकोद्धासि भालाम् ।। मैं मातड्ी देवीका ध्यान करता हूँ। वे रत्नमय सिंहासनपर बैठकर पढ़ते हुए तोतेका मधुर शब्द सुन रही हैं। उनके शरीरका वर्ण श्याम है। वे अपना एक पैर कमलपर रखे हुए हैं और मस्तकपर अर्धचन्द्र धारण करती हैं। कह्लार-पुष्पोंकी माला धारण किये वीणा बजाती हैं। उनके अड़में कसी हुई चोली शोभा पा रही है। लाल रंगकी साड़ी पहने हाथमें शड्खमय पात्र लिये हुए हैं। उनके वदनपर मधुका हल्का-हल्का नशा जान पड़ता है और ललाटमें बेंदी शोभा दे रही है।) ऋषिरुवाच ॥/ ९ ॥/ “३०” आज्ञप्तास्ते ततो दैत्याश्नण्डमुण्डपुरोगमा: । चतुरड्रबलोपेता ययुरभ्युद्यतायुधा:
English
Then at his command the Daityas, led by Chanda and Munda, and arrayed in the four-fold order of an army, marched with weapons uplifted.
अध्याय ७
ददृशुस्ते ततो देवीमीषद्धासां व्यवस्थिताम् ।सिंहस्योपरि शैलेन्द्रशृङ्गे महति काञ्चने
dadR^ishuste tato devImIShaddhAsAM vyavasthitAm | siMhasyopari shailendrashR^i~Nge mahati kA~nchane
हिन्दी अर्थ
ददृशुस्ते ततो देवीमीषद्धासां व्यवस्थिताम् । सिंहस्योपरि शैलेन्द्रशुज़े महति काउचने
English
Soon they saw the goddess, slightly smiling, seated upon the lion, on a huge golden peak of the majestic mountain.
अध्याय ७
ते दृष्ट्वा तां समादातुमुद्यमं चक्रुरुद्यताः ।आकृष्टचापासिधरास्तथान्ये तत्समीपगाः
te dR^iShTvA tAM samAdAtumudyamaM chakrurudyatAH | AkR^iShTachApAsidharAstathAnye tatsamIpagAH
हिन्दी अर्थ
ते दृष्टवा तां समादातुमुद्यमं चक़ुरुद्यता: । आकृष्टचापासिधरास्तथान्ये तत्समीपगा:
English
On seeing her, some of them made a strenuous effort to capture her, and others approached her holding their bows bent and their swords drawn.
अध्याय ७
ततः कोपं चकारोच्चैरम्बिका तानरीन्प्रति ।कोपेन चास्या वदनं मषीवर्णमभूत्तदा
tataH kopaM chakArochchairambikA tAnarInprati | kopena chAsyA vadanaM maShIvarNamabhUttadA
हिन्दी अर्थ
तब अम्बिकाने उन शत्रुओंके प्रति बड़ा क्रोध किया। उस समय क्रोधके कारण उनका मुख काला पड़ गया
English
Thereat Ambika uttered her wrath aloud against those foes, and her countenance then grew dark as ink in her wrath.
अध्याय ७
भ्रुकुटीकुटिलात्तस्या ललाटफलकाद्द्रुतम् ।काली करालवदना विनिष्क्रान्तासिपाशिनी
bhrukuṭīkuṭilāt tasyā lalāṭaphalakād drutam | kālī karāḻavadanā viniṣkrāntāsipāśinī
हिन्दी अर्थ
तब उसके भ्रू-कुटी के मंडल से सहसा काली निकलीं — विकराल मुख वाली, खड्ग और पाश धारण करने वाली।
English
Then suddenly, from the frowning forehead-plate of the Goddess, Kali — of terrifying face, bearing sword and noose — sprang forth.
