Brahma Purana· Brahma Purāṇa
8
अध्याय 8 / 246

Adhyaya 8

95 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ95 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८

श्लोक 1

सत्यव्रतस् तु भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया विश्वामित्रकलत्रं तु बभार विनये स्थितः

satyavratas tu bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā viśvāmitrakalatraṃ tu babhāra vinaye sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

कि विक्रयके लिये इसके गलेमें रस्सी बँधी हुई था महर्षि विश्वामित्रको संतुष्ट करके उनकी कृपा हे; तब उस धर्मात्माने दया करके महर्षि विश्वामित्रके प्राप्त करना। महर्षिका वह पुत्र गलेमें बन्धन उस पुत्रको छुडा लिया और स्वयं ही उसका पडनेके कारण महातपस्वी गालवके नामसे भरण-पोषण किया। ऐसा करनेमें उसका उद्देश्य प्रसिद्ध हुआ ।

English

Lord Satyavrata, abidii by the rules of graceful beha¬ viour maintained the wife of Visvimitra, out of sympathy and as a result of his own vow.

अध्याय ८

श्लोक 2

हत्वा मृगान् वराहांश् च महिषांश् च वनेचरान् विश्वामित्राश्रमाभ्याशे मांसं वृक्षे बबन्ध च

hatvā mṛgān varāhāṃś ca mahiṣāṃś ca vanecarān viśvāmitrāśramābhyāśe māṃsaṃ vṛkṣe babandha ca

हिन्दी अर्थ

राजा सगरका चरित्र तथा इक्ष्वाकुवंशके मुख्य-मुख्य राजाओंका परिचय

English

He killed wild buffaloes, boars and deer and tied up the pieces of their meat Co a tree near Visv&mitra's hermitage.

अध्याय ८

श्लोक 3

उपांशुव्रतम् आस्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् पितुर् नियोगाद् अवसत् तस्मिन् वनगते नृपे

upāṃśuvratam āsthāya dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm pitur niyogād avasat tasmin vanagate nṛpe

हिन्दी अर्थ

लोमहर्षणजी कहते हैं--राजकुमार सत्यव्रत

English

Saptaptdi A rite of wmlking seven steps round the sacred fire at the coQcluiioa of the marrisge ceremony.

अध्याय ८

श्लोक 4

अयोध्यां चैव राज्यं च तथैवान्तःपुरं मुनिः याज्योपाध्यायसंयोगाद् वसिष्ठः पर्यरक्षत

ayodhyāṃ caiva rājyaṃ ca tathaivāntaḥpuraṃ muniḥ yājyopādhyāyasaṃyogād vasiṣṭhaḥ paryarakṣata

हिन्दी अर्थ

विश्वामित्रजीकी स्त्रीका पालन करने लगा। इससे मुनि बहुत संतुष्ट हुए। उन्होंने सत्यव्रतसे इच्छानुसार वर माँगनेके लिये कहा। राजकुमार बोला--'मैं इस शरीरके साथ ही स्वर्गलोकमें चला जाउँ।'

English

KSmadhmu: A mythical cow ttf Vaastka which latufied all desires.

अध्याय ८

श्लोक 5

सत्यव्रतस् तु बाल्याच् च भाविनो ऽर्थस्य वै बलात् वसिष्ठे ऽभ्यधिकं मन्युं धारयाम् आस नित्यशः

satyavratas tu bālyāc ca bhāvino 'rthasya vai balāt vasiṣṭhe 'bhyadhikaṃ manyuṃ dhārayām āsa nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

जब अनावृष्टिका भय दूर हो गया, तब विश्वामित्रने उसे पिताके राज्यपर अभिषिक्त करके उसके द्वारा यज्ञ कराया। वे महातपस्वी थे, उन्होंने देवताओं तथा वसिष्ठके देखते-देखते सत्यव्रतको शरीरसहित

English

Vdsifd 0 f VoHffkat Son of Varuca» a celebrated sage, the fiunily priest of the tolar race of kings and author of several Vedic hynni, particu¬ larly at the seventh Macdala of the igveda. He wat the typical representative of the Brahmanic dignity and power. The efforts of Visvamitra to rise to his level tem the lutt of many legends.

अध्याय ८

श्लोक 6

पित्रा हि तं तदा राष्ट्रात् त्यज्यमानं प्रियं सुतम् निवारयाम् आस मुनिर् बहुना कारणेन न

pitrā hi taṃ tadā rāṣṭrāt tyajyamānaṃ priyaṃ sutam nivārayām āsa munir bahunā kāraṇena na

हिन्दी अर्थ

स्वर्गलोकमें भेज दिया । उसकी पत्नीका नाम सत्यरथा

English

Since he znaintained his wife, sage Viivamitra was pleas¬ ed and he granted him boons.

अध्याय ८

श्लोक 7

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे न च सत्यव्रतस् तस्माद् धतवान् सप्तमे पदे

pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syāt saptame pade na ca satyavratas tasmād dhatavān saptame pade

हिन्दी अर्थ

था। वह केकयकुलकी कन्या थी । उसने हरिश्चन्द्र

English

His wife Satyaratha bom of the family of Kaikeya* bore him a sinless son, Hariicandra.

अध्याय ८

श्लोक 8

जानन् धर्मं वसिष्ठस् तु न मां त्रातीति भो द्विजाः सत्यव्रतस् तदा रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत्

jānan dharmaṃ vasiṣṭhas tu na māṃ trātīti bho dvijāḥ satyavratas tadā roṣaṃ vasiṣṭhe manasākarot

हिन्दी अर्थ

नामक निष्पाप पुत्रको जन्म दिया । राजसूय-यज्ञका अनुष्ठान करके वे सम्राट् कहलाये। हरिश्वन्द्रके पुत्रका नाम रोहित था। रोहितके हरित और हरितके पुत्र चञ्चु हुए। चञ्चुके पुत्रका नाम विजय था।

English

TriJaiktt: Satyavrat coa of kina Trayyini He was called TrisaAku because he had committed three sins: (i) he had invited the wrath of his father by going astray, (ii) he abducted ocher mea's ivives; (iii) he had consumed the cow*i flesh.

अध्याय ८

श्लोक 9

गुणबुद्ध्या तु भगवान् वसिष्ठः कृतवांस् तथा न च सत्यव्रतस् तस्य तम् उपांशुम् अबुध्यत

guṇabuddhyā tu bhagavān vasiṣṭhaḥ kṛtavāṃs tathā na ca satyavratas tasya tam upāṃśum abudhyata

हिन्दी अर्थ

वे सम्पूर्ण पृथ्वीपर विजय प्राप्त करनेके कारण विजय कहलाये। विजयके पुत्र राजा रुरुक हुए, जो धर्म और अर्थके ज्ञाता थे। रुरुकके वृक, वृकके बाहु और बाहुके सगर हुए। वे गर अर्थात्

English

Droughi jrms: There are several references to such droughu in the Puranic lore.

अध्याय ८

श्लोक 10

तस्मिन्न् अपरितोषश् च पितुर् आसीन् महात्मनः तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत् पाकशासनः

tasminn aparitoṣaś ca pitur āsīn mahātmanaḥ tena dvādaśa varṣāṇi nāvarṣat pākaśāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

विषके साथ प्रकट हुए थे, इसलिये उनका नाम सगर हुआ। उन्होंने भृगुवंशी और्वमुनिसे आग्नेय अस्त्र प्राप्तकर तालजङ्घ और हैहय नामक क्षत्रियोंको युद्धमें हराया और समूची पृथ्वीपर विजय प्राप्त

English

Xatkiya; ThtrKing oTKekaya dela. The country and the tribe derived their froffl hiiffi The dynasty belonged to the solar race.

अध्याय ८

श्लोक 11

तेन त्व् इदानीं विहितां दीक्षां तां दुर्वहां भुवि कुलस्य निष्कृतिर् विप्राः कृता सा वै भवेद् इति

tena tv idānīṃ vihitāṃ dīkṣāṃ tāṃ durvahāṃ bhuvi kulasya niṣkṛtir viprāḥ kṛtā sā vai bhaved iti

हिन्दी अर्थ

की। फिर शक, पहूव तथा पारदोंके धर्मका निराकरण किया।

English

The Haihya race comprised the follow¬ ing tribes, Vldhotras (or Vltahavyat), $aryitu, Bhojas, Avsntii, Tuoikeras (or Kuodiker)* TAlajaaghas, BhmraUs, Suj&tyasYidavas, SCrasenas, Anartas and Gedies.

अध्याय ८

श्लोक 12

न तं वसिष्ठो भगवान् पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् अभिषेक्ष्याम्य् अहं पुत्रम् अस्येत्य् एवंमतिर् मुनिः

na taṃ vasiṣṭho bhagavān pitrā tyaktaṃ nyavārayat abhiṣekṣyāmy ahaṃ putram asyety evaṃmatir muniḥ

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने पूछा--सगरकी उत्पत्ति गरके साथ कैसे हुई? उन्होंने क्रोधमें आकर शक आदि महातेजस्वी क्षत्रियोंके कुलोचित धर्माका निराकरण क्यों किया? यह सब विस्तारपूर्वक सुनाइये।

English

Sakai were originaUy Kfatriyas, but they were demoted as Madras at they incurred the displeasure and anger Brahmins.

