Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
23
अध्याय 23 / 45

Adhyāya 23

39 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ39 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २३

श्लोक 1

॥ तृतीयं ब्राह्मणम् ।मन्त्र १ [IV.Ii.1] जनकँ ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम स मेने न वदिष्य इति स मेने न वदिष्य इत्य् अथ ह यज्जनकश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रे समूदाते अग्निहोत्रे समूदतुर् समूदाते तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ ।स ह कामप्रश्नमेव वव्रे ।तँ हास्मै ददौ ।तँ ह सम्राडेव पूर्वं पप्रच्छ

.. tR^itIyaM brAhmaNam . mantra 1 ##[IV.Ii.1]## janaka{\m+} ha vaidehaM yAj~navalkyo jagAma sa mene na vadiShya iti sa mene na vadiShya ity atha ha yajjanakashcha vaideho yAj~navalkyashchAgnihotre samUdAte agnihotre samUdatur samUdAte tasmai ha yAj~navalkyo varaM dadau | sa ha kAmaprashnameva vavre | ta{\m+} hAsmai dadau | ta{\m+} ha samrADeva pUrvaM paprachCha

हिन्दी अर्थ

गद॑भीविपीतके कहे हुए श्रोत्रन्रह्यकौ उपासनाका विपीतो भारद्वाजः शरं वे ब्रह्मेति यथा मातरमान्‌ पिन ८५२ वृदारण्यकोपनिषद्‌ अश्याय ४ यदेव ते' सदंमीविपीत इति गदेव ते"-गदंभीविपीत एसे वै ब्रहेति- भोपर दिग्‌ देवता, दी बर्ह" देषा कहा ह । भोतमे अनन्त इयेनहुपातीव; कानन्वता व र 2 जावालोक्त मनोब्रह्मकी उपासनाका फलसहित वर्णन सत्यकामो जाबाछो मनो वे व्ह्येति यथा मातमान्‌ यतनमाकाशः प्रतिषठानन्द्‌ इत्येनदुपालीत कानन्दता

English

Yâgñavalkya came to Ganaka Vaideha, and he did not mean to speak with him . But when formerly Ganaka Vaideha and Yâgñavalkya had a disputation on the Agnihotra, Yâgñavalkya had granted him a boon, and he chose (for a boon) that he might be free to ask him any question he liked. Yâgñavalkya granted it, and thus the King was the first to ask him a question.

अध्याय २३

श्लोक 2

मन्त्र २ [IV.Ii.2] याज्ञवल्क्य किञ्ज्योतिरयं पुरुष इत्य् आदित्यज्योतिः सम्राड् इति होवाचाऽऽदित्येनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीत्य् कर्म कुरुते विपर्येति इति एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य

mantra 2 ##[IV.Ii.2]## yAj~navalkya ki~njyotirayaM puruSha ity AdityajyotiH samrAD iti hovAchA.a.adityenaivAyaM jyotiShA.a.aste palyayate karma kurute vipalyetIty karma kurute viparyeti iti evamevaitad yAj~navalkya

हिन्दी अर्थ

शाकल्योक्त हदयब्रह्मकी उपासनाका फलसहित वर्णन त्रे बरहमेत्यहृदयस्यं हि कि स्यादित्यत्रवीततु ते यतनमाकादाः प्रतिष्ठा स्थितिरत्यिनदपासीत्‌ का बरिष्धः शाकल्यो हृदयं वै विदग्ध शाकल्यने हृदय ही ब्रह्म त । हदयं बै सम्राट्‌ सर्वेषां ह' एेसा कठा है । है सम्राट्‌ । हृदय पूतनम्‌ आयतनम्‌ । नाम- ही समस्त भोका आयतन है। जनको ह वेदेहः कूचादुपावसपन्लुवाच नमस्ते

English

'Yâgñavalkya,' he said, 'what is the light of man ?' Yâgñavalkya replied: 'The sun, O King; for, having the sun alone for his light, man sits, moves about, does his work, and returns.' Ganaka Vaideha said: 'So indeed it is, O Yâgñavalkya.'

अध्याय २३

श्लोक 3

मन्त्र ३ [IV.Ii.3] अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किञ्ज्योतिरेवायं पुरुष इति ।चन्द्रमा एवास्य ज्योतिर्भवतीति चन्द्रमसैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीत्य् चन्द्रमसा एव अयम् ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्येति इति एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य

mantra 3 ##[IV.Ii.3]## astamita Aditye yAj~navalkya ki~njyotirevAyaM puruSha iti | chandramA evAsya jyotirbhavatIti chandramasaivAyaM jyotiShAste palyayate karma kurute vipalyetIty chandramasA eva ayam jyotiShA.a.aste palyayate karma kurute viparyeti iti evamevaitad yAj~navalkya

हिन्दी अर्थ

विदेहराज जनकने क्च नामक एक विशेष प्रकारके आसन से उठ- कर याज्ञवल्वयके समीप जाकर कहा, याज्ञवत्वय । ग्रापको नमस्कार है, मने उपदेश कीजिये ॥' उघ (याज्ञवसय) ने कठा, 'राजच्‌ ! जिस प्रकार लंबे दक्षिणानेत्रस्थ इन्दरसंज्क पुरुषका परिचय परल्षिव्रसा इव हि दकाः ब्रल्यक्चद्रदः २ यह जो दक्षिण नेत्रम पुरुष हे, इन्ध नामवाला है, उसी इस पुरुषको इन्धो ह वे नासइन्ध हव्ये- "इन्धो ह्‌ वै नाम--इन्ध' एसे पन्नामा, यशचक्षुवे ब्रह्मेति परोक्त नामवाला दे, चक्षु ही ब्रह्मद अआदित्यान्तगंतः पुरुषः स एष । इस प्रकार जिस आदित्यान्तगत

English

Ganaka Vaideha said: 'When the sun has set, O Yâgñavalkya, what is then the light of man?' Yâgñavalkya replied: 'The moon indeed is his light; for, having the moon alone for his light, man sits, moves about, does his work, and returns.' Ganaka Vaideha said: 'So indeed it is, O Yâgñavalkya.'

अध्याय २३

श्लोक 4

मन्त्र ४ [IV.Ii.4] अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किञ्ज्योतिरेवायं पुरुष इत्य् अग्निरेवास्य ज्योतिर्भवत्य् अग्निनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीत्य् एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य

mantra 4 ##[IV.Ii.4]## astamita Aditye yAj~navalkya chandramasyastamite ki~njyotirevAyaM puruSha ity agnirevAsya jyotirbhavaty agninaivAya.n jyotiShA.a.aste palyayate karma kurute vipalyetIty evamevaitad yAj~navalkya

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मण २ शाङ्करमाप्याथं ८६१ वामनेत्रस्थ इन्द्रपत्नी तथा विराट्का परिचय श्रौर उन दोनोके संस्ताव, श्रन्न, प्रावरण एवं मार्गादिका वर्णन ओर यह जो वायं नेत्रम पुरुषरूप है, वह इस (इन्द्र) की पल्ली विराट्‌ (अन्न) हे; उन दोनोका यह्‌ संस्ताव ( मिलनका स्थान ) हि जो कि यह्‌ हृदयान्तगंत आकाश है । उन दोनोंका यह अन्न है जो कि यह्‌ हृदयास्तः ञधेतद्‌ वामेऽ्तणि पुरुषरूपम्‌, ओर यह्‌ जो वाम नेत्रमे पुरुष- ष श रूप है, वह्‌ इसकी पनी टै तुम ५ । नि ५ जिस वैन्ानर आत्माको सम्पच्च

English

Ganaka Vaideha said: 'When the sun has set, O Yâgñavalkya, and the moon has set, what is the light of man?' Yâgñavalkya replied: 'Fire indeed is his light; for, having fire alone for his light, man sits, moves about, does his work, and returns.'

अध्याय २३

श्लोक 5

मन्त्र ५ [IV.Ii.5] अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ किञ्ज्योतिरेवायं पुरुष इति ।वागेवास्य ज्योतिर्भवतीति वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।विपर्येति तस्माद्वै सम्राड् अपि यत्र स्वः पाणिर्न विनिर्ज्ञायते ऽथ यत्र वागुच्चरत्य् उपैव तत्र न्येतीत्य् एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य

mantra 5 ##[IV.Ii.5]## astamita Aditye yAj~navalkya chandramasyastamite shAnte.agnau ki~njyotirevAyaM puruSha iti | vAgevAsya jyotirbhavatIti vAchaivAyaM jyotiShAste palyayate karma kurute vipalyetIti | viparyeti tasmAdvai samrAD api yatra svaH pANirna vinirj~nAyate .atha yatra vAguchcharaty upaiva tatra nyetIty evamevaitad yAj~navalkya

हिन्दी अर्थ

बाणात्मभूत विद्ठानकी सवत्मिकताका वर्णन, जनककी प्रभयव्रा्नि गनौर याज्ञवल्वयके प्रति श्रात्मसमपैण एप हृदयभूतस्तेजसः वह ह हृदयम तैन सूधम- उस विद्वानुके पूवं दिशा पूरं प्राण ह, दक्षिण दिशा दक्षिण प्राण है पश्चिम दिशा पश्चिम प्राण ह, उत्तर दिशा उत्तर प्राण ह, उपरकी दिशा ऊपरके प्राण है, नीचेको दिशा नौचेके प्राण हँ ओौर सम्युणं दिशां सम्बुणं तस्यास्य विदुषः क्रमेण वेश्वा- करमशः वैश्वानरसे तेज॑सको, नरात्तेजसं प्राप्स्य हृदय(त्मानमा- उससे हृदयात्माको मौर हृदयारमासे 5 ॥. प्राणात्मभावको प्राप्त हृए्‌ उस इस

English

'His Southern quarter are the prânas which go to the South; 'His Western quarter are the prânas which go to the West; 'His Northern quarter are the prânas which go to the North; 'His Upper (Zenith) quarter are the prânas which go upward; 'His Lower (Nadir) quarter are the prânas which go downward; 'All the quarters are all the prânas. And he (the Âtman in that state) can only be described by No , no! He is incomprehensible, for he cannot be comprehended; he is undecaying, for he cannot decay; he is not attached, for he does not attach himself; he is unbound, he does not suffer, he does not perish. O Ganaka, you have indeed reached fearlessness,'--thus said Yâgñavalkya. Then Ganaka said: 'May that fearlessness come to you also who teachest us fearlessness. I bow to you. Here are the Videhas, and here am I (thy slave).'

