Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
17
अध्याय 17 / 45

Adhyāya 17

1 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ1 श्लोक

अध्याय १७

श्लोक 1

॥ पञ्चमं ब्राह्मणम् ।मन्त्र १ [III.v.1] अथ हैनं कहोलः कौषीतकेयः पप्रच्छ पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस् यस् आत्मा सर्वान्तरः तं मे व्याचक्ष्वेत्य् एष त आत्मा सर्वान्तरः ।कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो ।योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येत्य् अत्येति एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति ।लोकैषणायास् च व्युत्थाय अथ भिक्षाचर्यम् चरन्ति या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लोकैषणोभे ह्येते एषणे एव भवतस् भवतः तस्माद्ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्।बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिर् अमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः ।स ब्राह्मणः केन स्याद् येन स्यात् तेनेदृश एवातोऽन्यदार्तम् ।य एवं वेद एवातोऽन्यदार्तम् ।ततो ह कहोलः कौषीतकेय उपरराम

.. pa~nchamaM brAhmaNam . mantra 1 ##[III.v.1]## atha hainaM kaholaH kauShItakeyaH paprachCha paprachCha yAj~navalkyeti hovAcha yadeva sAkShAdaparokShAdbrahma ya AtmA sarvAntaras yas AtmA sarvAntaraH taM me vyAchakShvety eSha ta AtmA sarvAntaraH | katamo yAj~navalkya sarvAntaro | yo.ashanAyApipAse shokaM mohaM jarAM mR^ityumatyety atyeti etaM vai tamAtmAnaM viditvA brAhmaNAH putraiShaNAyAshcha vittaiShaNAyAshcha lokaiShaNAyAshcha vyutthAyAtha bhikShAcharyaM charanti | lokaiShaNAyAs cha vyutthAya atha bhikShAcharyam charanti yA hyeva putraiShaNA sA vittaiShaNA yA vittaiShaNA sA lokaiShaNobhe hyete eShaNe eva bhavatas bhavataH tasmAdbrAhmaNaH pANDityaM nirvidya bAlyena tiShThAset.h| bAlyaM cha pANDityaM cha nirvidyAtha munir amaunaM cha maunaM cha nirvidyAtha brAhmaNaH | sa brAhmaNaH kena syAd yena syAt tenedR^isha evAto.anyadArtam | ya evaM veda evAto.anyadArtam | tato ha kaholaH kauShItakeya upararAma

हिन्दी अर्थ

दे याज्ञवल्क्य !' एेसा अश्वलने कहा, यह्‌ सव जो मृत्युस व्याप्त ह मृत्यद्ारा स्वाधीन क्रिया हुजा है, उस मृत्यु व्याप्तिका यजमान किस सावनसे अतिक्रमण करता है ? इसपर यान्चवत्वयने कहा-- "वह्‌ याज्ञवल्क्येति होवाच । तत्र है याज्ञवत्कय !' एेसा अश्वलने = 8 कटा) तहां गत मधुकाण्डे जो १ 1 अ १ उदुगीथप्रकरण है, उसमे दशन प्रहोरात्रादिरूप कालसे ग्रतिमुक्तिका साधन माप्त सवंमहोरात्राभ्यामभिपन्नं केन यजसमानाऽहा-

English

Then Kahola Kaushîtakeya asked. 'Yâgñavalkya, 'he said, 'tell me the Brahman which is visible, not invisible, the Self (Âtman), who is within all.' Yâgñavalkya replied: 'This, thy Self, who is within all.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 17

बृहदारण्यकोपनिषद्

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.