अध्याय ८

श्लोक 13

स तु द्वादश वर्षाणि तां दीक्षाम् अवहद् बली अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः

sa tu dvādaśa varṣāṇi tāṃ dīkṣām avahad balī avidyamāne māṃse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

लोमहर्षणजीने कहा--राजा बाहु व्यसनी थे, अतः पहले हैहय नामक क्षत्रियोंने तालजट्डों और शकोंको सहायतासे उनका राज्य छीन लिया। यवन, पारद, काम्बोज तथा पहूव नामके

English

Pakiaaas; Pahlavi people or aadcnt Persians who lived in the Punjab. King Sagara defeated their conihderation, abrogated their laws, degraded them and made them wear beards.

अध्याय ८

श्लोक 14

सर्वकामदुघां दोग्ध्रीं स ददर्श नृपात्मजः तां वै क्रोधाच् च मोहाच् च श्रमाच् चैव क्षुधान्वितः

sarvakāmadughāṃ dogdhrīṃ sa dadarśa nṛpātmajaḥ tāṃ vai krodhāc ca mohāc ca śramāc caiva kṣudhānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

गणोंने भी हैहयोंके लिये पराक्रम दिखाया। राज्य छिन जानेपर राजा बाहु दुःखी हो पलीके साथ वनमें चले गये। वहीं उन्होंने अपने प्राण त्याग

English

FOradasx They are mentiwed with hill tribes, to have dwelt in the Western portion of the Him&layaa. Manu (x. 43-44) states they were Kfat- riyai but were degraded because they did not obiove sacred rites. They were ordered by king Sagara to wear long hair and they became Mlecchas and Dasyus.

अध्याय ८

श्लोक 15

देशधर्मगतो राजा जघान मुनिसत्तमाः तन्मांसं स स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान्

deśadharmagato rājā jaghāna munisattamāḥ tanmāṃsaṃ sa svayaṃ caiva viśvāmitrasya cātmajān

हिन्दी अर्थ

राजा सगरका चरित्र तथा इक्ष्वाकुवंशके मुख्य-मुख्य राजाओंका परिचय

English

Deprived of hU kingdom king B&hu went to the forest followed by his wife. In his unbearable misery he put an end to his life.

अध्याय ८

श्लोक 16

भोजयाम् आस तच् छ्रुत्वा वसिष्ठो ऽप्य् अस्य चुक्रुधे

bhojayām āsa tac chrutvā vasiṣṭho 'py asya cukrudhe

हिन्दी अर्थ

दिये। बाहुकी पत्नी यादवी गर्भवती थीं। वे भी उन्हें अभय-दान दिया और राजा सगरको रोका राजाका सहगमन करनेको प्रस्तुत हो गयीं। उन्हेँ। सगरने अपनी प्रतिज्ञा तथा गुरुके वचनका विचार

English

His pregnant wife hailing from the family of Yadus followed him. O sinless ones, previously poison had been adminis* tered to her by her co-wife.

अध्याय ८

श्लोक 17

पातयेयम् अहं क्रूर तव शङ्कुम् असंशयम् यदि ते द्वाव् इमौ शङ्कू न स्यातां वै कृतौ पुनः

pātayeyam ahaṃ krūra tava śaṅkum asaṃśayam yadi te dvāv imau śaṅkū na syātāṃ vai kṛtau punaḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी सौतने पहलेसे ही जहर दे रखा था। उन्होंने बनमें चिता बनायी और उसपर आरूढ हो पतिके साथ भस्म हो जानेका विचार किया। भृगुवंशी और्वमुनिको उनकी दशापर बड़ी दया

English

This co-wife arranged the funeral pyre of their commcm husband in the forest and ascended it. O brahmins, Aurva, the descendant of Bhrgu, protected her sympathetically.

अध्याय ८

श्लोक 18

पितुश् चापरितोषेण गुरुदोग्ध्रीवधेन च अप्रोक्षितोपयोगाच् च त्रिविधस् ते व्यतिक्रमः

pituś cāparitoṣeṇa gurudogdhrīvadhena ca aprokṣitopayogāc ca trividhas te vyatikramaḥ

हिन्दी अर्थ

आयी। उन्होंने रानीको चितामें जलनेसे रोक

English

The child in the womb came out along with the poison at the hermitage and thus the mighty king Sagara was bom.

अध्याय ८

श्लोक 19

एवं त्रीण्य् अस्य शङ्कूनि तानि दृष्ट्वा महातपाः त्रिशङ्कुर् इति होवाच त्रिशङ्कुस् तेन स स्मृतः

evaṃ trīṇy asya śaṅkūni tāni dṛṣṭvā mahātapāḥ triśaṅkur iti hovāca triśaṅkus tena sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

दिया। उन्हींके आश्रममें वह गर्भ जहरके साथ ही प्रकट हुआ। वही महाराज सगर हुए। और्वने बालकके जातकर्म आदि संस्कार किये, वेद-

English

Aurva performed the post-natal and other rites for the child. He taught him Vedas and Sistras. Thereafter, he taught him the mode of wielding miraculous weapons.

अध्याय ८

श्लोक 20

विश्वामित्रस्य दाराणाम् अनेन भरणं कृतम् तेन तस्मै वरं प्रादान् मुनिः प्रीतस् त्रिशङ्कवे

viśvāmitrasya dārāṇām anena bharaṇaṃ kṛtam tena tasmai varaṃ prādān muniḥ prītas triśaṅkave

हिन्दी अर्थ

जो देवताओंके लिये भी दुःसह है। उसीसे सगरने हैहयवंशी क्षत्रियोंका विनाश किया और लोकमें बड़ी भारी कीर्ति पायी। तदनन्तर उन्होंने शक, यवन, काम्बोज, पारद तथा पह्वगणोंका

English

Thereafter, he resolved to exterminate Sakas, Yavanai, Kambojas, Paradas and Pahlavas.

अध्याय ८

श्लोक 21

छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः सशरीरो व्रजे स्वर्गम् इत्य् एवं याचितो वरः

chandyamāno vareṇātha varaṃ vavre nṛpātmajaḥ saśarīro vraje svargam ity evaṃ yācito varaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वनाश करनेके लिये उद्योग किया। वीरवर महात्मा सगरको मार पड़नेपर वे सभी महर्षि

English

Being slaughtered by that heroic noble Sagara they sought shelter in Vasitha after submitting to that learned sage.

अध्याय ८

श्लोक 22

अनावृष्टिभये तस्मिन् गते द्वादशवार्षिके पित्र्ये राज्ये ऽभिषिच्याथ याजयाम् आस पार्थिवम्

anāvṛṣṭibhaye tasmin gate dvādaśavārṣike pitrye rājye 'bhiṣicyātha yājayām āsa pārthivam

हिन्दी अर्थ

करके केवल उनके धर्मका निराकरण किया और उनके वेष बदल दिये। शकोंके आधे मस्तकको मूँड़कर विदा कर दिया। यवनों और काम्बोजोंका सारा सिर मुँड़ा दिया। पारदोंके

English

Vasitha the extremely brilliant sage offered them free¬ dom from fear on certain conditions. He then restrained Sagara.

अध्याय ८

श्लोक 23

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः दिवम् आरोपयाम् आस सशरीरं महातपाः

miṣatāṃ devatānāṃ ca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ divam āropayām āsa saśarīraṃ mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

सारे केश उड़ा दिये। धर्मविजयी राजा सगरने इस पृथ्वीको जीतकर अश्वमेध-यज्ञको दीक्षा ली और अश्वको देशमें विचरनेके लिये छोड़ा। वह अश्व जब पूर्व-दक्षिण

English

On hearing the words of his preceptor and being faithful to his promise Sagara suppressed their traditional rituals and changed their guise.

अध्याय ८

श्लोक 24

तस्य सत्यरथा नाम पत्नी कैकेयवंशजा कुमारं जनयाम् आस हरिश्चन्द्रम् अकल्मषम्

tasya satyarathā nāma patnī kaikeyavaṃśajā kumāraṃ janayām āsa hariścandram akalmaṣam

हिन्दी अर्थ

समुद्रके तटपर विचर रहा था, उस समय किसीने उसको चुरा लिया और पृथ्वीके भीतर छिपा दिया। राजाने अपने पुत्रोंसे उस प्रदेशको खुदवाया । महासागरकी खुदाई होते समय उन्होंने वहाँ आदिपुरुष

English

He released Sakas after shaving half of their heads. He completely shaved off the heads of Yavanas and Kambojas.

