Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
9
अध्याय 9 / 156

Book 1 - Adhyaya 9

92 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ92 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मानससृष्टिवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच रुद्रं धर्मं मनश्चैव रुचिं चैवाकृतिं तथा ।पञ्च कर्तॄन् हि स तदा मनसा व्यसृजत्प्रभुः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde mānasasṛṣṭivarṇanaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca rudraṃ dharmaṃ manaścaiva ruciṃ caivākṛtiṃ tathā / pañca kartṝn hi sa tadā manasā vyasṛjatprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

ऊद वंसोतस्तृतीयो यः स्मृतः सर्व: सहैविकः ।

English

The branches of trees have gone down. Others have gone this way. Still others have gone up. In the same way, some have gone obliquely.

अध्याय ९

श्लोक 2

एते महाभुजाः सर्वे प्रजानां स्थितिहेतवः ।औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणः पुनः पुनः

ete mahābhujāḥ sarve prajānāṃ sthitihetavaḥ / auṣadhīḥ pratisaṃdhatte rudraḥ kṣīṇaḥ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

उद्ध वंसोतः सु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभु: ।

English

With their intellect, they have observed carefully how the branches have gone. Apartments were constructed by them in the same way. Hence they (the apartments) are re¬ membered as Sdlds.

अध्याय ९

श्लोक 3

प्राप्तौषधिफलैर्देवः सम्यगिष्टः फलार्थिभिः ।त्रिभिरेव कपालैस्तु त्र्यंबकैरोषधीक्षये

prāptauṣadhiphalairdevaḥ samyagiṣṭaḥ phalārthibhiḥ / tribhireva kapālaistu tryaṃbakairoṣadhīkṣaye

हिन्दी अर्थ

ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिका:

English

Thus dlds (apartments, dwellings) became well- known from the branches. So abo the abodes. Therefore they are remembered as idlAs, That is remembered as their

अध्याय ९

श्लोक 4

इज्यते मुनिभिर्यस्मात्तस्मात्त्त्र्यंबक उच्यते ।गायत्रीं चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव ताः स्मृताः

ijyate munibhiryasmāttasmātttryaṃbaka ucyate / gāyatrīṃ caiva triṣṭup ca jagatī caiva tāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः।

English

Popular but importaat etymolocy of 'aa apaitnent or dwei-

अध्याय ९

श्लोक 5

अंबिकानां मया प्रोक्ता योनयः स्वनस्पतेः ।ताभिरेकत्वभूता भिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः

aṃbikānāṃ mayā proktā yonayaḥ svanaspateḥ / tābhirekatvabhūtā bhistrividhābhiḥ svavīryataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकाशा बहिरंतश्च मनुष्याः साधकाण्च ते

English

Since people are delighted therein {Prasidanti) they are designated as(palaces). Therefore, the abodes, apartments and palaces are designated as Prlisadas.

अध्याय ९

श्लोक 6

त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालस्ततः स्मृतः ।त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनेह त्र्यंबकःस्मृतः

trisādhanaḥ puroḍāśastrikapālastataḥ smṛtaḥ / tryaṃbakaḥ sa puroḍāśasteneha tryaṃbakaḥsmṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

कारण यह है कि यह ऊघ्वे में रहा था । इसीलिए उसकी उध्वं स्रोत संज्ञा होती हैं। वे सुख पूर्वक बहुत प्रीति पूर्ण थे और बाहर भीतर आवृत थे।४३। बाहिर भीतर रहने वाले प्रकाश ऊर्ध्वे स्रोत प्रजा कहे गये थे।'जो नौ धाता आदिक थे वे तुष्ट आत्मा वाले बुध कहे गये हैं ।४४। जो ऊध्बंस्ोत

English

When the wishyielding Kalpa trees perished along with the honey,(the subjects) attached by the Dvandvas (mutual opposed pain of feelings etc.) began to think about the means of agriculture and other occupations for livelihood.

अध्याय ९

श्लोक 7

धत्ते धर्मः प्रजाः सर्वा मनो ज्ञानकरं स्मृतम् ।आकृतिः सुरुचे रूपं रुचिः श्रद्धाकरः स्मृतः

dhatte dharmaḥ prajāḥ sarvā mano jñānakaraṃ smṛtam / ākṛtiḥ suruce rūpaṃ ruciḥ śraddhākaraḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

तीसरा कहा गयां हैं यह सब सदेविक है । उस समय में ऊध्वं स्रोतों के सृजत किये जाने पर वह प्रभु प्रसन्न हुए थे ।४४। ब्रहाजी का मन बहुते प्रीतिथुक्त ' हो गया था और फिर अन्य को नहीं मांना था । फिर ईश्वर ने अन्य साधक सर्ग के सृजन की इच्छा की थी ।४६। सर्ग की रचना का अभिः

English

The subjects created were seen agitated due to ex¬ haustion and sorrow. Thereafter, the Siddhi appeared in front of them in the Treta yuga.