अध्याय ७
विचित्रखट्वाङ्गधरा नरमालाविभूषणा ।द्वीपिचर्मपरीधाना शुष्कमांसातिभैरवा
vichitrakhaTvA~NgadharA naramAlAvibhUShaNA | dvIpicharmaparIdhAnA shuShkamAMsAtibhairavA
हिन्दी अर्थ
विचित्र खट्वाड़ धारण किये और चीतेके चर्मकी साड़ी पहने नर-मुण्डोंकी मालासे विभूषित थीं। उनके शरीरका मांस सूख गया था, केवल हड्डियोंका ढाँचा था, जिससे वे अत्यन्त भयंकर जान पड़ती थीं
English
bearing a many-coloured skull-topped staff, decorated with a garland of skulls, clad in a tiger's skin, very appalling because of her emaciated flesh,
अध्याय ७
अतिविस्तारवदना जिह्वाललनभीषणा ।निमग्नारक्तनयना नादापूरितदिङ्मुखा
ativistAravadanA jihvAlalanabhIShaNA | nimagnAraktanayanA nAdApUritadi~NmukhA
हिन्दी अर्थ
उनका मुख बहुत विशाल था, जीभ लपलपानेके कारण वे और भी डरावनी प्रतीत होती थीं। उनकी आँखें भीतरको धँसी हुई और लाल थीं, वे अपनी भयंकर गर्जनासे सम्पूर्ण दिशाओंको गुँजा रही थीं
English
exceedingly wide of mouth, lolling out her tongue terribly, having deep-sunk reddish eyes, and filling the regions of the sky with her roars.
अध्याय ७
सा वेगेनाभिपतिता घातयन्ती महासुरान् ।सैन्ये तत्र सुरारीणामभक्षयत तद्बलम्
sA vegenAbhipatitA ghAtayantI mahAsurAn | sainye tatra surArINAmabhakShayata tadbalam
हिन्दी अर्थ
बड़े-बड़े दैत्योंका वध करती हुई वे कालिकादेवी बड़े वेगसे दैत्योंकी उस सेनापर टूट पड़ीं और उन सबको भक्षण करने लगीं
English
She fell upon the great Asuras impetuously, dealing slaughter among the host, and devoured that army of the gods' foes there.
अध्याय ७
पार्ष्णिग्राहाङ्कुशग्राहयोधघण्टासमन्वितान् ।समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप वारणान्
pArShNigrAhA~NkushagrAhayodhaghaNTAsamanvitAn | samAdAyaikahastena mukhe chikShepa vAraNAn
हिन्दी अर्थ
वे पार्श्वरक्षकों, अंकुशधारी महावतों, योद्धाओं और घंटासहित कितने ही हाथियोंको एक ही हाथसे पकड़कर मुँहमें डाल लेती थीं
English
Taking up the elephants with one hand she flung them into her mouth, together with their rearmen and drivers and their warrior-riders and bells.
अध्याय ७
तथैव योधं तुरगै रथं सारथिना सह ।निक्षिप्य वक्त्रे दशनैश्चर्वयन्त्यतिभैरवम्
tathaiva yodhaM turagai rathaM sArathinA saha | nikShipya vaktre dashanaishcharvayantyatibhairavam
हिन्दी अर्थ
इसी प्रकार घोड़े, रथ और सारथिके साथ रथी सैनिकोंको मुँहमें डालकर वे उन्हें बड़े भयानक रूपसे चबा डालती थीं
English
Flinging likewise warrior with his horses, and chariot with its driver into her mouth, she ground them most frightfully with her teeth.
अध्याय ७
एकं जग्राह केशेषु ग्रीवायामथ चापरम् ।पादेनाक्रम्य चैवान्यमुरसान्यमपोथयत्
ekaM jagrAha kesheShu grIvAyAmatha chAparam | pAdenAkramya chaivAnyamurasAnyamapothayat
हिन्दी अर्थ
किसीके बाल पकड़ लेतीं, किसीका गला दबा देतीं, किसीको पैरोंसे कुचल डालतीं और किसीको छातीके धक्केसे गिराकर मार डालती थीं
English
She seized one by the hair, and another by the neck; and she kicked another with her foot, and crushed another against her breast.
अध्याय ७
तैर्मुक्तानि च शस्त्राणि महास्त्राणि तथासुरैः ।मुखेन जग्राह रुषा दशनैर्मथितान्यपि
tairmuktAni cha shastrANi mahAstrANi tathAsuraiH | mukhena jagrAha ruShA dashanairmathitAnyapi
हिन्दी अर्थ
तैर्मुक्तानि च शस्त्राणि महास्त्राणि तथासुरै: । मुखेन जग्राह रुषा दशनैर्मथितान्यपि
English
And she seized with her mouth the weapons and the great arms which those Asuras abandoned, and crunched them up with her teeth in her fury.
अध्याय ७
बलिनां तद्बलं सर्वमसुराणां दुरात्मनाम् ।ममर्दाभक्षयच्चान्यानन्यांश्चाताडयत्तदा
balinAM tadbalaM sarvamasurANAM durAtmanAm | mamardAbhakShayachchAnyAnanyAMshchAtADayattadA
हिन्दी अर्थ
बलिनां तद् बल॑ सर्वमसुराणां दुरात्मनाम् । ममर्दाभक्षयच्चान्यानन्यांश्षञाताडयत्तथा
English
She crushed all that host of mighty and high-spirited Asuras; and devoured some and battered others.