अध्याय ८

श्लोक 25

स वै राजा हरिश्चन्द्रस् त्रैशङ्कव इति स्मृतः आहर्ता राजसूयस्य सम्राड् इति ह विश्रुतः

sa vai rājā hariścandras traiśaṅkava iti smṛtaḥ āhartā rājasūyasya samrāḍ iti ha viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुको जो हरि, कृष्ण और प्रजापति नामसे भी प्रसिद्ध हैं, महर्षि कपिलके रूपमें शयन करते देखा। जागनेपर उनके नेत्रोंके तेजसे

English

The Paradas were made to keep their tresses untied and the Pahlavas were asked to grow moustaches and beards. They were deprived of Vedic studies and the chanting of Va;a}kkra Manras by that noble king.

अध्याय ८

श्लोक 26

हरिश्चन्द्रस्य पुत्रो ऽभूद् रोहितो नाम पार्थिवः हरितो रोहितस्याथ चञ्चुर् हारित उच्यते

hariścandrasya putro 'bhūd rohito nāma pārthivaḥ harito rohitasyātha cañcur hārita ucyate

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठको शरणमें गये और उनके चरणोंपर गिर वे सभी जलकर भस्म हो गये। केवल चार ही पडे । तब महातेजस्वी वसिष्ठने कुछ शर्तके साथ बचे, जिनके नाम हैँ--बर्हिकेतु, सुकेतु, धर्मरथ

English

After conquering this Earth, that virtuous and victorious king took initiation tor the horsesacrifice and released the sacri¬ ficial horse to wonder at will.*

अध्याय ८

श्लोक 27

विजयश् च मुनिश्रेष्ठाश् चञ्चुपुत्रो बभूव ह जेता स सर्वपृथिवीं विजयस् तेन स स्मृतः

vijayaś ca muniśreṣṭhāś cañcuputro babhūva ha jetā sa sarvapṛthivīṃ vijayas tena sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

और पञ्चनद। ये ही राजाके वंश चलानेवाले हुए। कपिलरूपधारी भगवान् नारायणने उन्हें वरदान दिया कि “राजा इक्ष्वाकुका वंश अक्षय होगा और इसकी कीर्ति कभी मिट नहीं सकती।'

English

O excellent sages, they were burned by the fiery splen¬ dour that came out of his eyes as he woke up. But four of them escaped.

अध्याय ८

श्लोक 28

रुरुकस् तनयस् तस्य राजा धर्मार्थकोविदः रुरुकस्य वृकः पुत्रो वृकाद् बाहुस् तु जज्ञिवान्

rurukas tanayas tasya rājā dharmārthakovidaḥ rurukasya vṛkaḥ putro vṛkād bāhus tu jajñivān

हिन्दी अर्थ

भगवानूने समुद्रको सगरका पुत्र बना दिया और अन्तमें उन्हें अक्षय स्वर्गवासके लिये भी आशीर्वाद दिया। उस समय समुद्रने अर्घ्य लेकर महाराज सगरका वन्दन किया। सगरका पुत्र होनेके कारण

English

They were Barhiketu, Suketu, king Dharmaratha and the valorous PaAcanada. Th were the kings who main¬ tained the line.

अध्याय ८

श्लोक 29

हैहयास् तालजङ्घाश् च निरस्यन्ति स्म तं नृपम् तत्पत्नी गर्भम् आदाय और्वस्याश्रमम् आविशत्

haihayās tālajaṅghāś ca nirasyanti sma taṃ nṛpam tatpatnī garbham ādāya aurvasyāśramam āviśat

हिन्दी अर्थ

ही समुद्रका नाम सागर हुआ। उन्होंने अश्वमेध- यज्ञके उस अश्वको पुनः समुद्रसे प्राप्त किया और उसके द्वारा सौ अश्वमेध-यज्ञके अनुष्ठान पूर्ण किये हमने सुना है, राजा सगरके साठ हजार पुत्र थे।

English

Cff/af—people living in the Cola country in the South. The Cola country extended along the Goromandal coastal plain from Tinq>ati to Pud- dukottai where it abutted oo, the Findy territ. Its ewe was the middle K&ved basin with Karur and Tiruchirpalli as its main centre.

अध्याय ८

श्लोक 30

नासत्यो धार्मिकश् चैव स ह धर्मयुगे ऽभवत् सगरस् तु सुतो बाहोर् यज्ञे सह गरेण वै

nāsatyo dhārmikaś caiva sa ha dharmayuge 'bhavat sagaras tu suto bāhor yajñe saha gareṇa vai

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने पूछा--साधुवर ! सगरके साठ हजार पुत्र कैसे हुए। वे अत्यन्त बलवान् और वीर किस प्रकार हुए?

English

An ancient sage, identified with Viwu and considered as the founder of S&dikhya syitenu

अध्याय ८

श्लोक 31

और्वस्याश्रमम् आसाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः आग्नेयम् अस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात् सगरो नृपः

aurvasyāśramam āsādya bhārgaveṇābhirakṣitaḥ āgneyam astraṃ labdhvā ca bhārgavāt sagaro nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

लोमहर्षणजीने कहा--सगरकी दो रानियाँ थीं, जो तपस्या करके अपने पाप दग्ध कर चुकी थीं। उनमें बड़ी रानी विदर्भनरेशको कन्या थीं। उनका नाम केशिनी था। छोटी रानीका

English

Hence, the ocean earned the title S&gara. Sagara got back the sacrificial horse from the ocean.

अध्याय ८

श्लोक 32

जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजङ्घान् सहैहयान् शकानां पह्नवानां च धर्मं निरसद् अच्युतः क्षत्रियाणां मुनिश्रेष्ठाः पारदानां च धर्मवित्

jigāya pṛthivīṃ hatvā tālajaṅghān sahaihayān śakānāṃ pahnavānāṃ ca dharmaṃ nirasad acyutaḥ kṣatriyāṇāṃ muniśreṣṭhāḥ pāradānāṃ ca dharmavit

हिन्दी अर्थ

नाम महती था। वह अरिष्टनेमिको पुत्री तथा परम धर्मपरायणा थी। इस पृथ्वीपर उसके रूपको समता करनेवाली दूसरी कोई स्त्री नहीं थी। महर्षि और्वने उन दोनोंको इस प्रकार

English

That king of great fame performed a hiuidred horse sacrifices. We have already heard that he had sixty thousand sons.

अध्याय ८

श्लोक 33

कथं स सगरो जातो गरेणैव सहाच्युतः किमर्थं च शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम्

kathaṃ sa sagaro jāto gareṇaiva sahācyutaḥ kimarthaṃ ca śakādīnāṃ kṣatriyāṇāṃ mahaujasām

हिन्दी अर्थ

तूँबी उत्पन्न की। उसके भीतर तिलके बराबर

English

O Sutaja, how were the mighty valorous sixty thousand sons of Sagara bom? By what process or holy rite were they bom?

अध्याय ८

श्लोक 34

धर्मान् कुलोचितान् राजा क्रुद्धो निरसद् अच्युतः एतन् नः सर्वम् आचक्ष्व विस्तरेण महामते

dharmān kulocitān rājā kruddho nirasad acyutaḥ etan naḥ sarvam ācakṣva vistareṇa mahāmate

हिन्दी अर्थ

बढ़ने लगे। राजाने उन सब गर्भाको घीसे भरे हुए घडोंमें रखवा दिया और उनका पोषण करनेके लिये प्रत्येकके पीछे एक-एक धाय नियुक्त कर दी। तत्पश्चात् क्रमशः दस महीनोंमें

English

King Mitrasaha became well known as Kalmap&da. Kalmafapada's s<m was known as Sarvakarma.

अध्याय ८

श्लोक 35

बाहोर् व्यसनिनः पूर्वं हृतं राज्यम् अभूत् किल हैहयैस् तालजङ्घैश् च शकैः सार्धं द्विजोत्तमाः

bāhor vyasaninaḥ pūrvaṃ hṛtaṃ rājyam abhūt kila haihayais tālajaṅghaiś ca śakaiḥ sārdhaṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

सगरको प्रसन्नता बढ़ानेवाले वे सभी कुमार उठ खड़े हुए। पञ्चजन ही राजा बनाये गये। पञ्चजनके पुत्र अंशुमान् हुए, जो बड़े पराक्रमी थे। उनके पुत्र दिलीप हुए, जो खट्वाङ्गके नामसे भी

English

They were Anamitra and Raghu. They were the most excellent of all good kings. Anamitra's son was Duliduha who was a scholarly king.

अध्याय ८

श्लोक 36

यवनाः पारदाश् चैव काम्बोजाः पह्नवास् तथा एते ह्य् अपि गणाः पञ्च हैहयार्थे पराक्रमन्

yavanāḥ pāradāś caiva kāmbojāḥ pahnavās tathā ete hy api gaṇāḥ pañca haihayārthe parākraman

हिन्दी अर्थ

प्रसिद्ध हैं, जिन्होंने स्वर्गसे यहाँ आकर दो घड़ीके ही जीवनमें अपनी बुद्धि तथा सत्यके प्रभावसे परमार्थ-साधनके द्वारा तीनों लोक जीत लिये। दिलीपके पुत्र महाराज भगीरथ हुए,

English

Sala's son ww a righteous soul, Ukya. VajranAbha was his son and Nala was the son of that noble monaioh.