अध्याय २३

श्लोक 6

मन्त्र ६ [IV.Ii.6] अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ शान्तायां वाचि किञ्ज्योतिरेवायं पुरुष इत्य् आत्मैवास्य ज्योतिर्भवत्य् आत्मनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति

mantra 6 ##[IV.Ii.6]## astamita Aditye yAj~navalkya chandramasyastamite shAnte.agnau shAntAyAM vAchi ki~njyotirevAyaM puruSha ity AtmaivAsya jyotirbhavaty AtmanaivAyaM jyotiShA.a.aste palyayate karma kurute vipalyetIti

हिन्दी अर्थ

हो । साक्षात्‌ आत्माका ही दान करनेवाले आपको मं इस विद्याके बदलेमे ओर क्या दं? इसलिये अस्ति व्यतिरिक्त इति मधुकाण्डे- जगामः इत्यादि खूपसे आरम्भ होनेवाने ब्राह्मणका सम्बन्ध इस ्षेमाथंम्‌ । न वदिष्य इस्येधंसंक- को हेतुः संङन्पितस्यान्यथा- रणे-इत्यत्रार्पायिकामाचषे ।

English

Ganaka Vaideha said: 'When the sun has set, O Yâgñavalkya, and the moon has set, and the fire is gone out, and the sound hushed, what is then the light of man?' Yâgñavalkya said: 'The Self indeed is his light; for, having the Self alone as his light, man sits, moves about, does his work, and returns.'

अध्याय २३

श्लोक 7

विपर्येति इति मन्त्र ७ [IV.Ii.7] कतम आत्मेति ।योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः अन्तर्ज्योतिस् विज्ञानमयस् प्राणेषु हृदि अन्तर्ज्योतिस् पुरुषस् स समानः सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ।ध्यायतीव लेलायतीव स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति मृत्यो रूपाणि

viparyeti iti mantra 7 ##[IV.Ii.7]## katama Atmeti | yo.ayaM vij~nAnamayaH prANeShu hR^idyantarjyotiH vij~nAnamayaH prANeShu hR^idyantarjyotiH puruShaH antarjyotis vij~nAnamayas prANeShu hR^idi antarjyotis puruShas sa samAnaH sannubhau lokAvanusa~ncharati | dhyAyatIva lelAyatIva sa hi svapno bhUtvemaM lokamatikrAmati mR^ityo rUpANi

हिन्दी अर्थ

विषयक ज्ञानको देखकर उससे संतुष्ट हो याज्ञवल्क्यने जनकको वर इच्छानुसार प्रर्न करनेका वर ही परुषकरे भ्यवहारमें उपयोगी पांच ज्योतियां यते कर्म कुरुते षिपल्येतीस्येवमेवेतद्‌ याक्ञवल्व्य "हे याज्ञवल्क्य यह पूरुष किस ज्योतिवाला है ? है सम्राट्‌ ! यह्‌ आदित्यरूप ज्योतिवाला हे-एेसा याज्ञवल्क्यने कहा, "यह आदित्यरूप

English

Ganaka Vaideha said: 'Who is that Self?' Yâgñavalkya replied: 'He who is within the heart, surrounded by the Prânas (senses), the person of light, consisting of knowledge. He, remaining the same, wanders along the two worlds , as if thinking, as if moving. During sleep (in dream) he transcends this world and all the forms of death (all that falls under the sway of death, all that is perishable).

अध्याय २३

श्लोक 8

भूत्वा इमम् लोकम् अतिक्रामतिk add मृत्योस् रूपाणि मन्त्र ८ [IV.Ii.8] स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः सँसृज्यते ।अभिसम्पद्यमानस् पाप्मभिस् सँसृज्यते स उत्क्रामन्म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति

bhUtvA imam lokam atikrAmati##k add## mR^ityos rUpANi mantra 8 ##[IV.Ii.8]## sa vA ayaM puruSho jAyamAnaH sharIramabhisampadyamAnaH pApmabhiH sa{\m+}sR^ijyate | abhisampadyamAnas pApmabhis sa{\m+}sR^ijyate sa utkrAmanmriyamANaH pApmano vijahAti

हिन्दी अर्थ

मिञ्ुखीकरणाय, किं उणोतिरयं ञ्योतिर्येन ज्योतिष्‌! व्यवहरति, प्राकृतः कयकरणसंघातसूपः पुरूष इति चन्द्रमा एवास्य उयोतिभवतीति चन्द्रमसे- जनक- ह याज्ञवल्क्य ! आदित्यके अस्त हो जानेपर यह्‌ पुरुष किस ज्योतिवाला होता है ?' याज्ञवल्क्य-- उस समय चन्द्रमा ही उसकी ज्योति होता है, चन्द्रमारूप ज्योततिं हारा हौ यह्‌ बेठता, इधर-

English

'On being born that person, assuming his body, becomes united with all evils; when he departs and dies, he leaves all evils behind.

अध्याय २३

श्लोक 9

मृत्योस् रूपाणिk OM मन्त्र ९ [IV.Ii.9] तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं च सन्ध्यं तृतीयँ स्वप्नस्थानम् तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नेते उभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च इदम् च परलोकस्थानम् च अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति तमाक्रममाक्रम्योभयान्पाप्मन आनन्दाँश्च पश्यति ।पश्यति स यत्र प्रस्वपित्य् अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपित्य् ज्योतिषा प्रस्वपिति अत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति

mR^ityos rUpANi##k OM## mantra 9 ##[IV.Ii.9]## tasya vA etasya puruShasya dve eva sthAne bhavata idaM cha paralokasthAnaM cha sandhyaM tR^itIya{\m+} svapnasthAnam tasminsandhye sthAne tiShThannete ubhe sthAne pashyatIdaM cha paralokasthAnaM cha idam cha paralokasthAnam cha atha yathAkramo.ayaM paralokasthAne bhavati tamAkramamAkramyobhayAnpApmana AnandA{\m+}shcha pashyati | pashyati sa yatra prasvapity asya lokasya sarvAvato mAtrAmapAdAya svayaM vihatya svayaM nirmAya svena bhAsA svena jyotiShA prasvapity jyotiShA prasvapiti atrAyaM puruShaH svayaM jyotirbhavati

हिन्दी अर्थ

तथास्तमिते आदित्ये याज्ञ- तथा आदित्यके अस्त होनेपर बल्क्य कं ज्योतिरेवायं पूरुष है याज्ञवलतय ! यह पूरुष कित व्योतिः ; ३॥ । ही इसकी ज्योति होता हे ८७६ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय ® “हे याज्ञवल्क्य ! आदित्यके अस्त हो जानेपर तथा चन्द्रमाके अस्त हो जानेपर यह पुरुष किस ज्योतिवाला होता है ?' अग्नि ही इसकी ज्योति श्स्तमिते ्रादिस्ये चन्द्रमस्थ- आदित्यके अस्त होनेपर ओर । चन्द्रमाके अस्त होनेपर अस्ति

English

'And there are two states for that person, the one here in this world, the other in the other world, and as a third an intermediate state, the state of sleep. When in that intermediate state, he sees both those states together, the one here in this world, and the other in the other world. Now whatever his admission to the other world may be, having gained that admission, he sees both the evils and the blessings .