अध्याय ९

श्लोक 8

एवमेते प्रजापालाः प्रजानां स्थितिहेतवः ।अथास्य सृजतः सर्गं प्रजानां परिवृद्धये

evamete prajāpālāḥ prajānāṃ sthitihetavaḥ / athāsya sṛjataḥ sargaṃ prajānāṃ parivṛddhaye

हिन्दी अर्थ

ध्यान करने बाले और उस समय में स्रोत अर्वाक् साधक था ।४७। कारणं यह है कि वे अवाक् प्रबृत्त हुआ करते हैं इसी से वे अर्वाक स्रोत होते हैं इसी से वे अर्वाक स्रोत होते हैं ओर उनमें प्रकाश की बहुलता हुआ करती हैं और तम से स्पे किये हुए रजोगण को अधिकता से युक्त होते हैं ।४दा

English

Another (type of) rain became the means of achiev¬ ing all objects for them. The waters of the rain were sweet and were as much as they wished for.

अध्याय ९

श्लोक 9

न व्यवर्द्धत ताः सृष्टाः प्रजाः केनापि हेतुना ।ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगा मिनीम्

na vyavarddhata tāḥ sṛṣṭāḥ prajāḥ kenāpi hetunā / tataḥ sa vidadhe buddhimarthaniścayagā minīm

हिन्दी अर्थ

इस कारण उनमें दुःखों की अधिकता है ओर पुनः पुनः करने वाले हैं। 5 और अन्दर प्रकाश होते हैं और वे मनुष्य साधना करने वाले

English

The fourteen (types of lands in) villages and forests (began to flourish) without being ploughed and without the seeds being sown. The trees and the bushes put forth flowers and fruits at the proper seasons.

अध्याय ९

श्लोक 10

अथात्मनि समद्राक्षीत्तमोमात्रां तु चारिणीम् ।रजः सत्त्वं परित्यज्य वर्तमानां स्वकर्मतः

athātmani samadrākṣīttamomātrāṃ tu cāriṇīm / rajaḥ sattvaṃ parityajya vartamānāṃ svakarmataḥ

हिन्दी अर्थ

६ बह्माण्डपुराण

English

In the Treti yuga, medicinal herbs and plants began to appear themselves on the earth. In the beginning of the Treta yuga, the subjects sustained themselves with those plants and herbs.*

अध्याय ९

श्लोक 11

ततः स तेन दुखेनशुचं चक्रे जगत्पतिः ।तमश्च व्यनुदत्पश्चाद् रजसातु समावृणोत्

tataḥ sa tena dukhenaśucaṃ cakre jagatpatiḥ / tamaśca vyanudatpaścād rajasātu samāvṛṇot

हिन्दी अर्थ

लक्षणेर्नारकाचैस्तैरष्टघा च व्यवस्थिताः 4

English

Thereafter, due to the inevitability of affairs and due to the Tret& yuga those subjects ban to have passion and covetousness for ever.

अध्याय ९

श्लोक 12

तत्तमः प्रतिनुत्तं वै मिथुनं संप्रसूयत ।अधर्माचरणा त्तस्य हिंसा शोको व्यजायत

tattamaḥ pratinuttaṃ vai mithunaṃ saṃprasūyata / adharmācaraṇā ttasya hiṃsā śoko vyajāyata

हिन्दी अर्थ

भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सगं: सः उच्यते .। ५२.

English

Then, they forcibly seized rivers, fields, mountains, trees, btishes and medicinal herbs as much as they could (in accordance with their strength).

अध्याय ९

श्लोक 13

ततस्तस्मिन्समुद्भूते मिथुने वरणात्मके ।ततः स भगवानासीत् प्रीतश्चैतं हि शिश्रिये

tatastasminsamudbhūte mithune varaṇātmake / tataḥ sa bhagavānāsīt prītaścaitaṃ hi śiśriye

हिन्दी अर्थ

स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया-भूदादिकाश्च ते ।

English

Etymology oT Prisida *s palace*.

अध्याय ९

श्लोक 14

एवं प्रीतात्मनस्तस्य स्वदेहार्द्धाद्विनिःसृता ।नारी परमकल्याणी सर्वभूतमनोहरा

evaṃ prītātmanastasya svadehārddhādviniḥsṛtā / nārī paramakalyāṇī sarvabhūtamanoharā

हिन्दी अर्थ

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः॥।५३.

English

W 128ff show the prevalence of food-gathering economy in the

अध्याय ९

श्लोक 15

सा हि कामात्मना सृष्टा प्रकृतेः सा सुरूपिणी ।शतरूपेति सा प्रोक्ता सा प्रोक्तैव पुनः पुनः

sā hi kāmātmanā sṛṣṭā prakṛteḥ sā surūpiṇī / śatarūpeti sā proktā sā proktaiva punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

बैका रिकस्तृतीयस्तु चे रिय: सग उच्यते ४५२४

English

In ihe previous births, due to the glory of their auspiciousnesi (i.e. meritorious aca) as well as sins they were conceived as Brahmanas, Ktriyas, Vaiiyas, SOdrasand mali* cious people.

अध्याय ९

श्लोक 16

ततः प्रजाः समुद्भूता यथा प्रोक्ता मया पुरा ।प्रक्रियायां यथा तुभ्यं त्रेतामध्ये महात्मनः

tataḥ prajāḥ samudbhūtā yathā proktā mayā purā / prakriyāyāṃ yathā tubhyaṃ tretāmadhye mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येते प्राकृताः सर्गा उत्पन्नाः बुद्धिपूर्वकाः ।

English

After making Uie Sumeru mountain (as) the calf he milked this earth in the form of a cow that yielded seeds on the surface of the earth in the form of the mtlk.