अध्याय ७
असिना निहताः केचित्केचित्खट्वाङ्गताडिताः ।जग्मुर्विनाशमसुरा दन्ताग्राभिहतास्तथा
asinA nihatAH kechitkechitkhaTvA~NgatADitAH | jagmurvinAshamasurA dantAgrAbhihatAstathA
हिन्दी अर्थ
असिना निहता: केचित्केचित्खट्वाड्रताडिता:+ | जम्मुर्विनाशमसुरा दन्ताग्राभिहतास्तथा
English
Some were slain with her sword, some were struck with her skull-topped staff, and other Asuras met their death being wounded with the edge of her teeth.
अध्याय ७
क्षणेन तद्बलं सर्वमसुराणां निपातितम् ।दृष्ट्वा चण्डोऽभिदुद्राव तां कालीमतिभीषणाम्
kShaNena tadbalaM sarvamasurANAM nipAtitam | dR^iShTvA chaNDo.abhidudrAva tAM kAlImatibhIShaNAm
हिन्दी अर्थ
इस प्रकार देवीने असुरोंकी उस सारी सेनाको क्षणभरमें मार गिराया। यह देख चण्ड उन अत्यन्त भयानक कालीदेवीकी ओर दौड़ा
English
Seeing all that host of Asuras laid low in a moment, Chanda rushed against her, Kali, who was exceedingly appalling.
अध्याय ७
शरवर्षैर्महाभीमैर्भीमाक्षीं तां महासुरः ।छादयामास चक्रैश्च मुण्डः क्षिप्तैः सहस्रशः
sharavarShairmahAbhImairbhImAkShIM tAM mahAsuraH | ChAdayAmAsa chakraishcha muNDaH kShiptaiH sahasrashaH
हिन्दी अर्थ
तथा महादैत्य मुण्डने भी अत्यन्त भयडूकर बाणोंकी वर्षासे तथा हजारों बार चलाये हुए चक्रोंसे उन भयानक नेत्रोंवाली देवीको आच्छादित कर दिया
English
Munda the great Asura covered her, the terrible-eyed goddess, with very terrible showers of arrows and with discuses hurled in thousands.
अध्याय ७
तानि चक्राण्यनेकानि विशमानानि तन्मुखम् ।बभुर्यथार्कबिम्बानि सुबहूनि घनोदरम्
tAni chakrANyanekAni vishamAnAni tanmukham | babhuryathArkabimbAni subahUni ghanodaram
हिन्दी अर्थ
तानि चक्राण्यनेकानि विशमानानि तन्मुखम् । बभुर्यथार्कबिम्बानि सुबहूनि घनोदरम्
English
Those discuses seemed to be penetrating her countenance in multitudes, like as very many solar orbs might penetrate the body of a thunder-cloud.
अध्याय ७
ततो जहासातिरुषा भीमं भैरवनादिनी ।काली करालवदना दुर्दर्शदशनोज्ज्वला
tato jahAsAtiruShA bhImaM bhairavanAdinI | kAlI karAlavadanA durdarshadashanojjvalA
हिन्दी अर्थ
तब भयड्कर गर्जना करनेवाली कालीने अत्यन्त रोषमें भरकर विकट अट्टहास किया। उस समय उनके विकराल वदनके भीतर कठिनतासे देखे जा सकनेवाले दाँतोंकी प्रभासे वे अत्यन्त उज्ज्वल दिखायी देती थीं
English
Thereat Kali, who was roaring frightfully, laughed terribly with excessive fury, showing the gleam of her unsightly teeth within her dreadful mouth.
अध्याय ७
उत्थाय च महासिंहं देवी चण्डमधावत ।गृहीत्वा चास्य केशेषु शिरस्तेनासिनाच्छिनत्
utthAya cha mahAsiMhaM devI chaNDamadhAvata | gR^ihItvA chAsya kesheShu shirastenAsinAchChinat
हिन्दी अर्थ
उत्थाय च महासिं हं देवी चण्डमधावत । गृहीत्वा चास्य केशेषु शिरस्तेनासिनाच्छिनतूर
English
And the goddess, mounting upon her great lion, rushed at Chanda, and seizing him by his hair struck off his head with her sword.
