Brahma Purana· Brahma Purāṇa
23
अध्याय 23 / 246

Adhyaya 23

44 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २३

श्लोक 1

कथितं भवता सर्वम् अस्माकं सकलं तथा भुवर्लोकादिकांल् लोकाञ् श्रोतुम् इच्छामहे वयम्

kathitaṃ bhavatā sarvam asmākaṃ sakalaṃ tathā bhuvarlokādikāṃl lokāñ śrotum icchāmahe vayam

हिन्दी अर्थ

हट 7४० है । रं ४८८ A) 2८८ Lys ॥

English

Full hundred thousand Yojanas above the moon, the •entire sphere of the stars shines.

अध्याय २३

श्लोक 2

तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथा तथा समाचक्ष्व महाभाग यथावल् लोमहर्षण

tathaiva grahasaṃsthānaṃ pramāṇāni yathā tathā samācakṣva mahābhāga yathāval lomaharṣaṇa

हिन्दी अर्थ

करके फेंक दिया गया, वह सब बहुत दिनोंसे यत्न करके संचित किया गया था। महेश्वर! आपको कृपासे यह व्यर्थ न जाय ।'

English

O excellent sages, the space between the earth and the sun, frequented by the sages, Siddhas and others, is called Bhuvarloka. It is the second of upper worlds.

अध्याय २३

श्लोक 3

रविचन्द्रमसोर् यावन् मयूखैर् अवभास्यते ससमुद्रसरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता

ravicandramasor yāvan mayūkhair avabhāsyate sasamudrasaricchailā tāvatī pṛthivī smṛtā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--भगवान् शङ्करने 'तथास्तु' कहकर दक्षकी कामना पूर्ण की। प्रजापति दक्षने भगवान्से वरदान पाकर पृथ्वीपर घुटने टेक दिये और भगवान् शिवका स्तवन आरम्भ किया।

English

The space between Dhniva and the sun which extends to one million four hundred thousand Yojanas is said to be Svarloka by those who are conversant with the geography of the worlds.

अध्याय २३

श्लोक 4

यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डला नभस् तावत्प्रमाणं हि विस्तारपरिमण्डलम्

yāvatpramāṇā pṛthivī vistāraparimaṇḍalā nabhas tāvatpramāṇaṃ hi vistāraparimaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

—— ममनकनी--गवह्िकीकक्रिरतीयल 7"

English

O brahmins, these seven upper worlds have been men¬ tioned by me to you as also the seven nether worlds. This is the detailed description of the cosmic Egg.

अध्याय २३

श्लोक 5

भूमेर् योजनलक्षे तु सौरं विप्रास् तु मण्डलम् लक्षे दिवाकराच् चापि मण्डलं शशिनः स्थितम्

bhūmer yojanalakṣe tu sauraṃ viprās tu maṇḍalam lakṣe divākarāc cāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ sthitam

हिन्दी अर्थ

दक्षद्वारा भगवान् शिवको स्तुति

English

Just as the Ether, time, etc. are as the czmt of the tree by their mere presence, nearly so also Visnu is the cause of universe without tmdergoxng transformation.

अध्याय २३

श्लोक 6

पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नम् उपरिष्टात् प्रकाशते

pūrṇe śatasahasre tu yojanānāṃ niśākarāt nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnam upariṣṭāt prakāśate

हिन्दी अर्थ

दक्ष बोले--देवदेवेश्वर ! आपको नमस्कार है । आपके हाथ और पैर सब ओर हें । नेत्र, मस्तक और अन्धकासुरको मारनेवाले रुद्र! आपको प्रणाम है। मुख भी सब ओर हैं। आपके सब ओर कान हैं। देवेन्द्र! आप बलमे श्रेष्ठ और देवता तथा दानवोंद्वारा आप संसारमें सबको व्याप्त करके स्थित हैं । शङ्कुकर्णः पूजित हैं। आप सहस्राक्ष , विरूपाक्ष' और त्र्यक्ष' महाकर्ण', कुम्भकर्णः, अर्णवालयः, गजेन्द्रकर्ण“,

English

A full hundred thousand yojanas above the moon, the entire circle of the constellations shines above.