अध्याय ९

श्लोक 17

यदा प्रजास्तु ताः सृष्टा न व्यवद्धत धीमतः ।ततो ऽन्यान्मानसान्पुत्रानात्मनः सदृशो ऽसृजत

yadā prajāstu tāḥ sṛṣṭā na vyavaddhata dhīmataḥ / tato 'nyānmānasānputrānātmanaḥ sadṛśo 'sṛjata

हिन्दी अर्थ

तथोदधबसोतसां सर्गः षष्ठो देवत उच्यते

English

The lord made those seeds grow as the medicinal herbs (and other plants) that ended when the fruits became ripe. (That is, the plants yielded fruits but once and then they perished) they are the group of seventeen.

अध्याय ९

श्लोक 18

भृग्वङ्गिरोमरीचींश्च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।दक्षमत्रिं वसिष्ठं च निर्ममे मानसान्सुतान्

bhṛgvaṅgiromarīcīṃśca pulastyaṃ pulahaṃ kratum / dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca nirmame mānasānsutān

हिन्दी अर्थ

बे/नारक-आदि/लक्षणों से आठ प्रकार से व्यवस्थित होते. हैं। वे मनुष्यः गत्वोंके साथ धर्म बाले होते हुए सिद्ध आत्मा बाले हैं ।५०। पाचवा अनुग्रह तामक सर्ग है जो चार प्रकार का व्यवस्थित है। विप्रयंय से. और शक्ति-से-और-शक्ति से उसी माँति सिद्ध मुख्य हैं ।५१। निवृत्त और वतमान

English

All these fourteen varieties (of medicinal herbs and plants) peculiar to villages and forests grew at Che beginning of the first Tretk yuga. They are not grown by ploughing.

अध्याय ९

श्लोक 19

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।ब्रह्मा यतात्मकानां तु सर्वेषामात्मयोनिनाम्

nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ / brahmā yatātmakānāṃ tu sarveṣāmātmayoninām

हिन्दी अर्थ

बार-बार, उतपन्न हुंआ-करते हैं। भूतादिक सत्वों.का जो सर्गी है बह,छडा सर्ग कहा जाता है।५२।-ओर' भूतादिक स्वादन,और आया.णोल जानने के योग्य हैं। प्रथमः महृत्ः'का सर्ग है वह ब्रह्मा का सर्ग तन्मात्रइओं का होता. है और -भूतसर्ग कहा जाया करता है और भूतसर्भ कहा जाया. करता. है ।

English

The trees, hedges, creepers, winding plants, spread¬ ing creepers and (various) species of grasses yielded roots, fruits,*** shoots etc. unto them. They plucked their fruits.

अध्याय ९

श्लोक 20

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा धर्मं भूतसुखावहम् ।प्रजापतिं रुचिं चैव पूर्वेषामेव पूर्वजौ

tato 'sṛjatpunarbrahmā dharmaṃ bhūtasukhāvaham / prajāpatiṃ ruciṃ caiva pūrveṣāmeva pūrvajau

हिन्दी अर्थ

तीसरा सर्ग- बैकारिक है. जो इन्द्रिय सर्ग के नाम से पुकारा जाता है

English

Those seeds which were milked out of the earth formerly by the self-born lord, began to grow as medictnsd herbs putting forth floweri and fruits at the proper seasons.

अध्याय ९

श्लोक 21

बुद्धितः ससृजे धर्मं सर्वभूतसुखावहम् ।मनसस्तु रुचिर्नाम जज्ञे जो ऽव्यक्तजन्मनः

buddhitaḥ sasṛje dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham / manasastu rucirnāma jajñe jo 'vyaktajanmanaḥ

हिन्दी अर्थ

ये सभी: पाकतः सरी हैं जो बुद्धि पूर्वक समुत्पन्न हुए हैं। प्रमुख सर्ग चीथा है ओर निश्चय ही.स्थावर मुख्य- कहे -गगे- हैं ।४४।- जियक स्रोत तो तिर्यग योनियों बाला-पाँचववाँ, होता है-+ उसी भाँति ऊघ्बं खोतों का सर्मा छठा है जो:देवत सर्म-के-नाम से कहा जाया करता है ५६१

English

When the medicinal herbs created before did not grow and flourish again, he made means of livelihood for them by means of agricultural occupations.

अध्याय ९

श्लोक 22

भृगुस्तु त्दृदयाज्जज्ञे ऋषिः साललयोनिनः ।प्राणाद्दक्षं सृजन्ब्रह्मा चक्षुर्भ्यां तु मरीचिनम्

bhṛgustu tdṛdayājjajñe ṛṣiḥ sālalayoninaḥ / prāṇāddakṣaṃ sṛjanbrahmā cakṣurbhyāṃ tu marīcinam

हिन्दी अर्थ

लोककल्पनसू-(२) xs

English

The self-born lord (blessed them) with the power of working with their own hands and achieving great results. Thenceforth, the medicinal herbs became Krffapac (ploughed and grown).

अध्याय ९

श्लोक 23

अभिमानात्मकं रुद्रं निर्ममे नीललोहितम् ।शिरस्ॐगिरसं चैव श्रोत्रादत्रिं तथैव च

abhimānātmakaṃ rudraṃ nirmame nīlalohitam / śirasoṃgirasaṃ caiva śrotrādatriṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

विस्तराच्च यया सर्वे कीत्येमानं निबोधत । चतुर्ढा चं स्थितस्सोऽपि सर्वभूलेषु कृत्स्नशः

English

After achieving his purpose in the matter of agri* cultural occupation, the Prajpati (lord of the subjects i.e. god Brahmi established the bounds of decency by means of which they protected one another.

