Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
15
अध्याय 15 / 45

Adhyāya 15

2 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ2 श्लोक

अध्याय १५

श्लोक 1

।मन्त्र १ [III.Ii.1] अथ हैनं भुज्युर्लाह्यायनिः पप्रच्छ ।याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रेषु चरकाः पर्यव्रजाम ते पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहानैम ।तस्याऽऽसीद् दुहिता गन्धर्वगृहीता तमपृच्छाम कोऽसीति ।सोऽब्रवीत् सुधन्वाऽऽङ्गिरस इति ।तं यदा लोकानामन्तानपृच्छामाथैतदथैनमब्रूम एनम् अब्रूम क्व पारिक्षिता अभवन्निति क्व पारिक्षिता अभवन् स त्वा पृच्छामि याज्ञवल्क्य क्व पारिक्षिता अभवन्निति

. mantra 1 ##[III.Ii.1]## atha hainaM bhujyurlAhyAyaniH paprachCha | yAj~navalkyeti hovAcha madreShu charakAH paryavrajAma te pata~nchalasya kApyasya gR^ihAnaima | tasyA.a.asId duhitA gandharvagR^ihItA tamapR^ichChAma ko.asIti | so.abravIt sudhanvA.a.a~Ngirasa iti | taM yadA lokAnAmantAnapR^ichChAmAthaitadathainamabrUma enam abrUma kva pArikShitA abhavanniti kva pArikShitA abhavan sa tvA pR^ichChAmi yAj~navalkya kva pArikShitA abhavanniti

हिन्दी अर्थ

रूपं रूपं प्रतिरूपो यभव ! रूपं का अथं पूववत्‌ द । रूप-रूपके 1 . प्रतिरूप हो गया अर्थात्‌ रूप-रूपके २ ६ ८. रूपान्तर प्रति उसीके समान अन्य रूपवाला सषुविद्याकी सम्प्रदायपरम्परा पोतिमाप्यात्योतिमाष्यो गोपनादरोपननः कोञ्चिका- त्कोशिकः कोण्डिन्यात्कोण्डिन्यः दणण्डिल्याच्छाण्डि- वेरयादाभ्िवेरयः शाण्डिस्याच्चानभिम्काताच्चान- तादानभिम्खातो गोतमाद्रौतमः सेतवषाचीनयोग्या- भ्या सेतवघ्राचीनयोग्यो पाराशर्यात्पाराशयो भार

English

Then Gâratkârava Ârtabhâga asked. 'Yâgñavalkya,' he said, 'how many Grahas are there, and how many Atigrahas ?'

अध्याय १५

श्लोक 2

मन्त्र २ [III.Ii.2] स होवाचोवाच वै सो ऽगच्छन्वै ते तद् यत्राश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति ।क्व न्वश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति ।द्वात्रिँशतं वै देवरथाह्न्यान्ययं लोकस् तँ समन्तं पृथिवी द्विस्तावत्पर्येति पृथिवी द्विस्तावत् पर्येति ताँ समन्तं पृथिवी द्विस्तावत्समुद्रः पर्येति ।पर्येति तद्यावती क्षुरस्य धारा यावद्वा मक्षिकायाः पत्रं तावानन्तरेणाऽऽकाशस् तान् इन्द्रः सुपर्णो भूत्वा वायवे प्रायच्छत् तान् वायुरात्मनि धित्वा तत्रागमयद्यत्र अश्वमेधयाजिनोऽभवन्नित्य् परिक्षितास् अश्वमेधयाजिनस् अभवन् इति एवमिव वै स वायुमेव प्रशशँस तस्माद्वायुरेव व्यष्टिर् वायुः समष्टिर् अप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद ।ततो ह भुज्युर्लाह्यायनिरुपरराम

mantra 2 ##[III.Ii.2]## sa hovAchovAcha vai so .agachChanvai te tad yatrAshvamedhayAjino gachChantIti | kva nvashvamedhayAjino gachChantIti | dvAtri{\m+}shata.n vai devarathAhnyAnyayaM lokas ta{\m+} samantaM pR^ithivI dvistAvatparyeti pR^ithivI dvistAvat paryeti tA{\m+} samantaM pR^ithivI dvistAvatsamudraH paryeti | paryeti tadyAvatI kShurasya dhArA yAvadvA makShikAyAH patra.n tAvAnantareNA.a.akAshas tAn indraH suparNo bhUtvA vAyave prAyachChat tAn vAyurAtmani dhitvA tatrAgamayadyatra ashvamedhayAjino.abhavannity parikShitAs ashvamedhayAjinas abhavan iti evamiva vai sa vAyumeva prashasha{\m+}sa tasmAdvAyureva vyaShTir vAyuH samaShTir apa punarmR^ityuM jayati ya evaM veda | tato ha bhujyurlAhyAyanirupararAma

हिन्दी अर्थ

अन मधुकराण्डका वंडा बतलाया जाता हे-पौतिमाष्यने गौपवनसे, गौोपवनने पोतिमाष्यसे, पौतिमाष्यने गौपवनसे, गौपवनने कौशिकसे, कोरिकने कोष्डिन्यसे, कौण्डिन्यते शाण्डिल्यसे, शाण्डिल्यने कौरिकसे ओर गौतमसे, से, घृतकोशिकने पराशर्यायणसे, पाराशर्यायणने पाराशयंसे, पाराशय॑ने जातुकण्यंसे, जातुकरण्य॑ने जासु रायणसे ओर यास्कसे, आसुरायणने ्रैवणिसे, त्रैवणिने ओौपजन्यनिसे, ओपजन्धनिते आसुरि, आसुरिने भारद्वाजसे, अथेदानीं ्रह्मविद्याथेस्य सधु- अव बरह्विद्याकी स्तुतिके लिये काण्डस्य वंशः स्तुत्यो ब्ह्- रह्मविा ५. प्रयोजन ह, उस = ; सव्या. मधुकाण्डका वंश बतलाया जाता

English

Yâgñavalkya said: 'He said to thee, I suppose, that they went where those go who have performed a horse-sacrifice.' He said: 'And where do they go who have performed a horse-sacrifice?' Yâgñavalkya replied: 'Thirty-two journeys of the car of the sun is this world. The earth surrounds it on every side, twice as large, and the ocean surrounds this earth on every side, twice as large. Now there is between them a space as large as the edge of a razor or the wing of a mosquito. Indra, having become a bird, handed them (through the space) to Vâyu (the air), and Vâyu (the air), holding them within himself, conveyed them to where they dwell who have performed a horse-sacrifice. Somewhat in this way did he praise Vâyu indeed. Therefore Vâyu (air) is everything by itself, and Vâyu is all things together. He who knows this, conquers death.' After that Bhugyu Lâhyâyani held his peace.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 15

बृहदारण्यकोपनिषद्

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.