अध्याय २३

श्लोक 7

द्विलक्षे चोत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्य् उशना स्थितः

dvilakṣe cottare viprā budho nakṣatramaṇḍalāt tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

कहलाते हैं। यक्षराज कुबेरके आप इष्टदेव हैं। गोकर्णः, शतकर्ण'', शतोदर, शतावर्तः, शतजिह्वः, दक्ष उवाच--नमस्ते देवदेवेश नमस्तेऽन्धकसूदन। देवेन्द्र त्वं बलश्रेष्ठ देवदानवपूजित॥ १. सहस्रो नेत्रोंवाले, २. विकराल नेत्रोंवाले, ३. तीन नेत्रोंवाले, ४. कीलके समान नुकीले कानोंवाले, ५. बड़े-बड़े कानोंवाले, ६. घड़ेके समान कानोंवाले, ७. समुद्र जिनका निवासस्थान है वे, ८. हाथीके समान

English

Two hundred thousand (yojanas) further up, Brahmins, is Mercury above the circle of the constellations; at an equal distance above Mercury is Venus.

अध्याय २३

श्लोक 8

अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः

aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ lakṣadvayena bhaumasya sthito devapurohitaḥ

हिन्दी अर्थ

कानोंवाले, ९. गायके समान कानोंवाले, १०. सैकड़ों कानोंवाले, ११. सैकड़ों उदरवाले, १२. सैकड़ों भॅवरवाले,

English

Mars also stands at that same distance above Venus; at two hundred thousand above Mars stands the priest of the gods (Jupiter).

अध्याय २३

श्लोक 9

सौरिर् बृहस्पतेर् ऊर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः सप्तर्षिमण्डलं तस्माल् लक्षम् एकं द्विजोत्तमाः

saurir bṛhaspater ūrdhvaṃ dvilakṣe samavasthitaḥ saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāl lakṣam ekaṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

और सनातन हैं। आपको नमस्कार है। गायत्रीके उपासक आपका ही गान करते हैं। सूर्यके भक्त आपकी ही सूर्यरूपसे अर्चना करते हैं। आप देवता और दानवोंके रक्षक, ब्रह्मा तथा इन्द्र हैं। आप

English

Saturn is established two hundred thousand above Jupiter; from there, one hundred thousand above, best of Brahmins, is the circle of the Seven Sages.

अध्याय २३

श्लोक 10

ऋषिभ्यस् तु सहस्राणां शताद् ऊर्ध्वं व्यवस्थितः मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश् चक्रस्य वै ध्रुवः

ṛṣibhyas tu sahasrāṇāṃ śatād ūrdhvaṃ vyavasthitaḥ meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiś cakrasya vai dhruvaḥ

हिन्दी अर्थ

मूर्तिमान्, महामूर्ति और जलके भंडाररूप समुद्र हैं। जैसे गोशालामें गौएँ रहती हैं, उसी प्रकार आपमें सम्पूर्ण देवता निवास करते हैं। आपके शरीरमें में चन्द्रमा, अग्नि, वरुण, सूर्य, विष्णु,

English

Above the sages by a hundred thousand is Dhruva established, as the pivot of the whole circle of luminaries.

अध्याय २३

श्लोक 11

त्रैलोक्यम् एतत् कथितं संक्षेपेण द्विजोत्तमाः इज्याफलस्य भूर् एषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता

trailokyam etat kathitaṃ saṃkṣepeṇa dvijottamāḥ ijyāphalasya bhūr eṣā ijyā cātra pratiṣṭhitā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा तथा बृहस्पतिको देखता हूँ । क्रिया, करण, कार्य, कर्ता, कारण, असत्, सदसत्, उत्पत्ति तथा प्रलय भी आप ही हैं। भव (सृष्टिकर्ता), शर्व, रुद्र (रुलानेवाले), वरद, पशुपति, अन्धकासुरघाती,

English

This triple world has been told in brief, best of Brahmins; this earth is the field of the fruit of sacrifice, and sacrifice is established here.

अध्याय २३

श्लोक 12

ध्रुवाद् ऊर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः एकयोजनकोटी तु महर्लोको विधीयते

dhruvād ūrdhvaṃ maharloko yatra te kalpavāsinaḥ ekayojanakoṭī tu maharloko vidhīyate

हिन्दी अर्थ

त्रिपुनाशक आप भगवान् शिवको नमस्कार है।

English

Above Dhruva is Maharloka, where the dwellers for a kalpa live; Maharloka is ordained as one crore yojanas.