अध्याय ८

श्लोक 37

हृतराज्यस् तदा राजा स वै बाहुर् वनं ययौ पत्न्या चानुगतो दुःखी तत्र प्राणान् अवासृजत्

hṛtarājyas tadā rājā sa vai bāhur vanaṃ yayau patnyā cānugato duḥkhī tatra prāṇān avāsṛjat

हिन्दी अर्थ

जिन्होंने नदियोंमें श्रेष्ठ गङ्गाको स्वर्गसे पृथ्वीपर उतारकर समुद्रतक पहुँचाया और उन्हें अपनी पुत्री बना लिया। भगीरथकी पुत्री होनेके कारण ही गङ्गाको भागीरथी कहते हैं। भगीरथके पुत्र

English

O excellent sages, only two Nalas are known in the Pur&OSLS. One was Virasena's son and the other a leading scion of the Iktvaku race.

अध्याय ८

श्लोक 38

पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो ऽन्वगात् सपत्न्या च गरस् तस्यै दत्तः पूर्वं किलानघाः

patnī tu yādavī tasya sagarbhā pṛṣṭhato 'nvagāt sapatnyā ca garas tasyai dattaḥ pūrvaṃ kilānaghāḥ

हिन्दी अर्थ

राजा श्रुत हुए। श्रुतके पुत्र नाभाग हुए, जो बड़े धर्मात्मा थे। नाभागके पुत्र अम्बरीष हुए, जो सिन्धुद्वीपके पिता थे। सिन्धुद्वीपके पुत्र अयुताजित् हुए और अयुताजित्से महायशस्वी ऋतुपर्णको

English

He who reads this creation of Aditya, Vivasvin, lord Sraddhadeva, the bestower of nourishment to the people shall be blessed with progeny. He will attain the world of VivasYin*

अध्याय ८

श्लोक 39

सा तु भर्तुश् चितां कृत्वा वने ताम् अभ्यरोहत और्वस् तां भार्गवो विप्राः कारुण्यात् समवारयत्

sā tu bhartuś citāṃ kṛtvā vane tām abhyarohata aurvas tāṃ bhārgavo viprāḥ kāruṇyāt samavārayat

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति हुई, जो द्यूतविद्याके रहस्यको जानते थे।

English

She, having made a pyre for her husband in the forest, climbed onto it; Aurva the Bhargava, out of compassion, stopped her, Brahmins.

अध्याय ८

श्लोक 40

तस्याश्रमे च गर्भः स गरेणैव सहाच्युतः व्यजायत महाबाहुः सगरो नाम पार्थिवः

tasyāśrame ca garbhaḥ sa gareṇaiva sahācyutaḥ vyajāyata mahābāhuḥ sagaro nāma pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

वरदान दिया-'एक रानी साठ हजार पुत्र प्राप्त राजा ऋतुपर्ण महाराज नलके सखा तथा बड़े करेगी और दूसरीको एक ही पुत्र होगा, किंतु बलवान् थे। ऋतुपर्णके पुत्र महायशस्वी आर्तुपर्णि वह वंश चलानेवाला होगा। इन दो वरोंमेंसे हुए। उनके पुत्र सुदास हुए, जो इन्द्रके मित्र थे। जिसकी जिसे इच्छा हो, वह वही ले ले।' तब सुदासके पुत्रको सौदास बताया गया है; वे ही

English

In his hermitage that child, together with the poison (gara) given to her, was born, the mighty-armed king named Sagara.

अध्याय ८

श्लोक 41

और्वस् तु जातकर्मादींस् तस्य कृत्वा महात्मनः अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततो ऽस्त्रं प्रत्यपादयत्

aurvas tu jātakarmādīṃs tasya kṛtvā mahātmanaḥ adhyāpya vedaśāstrāṇi tato 'straṃ pratyapādayat

हिन्दी अर्थ

उनमेंसे एकने साठ हजार पुत्रोंका वरदान ग्रहण कल्माषपादके नामसे विख्यात हुए तथा राजा किया और दूसरीने वंश चलानेवाले एक ही मित्रसह भी उन्हींका नाम था। कल्माषपादके पुत्रको प्राप्त करना चाहा। मुनिने 'तथास्तु' पुत्र सर्वकर्मा हुए, सर्वकर्माके पुत्र अनरण्य थे। कहकर वरदान दे दिया; फिर एक रानीके राजा अनरण्यके दो पुत्र हुए-अनमित्र और रघु।

English

Aurva performed the birth rites and the rest for the great-souled boy, taught him the Vedas and the sciences, then gave him the weapon,

अध्याय ८

श्लोक 42

आग्नेयं तु महाभागा अमरैर् अपि दुःसहम् स तेनास्त्रबलेनाजौ बलेन च समन्वितः

āgneyaṃ tu mahābhāgā amarair api duḥsaham sa tenāstrabalenājau balena ca samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चजन हुए और दूसरीने बीजसे भरी हुई एक अनमित्रके पुत्र राजा दुलिदुह थे। उनके पुत्रका

English

the fire-weapon, fortunate ones, unbearable even to the immortals. With the power of that weapon and his strength, in battle

अध्याय ८

श्लोक 43

हैहयान् विजघानाशु क्रुद्धो रुद्रः पशून् इव आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः

haihayān vijaghānāśu kruddho rudraḥ paśūn iva ājahāra ca lokeṣu kīrtiṃ kīrtimatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रवंशके अन्तर्गत जह, कुशिक तथा भृगुबंशका संक्षिप्त वर्णन २७

English

he quickly slew the Haihayas, angry like Rudra among beasts, and won fame in the worlds, the best of the famous.

अध्याय ८

श्लोक 44

ततः शकांश् च यवनान् काम्बोजान् पारदांस् तथा पह्नवांश् चैव निःशेषान् कर्तुं व्यवसितो नृपः

tataḥ śakāṃś ca yavanān kāmbojān pāradāṃs tathā pahnavāṃś caiva niḥśeṣān kartuṃ vyavasito nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

नाम दिलीप हुआ, जो भगवान् श्रीरामचन्द्रजीके अहीनगुसे सुधन्वा, सुधन्वासे राजा शल, शलसे प्रपितामह थे। दिलीपके पुत्र महाबाहु रघु हुए, धर्मात्मा उक्य, उक्यसे वज्रनाभ और वज्रनाभसे जो अयोध्याके महाबली सम्राट् थे। रघुके अज नलका जन्म हुआ। मुनिवरो! पुराणमें दो ही और अजके पुत्र दशरथ हुए। दशरथसे महायशस्वी नल प्रसिद्ध हैं-एक तो चन्द्रबंशीय वीरसेनके

English

Then the king resolved to destroy completely the Shakas, Yavanas, Kambojas, Paradas and Pahlavas.

अध्याय ८

श्लोक 45

ते वध्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना वसिष्ठं शरणं गत्वा प्रणिपेतुर् मनीषिणम्

te vadhyamānā vīreṇa sagareṇa mahātmanā vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ gatvā praṇipetur manīṣiṇam

हिन्दी अर्थ

धर्मात्मा श्रीरामका प्रादुर्भाव हुआ। श्रीरामचन्द्रजीके पुत्र थे और दूसरे इक्ष्वाकुवंशके धुरंधर वीर थे। पुत्र कुशके नामसे विख्यात हुए। कुशसे अतिथिका इक्ष्वाकुवंशके मुख्य-मुख्य पुरुषोंके नाम बताये जन्म हुआ, जो बड़े यशस्वी और धर्मात्मा थे। गये। ये सूर्यवंशके अत्यन्त तेजस्वी राजा थे। अतिथिके पुत्र महापराक्रमी निषध थे। निषधके अदितिनन्दन सूर्यको तथा प्रजाओंके पोषक

English

Being slain by the great-souled hero Sagara, they went to the wise Vasishtha for refuge and bowed down.

अध्याय ८

श्लोक 46

वसिष्ठस् त्व् अथ तान् दृष्ट्वा समयेन महाद्युतिः सगरं वारयाम् आस तेषां दत्त्वाभयं तदा

vasiṣṭhas tv atha tān dṛṣṭvā samayena mahādyutiḥ sagaraṃ vārayām āsa teṣāṃ dattvābhayaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

नल और नलके नभ हुए। नभके पुण्डरीक और श्राद्धदेव मनुको इस सृष्टि-परम्पराका पाठ पुण्डरीकके क्षेमधन्वा हुए। क्षेमधन्वाके पुत्र करनेवाला मनुष्य संतानवान् होता और सूर्यका महाप्रतापी देवानीक थे। देवानीकसे अहीनगु, सायुज्य प्राप्त करता है।

English

Vasishtha, of great radiance, seeing them, by an agreement restrained Sagara, giving them assurance of safety.