अध्याय २३

श्लोक 10

मन्त्र १० [IV.Ii.10] न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्य् अथ रथान्रथयोगान्पथः सृजते ।न तत्राऽऽनन्दा मुदः प्रमुदो भवन्त्य् अथाऽऽनन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते ।न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्त्य् स्रवन्त्यस् भवन्ति अथ वेशान्तान्पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते स्रवन्तीस् सृजते स हि कर्ता

mantra 10 ##[IV.Ii.10]## na tatra rathA na rathayogA na panthAno bhavanty atha rathAnrathayogAnpathaH sR^ijate | na tatrA.a.anandA mudaH pramudo bhavanty athA.a.anandAnmudaH pramudaH sR^ijate | na tatra veshAntAH puShkariNyaH sravantyo bhavanty sravantyas bhavanti atha veshAntAnpuShkariNIH sravantIH sR^ijate sravantIs sR^ijate sa hi kartA

हिन्दी अर्थ

"हे याज्ञवल्क्य आदित्यके मस्त होनेपर, चन्द्रमाके अस्त होनेपर मोर अग्निक शान्त होनेपर यह पुरुष किस ज्योतिवाला होता है ?' "वाक्‌ ही इसको ज्योति होती दे । यह्‌ वाकृरूप ज्योतिकै द्वारा ही बेठता, इधर- शान्तेऽप्नो बाग््योतिः; वागिति अग्निके शान्त॒होनेपर वाक्‌ 3 ज्योति है। "वाक्‌" इस ॒राब्दसे शब्द्‌; परिगृह्यते; शब्देन विष- । शब्द ग्रहण किया जाता टै; शब्द- षास्ते पल्ययते कर्मं कुरते विपल्येतीति

English

'There are no (real) chariots in that state, no horses, no roads, but he himself sends forth (creates) chariots, horses, and roads. There are no blessings there, no happiness, no joys, but he himself sends forth (creates) blessings, happiness, and joys. There are no tanks there, no lakes, no rivers, but he himself sends forth (creates) tanks, lakes, and rivers. He indeed is the maker.

अध्याय २३

श्लोक 11

मन्त्र ११ [IV.Ii.11] तदेते श्लोका भवन्ति स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्या सुप्तः सुप्तानभिचाकशीति ।शुक्रमादाय पुनरैति स्थानँ हिरण्मयः पुरुष एकहँसः

mantra 11 ##[IV.Ii.11]## tadete shlokA bhavanti svapnena shArIramabhiprahatyA suptaH suptAnabhichAkashIti | shukramAdAya punaraiti sthAna{\m+} hiraNmayaH puruSha ekaha{\m+}saH

हिन्दी अर्थ

ह याज्ञवल्क्य ! आदित्यके अस्त होनेपर, चन्द्रमाके अस्त होनेपर, अग्निक शान्त होनेपर ओर वाकूके भी शान्त होनेपर यह पुरुष किस ज्योतिवाला रहता है “आत्मा ही इसकी ज्योति होता है । यह्‌ आत्म- शान्तायां पुनर्वाचि, गन्धादि- वाणीके शान्त हो जानेपर तथा ॑ओ ट ध गन्धादि बाह्य अनुग्राहकोके भी ष्वपि च शान्तेषु बाह्यष्ुग्राह- निवृत्त हो जानेपर इस पुरुषकी यद्यपि व्यतिरिकत्वादि सिद्धम्‌ यद्यपि आत्माका देहादिसे भिन्न कारण उत्पन्न हुई भ्रान्तिसे आत्मा बान्यतमो उदतिरिक्तो वा इत्य- इन्ियोमेषे हौ कोई एक है अथवा

English

'On this there are these verses:

अध्याय २३

श्लोक 12

मन्त्र १२ [IV.Ii.12] प्राणेन रक्षन्नपरं कुलायम् बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा स ईयतेऽमृतो यत्रकामँ हिरण्मयः पुरुष एकहँसः

mantra 12 ##[IV.Ii.12]## prANena rakShannaparaM kulAyam bahiShkulAyAdamR^itashcharitvA sa Iyate.amR^ito yatrakAma{\m+} hiraNmayaH puruSha ekaha{\m+}saH

हिन्दी अर्थ

'आस्मा कौन है ? याज्ञवल्व्य- यह जो प्राणोमे बुद्धिवृत्तियोके भीतर रहनेवाला विज्ञानमय ज्योतिः स्वरूप पुरुष है, वहं समान ( बुद्धि- वृत्तियोके सदृश ) हुभा इस लोक ओर परलोक दोनोमे संचार करता है । भशनसयोनिवयं दुविजञेयसादु पपद्यते कठिनितासे समभे गती हँ; इस- ब्रीजंच भ्रान्तिः । अथवा लिये भ्रान्ति होनी सम्भवहीहै। दशेननिमित्तभान्त्या करणानमि- श्रात्मा जन्म ओर मरणके सा थ देहेन्दरियरूप पापको ग्रहण यथेवेहैकस्मिन्‌ देहे स्वप्नो

English

'Guarding with the breath (prâna, life) the lower nest, the immortal moves away from the nest; that immortal one goes wherever he likes, the golden person, the lonely bird. (2)

अध्याय २३

श्लोक 13

मन्त्र १३ [IV.Ii.13] स्वप्नान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि ।उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन्

mantra 13 ##[IV.Ii.13]## svapnAnta uchchAvachamIyamAno rUpANi devaH kurute bahUni | uteva strIbhiH saha modamAno jakShadutevApi bhayAni pashyan

हिन्दी अर्थ

वह यह्‌ पुरुष जन्म लेते समय शरीरको आत्मभावसे प्राप होता हुमा पापोसे (देह ओर इन्द्रियो ) संरिलष्ट हो जाता है तथा मरते समय-उत्रमण करते समय पापोंको त्याग देता है स वर्तः पुरपोऽयं जाय-। वह यह प्रकृत पुरुष जन्म लेते मानः-कथं जायमान इत्युच्यते पनम; किस भकार चनम स ( समय ? सो बतलाया जाता है- आत्माके दो स्थानोका वर्णन नलु न स्तोऽस्योभौ लोकौ, रतु स्वपन भौर जाग्रतके समान स घरति न जागरिते हव इसके वे दोनों लोक तो ह नही;

English

'Going up and down in his dream, the god makes manifold shapes for himself, either rejoicing together with women, or laughing (with his friends), or seeing terrible sights. (3)

अध्याय २३

श्लोक 14

मन्त्र १४ [IV.Ii.14] आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति ।तं नाऽऽयतं बोधयेदित्याहुः ।दुर्भिषज्यँ हास्मै भवति यमेष न प्रतिपद्यते

mantra 14 ##[IV.Ii.14]## ArAmamasya pashyanti na taM pashyati kashchaneti | taM nA.a.ayataM bodhayedityAhuH | durbhiShajya{\m+} hAsmai bhavati yameSha na pratipadyate

हिन्दी अर्थ

चा, के ते दद्‌ च यत्‌ प्रतिपन्नं च रादिवियोगोत्तरकालानुभाव्यम्‌ उस इस पुरुषके निश्चय दोही शङ्का-कितु इसने तो इस लोक- की विषय-वेदनासंयुक्त मात्राको ग्रहण किया है; फिर उसके रहते उस अवस्थामे न रथ है, न रथमे जोति जानेवाले अस्वादि ह ओर न मां ही है । परंतु वह रथ, रथमे जोते जानेवाले अश्वादि ओर रथके मार्गोकी रचना कर लेता है। उस अवस्थाभे आनन्द, मोद ओर प्रमोद

English

'People may see his playground but himself no one ever sees. Therefore they say, Let no one wake a man suddenly, for it is not easy to remedy, if he does not get back (rightly to his body)."

अध्याय २३

श्लोक 14-2

अथो खल्वाहुर् जागरितदेश एवास्यैष यानि ह्येव जाग्रत् पश्यति तानि सुप्त इत्यत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति ।पुरुषस् स्वयञ्ज्योतिस् भवति इति सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्य् अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति

atho khalvAhur jAgaritadesha evAsyaiSha yAni hyeva jAgrat pashyati tAni supta ityatrAyaM puruShaH svayaM jyotirbhavati | puruShas svaya~njyotis bhavati iti so.ahaM bhagavate sahasraM dadAmy ata UrdhvaM vimokShAya brUhIti

हिन्दी अर्थ

वर्हा-उस स्वप्नावस्थामें रथादि. है जो रथम जोते जाते है, वे रथ- निर्मायः इति; अन्तःकरण- स्वप्नसृष्टिके विषयमे प्रमाणभूत मन्त तदेते श्छोका भवन्ति । स्वप्नेन शारीरमभिष- इस विषयमे ये इलोक है आत्मा स्वप्नके द्वारा शरीरको निश्चेष्ट कर स्वयं न सोता हुआ सोये हए समस्त पदार्थोको प्रकाशित करता है । वह्‌ गुद्ध-इन्दरियमात्रारूपको लेकर पुनः जागरित स्थानमे अता हे।

English

'Here some people (object and) say: "No, this (sleep) is the same as the place of waking, for what he sees while awake, that only he sees when asleep ." No, here (in sleep) the person is self-illuminated (as we explained before).' Ganaka Vaideha said: 'I give you, Sir, a thousand. Speak on for the sake of (my) emancipation.'