अध्याय २३

श्लोक 13

द्वे कोट्यौ तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः सनन्दनाद्याः कथिता विप्राश् चामलचेतसः

dve koṭyau tu jano loko yatra te brahmaṇaḥ sutāḥ sanandanādyāḥ kathitā viprāś cāmalacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

मुंडाये हुए), प्रचण्ड विश्वको धारण करनेवाले, दण्डी, शङ्ककर्ण तथा दण्डिदण्ड (दण्डधारियोंको

English

Janaloka is two crores, where Brahma's sons, Sanandana and the others, pure-minded, are said to dwell, Brahmins.

अध्याय २३

श्लोक 14

चतुर्गुणोत्तरं चोर्ध्वं जनलोकात् तपः स्मृतम् वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता देहविवर्जिताः

caturguṇottaraṃ cordhvaṃ janalokāt tapaḥ smṛtam vairājā yatra te devāḥ sthitā dehavivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। आप अप्रतिरूप हैं-आपके समान दूसरा कोई नहीं है। आपको नमस्कार है। आप विरूप (विकराल रूपवाले) होते हुए भी शिव (कल्याणमय) हैं। आप ही सूर्य और उनके

English

Above Janaloka, four times as far, is Tapas, where the Vairaja gods dwell, bodiless.

अध्याय २३

श्लोक 15

षड्गुणेन तपोलोकात् सत्यलोको विराजते अपुनर्मारकं यत्र सिद्धादिमुनिसेवितम्

ṣaḍguṇena tapolokāt satyaloko virājate apunarmārakaṃ yatra siddhādimunisevitam

हिन्दी अर्थ

स्वामी हैं। आपकी ध्वजा और पताकामें सूर्यके चिह्न हैं। आपको नमस्कार है । प्रमथगणोंके स्वामी आपको नमस्कार है। आपके कंधे वृषभके कंधेके समान मांसल हैं। आपको नमस्कार है। आप

English

Six times beyond Tapoloka shines Satyaloka, from which there is no return, served by Siddhas and sages.

अध्याय २३

श्लोक 16

पादगम्यं तु यत् किंचिद् वस्त्व् अस्ति पृथिवीमयम् स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तारो ऽस्य मयोदितः

pādagamyaṃ tu yat kiṃcid vastv asti pṛthivīmayam sa bhūrlokaḥ samākhyāto vistāro 'sya mayoditaḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भ एवं हिरण्यकवच हैं। आपको नमस्कार है। आप हिरण्य (सुवर्ण)-की चूडा धारण करनेवाले और हिरण्यपति हैं। आपको नमस्कार है। आप शत्रुओंके घातक, अत्यन्त क्रोधी तथा पत्तोंके

English

Whatever object reachable on foot is made of earth is called Bhurloka; its extent has been told by me.

अध्याय २३

श्लोक 17

भूमिसूर्यान्तरं यत् तु सिद्धादिमुनिसेवितम् भुवर्लोकस् तु सो ऽप्य् उक्तो द्वितीयो मुनिसत्तमाः

bhūmisūryāntaraṃ yat tu siddhādimunisevitam bhuvarlokas tu so 'py ukto dvitīyo munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

समूहपर शयन करनेवाले हैं । आपको नमस्कार है। आपको स्तुति की गयी है, इस समय भी आपको स्तुति की जाती है तथा आप ही स्तुतिस्वरूप हैं। आपको नमस्कार है। आप

English

The region between the earth and the sun, served by Siddhas and sages, is called Bhuvarloka, the second, best of sages.

अध्याय २३

श्लोक 18

ध्रुवसूर्यान्तरं यत् तु नियुतानि चतुर्दश स्वर्लोकः सो ऽपि कथितो लोकसंस्थानचिन्तकैः

dhruvasūryāntaraṃ yat tu niyutāni caturdaśa svarlokaḥ so 'pi kathito lokasaṃsthānacintakaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वस्वरूप, सर्वभक्षी एवं सब भूतोंके अन्तरात्मा

English

The region between Dhruva and the sun, fourteen niyutas, is called Svarloka by those who ponder the world's arrangement.

अध्याय २३

श्लोक 19

त्रैलोक्यम् एतत् कृतकं विप्रैश् च परिपठ्यते जनस् तपस् तथा सत्यम् इति चाकृतकं त्रयम्

trailokyam etat kṛtakaṃ vipraiś ca paripaṭhyate janas tapas tathā satyam iti cākṛtakaṃ trayam

हिन्दी अर्थ

भी दण्ड देनेवाले) हैं। आपको नमस्कार है।हैं। आपको नमस्कार है।

English

This triple world is recited by the Brahmins as made (kritaka); Jana, Tapas and Satya are the unmade three.