अध्याय ९

श्लोक 24

पुलस्त्यं च तथोदानाद्व्यानाच्च पुलहं पुनः ।समानजो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम्

pulastyaṃ ca tathodānādvyānācca pulahaṃ punaḥ / samānajo vasiṣṭhaśca hyapānānnirmame kratum

हिन्दी अर्थ

अथो ससर्ज वे ब्रह्मा मानसानात्मनः समाद्

English

Among them some were very powerful and they seized the realm. He established them as Ksatriyas and it was their duty to protect others.

अध्याय ९

श्लोक 25

इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः प्रजादौ द्वादश स्मृताः ।धर्मस्तेषां प्रथमजो देवतानां स्मृतस्तु वै

ityete brahmaṇaḥ putrāḥ prajādau dvādaśa smṛtāḥ / dharmasteṣāṃ prathamajo devatānāṃ smṛtastu vai

हिन्दी अर्थ

हीं पर ऊध्वं जोतों का सातवां सर्ग है वह आठवाँ अनुग्रह नाम वाला सर्ग हैं ओर वह दो प्रकार सात्विक सर्ग है-और वूसरा तामस है ।५७।-ये पाँच बंकृत अर्थात् विकार से. युक्त सर्ग होते हैं और जो भ्राक्ृत सर्ग हैं वे तीन कहे गये हैं । प्राकृत और

English

(Defective).* All those subjects who had been created will be worshipping you. 'Tell the truth in accord¬ ance with the fact'. Those (subjects) who said this were the Brahman as.

अध्याय ९

श्लोक 26

भृग्वादयस्तु ये सृष्टास्ते वै ब्रह्मर्षयः स्मृताः ।गृहमेधिपुराणास्ते धर्मस्तैः प्राक् प्रवर्त्तितः

bhṛgvādayastu ye sṛṣṭāste vai brahmarṣayaḥ smṛtāḥ / gṛhamedhipurāṇāste dharmastaiḥ prāk pravarttitaḥ

हिन्दी अर्थ

बैक्ृत दोनों प्रकार का जो सर्ग है वह नवम कौमार होता है ।५८। भाकृत तीनों सर्भ शुद्धि पूर्वक हैं वेतसा बुद्धि पूवं प्रवृत्त होते,है और उसके वर्ग राह्मण हैं ।५६।-जिस प्रकार से ये सब हैं वे सब विस्तार से कीत्तित होने वाले हैं. उनको समझ लीजिए । वह भी चार प्रकार से स्थित है और

English

VV.lSlfT described the traositioa from food-gathering economy to the food-growing one by the introduction of Agriculture. This ste crysta- lized the four-fold classilication of the society with their specihe duties {pidi VV 16M65 below).

अध्याय ९

श्लोक 27

द्वादशैते प्रसूयन्ते प्रजाः कल्पे पुनः पुनः ।तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः

dvādaśaite prasūyante prajāḥ kalpe punaḥ punaḥ / teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devaguṇānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्णरूप से समस्त भूतों में है॥६०। विपरीतता से शक्ति से बुद्धि से और सिद्धि से होते हैं। स्थावरों में तो विपर्यास होता है--तियंग, योनियों में सूंक्ति से होता है।६१। सिद्धात्मा मनुष्य पूर्णतया देवों में पुष्टि है। इसके उपरान्त ब्रह्माजी ने अपनी आत्मा के ही समान मानस अर्थात् मत हे

English

Vi. 162a gives a better reading:

अध्याय ९

श्लोक 28

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः ।यदा तैरिह सृष्टैस्तु धर्म्माद्यैश्च महर्षिभिः

kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ / yadā tairiha sṛṣṭaistu dharmmādyaiśca maharṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

समुत्पन्तों का सुंजन-किया था ।६२। वे चैवर्त्य ज्ञान के द्वारा. महान ओज वाले अवृत्ति के अर्थात्- सृजन के कार्य से निवृत्त हो गये थे । नाम को भली: भाँति जानकर वे तीनों अपवृत्त हो गये थे

English

Although the establishment of the classification into the four castes had been made by him (LordBrahmi), the subjects, out of delusion» did not conform to those rules.

अध्याय ९

श्लोक 29

सृज्यमानाः प्रजाश्चैव न व्यवर्द्धन्त धीमतः ।तमोमात्रावृतः सो ऽभूच्छोकप्रतिहतश्च वै

sṛjyamānāḥ prajāścaiva na vyavarddhanta dhīmataḥ / tamomātrāvṛtaḥ so 'bhūcchokapratihataśca vai

हिन्दी अर्थ

५ ब्रह्माण्ड पुराण

English

The subjects who lived in accordance with the duties of the (different) castes became antagonistic to one another. Lord Brahma understood everything factually.

अध्याय ९

श्लोक 30

यथाऽवृतः स वै ब्रह्मा तमोमात्रा तु सा पुनः ।पुत्राणां च तमोमात्रा अपरा निःसृताभवत्

yathā'vṛtaḥ sa vai brahmā tamomātrā tu sā punaḥ / putrāṇāṃ ca tamomātrā aparā niḥsṛtābhavat

हिन्दी अर्थ

बरह्मा तेषृ 'व्यरक्तं षृ ततोऽन्यान्साधकान्सृजच्

English

The abode of the Sudras who abide by their duty of rendering service is the world belonging to the Gandharvas. These are the abodes (after death) of the people of the differ¬ ent castes who remain good and maintain the conduct of life befitting their respective station in life.