अध्याय २३

श्लोक 15

मन्त्र १५ [IV.Ii.15] स वा एष एतस्मिन्सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नायैव चरित्वा दृष्ट्वा एव पुण्यम् च पापम् च पुनर् प्रतिन्यायम् प्रतियोनि आद्रवति बुद्धान्ताय k स्वप्नाय एव स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्य् भवति असङ्गो ह्ययं पुरुष इत्य् एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य ।सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्य् अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति

mantra 15 ##[IV.Ii.15]## sa vA eSha etasminsamprasAde ratvA charitvA dR^iShTvaiva puNyaM cha pApaM cha punaH pratinyAyaM pratiyonyAdravati svapnAyaiva charitvA dR^iShTvA eva puNyam cha pApam cha punar pratinyAyam pratiyoni Adravati buddhAntAya ##k ## svapnAya eva sa yattatra ki~nchitpashyatyananvAgatastena bhavaty bhavati asa~Ngo hyayaM puruSha ity evamevaitad yAj~navalkya | so.ahaM bhagavate sahasraM dadAmy ata UrdhvaM vimokShAyaiva brUhIti

हिन्दी अर्थ

इस उक्त अथेमे ये इलोक-- स्वप्नसे- स्वप्नभावसे शारीर -शरीरको अभिग्रहुत्य-निर्चेष्ट रित्वा । स ईयतेऽमृतो यत्र काम हिरण्मयः पुरुष इस निकृष्ट शरीरकी प्राणसे रक्षा करता हआ वह्‌ अमृतधः से बाहर विचरता है। वह अकेला विचरनेवाला हिरण्मय असत पुरुष जहां वासना होती है, वहां चला जाता हे

English

Yâgñavalkya said: 'That (person) having enjoyed himself in that state of bliss (samprasâda, deep sleep), having moved about and seen both good and evil, hastens back again as he came, to the place from which he started (the place of sleep), to dream . And whatever he may have seen there, he is not followed (affected) by it, for that person is not attached to anything.' Ganaka Vaideha said: 'So it is indeed, Yâgñavalkya. I give you, Sir, a thousand. Speak on for the sake of emancipation.'

अध्याय २३

श्लोक 16

मन्त्र १६ [IV.Ii.16] स वा एष एतस्मिन्त्स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव एव पुण्यम् च पापम् च पुनर् प्रतिन्यायम् प्रतियोनि आद्रवति बुद्धान्ताय एव स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्य् असङ्गो ह्ययं पुरुष इत्य् एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य ।सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्य् अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति

mantra 16 ##[IV.Ii.16]## sa vA eSha etasmintsvapne ratvA charitvA dR^iShTvaiva puNyaM cha pApaM cha punaH pratinyAyaM pratiyonyAdravati buddhAntAyaiva eva puNyam cha pApam cha punar pratinyAyam pratiyoni Adravati buddhAntAya eva sa yattatra ki~nchitpashyatyananvAgatastena bhavaty asa~Ngo hyayaM puruSha ity evamevaitad yAj~navalkya | so.ahaM bhagavate sahasraM dadAmy ata UrdhvaM vimokShAyaiva brUhIti

हिन्दी अर्थ

स्यात्‌, अवरं नि छष्टमनेकाशुचि- पषातत्वादत्यन्तबीमतसम्‌इलायम्‌ कारण इसी प्रकार प्राणापानादि पाच वह्‌ देव स्वप्नावस्थामे ऊच-नीच भावोंको प्राप्त होता हभ बहुत-से रूप बना लेता है । इसी प्रकार वह॒ चियोके साथ आनन्द मानता हुआ, मित्रोके साथ हसता हुआ तथा व्याघ्रादि भय देखता हुजा-सा इसके सिवा. स्वप्नान्तमे- तदुचचावचम्‌, ईेयमानो गम्यमानः निकृष्टमाव- एसे ऊंच-नीच भावों ्राप्युवन्‌, रूपाणि, देवो घोतना- को प्राप्त होता हुजा वह देव-

English

Yâgñavalkya said: 'That (person) having enjoyed himself in that sleep (dream), having moved about and seen both good and evil, hastens back again as he came, to the place from which he started, to be awake. And whatever he may have seen there, he is not followed (affected) by it, for that person is not attached to anything.' Ganaka Vaideha said: 'So it is indeed, Yâgñavalkya. I give you, Sir, a thousand. Speak on for the sake of emancipation.'

अध्याय २३

श्लोक 17

मन्त्र १७ [IV.Ii.17] स वा एष एतस्मिन्बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नान्तायैव

mantra 17 ##[IV.Ii.17]## sa vA eSha etasminbuddhAnte ratvA charitvA dR^iShTvaiva puNyaM cha pApaM cha punaH pratinyAyaM pratiyonyAdravati svapnAntAyaiva

हिन्दी अर्थ

स्वप्तस्थानके विषयमे मतभेद ओर उसके स्वयंज्योतिष्ट्वका निश्चय सब लोग उसके आराम ( क्रीडाकी सामग्री ) कौ ही देखते है, उसे कोई नहीं देवता । उस सोधे हए आत्माको सहसा न जगावे--एेसा वेद्यलोग कहते है । जिस इन्द्रियप्रदेशमे यह सोया हज होता हे, अआराममारमणमाक्रीडामनेन सव लोग इस आत्माके आराम निमितं वासनारूपम्‌ अस्यातमनः भारमण अर्थात्‌ आक्रीडाको यानी परयन्ति स जनाः्रमं नग इसकी रची हुई वासनारूप क्रीडा-

English

Yâgñavalkya said: 'That (person) having enjoyed himself in that state of waking, having moved about and seen both good and evil, hastens back again as he came, to the place from which he started, to the state of sleeping (dream).

अध्याय २३

श्लोक 18

एव पुण्यम् च पापम् च पुनर् प्रतिन्यायम् प्रतियोनि आद्रवति स्वप्नान्ताय एव मन्त्र १८ [IV.Ii.18] तद्यथा महामत्स्य उभे कूलेऽनुसञ्चरति पूर्वं चापरं चैवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसञ्चरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च

eva puNyam cha pApam cha punar pratinyAyam pratiyoni Adravati svapnAntAya eva mantra 18 ##[IV.Ii.18]## tadyathA mahAmatsya ubhe kUle.anusa~ncharati pUrvaM chAparaM chaivamevAyaM puruSha etAvubhAvantAvanusa~ncharati svapnAntaM cha buddhAntaM cha

हिन्दी अर्थ

जाऊ, यह सहलदान तो जो विमोक्षपदा्थंके एकदेशका नणय किया गया है, उसके लिये है ॥ १५ वह्‌ यह्‌ आत्मा इस सुषुप्षिमे रमण ओर विहार कर पुण्य ओर पापको केवल देवकर, जेस आया था ओर जहासि आया था, पुनः स्वप्नस्थांनको ही लौट आता है । वहां वह्‌ जो कु देखता टै, उससे सम्बद्ध रहता है; स वै प्रकृतः स्वयंज्योतिः वह॒ यह प्रकृत स्वर्यज्योति पृः, एष यः सप्ते प्रदशितः, पुरुष, (6 जिसे. कि स्वप्ना- 0 है रयत?) वस्थामे प्रदशित किया है,

English

'In fact, as a large fish moves along the two banks of a river, the right and the left, so does that person move along these two states, the state of sleeping and the state of waking.

अध्याय २३

श्लोक 19

च अपरम् च एवम् एव अयम् पुरुषस् एतौ उभौ अन्तौ अनुसञ्चरति स्वप्नान्तम् च बुद्धान्तम् च मन्त्र १९ [IV.Ii.19] तद्यथास्मिन्नाऽकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः सँहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियत विपरिपत्य रान्तस् सँहत्य पक्षौ संलयाय एव ध्रियते एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति यत्र सुप्तो न कं चन कामं कामयते न कं चन स्वप्नं पश्यति

cha aparam cha evam eva ayam puruShas etau ubhau antau anusa~ncharati svapnAntam cha buddhAntam cha mantra 19 ##[IV.Ii.19]## tadyathAsminnA.akAshe shyeno vA suparNo vA viparipatya shrAntaH sa{\m+}hatya pakShau saMlayAyaiva dhriyata viparipatya rAntas sa{\m+}hatya pakShau saMlayAya eva dhriyate evamevAyaM puruSha etasmA antAya dhAvati yatra supto na kaM chana kAmaM kAmayate na kaM chana svapnaM pashyati

हिन्दी अर्थ

किसी मी प्रकार इसे क्रियाका कठत्वं सम्भव नहींहै; देह ओर इन्द्ियोकं संरलेषसे ही कठ त्व होता स्वप्नावस्थाके भोगोसे प्रात्माकी असङ्खता ईयते यत्र काममिति; कामश्च न सेतद्स्ति; कथं तहिं १ वह्‌ यह्‌ आत्मा इस स्वप्नावस्थामे रमण ओर विहार कर तथा पुण्य ओर पापको देखकर ही फिर जिस प्रकार आया था ओर जहति आया था उस जागरित-स्थानको ही लौट जाता है; वह्‌ वहाँ जो कु देखता है,

English

'And as a falcon, or any other (swift) bird, after he has roamed about here in the air, becomes tired, and folding his wings is carried to his nest, so does that person hasten to that state where, when asleep, he desires no more desires, and dreams no more dreams.