अध्याय २३

श्लोक 20

कृतकाकृतको मध्ये महर्लोक इति स्मृतः शून्यो भवति कल्पान्ते यो ऽन्तं न च विनश्यति

kṛtakākṛtako madhye maharloka iti smṛtaḥ śūnyo bhavati kalpānte yo 'ntaṃ na ca vinaśyati

हिन्दी अर्थ

आप अर्धचण्डिकेश (अद्धनारीश्वर), शुष्क,

English

Maharloka in the middle is remembered as both made and unmade; it becomes empty at the kalpa's end but does not perish.

अध्याय २३

श्लोक 21

एते सप्त महालोका मया वः कथिता द्विजाः पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः

ete sapta mahālokā mayā vaḥ kathitā dvijāḥ pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasyaiṣa vistaraḥ

हिन्दी अर्थ

आप ही होम और मन्त्र हैं। आपकी ध्वजा-

English

These seven great worlds have been told by me, Brahmins, and seven nether worlds: this is the extent of the Brahmanda.

अध्याय २३

श्लोक 22

एतद् अण्डकटाहेन तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम्

etad aṇḍakaṭāhena tiryag ūrdhvam adhas tathā kapitthasya yathā bījaṃ sarvato vai samāvṛtam

हिन्दी अर्थ

विकृत, विलोहित, धूम्र और नीलग्रीव हैं। आपको पताका श्वेत रंगकी है, आपको नमस्कार है। आप

English

This egg is enveloped all around — across, above and below — by the egg-shell, as the seed of the kapittha fruit is by its rind.

अध्याय २३

श्लोक 23

दशोत्तरेण पयसा द्विजाश् चाण्डं च तद् वृतम् स चाम्बुपरिवारो ऽसौ वह्निना वेष्टितो बहिः

daśottareṇa payasā dvijāś cāṇḍaṃ ca tad vṛtam sa cāmbuparivāro 'sau vahninā veṣṭito bahiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुतिमाल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि।

English

The egg is surrounded by water ten times (its size); that water is surrounded outside by fire;

अध्याय २३

श्लोक 24

वह्निस् तु वायुना वायुर् विप्रास् तु नभसावृतः आकाशो ऽपि मुनिश्रेष्ठा महता परिवेष्टितः

vahnis tu vāyunā vāyur viprās tu nabhasāvṛtaḥ ākāśo 'pi muniśreṣṭhā mahatā pariveṣṭitaḥ

हिन्दी अर्थ

शक रः महाकर्णः कुम्भकर्णोउर्णवालयः ॥

English

fire by wind, wind by space, Brahmins; space too, best of sages, is surrounded by the Mahat.

अध्याय २३

श्लोक 25

दशोत्तराण्य् अशेषाणि विप्राश् चैतानि सप्त वै महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम्

daśottarāṇy aśeṣāṇi viprāś caitāni sapta vai mahāntaṃ ca samāvṛtya pradhānaṃ samavasthitam

हिन्दी अर्थ

गजेन्द्रकर्णो गोकर्णः शतकर्णो नमोऽस्तु ते। गायन्ति त्वां गायत्रिणो अर्चयन्त्यर्कमर्किंणः। देवदानवगोप्ता च ब्रह्मा च त्वं शतक्रतुः॥ मूर्तिमांस्त्वं महामूर्तिः समुद्रः सरसां निधि: त्वयि सर्वा देवता हि गावो गोष्ठ इवासते॥ त्वत्तः शरीरे पश्यामि सोममग्निजलेश्वरम्। आदित्यमथ विष्णुं च ब्रह्माणं सबृहस्पतिम्॥

English

All these seven, each ten times the last, enclose Mahat, and Pradhana stands encompassing it.

अध्याय २३

श्लोक 26

अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं चापि विद्यते तद् अनन्तम् असंख्यातं प्रमाणेनापि वै यतः

anantasya na tasyāntaḥ saṃkhyānaṃ cāpi vidyate tad anantam asaṃkhyātaṃ pramāṇenāpi vai yataḥ

हिन्दी अर्थ

क्रिया करणकार्ये च कर्ता कारणमेव च। असच्च सदसचैव तथैव प्रभवाप्ययौ॥

English

There is no end or count of that Infinite; it is infinite and uncounted even by measure.