अध्याय ७
अथ मुण्डोऽभ्यधावत्तां दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् ।तमप्यपातयद्भूमौ सा खड्गाभिहतं रुषा
atha muNDo.abhyadhAvattAM dR^iShTvA chaNDaM nipAtitam | tamapyapAtayadbhUmau sA khaDgAbhihataM ruShA
हिन्दी अर्थ
चण्डको मारा गया देख मुण्ड भी देवीकी ओर दौड़ा। तब देवीने रोषमें भरकर उसे भी तलवारसे घायल करके धरतीपर सुला दिया
English
And Munda also rushed at her when he saw Chanda laid low; him also she felled to the ground, stricken with her scymitar in her fury.
अध्याय ७
हतशेषं ततः सैन्यं दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् ।मुण्डं च सुमहावीर्यं दिशो भेजे भयातुरम्
hatasheShaM tataH sainyaM dR^iShTvA chaNDaM nipAtitam | muNDaM cha sumahAvIryaM disho bheje bhayAturam
हिन्दी अर्थ
महापराक्रमी चण्ड और मुण्डको मारा गया देख मरनेसे बची हुई बाकी सेना भयसे व्याकुल हो चारों ओर भाग गयी
English
Taking hold of Chanda and Munda, the Goddess Chandika then proclaimed her greatness with a fierce, resounding laugh.
अध्याय ७
शिरश्चण्डस्य काली च गृहीत्वा मुण्डमेव च ।प्राह प्रचण्डाट्टहासमिश्रमभ्येत्य चण्डिकाम्
shirashchaNDasya kAlI cha gR^ihItvA muNDameva cha | prAha prachaNDATTahAsamishramabhyetya chaNDikAm
हिन्दी अर्थ
तदनन्तर कालीने चण्ड और मुण्डका मस्तक हाथमें ले चण्डिकाके पास जाकर प्रचण्ड अट्टहास करते हुए कहा--
English
And Kali, holding Chanda's head and Munda also, approached Chandika and said, her voice mingled with passionate loud laughter:
अध्याय ७
मया तवात्रोपहृतौ चण्डमुण्डौ महापशू ।युद्धयज्ञे स्वयं शुम्भं निशुम्भं च हनिष्यसि
mayA tavAtropahR^itau chaNDamuNDau mahApashU | yuddhayaj~ne svayaM shumbhaM nishumbhaM cha haniShyasi
हिन्दी अर्थ
'देवि! मैंने चण्ड और मुण्ड नामक इन दो महापशुओं को तुम्हें भेंट किया है। अब युद्धयज्ञमें तुम शुम्भ और निशुम्भका स्वयं ही वध करना”
English
'Here I have brought thee Chanda and Munda, two great beasts; thou thyself shalt slay Shumbha and Nishumbha in the battle-sacrifice.'
अध्याय ७
ऋषिरुवाच
R^iShiruvAcha
हिन्दी अर्थ
२७ ।। ऋषि कहते हैं--
English
The rishi spoke:
अध्याय ७
तावानीतौ ततो दृष्ट्वा चण्डमुण्डौ महासुरौ ।उवाच कालीं कल्याणी ललितं चण्डिका वचः
tAvAnItau tato dR^iShTvA chaNDamuNDau mahAsurau | uvAcha kAlIM kalyANI lalitaM chaNDikA vachaH
हिन्दी अर्थ
वहाँ लाये हुए उन चण्ड-मुण्ड नामक महादैत्योंकोी देखकर कल्याणमयी चण्डीने कालीसे मधुर वाणीमें कहा --
English
Thereon, seeing those two great Asuras Chanda and Munda brought to her, auspicious Chandika spoke to Kali this witty speech:
अध्याय ७
यस्माच्चण्डं च मुण्डं च गृहीत्वा त्वमुपागता ।चामुण्डेति ततो लोके ख्याता देवी भविष्यसि
yasmAchchaNDaM cha muNDaM cha gR^ihItvA tvamupAgatA | chAmuNDeti tato loke khyAtA devI bhaviShyasi
हिन्दी अर्थ
देवि! तुम चण्ड और मुण्डको लेकर मेरे पास आयी हो, इसलिये संसारमें चामुण्डाके नामसे तुम्हारी ख्याति होगी
English
'Because thou hast seized both Chanda and Munda and brought them, thou, O goddess, shalt therefore be famed in the world by the name Chamunda!'
स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_devii/durga700.itx · प्राप्त 4/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Durga Saptashati — Chapter 7
दुर्गासप्तशती
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.