अध्याय २३

श्लोक 20

सुप्तस् न कम् चन कामम् कामयते न कम् चन स्वप्नम् पश्यति मन्त्र २० [IV.Ii.20] ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस्तावताऽणिम्ना तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णा ।सहस्रधा भिन्नस् तावता अणिम्ना तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णास् अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तमिव पतति यदेव जाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया मन्यते विच्छाययति गर्तम् इव पतति यद् एव जाग्रत् भयम् पश्यति तद् अत्र अविद्यया भयम् मन्यते ऽथ यत्र देव इव राजेवाहमेवेदँ सर्वोऽस्मीति मन्यते सोऽस्य परमो लोकाः

suptas na kam chana kAmam kAmayate na kam chana svapnam pashyati mantra 20 ##[IV.Ii.20]## tA vA asyaitA hitA nAma nADyo yathA keshaH sahasradhA bhinnastAvatA.aNimnA tiShThanti shuklasya nIlasya pi~Ngalasya haritasya lohitasya pUrNA | sahasradhA bhinnas tAvatA aNimnA tiShThanti shuklasya nIlasya pi~Ngalasya haritasya lohitasya pUrNAs atha yatrainaM ghnantIva jinantIva hastIva vichChAyayati gartamiva patati yadeva jAgradbhayaM pashyati tadatrAvidyayA manyate vichChAyayati gartam iva patati yad eva jAgrat bhayam pashyati tad atra avidyayA bhayam manyate .atha yatra deva iva rAjevAhameveda{\m+} sarvo.asmIti manyate so.asya paramo lokAH

हिन्दी अर्थ

सवा एष्‌ एतस्मिन्‌ स्वप्ने स वा एषः"-वह्‌ यह्‌ पुरुष इस सवाएष पुरुषः सम््रसादात्‌ स्वप्नावस्थामे सुषुक्तिमे लौटकर न = स्वप्तमे रमण ओर विहार कर + जागरित-म्रवस्थाके मोगोसे श्रात्माक्र श्रसङ्खता निस प्रकार यह्‌ स्वप्नावस्थामें असङ्ग होनेके कारण जागरित- वह यह्‌ पुरुष इस जागरित-अवस्थामें रमण ओर विहार कर तथा पुण्य ओर पापको देखकर फिर जिस प्रकार आया था उसी मा्ग॑से यथा- स्थान स्वप्नस्थानकां ही लौट जाता है

English

'There are in his body the veins called Hitâ, which are as small as a hair divided a thousandfold, full of white, blue, yellow, green, and red . Now when, as it were, they kill him, when, as it were they overcome him, when, as it were, an elephant chases him, when, as it were, he falls into a well, he fancies, through ignorance, that danger which he (commonly) sees in waking. But when he fancies that he is, as it were, a god, or that he is, as it were, a king , or "I am this altogether," that is his highest world .

अध्याय २३

श्लोक 21

इव अहम् एव इदम् सर्वम् k सर्वस् अस्मि इति मन्यते सस् अस्य परमस् लोकस् मन्त्र २१ [IV.Ii.21] तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दा अपहतपाप्माभयँ रूपम् ।एतद् अतिच्छन्दस् अपहतपाप्म अभयम् रूपम् तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नाऽऽन्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनाऽऽत्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नाऽऽन्तरम् ।किम् चन वेद न अन्तरम् एवम् एव अयम् पुरुषस् शारिरस् आत्माk OM. अम्बो प्राज्ञेन आत्मना सम्परिष्वक्तस् न बाह्यम् किम् चन वेद न अन्तरम् तद्वा अस्यैतदाप्तकाममात्मकाममकामं रूपम् शोकान्तरम्

iva aham eva idam sarvam ##k ## sarvas asmi iti manyate sas asya paramas lokas mantra 21 ##[IV.Ii.21]## tadvA asyaitadatichChandA apahatapApmAbhaya{\m+} rUpam | etad atichChandas apahatapApma abhayam rUpam tadyathA priyayA striyA sampariShvakto na bAhyaM kiM chana veda nA.a.antaramevamevAyaM puruShaH prAj~nenA.a.atmanA sampariShvakto na bAhyaM kiM chana veda nA.a.antaram | kim chana veda na antaram evam eva ayam puruShas shAriras AtmA##k OM. ##ambo prAj~nena AtmanA sampariShvaktas na bAhyam kim chana veda na antaram tadvA asyaitadAptakAmamAtmakAmamakAmaM rUpam shokAntaram

हिन्दी अर्थ

करोति च तत्र पुण्यपापे; तस्फलं न, कारकावमासकत्वेन कतं- वह यह्‌ पुरूष इस बुद्धान्त- ज्योतिः कायंकरणविलक्षणस्त- स्रयोजकाभ्यां कामकमभ्यां ति- । याभिस्तिख्ुभिः कण्डिकाभिः लोके महामत्स्यः, महांश्चासौ उदकस्रोतोकेगेन न पशी- ततुका अथं है; तत्र ( वहाँ )

English

'This indeed is his (true) form, free from desires, free from evil, free from fear . Now as a man, when embraced by a beloved wife, knows nothing that is without, nothing that is within, thus this person, when embraced by the intelligent (prâgña) Self, knows nothing that is without, nothing that is within. This indeed is his (true) form, in which his wishes are fulfilled, in which the Self (only) is his wish, in which no wish is left,--free from any sorrow .

अध्याय २३

श्लोक 22

अभयम्k एतद् आप्तकामम् आत्मकामम् अकामम् रूपम् अशोकान्तरम्k शोकान्तरम् मन्त्र २२ [IV.Ii.22] अत्र पिताऽपिता भवति माताऽमाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदा अदेवास् वेदास् अवेदास् यज्ञस् अयज्ञस्k OM. अम्बो अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाऽभ्रूणहा चाण्डालोऽचण्डालः पौल्कसोऽपौल्कसो श्रमणोऽश्रमण स्तापसोऽतापसोऽनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन पौल्कसस् अपौल्कसस् चाण्डालस् अचण्डालस् चाण्ड्यालस् अचण्ड्यालस् पौल्कसस् अपौल्कसस् श्रमणस् अश्रमणस् तापसस् अतापसस् अनन्वागतस् पुण्येन अनन्वागतस् पापेन तीर्णो हि तदा सर्वाञ्छोकान्हृदयस्य भवति

abhayam.h##k## etad AptakAmam AtmakAmam akAmam rUpam ashokAntaram.h##k## shokAntaram mantra 22 ##[IV.Ii.22]## atra pitA.apitA bhavati mAtA.amAtA lokA alokA devA adevA vedA avedA adevAs vedAs avedAs yaj~nas ayaj~nas.h##k OM. ##ambo atra steno.asteno bhavati bhrUNahA.abhrUNahA chANDAlo.achaNDAlaH paulkaso.apaulkaso shramaNo.ashramaNa stApaso.atApaso.ananvAgataM puNyenAnanvAgataM pApena paulkasas apaulkasas chANDAlas achaNDAlas chANDyAlas achaNDyAlas paulkasas apaulkasas shramaNas ashramaNas tApasas atApasas ananvAgatas puNyena ananvAgatas pApena tIrNo hi tadA sarvA~nChokAnhR^idayasya bhavati

हिन्दी अर्थ

स्व्थंज्योतिष्‌ आत्मनः काय॑ करणसंधातव्य तिरिक्तस्य काम- अविदाध्यारोपतभू--इस्येष तदू यथा-अस्मिन्नाकारो। जिस प्रकार इस भौतिक मोतिकि च्येनो वा सुपणों वा, आकाशमे श्येन अथवा सुपणं- सुपणंशब्देन ज्तिप्रः स्येन उच्यते; सुपण राब्दसे वेगवान्‌ द्येन कहा स्वप्नदरंनकी स्थानभूता हिता नाम्नी नाडियोका वर्णन भाविकत्वम्‌ ? आसेस्ित्‌ काम- कोपपत्तिः १ कथं वा नासं

English

'Then a father is not a father, a mother not a mother, the worlds not worlds, the gods not gods, the Vedas not Vedas. Then a thief is not a thief, a murderer not a murderer , a Kândâla not a Kândâla, a Paulkasa not a Paulkasa, a Sramana not a Sramana, a Tâpasa not a Tâpasa. He is not followed by good, not followed by evil, for he has then overcome all the sorrows of the heart .

अध्याय २३

श्लोक 23

मन्त्र २३ [IV.Ii.23] यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् अविनाशित्वाद् न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्

mantra 23 ##[IV.Ii.23]## yadvai tanna pashyati pashyanvai tanna pashyati na hi draShTurdR^iShTerviparilopo vidyate.avinAshitvAn avinAshitvAd na tu taddvitIyamasti tato.anyadvibhaktaM yatpashyet

हिन्दी अर्थ

उसकीवे ये हिता नामकी नाड्या, जिस प्रकार सट भागम विभक्त केश होता है वेसी ही सृष्ष्मतासे रहती हैँ । वे शुक्ल, नील, पीत, हरित भौर लाल रंगके रससे पूणं ह । सो जहां इस पुरुषको मानो मारते, तावे, शरस्य शिरःपाण्यादि- इस शिर एवं हाथ आदि अव- लक्तणस्य पुरुषस्य,एता हिता नाम यवोँवाले पुरुषी ये हिता नासकी नाल्यः, यथा केशः सहस्रधा नाड्या, जिस प्रकार सहत भागो जिससे भेद मानता है, उसके विष- यमे कामना होती हे, कामनासे क्रिया स्वीकार करता है ओर उससे

English

'And when (it is said that) there (in the Sushupti) he does not see, yet he is seeing, though he does not see . For sight is inseparable from the seer, because it cannot perish. But there is then no second, nothing else different from him that he could see.