अध्याय २३

श्लोक 27

हेतुभूतम् अशेषस्य प्रकृतिः सा परा द्विजाः अण्डानां तु सहस्राणां सहस्राण्य् अयुतानि च

hetubhūtam aśeṣasya prakṛtiḥ sā parā dvijāḥ aṇḍānāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasrāṇy ayutāni ca

हिन्दी अर्थ

त्रिजटाय त्रिशीर्षाय त्रिशूलवरधारिणे । त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय त्रिपुरञ्ञाय वै नमः॥ नमश्चण्डाय मुण्डाय विश्वचण्डधराय च। दण्डिने शङ्कुकर्णाय दण्डिदण्डाय वै नमः॥ नमोऽर्धचण्डिकिशाय शुष्काय विकृताय च। विलोहिताय धूम्राय नीलग्रीवाय वै नमः॥

English

That Prakriti, the supreme, is the cause of all, Brahmins; of eggs there are thousands of thousands and tens of thousands,

अध्याय २३

श्लोक 28

ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च दारुण्य् अग्निर् यथा तैलं तिले तद्वत् पुमान् इह

īdṛśānāṃ tathā tatra koṭikoṭiśatāni ca dāruṇy agnir yathā tailaṃ tile tadvat pumān iha

हिन्दी अर्थ

दक्षद्वारा भगवान् शिवको स्तुति २१

English

and hundreds of crores of crores of such there. As fire is in wood and oil in sesame, so the Purusha is here.

अध्याय २३

श्लोक 29

प्रधाने ऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मनिवेदनः प्रधानं च पुमांश् चैव सर्वभूतानुभूतया

pradhāne 'vasthito vyāpī cetanātmanivedanaḥ pradhānaṃ ca pumāṃś caiva sarvabhūtānubhūtayā

हिन्दी अर्थ

म अनम्य और आप ही नमन करनेके योग्य हैं। आप हर्षमग्न होकर किलकारियाँ भरनेवाले हें । आपको नमस्कार है । सोते हुए, सोये हुए, सोकर उठे हुए, खडे हुए और दौड़ते हुए आपको नमस्कार

English

Established in Pradhana, pervading, the Purusha is self-awareness; Pradhana and Purusha, both,

अध्याय २३

श्लोक 30

विष्णुशक्त्या द्विजश्रेष्ठा धृतौ संश्रयधर्मिणौ तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च

viṣṇuśaktyā dvijaśreṣṭhā dhṛtau saṃśrayadharmiṇau tayoḥ saiva pṛthagbhāve kāraṇaṃ saṃśrayasya ca

हिन्दी अर्थ

है। कुबडे और कुटिलरूपमें आपको नमस्कार है। आप सदा ताण्डव नृत्य करनेवाले और मुखसे बाजा बजानेवाले हैं। आपको नमस्कार है। आप बाधा निवारण करनेवाले, लुब्ध एवं गाना-बजाना

English

are held by Vishnu's power, which is felt in all beings, best of Brahmins; they depend on each other. That same power is the cause of their separation and of dependence,

अध्याय २३

श्लोक 31

क्षोभकारणभूता च सर्गकाले द्विजोत्तमाः यथा शैत्यं जले वातो बिभर्ति कणिकागतम्

kṣobhakāraṇabhūtā ca sargakāle dvijottamāḥ yathā śaityaṃ jale vāto bibharti kaṇikāgatam

हिन्दी अर्थ

करनेवाले हैं। आपको नमस्कार है। ज्येष्ठ और श्रेष्टरूपमें आपको नमस्कार है। बलका मन्थन करनेवाले आपको नमस्कार है। उग्र रूपवाले आपको सदा नमस्कार है। दस भुजाओंवाले आपको नित्य

English

and the cause of agitation at the time of creation, best of Brahmins. As wind carries coolness in water as droplets,

अध्याय २३

श्लोक 32

जगच् छक्तिस् तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम् यथा च पादपो मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः

jagac chaktis tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmakam yathā ca pādapo mūlaskandhaśākhādisaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणाम है । हाथमें कपाल धारण करनेवाले आपको नमस्कार है। श्वेत भस्म आपको अधिक प्रिय है। आप भयभीत करनेवाले, भयंकर एवं कठोर ब्रत धारण करनेवाले हैं। आपको नमस्कार है।