अध्याय ८

श्लोक 47

सगरः स्वां प्रतिज्ञां तु गुरोर् वाक्यं निशम्य च धर्मं जघान तेषां वै वेषान् अन्यांश् चकार ह

sagaraḥ svāṃ pratijñāṃ tu guror vākyaṃ niśamya ca dharmaṃ jaghāna teṣāṃ vai veṣān anyāṃś cakāra ha

हिन्दी अर्थ

चन्द्रवंशके अन्तर्गत जह, कुशिक तथा भृगुवंशका संक्षिप्त वर्णन

English

Sagara, hearing his teacher's word and mindful of his own vow, destroyed their dharma and made other dress for them.

अध्याय ८

श्लोक 48

अर्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् यवनानां शिरः सर्वं काम्बोजानां तथैव च

ardhaṃ śakānāṃ śiraso muṇḍayitvā vyasarjayat yavanānāṃ śiraḥ sarvaṃ kāmbojānāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

लोमहर्षणजी कहते हैं- पूर्वकालमें जब ब्रह्माजी धारण करता है। इस प्रकार महर्षियोंके स्तवनसे सृष्टिका विस्तार करना चाहते थे, उस समय तेजको पाकर महाभाग चन्द्रमाने बहुत वर्षांतक उनके मनसे महर्षि अत्रिका प्रादुर्भाव हुआ, जो तपस्या की; उससे संतुष्ट होकर ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ चन्द्रमाके पिता थे। सुननेमें आया है कि अत्रिने ब्रह्माजीने उन्हें बीज, ओषधि, जल तथा ब्राह्मणोंका

English

He shaved half the heads of the Shakas and let them go; the Yavanas had their whole heads shaved, and likewise the Kambojas.

अध्याय ८

श्लोक 49

पारदा मुक्तकेशाश् च पह्नवाञ् श्मश्रुधारिणः निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास् तेन महात्मना

pāradā muktakeśāś ca pahnavāñ śmaśrudhāriṇaḥ niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ kṛtās tena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

तीन हजार दिव्य वर्षांतक अनुत्तर नामकी तपस्या राजा बना दिया। मृदुल स्वभाववालोंमें सबसे श्रेष्ठ की थी, उसमें उनका वीर्य ऊर्ध्वगामी हो गया सोमने वह विशाल राज्य पाकर राजसूय-यज्ञका था। वही चन्द्रमाके रूपमें प्रकट हुआ। महर्षिका वह तेज ऊर्ध्वगामी होनेपर उनके नेत्रॉंसे जलके

English

The Paradas were made loose-haired, the Pahlavas beard-wearing; by that great-souled king they were deprived of Vedic study and the vashat call.

अध्याय ८

श्लोक 50

शका यवनकाम्बोजाः पारदाश् च द्विजोत्तमाः कोणिसर्पा माहिषका दर्वाश् चोलाः सकेरलाः

śakā yavanakāmbojāḥ pāradāś ca dvijottamāḥ koṇisarpā māhiṣakā darvāś colāḥ sakeralāḥ

हिन्दी अर्थ

रूपमें गिरा और दसों दिशाओंको प्रकाशित करने लगा। चन्द्रमाको गिरा देख लोकपितामह ब्रह्माजीने सम्पूर्ण लोकोंके हितको इच्छासे उसे रथपर बिठाया। अत्रिके पुत्र महात्मा सोमके गिरनेपर ब्रह्माजीके 09. 4 न 76 न ४224710 x

English

The Shakas, Yavanas, Kambojas and Paradas, best of Brahmins, the Konisarpas, Mahishakas, Darvas, Cholas and Keralas —

अध्याय ८

श्लोक 51

सर्वे ते क्षत्रिया विप्रा धर्मस् तेषां निराकृतः वसिष्ठवचनाद् राज्ञा सगरेण महात्मना

sarve te kṣatriyā viprā dharmas teṣāṃ nirākṛtaḥ vasiṣṭhavacanād rājñā sagareṇa mahātmanā

हिन्दी अर्थ

पुत्र तथा अन्य महर्षि उनकी स्तुति करने लगे। ७ / /// रै (2 त. . fe स स्तुति करनेपर उन्होंने अपना तेज समस्त लोकोंको हर पुष्टिके लिये सब ओर फैला दिया । चन्द्रमाने उस श्रेष्ठ रथपर बैठकर समुद्रपर्यन्त समूची पृथ्वीकी

English

all of these, Brahmins, were Kshatriyas, whose dharma was removed by the great-souled king Sagara at Vasishtha's word.

अध्याय ८

श्लोक 52

स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुंधराम् अश्वं प्रचारयाम् आस वाजिमेधाय दीक्षितः

sa dharmavijayī rājā vijityemāṃ vasuṃdharām aśvaṃ pracārayām āsa vājimedhāya dīkṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

इक्कीस बार परिक्रमा को। उस समय उनका जो तेज चूकर पृथ्वीपर गिरा, उससे सब प्रकारके अन्न आदि उत्पन्न हुए, जिनसे यह जगत् जीवन

English

That king, victorious through dharma, having conquered this earth, consecrated for the horse-sacrifice, let a horse roam.

अध्याय ८

श्लोक 53

तस्य चारयतः सो ऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे वेलासमीपे ऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः

tasya cārayataḥ so 'śvaḥ samudre pūrvadakṣiṇe velāsamīpe 'pahṛto bhūmiṃ caiva praveśitaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुष्ठान किया, जिसमें लाखोंकी दक्षिणा बॉटी बोलते और बुद्धिको पवित्र रखते थे। तीनों लोकोंमें गयी। उस यज्ञमें सिनी, कुहू, द्युति, पुष्टि, प्रभा, उनके समान यशस्वी दूसरा कोई नहीं था। वे वसु, कीर्ति, धृति तथा लक्ष्मी-इन नौ देवियोंने ब्रह्मवादी, शान्त, धर्मज्ञ तथा सत्यवादी थे। इसीलिये

English

As he let it roam, that horse in the south-eastern sea near the shore was stolen and led into the earth.

अध्याय ८

श्लोक 54

स तं देशं तदा पुत्रैः खानयाम् आस पार्थिवः आसेदुस् ते तदा तत्र खन्यमाने महार्णवे

sa taṃ deśaṃ tadā putraiḥ khānayām āsa pārthivaḥ āsedus te tadā tatra khanyamāne mahārṇave

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमाका सेवन किया। यज्ञके अन्तमें अवभृथ- स्रानके पश्चात् सम्पूर्ण देवताओं तथा ऋषियोंने

English

The king had that place dug by his sons. While the great ocean was being dug, they came upon

अध्याय ८

श्लोक 55

तम् आदिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम् विष्णुं कपिलरूपेण स्वपन्तं पुरुषं तदा

tam ādipuruṣaṃ devaṃ hariṃ kṛṣṇaṃ prajāpatim viṣṇuṃ kapilarūpeṇa svapantaṃ puruṣaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

यशस्विनी उर्वशीने मान छोड़कर उनका वरण किया। राजा पुरूरवा उर्वशीके साथ पवित्र स्थानोंमें

English

that primal being, God Hari, Krishna, the Prajapati Vishnu, then asleep in the form of Kapila.

अध्याय ८

श्लोक 56

तस्य चक्षुःसमुत्थेन तेजसा प्रतिबुध्यतः दग्धाः सर्वे मुनिश्रेष्ठाश् चत्वारस् त्व् अवशेषिताः

tasya cakṣuḥsamutthena tejasā pratibudhyataḥ dagdhāḥ sarve muniśreṣṭhāś catvāras tv avaśeṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

उनका पूजन किया राजाधिराज सोम दसों दिशाओंको उनसठ वर्षोतक विहार करते रहे। उन्होंने महर्षियोंद्वारा

English

By the brilliance arising from his eyes as he awoke, all were burnt, best of sages, except four who remained:

अध्याय ८

श्लोक 57

बर्हिकेतुः सुकेतुश् च तथा धर्मरथो नृपः शूरः पञ्चनदश् चैव तस्य वंशकरा नृपाः

barhiketuḥ suketuś ca tathā dharmaratho nṛpaḥ śūraḥ pañcanadaś caiva tasya vaṃśakarā nṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकाशित करने लगे। महर्षियोंद्वारा सत्कृत वह दुर्लभ ऐश्वर्य पाकर चन्द्रमाको बुद्धि भ्रान्त हो गयी। उनमें विनयका भाव दूर हो गया और अनीति आ गयी; फिर तो ऐश्वर्यके मदसे मोहित

English

Barhiketu, Suketu, King Dharmaratha, and Shura Panchanada: these kings were the continuers of his line.