अध्याय ९

श्लोक 31

प्रतिस्रोतात्मको ऽधर्मो हिंसा चैवाशुभात्मिका ।ततः प्रतिहते तस्य प्रतीते वरणात्मके

pratisrotātmako 'dharmo hiṃsā caivāśubhātmikā / tataḥ pratihate tasya pratīte varaṇātmake

हिन्दी अर्थ

स्थानाभिमानिनो देवाः पुनब्रेह्मानुशासनम्ः

English

When this mode of disciplined life of the four castes had been well-established, the people of the different castes strictly adhered to the duties of their respective castes because they were afraid of punishment otherwise. Then, after the castes had been established, he stabilised the stages of life.

अध्याय ९

श्लोक 32

स्वां तनुं स तदा ब्रह्मा समपोहत भास्वराम् ।द्विधा कृत्वा स्वकं देहमर्द्धेन पुरुषो ऽभवत्

svāṃ tanuṃ sa tadā brahmā samapohata bhāsvarām / dvidhā kṛtvā svakaṃ dehamarddhena puruṣo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहुर्ताः संधिराज्यहा: ॥

English

The Lord established as before the following four Airamas (stages in life) viz-the householder, the celibate reli¬ gious student, the forest hermit and the ascetic.

अध्याय ९

श्लोक 33

अर्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत ।प्रकृतिर्भूतधात्री सा कामाद्वै सृजतः प्रभोः

ardhena nārī sā tasya śatarūpā vyajāyata / prakṛtirbhūtadhātrī sā kāmādvai sṛjataḥ prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

देवांश्णैव पितृ'श्चौव यैरिमा वद्धिताः प्रजाः

English

(Defective text) the people of the four castes per¬ formed the duties of the respective castes. After doing their duties they erected their residences and maintained their stages of life and then enjoyed themselves.

अध्याय ९

श्लोक 34

सा दिवं पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य सुस्थिता ।ब्रह्माणः सा तनुः पूर्वा दिवमावृत्य तिष्टतः

sā divaṃ pṛthivīṃ caiva mahimnā vyāpya susthitā / brahmāṇaḥ sā tanuḥ pūrvā divamāvṛtya tiṣṭataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजा की सृष्टि को न देखकर ही फिर ब्रह्माजी ने अनन्तर में प्रतिसर्ग की रचना की थी । उनके विरक्त हो जाने पर उन्होंने अन्य साधकों का सुजन किया था ।६४। देवगण अपने स्थान के अभिमॉन रखने बाले थे। ब्रह्माजी का अनुशासन हुआ । न हुई सृष्टि की अवस्था वाले जो स्थानी थे

English

Brahma established those Airamas, He directed and guided those who swerved from these and recounted righteous virtues to them.

अध्याय ९

श्लोक 35

या त्वर्द्धा सृज्यते नारी शतरूपा व्यजायत ।सा देवी नियुतं तप्त्वा तपः परम दुश्चरम्

yā tvarddhā sṛjyate nārī śatarūpā vyajāyata / sā devī niyutaṃ taptvā tapaḥ parama duścaram

हिन्दी अर्थ

उनकी ज्ञान आप लोग मुझसे प्राप्त कर लेवें ।६५। जल-अग्ति--पृथिवी-

English

The following are the duties of the householder in brief: Marriage, maintenance of sacrificial fire, hospitability to guests, performance of Yajftas and continuation of his race (procreation).

अध्याय ९

श्लोक 36

भर्त्तारं दीप्तयशसं पुरुषं प्रत्यपद्यत ।स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते

bharttāraṃ dīptayaśasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata / sa vai svāyaṃbhuvaḥ pūrvaṃ puruṣo manurucyate

हिन्दी अर्थ

घियों की आतमामें-बृक्षों और वीरुधों की आत्मायें=लता--काषा-कला-

English

The duties of the religious student are as follows: He must wear the girdle (of the munja grass) and hold the staff. He must wear the skin of an antelope. He must sleep on the ground. He must serve his preceptor. He must beg for alms. He must be eager to acquire learning.

अध्याय ९

श्लोक 37

तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते ।लब्ध्वा तु पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम्

tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaramihocyate / labdhvā tu puruṣaḥ patnīṃ śatarūpāmayonijām

हिन्दी अर्थ

में स्रोतों में अभिमान वाले हैं और वे स्थान नाम से कहे गये हैं ।६६-६८। ट उन ब्रह्माजी ने स्थानात्मा देखा तो ऐसा सेवलोकन करके उनका सृजन करके फिर उस समय में उन्होंने अन्नों का सृजन किया था । उन्होंने देवों की और पितृगणों की सृष्टि की थी जिनके द्वारा ये प्रजायें परिवर्धित हुई

English

These are the duties of the forest hermits; wearing barks and leaves or skins of antelope (for clothes), maintaining themselves by means of roots, fruits and medicinal herbs found in the forests, bathing both at dawn and dusk and performance of Homa.