English

so Vishnu's world-power consists of Pradhana and Purusha. As a tree with root, trunk, branches and the like

अध्याय २३

श्लोक 33

आद्यबीजात् प्रभवति बीजान्य् अन्यानि वै ततः प्रभवन्ति ततस् तेभ्यो भवन्त्य् अन्ये परे द्रुमाः

ādyabījāt prabhavati bījāny anyāni vai tataḥ prabhavanti tatas tebhyo bhavanty anye pare drumāḥ

हिन्दी अर्थ

आपका मुख नाना प्रकारसे विकृत है, जिह्वा तलवारके समान है और दाँत बड़े भयंकर हैं। पक्ष, मास और लवार्ध आदि कालके भेद आपके ही स्वरूप हैं। आपको तूँबी और वीणा बहुत ही

English

arises from an original seed, then other seeds come from it, and from those other trees arise,

अध्याय २३

श्लोक 34

ते ऽपि तल्लक्षणद्रव्यकारणानुगता द्विजाः एवम् अव्याकृतात् पूर्वं जायन्ते महदादयः

te 'pi tallakṣaṇadravyakāraṇānugatā dvijāḥ evam avyākṛtāt pūrvaṃ jāyante mahadādayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रिय है। आपको नमस्कार है। आपका रूप घोर और अघोर दोनों ही है। आप घोर और अघोरतर हैं; ऐसे होते हुए भी आप शिव, शान्त तथा अत्यन्त शान्त हैं। आपको नमस्कार है। शुद्ध

English

these too following the cause, substances with the same marks, Brahmins — so from the Unmanifest first arise Mahat and the rest,

अध्याय २३

श्लोक 35

विशेषान्तास् ततस् तेभ्यः संभवन्ति सुरादयः तेभ्यश् च पुत्रास् तेषां तु पुत्राणां परमे सुताः

viśeṣāntās tatas tebhyaḥ saṃbhavanti surādayaḥ tebhyaś ca putrās teṣāṃ tu putrāṇāṃ parame sutāḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धिरूप आपको नमस्कार है। सबको बाँटना

English

ending with the specific; from them arise gods and others, from them sons, and from their sons further sons.

अध्याय २३

श्लोक 36

बीजाद् वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस् तरोः भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्य् अपचयस् तथा

bījād vṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayas taroḥ bhūtānāṃ bhūtasargeṇa naivāsty apacayas tathā

हिन्दी अर्थ

आप अधिक पसन्द करते हैं। आप पवन, सूर्य एवं सांख्यपरायण हैं। आप एक प्रचण्ड घण्टा धारण करनेवाले और घण्टा-ध्वनिके समान बोलनेवाले हैं। आपके पास बराबर घण्टा रहा करता है।

English

As there is no loss to the tree by the sprouting of a tree from the seed, so there is no loss to the elements by the creation of beings.

अध्याय २३

श्लोक 37

संनिधानाद् यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः तथैवापरिणामेन विश्वस्य भगवान् हरिः

saṃnidhānād yathākāśakālādyāḥ kāraṇaṃ taroḥ tathaivāpariṇāmena viśvasya bhagavān hariḥ

हिन्दी अर्थ

आप लाखों घण्टेवाले हैं घण्टोंकी माला आपको अधिक प्रिय है। मैं आपको प्रणाम करता हूं आप प्राणोंको दण्ड देनेवाले, नित्य एवं लोहितरूप हैं। आपको नमस्कार है। आप हूं-हुं करनेवाले,

English

As by mere proximity space, time and the rest are the cause of the tree, so the Lord Hari, without transformation, is the cause of the universe.

अध्याय २३

श्लोक 38

व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्त्राङ्कुरौ तथा काण्डकोषास् तथा पुष्पं क्षीरं तद्वच् च तण्डुलः

vrīhibīje yathā mūlaṃ nālaṃ pattrāṅkurau tathā kāṇḍakoṣās tathā puṣpaṃ kṣīraṃ tadvac ca taṇḍulaḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्र एवं भगाकारप्रिय हैं। आपको नमस्कार है। आपका कहीं पार नहीं है। आप सदा पर्वतीय वृक्षोंको अधिक पसन्द करते हें । आपको नमस्कार है। यज्ञोंके अधिपतिरूपमें आपको नमस्कार है।