अध्याय ८

श्लोक 58

प्रादाच् च तस्मै भगवान् हरिर् नारायणो वरम् अक्षयं वंशम् इक्ष्वाकोः कीर्तिं चाप्य् अनिवर्तिनीम्

prādāc ca tasmai bhagavān harir nārāyaṇo varam akṣayaṃ vaṃśam ikṣvākoḥ kīrtiṃ cāpy anivartinīm

हिन्दी अर्थ

होकर उन्होंने बृहस्पतिजीकी पत्नी ताराका अपहरण कर लिया। देवताओं और देवर्षियोंके बारंबार प्रार्थना करनेपर भी उन्होंने बुहस्पतिजीको तारा नहीं लौटायी। तब ब्रह्माजीने स्वयं ही बीचमें

English

The revered Hari-Narayana gave him a boon: an imperishable line of Ikshvaku and unfailing fame,

अध्याय ८

श्लोक 59

पुत्रं समुद्रं च विभुः स्वर्गे वासं तथाक्षयम् समुद्रश् चार्घम् आदाय ववन्दे तं महीपतिम्

putraṃ samudraṃ ca vibhuḥ svarge vāsaṃ tathākṣayam samudraś cārgham ādāya vavande taṃ mahīpatim

हिन्दी अर्थ

पड़कर ताराको वापस कराया। उस समय वह गर्भिणी थी, यह देख बृहस्पतिजीने कुपित होकर कहा-- मेरै क्षेत्रमें तुम्हें दूसरेका गर्भ नहीं धारण करना चाहिए।' तब उसने तृणके समूहपर उस

English

a son — Samudra (the Ocean) — and an imperishable abode in heaven. The Ocean took an arghya and bowed to that king.

अध्याय ८

श्लोक 60

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य ह तं चाश्वमेधिकं सो ऽश्वं समुद्राद् उपलब्धवान्

sāgaratvaṃ ca lebhe sa karmaṇā tena tasya ha taṃ cāśvamedhikaṃ so 'śvaṃ samudrād upalabdhavān

हिन्दी अर्थ

गर्भको त्याग दिया। पैदा होते ही उसने अपने तेजसे देवताओंके विग्रहको लज्जित कर दिया। उस समय ब्रह्माजीने तारासे पूछा-'ठीक-ठीक बताओ, यह किसका पुत्र है ?' तब वह हाथ

English

By that deed he obtained the name Sagara's (ocean's) own; and he got that sacrificial horse back from the ocean.

अध्याय ८

श्लोक 61

आजहाराश्वमेधानां शतं स सुमहातपाः पुत्राणां च सहस्राणि षष्टिस् तस्येति नः श्रुतम्

ājahārāśvamedhānāṃ śataṃ sa sumahātapāḥ putrāṇāṃ ca sahasrāṇi ṣaṣṭis tasyeti naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

जोड़कर बोली--' चन्द्रमाका है।' इतना सुनते ही राजा सोमने उस बालकको गोदमें उठा लिया और उसका मस्तक सूँघकर बुध नाम रखा। यह बालक बड़ा बुद्धिमान् था। बुध आकाशमें चन्द्रमासे

English

That great ascetic performed a hundred horse-sacrifices, and we have heard that he had sixty thousand sons.

अध्याय ८

श्लोक 62

सगरस्यात्मजा वीराः कथं जाता महाबलाः विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन सत्तम

sagarasyātmajā vīrāḥ kathaṃ jātā mahābalāḥ vikrāntāḥ ṣaṣṭisāhasrā vidhinā kena sattama

हिन्दी अर्थ

प्रतिकूल दिशामें उदित होते हैं।

English

"How were the heroic sons of Sagara born, greatly mighty and valiant, sixty thousand, by what procedure, best one?"

अध्याय ८

श्लोक 63

द्वे भार्ये सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्बिषे ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम नामतः

dve bhārye sagarasyāstāṃ tapasā dagdhakilbiṣe jyeṣṭhā vidarbhaduhitā keśinī nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिवरो! बुधके पुत्र पुरूरवा हुए, जो बड़े

English

Sagara had two wives, whose sins were burned away by austerity: the elder was a daughter of the Vidarbha king, named Keshini,

अध्याय ८

श्लोक 64

कनीयसी तु महती पत्नी परमधर्मिणी अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि

kanīyasī tu mahatī patnī paramadharmiṇī ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi

हिन्दी अर्थ

प्रशंसित प्रयागमें राज्य किया। उनका ऐसा ही प्रभाव था। पुरूरवाके सात पुत्र हुए, जो गन्धर्वलोकमें प्रसिद्ध और देवकुमारोंके समान सुन्दर थे। उनके नाम इस प्रकार हैं-आयु, अमावसु, विश्वायु,

English

and the younger, great and exceedingly righteous, was a daughter of Arishtanemi, unequalled on earth in beauty.

अध्याय ८

श्लोक 65

और्वस् ताभ्यां वरं प्रादात् तद् बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः षष्टिं पुत्रसहस्राणि गृह्णात्व् एका नितम्बिनी

aurvas tābhyāṃ varaṃ prādāt tad budhyadhvaṃ dvijottamāḥ ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi gṛhṇātv ekā nitambinī

हिन्दी अर्थ

धर्मात्मा श्रुतायु, दुढायु, वनायु तथा बह्वायु-ये सब उर्वशीके गर्भसे उत्पन्न हुए थे। अमावसुके पुत्र राजा भीम हुए। भीमके पुत्र काञ्चनप्रभ और उनके पुत्र महाबली सुहोत्र हुए। सुहोत्रके पुत्रका

English

Aurva gave them a boon; understand that, best of Brahmins: "One of the fair-hipped women may take sixty thousand sons,

अध्याय ८

श्लोक 66

एकं वंशधरं त्व् एका यथेष्टं वरयत्व् इति तत्रैका जगृहे पुत्रान् षष्टिसाहस्रसंमितान्

ekaṃ vaṃśadharaṃ tv ekā yatheṣṭaṃ varayatv iti tatraikā jagṛhe putrān ṣaṣṭisāhasrasaṃmitān

हिन्दी अर्थ

नाम जहु था, जो केशिनीके गर्भसे उत्पन्न हुए थे। उन्होंने सर्पमेध नामक महान् यज्ञका अनुष्ठान किया। एक बार गङ्गा उन्हें पति बनानेके लोभसे उनके पास गयीं, किन्तु उन्होंने अनिच्छा प्रकट

English

and the other one son to continue the line; let each choose as she wishes." Thereupon one took sons numbering sixty thousand;

अध्याय ८

श्लोक 67

एकं वंशधरं त्व् एका तथेत्य् आह ततो मुनिः राजा पञ्चजनो नाम बभूव स महाद्युतिः

ekaṃ vaṃśadharaṃ tv ekā tathety āha tato muniḥ rājā pañcajano nāma babhūva sa mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

कर दी। तब गङ्घाने उनकी यज्ञशाला बहा दी। यह देख जहुने क्रोधमें भरकर कहा-- गङ्गे ! मैं तेरा जल पीकर तेरे इस प्रयत्रको अभी व्यर्थ किये देता हूँ। तू अपने इस घमंडका फल शीघ्र

English

the other chose one son to carry the line. The sage said "So be it." Then a king named Panchajana, of great radiance, came to be.

अध्याय ८

श्लोक 68

इतरा सुषुवे तुम्बीं बीजपूर्णाम् इति श्रुतिः तत्र षष्टिसहस्राणि गर्भास् ते तिलसंमिताः

itarā suṣuve tumbīṃ bījapūrṇām iti śrutiḥ tatra ṣaṣṭisahasrāṇi garbhās te tilasaṃmitāḥ

हिन्दी अर्थ

पा ले।' यों कहकर उन्होंने गङ्गाको पी लिया। यह देख महर्षियोंने बड़ी अनुनय करके गङ्गाको जह्नकी पुत्रीके रूपमें प्राप्त किया, तबसे वे जाह्नवी

English

The other bore a gourd full of seeds, so the tradition says; in it were sixty thousand embryos, the size of sesame seeds.

अध्याय ८

श्लोक 69

संबभूवुर् यथाकालं ववृधुश् च यथासुखम् घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान् गर्भान् निदधे ततः

saṃbabhūvur yathākālaṃ vavṛdhuś ca yathāsukham ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tān garbhān nidadhe tataḥ

हिन्दी अर्थ

कावेरीके साथ विवाह किया। युवनाश्वके शापवश गङ्गा अपने आधे स्वरूपसे सरिताओंमें श्रेष्ठ कावेरीमें

English

In due time they came to be and grew happily. Then he placed those embryos in pots full of ghee.

अध्याय ८

श्लोक 70

धात्रीश् चैकैकशः प्रादात् तावतीः पोषणे नृपः ततो दशसु मासेषु समुत्तस्थुर् यथाक्रमम्

dhātrīś caikaikaśaḥ prādāt tāvatīḥ poṣaṇe nṛpaḥ tato daśasu māseṣu samuttasthur yathākramam

हिन्दी अर्थ

विद्वान्, तेजस्वी, दानशील, यज्ञकर्ता तथा अधिक मिल गयी थीं। जहुने कावेरीके गर्भसे सुनद्य

English

The king gave one nurse for each, as many for their nourishment; then after ten months they rose up in order.