अध्याय ९

श्लोक 38

तया स रमते सार्द्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते ।प्रथमः संप्रयोगः स कल्पादौ समवर्त्तत

tayā sa ramate sārddhaṃ tasmātsā ratirucyate / prathamaḥ saṃprayogaḥ sa kalpādau samavarttata

हिन्दी अर्थ

थीं ।६६। उन ब्रह्मोओ ने अपने मन के द्वारा नो पुत्रों की सृष्टि की थी। वे नौं ये हैं--भूगु- मरीचि--पुलस्त्य--पुलह---कुतु-दक्ष-अत्रि और वसिछ्ठ। उस समय में इनका सृजन किया था

English

With her he sports; therefore she is called Rati. That first union occurred at the beginning of the kalpa.

अध्याय ९

श्लोक 39

विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽभवत्पुरुषो विराट् ।सम्राट् सशतरूपस्तु वैराजस्तु मनुः स्मृतः

virājamasṛjadbrahmā so 'bhavatpuruṣo virāṭ / samrāṭ saśatarūpastu vairājastu manuḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकेकल्पनम्(२) ve

English

Brahma created Viraj; he became the Purusha Virat. Samrat, with Shatarupa, was Vairaja, remembered as Manu.

अध्याय ९

श्लोक 40

स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषो मनुः ।वैराजात्पुरुषाद्वीरौ शतरूपा व्यजायत

sa vairājaḥ prajāsargaṃ sasarja puruṣo manuḥ / vairājātpuruṣādvīrau śatarūpā vyajāyata

हिन्दी अर्थ

नव ब्राह्मण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।

English

That Vairaja Purusha Manu created the creation of creatures; from the Vairaja Purusha, Shatarupa bore two heroes.

अध्याय ९

श्लोक 41

प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ ।कन्ये द्वे सुमहाभागे याभ्यां जाता इमाः प्रजाः

priyavratottānapādau putrau putravatāṃ varau / kanye dve sumahābhāge yābhyāṃ jātā imāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा यथांत्मकानां तु सवेषां ब्रह्मयोगिनाम्

English

Priyavrata and Uttanapada, the best of fathers of sons; and two very fortunate daughters from whom these creatures are born,

अध्याय ९

श्लोक 42

देवी नाम्ना तथाकूलिः प्रसूतिश्चैव ते शुभे ।स्वायंभुवः प्रसूतिं तु दक्षाय व्यसृजत्प्रभुः

devī nāmnā tathākūliḥ prasūtiścaiva te śubhe / svāyaṃbhuvaḥ prasūtiṃ tu dakṣāya vyasṛjatprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सोऽसुजद्व् यवसायं तु ब्रह्मा भूतं सुखात्मकम् ।

English

named Devi and Akuti, and Prasuti, auspicious ones. The lord gave Prasuti, Svayambhuva's, to Daksha,

अध्याय ९

श्लोक 43

रुचेः प्रजापतेश्चैव आकूतिं प्रत्य पादयत् ।आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्

ruceḥ prajāpateścaiva ākūtiṃ pratya pādayat / ākūtyāṃ mithunaṃ jajñe mānasasya ruceḥ śubham

हिन्दी अर्थ

भृगुश्च हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलयोनिनः ।

English

and gave Akuti to the Prajapati Ruchi. On Akuti was born a pair, auspicious, of the mind-born Ruchi:

अध्याय ९

श्लोक 44

यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमलौ तौ बभूवतुः ।यज्ञस्य दक्षिणायां च पुत्रा द्वादश जज्ञिरे

yajñaśca dakṣiṇā caiva yamalau tau babhūvatuḥ / yajñasya dakṣiṇāyāṃ ca putrā dvādaśa jajñire

हिन्दी अर्थ

भृग्वादयस्तु ये सृष्टा न च ते ब्रह्मवादिनः

English

Yajna and Dakshina, they became twins. Of Yajna and Dakshina twelve sons were born,

अध्याय ९

श्लोक 45

यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेतरे ।यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मृताः

yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyaṃbhuvetare / yamasya putrā yajñasya tasmādyāmāstu te smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

गृहमेधिपुराणास्ते विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः ।

English

famed as the Yamas, gods of the Svayambhuva (manvantara) and others; because they were sons of Yajna, they are remembered as Yamas.

अध्याय ९

श्लोक 46

अजिताश्चैव शुक्राश्च द्वौ गणौ ब्रह्मणः स्मृतौ ।यामाः पूर्वं परिक्रान्ता येषां संज्ञा दिवौकसः

ajitāścaiva śukrāśca dvau gaṇau brahmaṇaḥ smṛtau / yāmāḥ pūrvaṃ parikrāntā yeṣāṃ saṃjñā divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

ये नो ब्रह्मा ही हैं-ऐसा पुराण में निश्चय को प्राप्त हुए थे। इन

English

The Ajitas and the Shukras are remembered as two groups of Brahma; the Yamas who went before, whose names are of the dwellers in heaven.

अध्याय ९

श्लोक 47

स्वायंभूव सुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः ।तस्यां कन्याश्चतुर्विंशद्दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः

svāyaṃbhūva sutāyāṃ tu prasūtyāṃ lokamātaraḥ / tasyāṃ kanyāścaturviṃśaddakṣastvajanayatprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सन ब्रह्मयोगी' आत्मकों का ब्रह्मा के ही समान प्रभाव था ।७१। इसके अनन्तर ब्रह्माजोःने रोष रूपी अपने आत्मज रुद्रदेव काःसृजन किया था: सर्कुल्प और धमं का सूजन किया था ओर सभी के पवंतों की रचना की थी ।७२। उन ब्रह्माजो ने व्यवसाय की सृष्टि की थी और ब्रह्मा ने सुखात्मक

English

On Prasuti, Svayambhuva's daughter, mothers of the world, Daksha the lord begot twenty-four daughters.