अध्याय २३

श्लोक 24

मन्त्र २४ [IV.Ii.24] यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन्वै तन्न जिघ्रति न हि घ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यज्जिघ्रेत्

mantra 24 ##[IV.Ii.24]## yadvai tanna jighrati jighranvai tanna jighrati na hi ghrAturghrAterviparilopo vidyate.avinAshitvAn na tu taddvitIyamasti tato.anyadvibhaktaM yajjighret

हिन्दी अर्थ

मोक्षका स्वरूप प्रदित करनैमे सीसे मिले हुए पुरुषका दृष्टान्त कारकफलशून्यम्‌, स प्रत्यक्ततो निदिश्यते, यत्राविचाकामक्- तदेतद्‌ वा अरस्य श्पम्‌- इसका यह्‌ रूप, जो कि सर्वात्म- यः सर्वार्मभावः “सोऽस्य भाव एवं “यहु इसका परम लोक परमो लोकः इत्युक्तः-- है" इस प्रकार कहा गया है, वह सुषि ग्रात्माकी निःस्धं प्रौर निःशोक स्थितिका वर्णन वियाकामफमविनिषुक्त इत्यु- जिसका प्रकरण चल रहा है,

English

'And when (it is said that) there (in the Sushupti) he does not smell, yet he is smelling, though he does not smell. For smelling is inseparable from the smeller, because it cannot perish. But there is then no second, nothing else different from him that he could smell.

अध्याय २३

श्लोक 25

मन्त्र २५ [IV.Ii.25] यद्वै तन्न रसयते रसयन्वै तन्न रसयते न हि रसयितू रसयितेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् अविनाशित्वाद् न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत्

mantra 25 ##[IV.Ii.25]## yadvai tanna rasayate rasayanvai tanna rasayate na hi rasayitU rasayiterviparilopo vidyate.avinAshitvAn avinAshitvAd na tu taddvitIyamasti tato.anyadvibhaktaM yadrasayet

हिन्दी अर्थ

इस सुषुप्तावस्थामे पिता अपिता हे, लोक अलोक हो जाते है ह । यहाँ चोर अचोर हो जाता, काले । तस्मात्‌ पितापुत्र सम्बन्धनिमित्तात्‌ कर्माणो तिनि- । यहां पिता अर्थात्‌ जनक-जन्म्‌ कामादिके आश्रयत्वकी कल्पना की जायगी तो वहं बाधित हो जायगा । सम्पूणं शास्त्रोके तात्पयंसे

English

'And when (it is said that) there (in the Sushupti) he does not taste, yet he is tasting, though he does not taste. For tasting is inseparable from the taster, because it cannot perish. But there is then no second, nothing else different from him that he could taste.

अध्याय २३

श्लोक 26

मन्त्र २६ [IV.Ii.26] यद्वै तन्न वदति वदन्वै तन्न वदति न हि वक्तुर्वक्तेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् अविनाशित्वाद् न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत्

mantra 26 ##[IV.Ii.26]## yadvai tanna vadati vadanvai tanna vadati na hi vakturvakterviparilopo vidyate.avinAshitvAn avinAshitvAd na tu taddvitIyamasti tato.anyadvibhaktaM yadvadet

हिन्दी अर्थ

सुषुप्ते स्वयंज्योति ग्रात्माको दृष्टि म्रादिका भ्रनुभव न होनें हेतु शङ्का-खरी ओर पुरुषके समान त्युक्तम्‌, स्वर्यज्योतिरिति च । सुपुतिमे जीव. परमात्माकौ यद्‌ वै सुषुप्ते तन्न परयति वह जो सृषुश्चिमे नहीं देखतासो पस्यति । यत्‌ तत्र सुषुते न जानते हो कि वह सुषुप्ते नहीं वा देने करणं व्याप्तमस्ति । वह जो नीं संता सो सुंघता हृभा ही नहीं सवता । संषनेवालेकौ गन्धग्रहणशक्तिका सर्वथा लोप नहीं होता, क्योंकि वह अविनाशी है । उस अवस्थामें उससे भिन्न कोई दसरी वस्तु है दी नहीं, जिसे सूपे

English

'And when (it is said that) there (in the Sushupti) he does not speak, yet he is speaking, though he does not speak. For speaking is inseparable from the speaker, because it cannot perish. But there is then no second, nothing else different from him that he could speak.

अध्याय २३

श्लोक 27

मन्त्र २७ [IV.Ii.27] यद्वै तन्न शृणोति शृण्वन्वै तन्न शृणोति न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात्

mantra 27 ##[IV.Ii.27]## yadvai tanna shR^iNoti shR^iNvanvai tanna shR^iNoti na hi shrotuH shruterviparilopo vidyate.avinAshitvAn na tu taddvitIyamasti tato.anyadvibhaktaM yachChR^iNuyAt

हिन्दी अर्थ

वह॒जो रसास्वाद नहीं करता सो रसास्वाद करता हुआ ही नहीं करता । रसास्वाद करनेवालेकी रसग्रहणशक्िका सवथा लोप नहीं होता, क्योंकि वह्‌ अविनाली है । उस अवस्थामे उससे भिन्न कोई दसरा बोलता सो बोलता हुआ ही नहीं बोलता । वक्ताकी वचन-शक्तिका सर्वया लोप नहीं होता, क्योंकि वह अविनाङी है। उस अवस्थामें उससे भिन्न दसरा कुछ है ही नही जिसके विषयमे वह बोले वहु जो नहीं सूनला सो सुनता हमा ही नहीं सुनता । श्रोताक श्रवणशक्तिका सर्वथा लोप नहीं होता, क्योंकि वह्‌ अविनाशी है। उस अवस्थामे उससे भिन्न दूसरी कोई वस्तु है ही नही, जिसके विषयमे वह्‌

English

'And when (it is said that) there (in the Sushupti) he does not hear, yet he is hearing, though he does not hear. For hearing is inseparable from the hearer, because it cannot perish. But. there is then no second, nothing else different from him that he could hear.

अध्याय २३

श्लोक 28

मन्त्र २८ [IV.Ii.28] यद्वै तन्न मनुते मन्वानो वै तन्न मनुते न हि मन्तुर्मतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत

mantra 28 ##[IV.Ii.28]## yadvai tanna manute manvAno vai tanna manute na hi manturmaterviparilopo vidyate.avinAshitvAn na tu taddvitIyamasti tato.anyad.hvibhaktaM yanmanvIta

हिन्दी अर्थ

वहु जो मनन नहीं करता सो मनन करता हुआ ही मनन नहीं करता । मनन करनेवालेकौ मननशक्तिका सवथा लोप नहीं होता, क्योंकि वह॒ अविनाशी है । उस अवस्थाभे, उससे भिन्न कोई दूसरी वस्तु वह जो नहीं जानता सो नहीं जानता हुजा ही नहीं जानता । विज्ञाताकी विज्ञाति ( विज्ञानशक्ति ) का सवथा लोप नहीं होता, क्योंकि वहू श्रविनाशी है । उस अवस्थामे उससे भिन्न कों दूसरा पदाथ ही नहीं नयोः च्टवादिसहकारितेऽपि 'यश्रकाशनज्वलनादिवद्धरम- चत्र केचिद्‌ व्याचक्षते-

English

'And when (it is said that) there (in the Sushupti) he does not think, yet he is thinking, though he does not think. For thinking is inseparable from the thinker, because it cannot perish. But there is then no second, nothing else different from him that he could think.

अध्याय २३

श्लोक 29

मन्त्र २९ [IV.Ii.29] यद्वै तन्न स्पृशति स्पृशन्वै तन्न स्पृशति न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् अविनाशित्वाद् न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत्

mantra 29 ##[IV.Ii.29]## yadvai tanna spR^ishati spR^ishanvai tanna spR^ishati na hi spraShTuH spR^iShTerviparilopo vidyate.avinAshitvAn avinAshitvAd na tu taddvitIyamasti tato.anyadvibhaktaM yatspR^ishet

हिन्दी अर्थ

जहां (जागरित या स्वप्नावस्थामे) आत्मासे भिन्न अन्य-सा होता है वहाँ अन्य अन्यको देख सकता हे, म्रन्य अन्यको संघ सकता हे, अन्य १. भर्रंप्रपञ्चका मत है कि परमात्मामे हृष्टि, घ्राति इन्यादि भिस्न-मिस्न मे अन्यके समान अर्थात्‌ अविद्ा- द्वारा उपस्थित की हुई आत्मासे भिन्न कोई ओर वस्तु होती है, सुषु्िगत म्रात्माकी श्रभिन्न स्थिति बस्त्वन्तरप्रत्युपस्थापिका शान्ता तेनान्यसेन अविदयाप्रनिमक्त्य

English

'And when (it is said that) there (in the Sushupti) he does not touch, yet he is touching, though he does not touch. For touching is inseparable from the toucher, because it cannot perish. But there is then no second, nothing else different from him that he could think.