अध्याय ८

श्लोक 71

कुमारास् ते यथाकालं सगरप्रीतिवर्धनाः षष्टिपुत्रसहस्राणि तस्यैवम् अभवन् द्विजाः

kumārās te yathākālaṃ sagaraprītivardhanāḥ ṣaṣṭiputrasahasrāṇi tasyaivam abhavan dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षिणा देनेवाले थे। वे ब्रह्मवादी, पराक्रमी तथा

English

Those boys, in due time, increasing Sagara's joy, thus became his sixty thousand sons, Brahmins,

अध्याय ८

श्लोक 72

गर्भाद् अलाबूमध्याद् वै जातानि पृथिवीपतेः तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानां महात्मनाम्

garbhād alābūmadhyād vai jātāni pṛthivīpateḥ teṣāṃ nārāyaṇaṃ tejaḥ praviṣṭānāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

नामक धार्मिक पुत्रको जन्म दिया। सुनद्यके पुत्र

English

born from the middle of the gourd-womb of the king of the earth. Of those great-souled ones who had entered Narayana's brilliance,

अध्याय ८

श्लोक 73

एकः पञ्चजनो नाम पुत्रो राजा बभूव ह शूरः पञ्चजनस्यासीद् अंशुमान् नाम वीर्यवान्

ekaḥ pañcajano nāma putro rājā babhūva ha śūraḥ pañcajanasyāsīd aṃśumān nāma vīryavān

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंके लिये दुर्धर्ष थे। निरन्तर अग्निहोत्र करते अजक, अजकके बलाकाश्व और बलाकाश्वके और यज्ञोंके अनुष्ठानमें संलग्न रहते थे। सत्य पुत्र कुश हुए। कुशके देवताओंके समान तेजस्वी

English

one, Panchajana, became king. Panchajana's son was the valiant Anshuman.

अध्याय ८

श्लोक 74

दिलीपस् तस्य तनयः खट्वाङ्ग इति विश्रुतः येन स्वर्गाद् इहागत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम्

dilīpas tasya tanayaḥ khaṭvāṅga iti viśrutaḥ yena svargād ihāgatya muhūrtaṃ prāpya jīvitam

हिन्दी अर्थ

चन्द्रवंशके अन्तर्गत जहु, कुशिक तथा भृगुवंशका संक्षिप्त वर्णन

English

His son Dilipa was famed as Khatvanga, who, coming from heaven here and gaining a moment of life,

अध्याय ८

श्लोक 75

त्रयो ऽभिसंधिता लोका बुद्ध्या सत्येन चानघाः दिलीपस्य तु दायादो महाराजो भगीरथः

trayo 'bhisaṃdhitā lokā buddhyā satyena cānaghāḥ dilīpasya tu dāyādo mahārājo bhagīrathaḥ

हिन्दी अर्थ

चार पुत्र हुए--कुशिक, कुशनाभ, कुशाम्ब और मूर्तिमान्। राजा कुशिक वनमें रहकर ग्वालोंके साथ पले थे। उन्होंने इन्द्रके समान पुत्र प्राप्त करनेको इच्छासे तप किया। एक हजार वर्ष पूर्ण

English

won the three worlds by intellect and truth, sinless one. Dilipa's heir was the great king Bhagiratha,

अध्याय ८

श्लोक 76

यः स गङ्गां सरिच्छ्रेष्ठाम् अवातारयत प्रभुः समुद्रम् आनयच् चैनां दुहितृत्वे ऽप्य् अकल्पयत्

yaḥ sa gaṅgāṃ saricchreṣṭhām avātārayata prabhuḥ samudram ānayac caināṃ duhitṛtve 'py akalpayat

हिन्दी अर्थ

होनेपर इन्द्र भयभीत होकर उनके पास आये। उन्होंने स्वयं अपनेको ही उनके पुत्ररूपमें प्रकट किया। उस समय वे राजा गाधिके नामसे प्रसिद्ध हुए। कुशिककी पल्ली पौरा थी। उसीके गर्भसे

English

the lord who brought down the Ganga, best of rivers, led her to the ocean and made her his daughter;

अध्याय ८

श्लोक 77

तस्माद् भागीरथी गङ्गा कथ्यते वंशचिन्तकैः भगीरथसुतो राजा श्रुत इत्य् अभिविश्रुतः

tasmād bhāgīrathī gaṅgā kathyate vaṃśacintakaiḥ bhagīrathasuto rājā śruta ity abhiviśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

गाधिका जन्म हुआ था। गाधिके एक परम सौभाग्यशालिनी कन्या हुई, जिसका नाम सत्यवती था गाधिने उस कन्याका विवाह शुक्राचार्यके पुत्र ऋचीकके साथ किया था ऋचीक अपनी पत्नीसे

English

therefore the Ganga is called Bhagirathi by those versed in genealogies. Bhagiratha's son was the king famed as Shruta.

अध्याय ८

श्लोक 78

नाभागस् तु श्रुतस्यासीत् पुत्रः परमधार्मिकः अम्बरीषस् तु नाभागिः सिन्धुद्वीपपिताभवत्

nābhāgas tu śrutasyāsīt putraḥ paramadhārmikaḥ ambarīṣas tu nābhāgiḥ sindhudvīpapitābhavat

हिन्दी अर्थ

बहुत प्रसन्न रहते थे। उन्होंने अपने तथा राजा गाधिके पुत्र होनेके लिये पृथक्-पृथक् चरु तैयार किये और अपनी पत्नीको बुलाकर कहा--'शुभे! इस चरुका उपयोग तुम करना और इसका उपयोग

English

Nabhaga was Shruta's very righteous son; Ambarisha, the son of Nabhaga, was the father of Sindhudvipa.

अध्याय ८

श्लोक 79

अयुताजित् तु दायादः सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान् अयुताजित्सुतस् त्व् आसीद् ऋतुपर्णो महायशाः

ayutājit tu dāyādaḥ sindhudvīpasya vīryavān ayutājitsutas tv āsīd ṛtuparṇo mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी मातासे कराना। तुम्हारी माताको जो पुत्र

English

Sindhudvipa's valiant heir was Ayutajit; Ayutajit's son was Rituparna of great fame,

अध्याय ८

श्लोक 80

दिव्याक्षहृदयज्ञो वै राजा नलसखो बली ऋतुपर्णसुतस् त्व् आसीद् आर्तपर्णिर् महायशाः

divyākṣahṛdayajño vai rājā nalasakho balī ṛtuparṇasutas tv āsīd ārtaparṇir mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

होगा, वह तेजस्वी क्षत्रिय होगा। लोकमें दूसरे क्षत्रिय उसे जीत नहीं सकेंगे। वह बड़े-बड़े क्षत्रियोंका

English

the king, knower of the secret of dice, friend of Nala, mighty. Rituparna's son was the greatly famed Artaparni.

अध्याय ८

श्लोक 81

सुदासस् तस्य तनयो राजा इन्द्रसखो ऽभवत् सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः

sudāsas tasya tanayo rājā indrasakho 'bhavat sudāsasya sutaḥ proktaḥ saudāso nāma pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

है, वह तुम्हारे पुत्रको धीर, तपस्वी, शान्तिपरायण एवं श्रेष्ठ ब्राह्मण बनायेगा।' अपनी पत्नीसे यों कहकर भृगुनन्दन ऋचीक घने जंगलमें चले गये और वहाँ प्रतिदिन तपस्यामें संलग्न रहने लगे।

English

His son was Sudasa, a king, friend of Indra; Sudasa's son is called the king Saudasa.

अध्याय ८

श्लोक 82

ख्यातः कल्माषपादो वै राजा मित्रसहो ऽभवत् कल्माषपादस्य सुतः सर्वकर्मेति विश्रुतः

khyātaḥ kalmāṣapādo vai rājā mitrasaho 'bhavat kalmāṣapādasya sutaḥ sarvakarmeti viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय राजा गाधि अपनी स्त्रीके साथ तीर्थयात्राके प्रसङ्गमें घूमते हुए ऋचीक मुनिके आश्रमपर अपनी पुत्रीसे मिलनेके लिये आये थे। सत्यवतीने दोनों चरु ऋषिसे ले लिये थे। उसने उन्हें हाथमें लेकर

English

The famed Kalmashapada, also Mitrasaha, was king; Kalmashapada's son was known as Sarvakarma.