अध्याय ९

श्लोक 48

सर्वास्ताश्च महाभागाः सर्वाः कमललोचनाः ।योगपत्न्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातरः

sarvāstāśca mahābhāgāḥ sarvāḥ kamalalocanāḥ / yogapatnyaśca tāḥ sarvāḥ sarvāstā yogamātaraḥ

हिन्दी अर्थ

भूत की रचना की थी उन्होंने अव्यक्त योगी सङ्कल्प से सङ्कुल्प को जन्म दिया था "॥७३। दक्षः ने प्राण 'वाक्'का सृजन किया था ओर चक्षुओं से मरीचि को-उत्पन्नःकिया-या। सलिल योगी के हृदय से भृगु ऋषि उत्पन्नः इए ये।७४। शिर से अङ्गिरा ने जन्म ग्रहण किया था । उदान वायु सें

English

All of them fortunate, all lotus-eyed, all wives of yoga, all mothers of yoga,

अध्याय ९

श्लोक 49

सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा विश्वस्य मातरः ।श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया

sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvā viśvasya mātaraḥ / śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā tathā kriyā

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यः उत्पन्तःहुए" व्यान-से पुलह का उदुभव हुआ था ।७४। समान नामेक वायु से वसिष्ठ ऋषि की उत्पत्ति हुई थो, अपान वायु से क्रतु ने जन्म ग्रहे किया था । ये इतने ब्रह्माजी के परमञ्र छ बारह पुत्र समुत्पन्न हुए थे हे

English

all Brahman-speakers, all mothers of the universe: Shraddha, Lakshmi, Dhriti, Tushti, Pushti, Medha, Kriya,

अध्याय ९

श्लोक 50

बुद्धिर्लज्जा वसुः शान्तिः सिद्धिः कीर्त्तिस्त्रयोदश ।पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः

buddhirlajjā vasuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrttistrayodaśa / patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

६ अह्याण्ड-पुराण द्विजगणो ! ये ब्रह्माजो के ढादश पुत्र परमन्बेप्ठ हुए-थे॥७६३-धर्म आदिक अथम उत्पन्न होने वाले ब्रह्माजी के पुत्र कड़े गये जानने, चाहिए । जो भूगु आदि की सृष्टि को गयी थी वे ब्रह्मवादी नहीं थे ।७७। वे गृहमेघी पुराण

English

Buddhi, Lajja, Vasu, Shanti, Siddhi, Kirti — thirteen; Dharma, the lord, took the daughters of Daksha as wives.

अध्याय ९

श्लोक 51

द्वाराण्येतानि चैवास्य विहितानि स्वयंभुवा ।यान्याः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

dvārāṇyetāni caivāsya vihitāni svayaṃbhuvā / yānyāḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी के पुत्र समझने चाहिए । ये द्वादश रुद्र के साथ प्रसूत होते हैं

English

These doors were ordained for him by the Self-born; the eleven lovely-eyed ones who remained, the younger:

अध्याय ९

श्लोक 52

सती ख्यातिश्च संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा ।सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

satī khyātiśca saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā / sannatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā

हिन्दी अर्थ

व्यतीतौ सप्तमे कल्पे पुराणौ लोकसाधकौ ।

English

Sati, Khyati, Sambhuti, Smriti, Priti, Kshama, Sannati, Anasuya, Urja, Svaha and Svadha.

अध्याय ९

श्लोक 53

तास्तदा प्रत्यगृह्णन्त पुनरन्ये महार्षयः ।रुद्रो भृगुर्मरीचिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः

tāstadā pratyagṛhṇanta punaranye mahārṣayaḥ / rudro bhṛgurmarīciśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ

हिन्दी अर्थ

विरजेतेऽत्र वं लोके तेजसाक्षिप्य चात्मनः ।

English

They were then accepted by other great sages: Rudra, Bhrigu, Marichi, Angiras, Pulaha, Kratu,

अध्याय ९

श्लोक 54

पुलस्त्यो ऽत्रिर्वसिष्ठश्च पितरो ऽग्रिस्तथैव च ।सतीं भवाय प्रायच्छत्ख्यातिं च भृगवे तथा

pulastyo 'trirvasiṣṭhaśca pitaro 'gristathaiva ca / satīṃ bhavāya prāyacchatkhyātiṃ ca bhṛgave tathā

हिन्दी अर्थ

ताबुभौ योगधर्माणावारोष्यात्मानमारमना ।

English

Pulastya, Atri, Vasishtha, the ancestors and Agni. He gave Sati to Bhava, and Khyati to Bhrigu;

अध्याय ९

श्लोक 55

मरीचये तु संभूतिं स्मृतिमङ्गिरसे ददौ ।प्रीतिं चैव पुलस्त्याय क्षमां वै पुलहाय च

marīcaye tu saṃbhūtiṃ smṛtimaṅgirase dadau / prītiṃ caiva pulastyāya kṣamāṃ vai pulahāya ca