अध्याय २३

श्लोक 30

मन्त्र ३० [IV.Ii.30] यद्वै तन्न विजानाति विजानन्वै तन्न विजानाति न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् अविनाशित्वाद् न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्

mantra 30 ##[IV.Ii.30]## yadvai tanna vijAnAti vijAnanvai tanna vijAnAti na hi vij~nAturvij~nAterviparilopo vidyate.avinAshitvAn avinAshitvAd na tu taddvitIyamasti tato.anyadvibhaktaM yadvijAnIyAt

हिन्दी अर्थ

जेसे जलमे वैपे ही सुषुप्िमे एक अद्वैत द्रषटाहै। ह सम्राट्‌ ! यह तरहमलोक दे-एेसा याज्ञवल्क्यने जनकको उपदेश दिया । यह इस ( पुरुष ) कौ परमगति है, यह्‌ इसक्रौ परम सम्पत्ति है, यह इसका परम , ्ाज्ञात्मासे सम्यक्‌ प्रकारसे आलि- रिष्परक्तः समस्तः सभ्प्रसन्न युक्त, आप्तकाम, आसकाम, जलके आप्तकाम अ(सकामः सलिल- समान स्वच्छ, मानो जलम १००४ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अष्याय ¢ निष्पाप गनौर निष्काम श्रोत्रियके सावभौम श्रानन्दका दिग्दशंन यस्य परमानन्दस्य मात्रा ्रव- ब्रह्मासि लेकर मनुष्यपयन्त

English

'And when (it is said that) there (in the Sushupti) he does not know, yet he is knowing, though he does not know. For knowing is inseparable from the knower, because it cannot perish. But there is then no second, nothing else different from him that he could know.

अध्याय २३

श्लोक 31

मन्त्र ३१ [IV.Ii.31] यत्र वा अन्यदिव स्यात् तत्रान्योऽन्यत्पश्येद् अन्योऽन्यज्जिघ्रेद् अन्योऽन्यद्रसयेद् अन्योऽन्यद्वदेद् अन्योऽन्यच्छृणुयाद् अन्योऽन्यन्मन्वीता न्योऽन्यत्स्पृशेद् अन्योऽन्यद्विजानीयात्

mantra 31 ##[IV.Ii.31]## yatra vA anyadiva syAt tatrAnyo.anyatpashyed anyo.anyajjighred anyo.anyadrasayed anyo.anyadvaded anyo.anyachChR^iNuyAd anyo.anyanmanvItA_ nyo.anyatspR^ished anyo.anyadvijAnIyAt

हिन्दी अर्थ

वह जो मनुष्योमे सब अङ्खोसे पूणं समृ, दसरोका अधिपत्ति ओर मनुष्यसम्बन्धी सम्पूणं मोगसामम्नियोद्रारा सबसे अधिक सम्पन्न होता है, वह मनुष्योका परम आनन्द है । अव जो मनूष्योकि सौ आनन्द है, वह्‌ स॒ यः कश्चिन्मनुष्याणां मध्ये , मरृष्योमे जो कोई राद्ध राद्धः संसिद्धो ऽविकृलः समग्रा- संसिदध-अविक्रल अर्थात्‌ समयं पकरणसम्पन्नो मवति; किञ।- प्नान्तबुद्धान्तसंचारेण कायं- क्रणव्यतिरिक्तता । कामकमं- विवयाक्कायं स्प्न एव॒ भ्नन्ती-

English

'When (in waking and dreaming) there is, as it were, another, then can one see the other, then can one smell the other, then can one speak to the other, then can one hear the other, then can one think the other, then can one touch the other, then can one know the other.

अध्याय २३

श्लोक 32

मन्त्र ३२ [IV.Ii.32] सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवत्य् एष ब्रह्मलोकः सम्राड् इति हैनमनुशशास याज्ञवल्क्य।एषास्य परमा गतिर् परमा गतिस् एषास्य परमा सम्पद् एषोऽस्य परमो लोक एषोऽस्य परम आनन्द एतस्यैवाऽऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति

mantra 32 ##[IV.Ii.32]## salila eko draShTAdvaito bhavaty eSha brahmalokaH samrAD iti hainamanushashAsa yAj~navalkya. eShAsya paramA gatir paramA gatis eShAsya paramA sampad eSho.asya paramo loka eSho.asya parama Ananda etasyaivA.a.anandasyAnyAni bhUtAni mAtrAmupajIvanti

हिन्दी अर्थ

वह्‌ यह्‌ पुरुष इस स्वप्नान्तमे रमण श्रौर विहार कर तथा पुण्य ओर पापको देखकर ही पुनः गये हूए मागेसे ही यथास्थान जागरित-अवस्थाको जागरितसे स्वप्तान्तक्रमद्वारा सम्प्रसादको प्राप्त हुआ वहं यह्‌ पररूष इस सम्प्रसादमे स्थित रहकर १०१४ बरृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय छ म॒मूर्घुकी दशाका वर्णन यथायमा्मा स्वप्नान्ताद्‌ बुद्धा. वन किमा जाता हैः जिस्‌ प्रकार

English

'An ocean is that one seer, without any duality; this is the Brahma-world , O King.' Thus did Yâgñavalkya teach him. This is his highest goal, this is his highest Success, this is his highest world, this is his highest bliss. All other creatures live on a small portion of that bliss.

अध्याय २३

श्लोक 33

मन्त्र ३३ [IV.Ii.33] स यो मनूष्याणाँ राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः अन्येषाम् अधिपतिस् सर्वैस् मानुष्यकैस् भोगैस् सम्पन्नतमस् स मनुष्याणां परम आनन्दो ऽथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितृणां जितलोकानामानन्दो ऽथ ये शतं पितृणां जितलोकानामानन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दो ऽथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते अभिसम्पद्यन्ते ऽथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवानामानन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो ऽथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो अवृजिनस् अकामहतस् अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो अवृजिनस् अकामहतस् ऽथैष एव परम आनन्द एष ब्रह्मलोकः सम्राड् इति होवाच याज्ञवल्क्यः ।सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्य् अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीत्य् अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयांचकारः मेधावी राजा सर्वेभ्यो माऽन्तेभ्य उदरौत्सीदिति

mantra 33 ##[IV.Ii.33]## sa yo manUShyANA{\m+} rAddhaH samR^iddho bhavatyanyeShAmadhipatiH sarvairmAnuShyakairbhogaiH sampannatamaH anyeShAm adhipatis sarvais mAnuShyakais bhogais sampannatamas sa manuShyANAM parama Anando .atha ye shataM manuShyANAmAnandAH sa ekaH pitR^iNAM jitalokAnAmAnando .atha ye shataM pitR^iNAM jitalokAnAmAnandAH sa eko gandharvaloka Anando .atha ye shataM gandharvaloka AnandAH sa ekaH karmadevAnAmAnando ye karmaNA devatvamabhisampadyante abhisampadyante .atha ye shataM karmadevAnAmAnandAH sa eka AjAnadevAnAmAnando yashcha shrotriyo.avR^ijino.akAmahato .atha ye shatamAjAnadevAnAmAnandAH sa ekaH prajApatiloka Anando yashcha shrotriyo.avR^ijino.akAmahato avR^ijinas akAmahatas atha ye shataM prajApatiloka AnandAH sa eko brahmaloka Anando yashcha shrotriyo.avR^ijino.akAmahato avR^ijinas akAmahatas .athaiSha eva parama Ananda eSha brahmalokaH samrAD iti hovAcha yAj~navalkyaH | so.ahaM bhagavate sahasraM dadAmy ata UrdhvaM vimokShAyaiva brUhIty atra ha yAj~navalkyo bibhayA.nchakAraH medhAvI rAjA sarvebhyo mA.antebhya udarautsIditi

हिन्दी अर्थ

ततत्र यथा लोकेऽनः शकटं यहां जिस प्रकार लोकम सुस- र हित अर्थात्‌ भाण्डादि गृहुसामम्री-- हितं भाण्डोपर्करणेन उलूखल- ऊलल, मूसल, सूप ओर पिठरः ऊरध्वोच्छवास क्यों ग्रौर किसलिये होता है? ४ तदस्योध्वोभ्छ्रासित्वं कर्मिन्‌ उसका ऊर््वोच्छुवास क्रिस वह्‌ यह्‌ देह जिस समय कृशताको प्राप्त होता हे, वृद्धावस्था अथवा ज्वरादि रोगकं कारणकृश हो जातादटै, उस समय जेसे आम, गूलर अथवा पिप्पल-फल बन्धने द्ूट जाता है, वेसे ही यह पुरुष इन अङ्गोसे

English

'If a man is healthy, wealthy, and lord of others, surrounded by all human enjoyments, that is the highest blessing of men. Now a hundred of these human blessings make one blessing of the fathers who have conquered the world (of the fathers). A hundred blessings of the fathers who have conquered this world make one blessing in the Gandharva world. A hundred blessings in the Gandharva world make one blessing of the Devas by merit (work, sacrifice), who obtain their godhead by merit. A hundred blessings of the Devas by merit make one blessing of the Devas by birth, also (of) a Srotriya who is without sin, and not overcome by desire. A hundred blessings of the Devas by birth make one blessing in the world of Pragâpati, also (of) a Srotriya who is without sin, and not overcome. by desire. A hundred blessings in the world of Pragâpati make one blessing in the world of Brahman, also (of) a Srotriya who is without sin, and not overcome by desire. And this is the highest blessing .