अध्याय ८

श्लोक 83

अनरण्यस् तु पुत्रो ऽभूद् विश्रुतः सर्वकर्मणः अनरण्यसुतो निघ्नो निघ्नतो द्वौ बभूवतुः

anaraṇyas tu putro 'bhūd viśrutaḥ sarvakarmaṇaḥ anaraṇyasuto nighno nighnato dvau babhūvatuḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी माताको निवेदन किया। उसको माताने हैववश अपना चरु पुत्रीको दे दिया और उसका चरु स्वयं ग्रहण कर लिया।

English

Anaranya was the famed son of Sarvakarma; Anaranya's son was Nighna, and Nighna had two sons:

अध्याय ८

श्लोक 84

अनमित्रो रघुश् चैव पार्थिवर्षभसत्तमौ अनमित्रसुतो राजा विद्वान् दुलिदुहो ऽभवत्

anamitro raghuś caiva pārthivarṣabhasattamau anamitrasuto rājā vidvān duliduho 'bhavat

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर सत्यवतीने समस्त क्षत्रियोंका विनाश करनेवाला गर्भ धारण किया। उसका शरीर अत्यन्त उद्दीप्त हो रहा था। देखनेमें वह बड़ी भयङ्कर जान पड़ती थी। ऋचीकने उसे देखकर योगके द्वारा

English

Anamitra and Raghu, the two best of royal bulls. Anamitra's son, a king, was the learned Duliduha.

अध्याय ८

श्लोक 85

दिलीपस् तनयस् तस्य रामस्य प्रपितामहः दीर्घबाहुर् दिलीपस्य रघुर् नाम्ना सुतो ऽभवत्

dilīpas tanayas tasya rāmasya prapitāmahaḥ dīrghabāhur dilīpasya raghur nāmnā suto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

सब कुछ जान लिया और उससे कहा--' भद्रे! तुम्हारी माताने चरु बदलकर तुम्हें ठग लिया। तुम्हारा पुत्र कठोर कर्म करनेवाला और अत्यन्त दारुण होगा तथा तुम्हारा भाई ब्रह्मभूत तपस्वी

English

His son was Dilipa, great-grandfather of Rama. Dilipa's son was named Raghu, long-armed.

अध्याय ८

श्लोक 86

अयोध्यायां महाराजो यः पुरासीन् महाबलः अजस् तु राघवो जज्ञे तथा दशरथो ऽप्य् अजात्

ayodhyāyāṃ mahārājo yaḥ purāsīn mahābalaḥ ajas tu rāghavo jajñe tathā daśaratho 'py ajāt

हिन्दी अर्थ

होगा; क्योंकि मैंने तपस्यासे सर्वरूप ब्रह्मका भाव उसमें स्थापित किया था। तब सत्यवतीने अपने पतिको प्रसन्न करते हुए कहा--'मुने! मेरा पुत्र ऐसा न हो; आप-जैसे महर्षिसे ब्राह्मणाधमकी

English

The great king in Ayodhya who was mighty of old, Aja the Raghava, was born; and Dasharatha was born of Aja.

अध्याय ८

श्लोक 87

रामो दशरथाज् जज्ञे धर्मात्मा सुमहायशाः रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्य् अभिसंज्ञितः

rāmo daśarathāj jajñe dharmātmā sumahāyaśāḥ rāmasya tanayo jajñe kuśa ity abhisaṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति हो, यह में नहीं चाहती।' यह सुनकर मुनि बोले- भद्रे! मेरा पुत्र ऐसा हो, यह संकल्प मैंने नहीं किया है; तथापि पिता और माताके कारण पुत्र कठोर कर्म करनेवाला हो सकता है।'

English

From Dasharatha was born Rama, righteous-souled and greatly famed. Rama's son was born, named Kusha.

अध्याय ८

श्लोक 88

अतिथिस् तु कुशाज् जज्ञे धर्मात्मा सुमहायशाः अतिथेस् त्व् अभवत् पुत्रो निषधो नाम वीर्यवान्

atithis tu kuśāj jajñe dharmātmā sumahāyaśāḥ atithes tv abhavat putro niṣadho nāma vīryavān

हिन्दी अर्थ

उनके यों कहनेपर सत्यवती बोली--' मुने! आप चाहें तो नूतन लोकोंकी भी सृष्टि कर सकते हैं। फिर योग्य पुत्र उत्पन्न करना कौन बड़ी बात है। आप मुझे शान्तिपरायण कोमल स्वभाववाला पुत्र

English

Atithi was born of Kusha, righteous-souled and greatly famed. Atithi's son was the valiant Nishadha.

अध्याय ८

श्लोक 89

निषधस्य नलः पुत्रो नभः पुत्रो नलस्य च नभस्य पुण्डरीकस् तु क्षेमधन्वा ततः स्मृतः

niṣadhasya nalaḥ putro nabhaḥ putro nalasya ca nabhasya puṇḍarīkas tu kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

संहार करनेवाला होगा तथा तुम्हारे लिये जो चरु देनेको कृपा करें। यदि चरुका प्रभाव अन्यथा न

English

Nishadha's son was Nala, Nala's son Nabha; Nabha's son is remembered as Pundarika, then Kshemadhanva.

अध्याय ८

श्लोक 90

क्षेमधन्वसुतस् त्व् आसीद् देवानीकः प्रतापवान् आसीद् अहीनगुर् नाम देवानीकात्मजः प्रभुः

kṣemadhanvasutas tv āsīd devānīkaḥ pratāpavān āsīd ahīnagur nāma devānīkātmajaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

किया जा सके तो वैसे उग्र स्वभावका पौत्र भले विश्वामित्रका दूसरा नाम विश्वरथ था। विश्वामित्रके ही हो जाय, पुत्र वैसा कदापि न हो।' तब मुनिने देवरात आदि कई पुत्र हुए, जो सम्पूर्ण विश्वमें

English

Kshemadhanva's son was the mighty Devanika; Devanika's son the lord Ahinagu.

अध्याय ८

श्लोक 91

अहीनगोस् तु दायादः सुधन्वा नाम पार्थिवः सुधन्वनः सुतश् चापि ततो जज्ञे शलो नृपः

ahīnagos tu dāyādaḥ sudhanvā nāma pārthivaḥ sudhanvanaḥ sutaś cāpi tato jajñe śalo nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने तपोबलसे वैसा ही करनेका आश्वासन देते हुए सत्यवतीके प्रति प्रसन्नता प्रकट की और कहा--' सुन्दरि! पुत्र अथवा पौत्रमें में कोई अन्तर नहीं मानता। तुमने जो कहा है, वैसा ही होगा।'

English

Ahinagu's heir was a king named Sudhanva; Sudhanva's son was then born, King Shala.

अध्याय ८

श्लोक 92

उक्यो नाम स धर्मात्मा शलपुत्रो बभूव ह वज्रनाभः सुतस् तस्य नलस् तस्य महात्मनः

ukyo nāma sa dharmātmā śalaputro babhūva ha vajranābhaḥ sutas tasya nalas tasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् सत्यवतीने भृगुवंशी जमदग्रिको जन्म

English

The righteous-souled Ukya was the son of Shala; Vajranabha was his son, and his (son) was the great-souled Nala.

अध्याय ८

श्लोक 93

नलौ द्वाव् एव विख्यातौ पुराणे मुनिसत्तमाः वीरसेनात्मजश् चैव यश् चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः

nalau dvāv eva vikhyātau purāṇe munisattamāḥ vīrasenātmajaś caiva yaś cekṣvākukulodvahaḥ

हिन्दी अर्थ

समभाव रखनेवाले थे। सत्यवती भी सत्यधर्ममें तत्पर रहनेवाली पुण्यात्मा स्त्री थी। बही कौशिकी नामसे प्रसिद्ध महानदी हुई । इश्ष्वाकुवंशमें रेणु नामके एक राजा थे। उनको कन्याका नाम रेणुका

English

Two Nalas alone are famed in the Purana, best of sages; one a son of Virasena, and the other who upheld the Ikshvaku family.

अध्याय ८

श्लोक 94

इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः एते विवस्वतो वंशे राजानो भूरितेजसः

ikṣvākuvaṃśaprabhavāḥ prādhānyena prakīrtitāḥ ete vivasvato vaṃśe rājāno bhūritejasaḥ

हिन्दी अर्थ

था। रेणुकाको कामली भी कहते हैं। तप और विद्यासे सम्पन्न जमदग्निने रेणुकाके गर्भसे अत्यन्त भयङ्कर परशुरामजीको प्रकट किया, जो समस्त विद्याओंमें पारङ्गत, धनुर्वेदमें प्रवीण, क्षत्रिय-

English

Those born in the Ikshvaku line have been chiefly named. These are the very radiant kings in the line of Vivasvan.

अध्याय ८

श्लोक 95

पठन् सम्यग् इमां सृष्टिम् आदित्यस्य विवस्वतः श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टिदस्य च प्रजावान् एति सायुज्यम् आदित्यस्य विवस्वतः

paṭhan samyag imāṃ sṛṣṭim ādityasya vivasvataḥ śrāddhadevasya devasya prajānāṃ puṣṭidasya ca prajāvān eti sāyujyam ādityasya vivasvataḥ

हिन्दी अर्थ

विख्यात थे। उनके नाम इस प्रकार बतलाये जाते हें-देवरात, कात्यायन गोत्रके प्रवर्तक कति,

English

The one who properly recites this creation of Aditya Vivasvan, of the god Shraddhadeva, the giver of prosperity to creatures, becomes rich in offspring and attains union with Aditya Vivasvan.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 8
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.