English

As in a rice seed there are root, stalk, leaf, shoot, joint, sheath, flower, milk and grain,

अध्याय २३

श्लोक 39

तुषाः कणाश् च सन्तो वै यान्त्य् आविर्भावम् आत्मनः प्ररोहहेतुसामग्र्यम् आसाद्य मुनिसत्तमाः

tuṣāḥ kaṇāś ca santo vai yānty āvirbhāvam ātmanaḥ prarohahetusāmagryam āsādya munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

आप भूत एवं प्रस्तुत (वर्तमान) -रूप हैं। आपको नमस्कार है। आप यज्ञवाहक, जितेन्द्रिय, सत्यस्वरूप,

English

husks and grains, which come into manifestation of themselves on obtaining the complete causes of sprouting, best of sages,

अध्याय २३

श्लोक 40

तथा कर्मस्व् अनेकेषु देवाद्यास् तनवः स्थिताः विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहम् उपयान्ति वै

tathā karmasv anekeṣu devādyās tanavaḥ sthitāḥ viṣṇuśaktiṃ samāsādya praroham upayānti vai

हिन्दी अर्थ

(समुद्र) हैं। आपको नमस्कार है । आप अन्नदाता, अन्नपति और अन्नके भोगी हैं। आपको नमस्कार है। आपके सहस्रों मस्तक और सहस्रं चरण हैं।

English

so in many actions the bodies of gods and others stand, and, obtaining Vishnu's power, they come to sprouting.

अध्याय २३

श्लोक 41

स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वम् इदं जगत् जगच् च यो यत्र चेदं यस्मिन् विलयम् एष्यति

sa ca viṣṇuḥ paraṃ brahma yataḥ sarvam idaṃ jagat jagac ca yo yatra cedaṃ yasmin vilayam eṣyati

हिन्दी अर्थ

नेत्रोंवाले हैं। आपको नमस्कार है। आपका वर्ण उदयकालीन सूर्यके समान लाल है। आप बालकरूप धारण करनेवाले हैं। आपको नमस्कार है। आप बालसूर्यस्वरूप हैं और काल आपका खिलौना

English

And that Vishnu is the Supreme Brahman, from whom is all this world, who is the world, and in whom this will dissolve.

अध्याय २३

श्लोक 42

तद् ब्रह्म परमं धाम सदसत् परमं पदम् यस्य सर्वम् अभेदेन जगद् एतच् चराचरम्

tad brahma paramaṃ dhāma sadasat paramaṃ padam yasya sarvam abhedena jagad etac carācaram

हिन्दी अर्थ

है । आपको नमस्कार है । आप शुद्ध, बुद्ध, क्षोभण तथा क्षयरूप हैं। आपको नमस्कार है।

English

That Brahman is the supreme abode, the being and non-being, the highest state; whose, without distinction, is this entire world of moving and unmoving.

अध्याय २३

श्लोक 43

स एव मूलप्रकृतिर् व्यक्तरूपी जगच् च सः तस्मिन्न् एव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति

sa eva mūlaprakṛtir vyaktarūpī jagac ca saḥ tasminn eva layaṃ sarvaṃ yāti tatra ca tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

नमो नर्तनशीलाय मुखवादित्रकारिणे। बाधापहाय लुब्धाय गीतवादित्रकारिणे ॥

English

He alone is the root nature, the manifest form, and the world; in him alone all dissolves and in him all stays.

अध्याय २३

श्लोक 44

कर्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः स एव तत्कर्मफलं च तस्य यत् युगादि यस्माच् च भवेद् अशेषतो हरेर् न किंचिद् व्यतिरिक्तम् अस्ति तत्

kartā kriyāṇāṃ sa ca ijyate kratuḥ sa eva tatkarmaphalaṃ ca tasya yat yugādi yasmāc ca bhaved aśeṣato harer na kiṃcid vyatiriktam asti tat

हिन्दी अर्थ

ट केश गङ्ाजीको तरङ्गोंसे अङ्कित रहते हैं। आप अपने मस्तकके बाल खुले रखते हैं। आप संध्यादि छः कमोमें निष्ठा रखनेवाले हें तथा सृष्टि आदि तीन कमाँका निरन्तर पालन

English

He is the doer of acts, he is worshipped as the sacrifice, he is the fruit of that action; whatever begins with the yuga and comes to be entirely — nothing is other than Hari.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Brahma Purana — Chapter 23

ब्रह्मपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.