अध्याय २३

श्लोक 34

मन्त्र ३४ [IV.Ii.34] स वा एष एतस्मिन्स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव

mantra 34 ##[IV.Ii.34]## sa vA eSha etasminsvapnAnte ratvA charitvA dR^iShTvaiva puNyaM cha pApaM cha punaH pratinyAyaM pratiyonyAdravati buddhAntAyaiva

हिन्दी अर्थ

वह्‌ यह प्राकृत-शिर एवं हाथ- त्व अर्थात्‌ कृशताको नेति" प्राप्त हो जाता हे। किस कारणस? देदान्तरग्रहणका प्रकार तत्रास्येदं शरीरं परित्यज्य शङ्का-मरणकालभे इस शरीर- को छोडकर जानेवाले पुरुषे दुसरे सो जिस प्रकार आते हृए राजाको उग्रकर्मा एवं पापकम॑मे नियुक्त सत ओर गाँवके नेतालोग अन्न, पान ओर तिवासस्थान तयार रखकर ये आये, ये आये इस प्रकार कटे हुए प्रतीक्षा करते है, उसी प्रकार इस

English

And Yâgñavalkya said: 'That (person), having enjoyed himself in that state of sleeping (dream), having moved about and seen both good and bad, hastens back again as he came, to the place from which he started, to the state of waking 1 .

अध्याय २३

श्लोक 35

दृष्ट्वा एव पुण्यम् च पापम् च पुनर् प्रतिन्यायम् प्रतियोनि आद्रवति बुद्धान्ताय एव मन्त्र ३५ [IV.Ii.35] तद्यथाऽनः सुसमाहितमुत्सर्जद्यायादेवमेवायँ शारीर आत्मा प्राज्ञेनाऽऽत्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जन्याति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति

dR^iShTvA eva puNyam cha pApam cha punar pratinyAyam pratiyoni Adravati buddhAntAya eva mantra 35 ##[IV.Ii.35]## tadyathA.anaH susamAhitamutsarjadyAyAdevamevAya{\m+} shArIra AtmA prAj~nenA.a.atmanA.anvArUDha utsarjanyAti yatraitadUrdhvochChvAsI bhavati

हिन्दी अर्थ

उसमे दृष्टान्त-जिष प्रकार भिषिक्त राजाकी उग्र-जातिविशेष विशेषाः क्रकर्माणो वा प्रस्येनसः, अथवा करर क्म करनेवाले एवं प्राणोके देहान्तरगमनका प्रकार इस प्रकार जानैके लिये तैयार इए उस जीवके साथ कौन जाते जिस प्रकार जानेके लिये तैयार हृए राजाके अभिमुख होकर उग्र- कर्मा जौर पापकम्ममे नियुक्त सूत एवं गांवके नेतालोग जाते ह, उसी कार जब यह ऊरभ्वोच्छवास लेने लगता है तो अन्तकालमे सारे प्राण

English

'Now as a heavy-laden carriage moves along groaning, thus does this corporeal Self, mounted by the intelligent Self, move along groaning, when a man is thus going to expire 2 .

अध्याय २३

श्लोक 36

एव अयम् शारीरस् आत्मा प्राज्ञेन आत्मना अन्वारूढस् उत्सर्जम् याति यत्र एतद् ऊर्ध्वोच्छ्वासी भवति मन्त्र ३६ [IV.Ii.36] स यत्रायमणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाऽणिमानं निगच्छति अणिमानम् निगच्छति तद्यथाऽऽम्रं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्यत बन्धनाद् प्रमुच्यते एवमेवायं पुरुष एभ्योऽङ्गेभ्यः सम्प्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति प्राणायैव

eva ayam shArIras AtmA prAj~nena AtmanA anvArUDhas utsarjam yAti yatra etad UrdhvochChvAsI bhavati mantra 36 ##[IV.Ii.36]## sa yatrAyamaNimAnaM nyeti jarayA vopatapatA vA.aNimAnaM nigachChati aNimAnam nigachChati tadyathA.a.amraM vodumbaraM vA pippalaM vA bandhanAtpramuchyata bandhanAd pramuchyate evamevAyaM puruSha ebhyo.a~NgebhyaH sampramuchya punaH pratinyAyaM pratiyonyAdravati prANAyaiva

हिन्दी अर्थ

कीमावेन तमभिपुखा चायन्त्य- भोक्तारमन्तकाले मरणकाले सवं नाज्ञप्ा एव राज्ञा केवलं तञ्जि- मरणोन्मृख जीवकी दशाका वर्णन स॒यत्रायमात्मा---संसारोप- स यत्रायमात्मा' यहाँ संसार. त प्सतम्‌ । तत्रायं पष के उपवणंनका प्रसङ्ग = । उसमे वह यह आत्मा जिस समय दु्ब॑लताको प्राप्त हो मानो सम्मोहको ४. प्राप्त हो जाता हे, तबये वागादि प्राण इसके प्रति अभिमुखतासे आते है: ह इन ध्राणोको तेजोमात्राको सम्यक्‌ प्रकारसे ग्रहण करक

English

'And when (the body) grows weak through old age, or becomes weak through illness, at that time that person, after separating himself from his members, as an Amra (mango), or Udumbara (fig), or Pippala-fruit is separated from the stalk, hastens back again as be came, to the place from which he started, to (new) life.

अध्याय २३

श्लोक 37

सम्प्रमुच्य पुनर् प्रतिन्यायम् प्रतियोनि आद्रवति प्राणाय एव मन्त्र ३७ [IV.Ii.37] तद्यथा राजानमायन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽन्नैः पानैरवसथैः प्रतिकल्पन्ते सूतग्रामण्यस् अन्नैस् पानैस् अवसथैस् प्रतिकल्पन्ते अयमायात्ययमागच्छतीत्य् एवँ हैवंविदँ सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त इदं ब्रह्माऽऽयातीदमागच्छतीति

sampramuchya punar pratinyAyam pratiyoni Adravati prANAya eva mantra 37 ##[IV.Ii.37]## tadyathA rAjAnamAyantamugrAH pratyenasaH sUtagrAmaNyo.annaiH pAnairavasathaiH pratikalpante sUtagrAmaNyas annais pAnais avasathais pratikalpante ayamAyAtyayamAgachChatIty eva{\m+} haivaMvida{\m+} sarvANi bhUtAni pratikalpanta idaM brahmA.a.ayAtIdamAgachChatIti

हिन्दी अर्थ

स्मिन्‌ कालेऽबन्य मबलभावं नि टता सम्मोहः विवेकाभावः, सम्मोहमिव न्येतीति; उच्करान्ति- पुण्डरीकाकाशपन्ववक्रामत्यन्वा- ङुवंन्‌ यतंते, मरणकाले स्वस्य जाती टै, क्षु गृहीत हो जाती है" लिद्धाटमामे विभिन्न इन्दरियोके लय ग्रौर उसके । एकोभवति न पर्यतीव्याहुरको मवति न जिघ्र- तीत्याहुरेकी भवति न रस्यत इत्याहुरेकीभवति न उद-

English

'And as policemen, magistrates, equerries, and governors wait for a king who is coming back, with food and drink, saying, "He comes back, he approaches," thus do all the elements wait on him who knows this, saying, "That Brahman comes, that Brahman approaches."

अध्याय २३

श्लोक 38

मन्त्र ३८ [IV.Ii.38] तद्यथा राजानं प्रयियासन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽभिसमायन्त्य् सूतग्रामण्यस् उपसमायन्ति अभिसमायन्ति एवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति अन्तकाले सर्वे प्राणास् उपसमायन्तिk अभिसमायन्ति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति

mantra 38 ##[IV.Ii.38]## tadyathA rAjAnaM prayiyAsantamugrAH pratyenasaH sUtagrAmaNyo.abhisamAyanty sUtagrAmaNyas upasamAyanti abhisamAyanti evamevemamAtmAnamantakAle sarve prANA abhisamAyanti antakAle sarve prANAs upasamAyanti##k## abhisamAyanti yatraitadUrdhvochChvAsI bhavati

हिन्दी अर्थ

लिङ्ात्मासे एकरूप हो जाती है, तो लोग नहीं € घ्राणेन्दिय एकरूप हो जाती है, तो नहीं सुंघता" एसा करते है, रसनेद्धिय एक रूपहो जाती है तो नहीं एकी मवति करणजातं स्वेन जव इ्दियवभं अपने लिञ्दे्‌- लिङ्गात्मना, तहैनं पा्बस्था क साथ प्क शि ९ श आसपास वेढे हुए लोग कहते ह एवं विदयादिसम्भारसम्भृतो ¦ इस प्रकार विद्यादिकै भारसे । लदा हृ, देहान्तरको प्राप्त करने देहान्तरं प्रतिपद्यमानः, सक्तवा वाला जीव वदो चोड्कर

English

'And as policemen, magistrates, equerries, and governors gather round a king who is departing, thus do all the senses (prânas) gather round the Self at the time of death, when a man is thus going to expire.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

पिछलाअध्याय 22Adhyāya 22अगलाअध्याय 24Adhyāya 24
शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 23

बृहदारण्यकोपनिषद्

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.