हिन्दी अर्थ

पजाधमं च कामं च वतंयेते महौजसौ ॥

English

Sambhuti to Marichi, Smriti to Angiras, Priti to Pulastya and Kshama to Pulaha,

अध्याय ९

श्लोक 56

क्रतवे संततिं नाम अनसूयां तथात्रये ।ऊर्जां ददौ वसिष्ठाय स्वाहां चैवाग्नये ददौ

kratave saṃtatiṃ nāma anasūyāṃ tathātraye / ūrjāṃ dadau vasiṣṭhāya svāhāṃ caivāgnaye dadau

हिन्दी अर्थ

तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगणान्विताः ।

English

Santati to Kratu, Anasuya to Atri, Urja to Vasishtha, Svaha to Agni,

अध्याय ९

श्लोक 57

स्वधां चैव पितृभ्यस्तु तास्वपत्यानि मे शृणु ।एताः सर्वा महाभागाः प्रजास्त्वनुसृताः स्थिताः

svadhāṃ caiva pitṛbhyastu tāsvapatyāni me śṛṇu / etāḥ sarvā mahābhāgāḥ prajāstvanusṛtāḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

णजांस्लु स इष्टवा वे ब्रह्मा, द्वादश सात्विकान् ।

English

and Svadha to the ancestors; hear from me their offspring. All these fortunate ones followed the progeny and stand,

अध्याय ९

श्लोक 58

मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम् ।श्रद्धा कामं प्रजज्ञे ऽथ दर्पो लक्ष्मी सुतः स्मृतः

manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam / śraddhā kāmaṃ prajajñe 'tha darpo lakṣmī sutaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽसुरान्पितृ ,न्देवान्मनुष्यांश्चासूजट -भुः

English

in all manvantaras until the dissolution of beings. Shraddha bore Kama, then Darpa; Lakshmi's son is remembered.

अध्याय ९

श्लोक 59

धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते ।पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा

dhṛtyāstu niyamaḥ putrastuṣṭyāḥ saṃtoṣa ucyate / puṣṭyā lābhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutastathā

हिन्दी अर्थ

कतु ओर सनत्कुमार ये दो अ्रह्माजी के पुत्र ऊर्ध्वरेता थे । पूर्य की उत्पत्ति में प्राचीन-काल में ये दोनों सबके ्ूब॑ में जन्म ग्रहण करने बाले. हुए: थे ॥७६। प्रथम कल्प में लोक साधक पुराण व्यतीत हो गये थे और-इस लोक में-आत्सा के तेज से आक्षिप्त होकर 'विरेजित होते हैं।८०। योगे

English

Dhriti's son was Niyama, Tushti's is called Santosha, Pushti's son Labha, and Medha's son was Shruta.

अध्याय ९

श्लोक 60

क्रियायास्तनयौ प्रोक्तौ दमश्च शम एव च ।बुद्धेर्बोधः सुतश्चापि अप्रमादश्च तावुभौ

kriyāyāstanayau proktau damaśca śama eva ca / buddherbodhaḥ sutaścāpi apramādaśca tāvubhau

हिन्दी अर्थ

घमं वालेःवे दोनों आत्मा से आत्मा का आरोप करके दोसों महानू.ओज' वाले प्रजा के धर्म को और काम'को बत्तित करते हैं ।८१। जेसे ही उत्पन्न हुआ था बैसे ही यहाँ पर कुमार-- यह कहा जाया करता है । इसके अनन्तर उसका नाम सनः 5; Res प्रतिष्ठित हुआ या १८२ उनके द्वादश बंश ये

English

Of Kriya two sons are told: Dama and Shama. Buddhi's son was Bodha, and Apramada; these two.

अध्याय ९

श्लोक 61

लज्जाया विनयः पुत्रो व्यवसायो वसोः सुतः ।क्षेमः शान्तेः सुतश्चापि सुखं सिद्धेर्व्यजायत

lajjāyā vinayaḥ putro vyavasāyo vasoḥ sutaḥ / kṣemaḥ śānteḥ sutaścāpi sukhaṃ siddhervyajāyata

हिन्दी अर्थ

जो परम दिव्य देवगणों से समन्वित ये । वेसब क्रिया वाले येःऔरश महृध्षियों से अलंकृत ये।८३। उन ब्रह्माजी ने-उन-बारह-सा त्वि आणजोंन्‍को देख करः फिर पशु ने असुरों को-पितृषणों को-देवों को और मनुष्यों कको

English

Lajja's son was Vinaya, Vasu's son Vyavasaya, Shanti's son Kshema, and Siddhi bore Sukha.

अध्याय ९

श्लोक 62

यशः कीर्तेः सुतश्चापि इत्येते धर्मसूनवः ।कामस्य तु सुतो हर्षो देव्यां सिद्ध्यां व्यजायत

yaśaḥ kīrteḥ sutaścāpi ityete dharmasūnavaḥ / kāmasya tu suto harṣo devyāṃ siddhyāṃ vyajāyata

हिन्दी अर्थ

लोककल्पनय् (२) ( ६१

English

Kirti's son was Yasha: these are the sons of Dharma. Kama's son Harsha was born of the goddess Siddhi.

अध्याय ९

श्लोक 63

इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य सात्त्विकः ।जज्ञे हिंसा त्वधर्माद्वै निकृतिं चानृतं च ते

ityeṣa vai sukhodarkaḥ sargo dharmasya sāttvikaḥ / jajñe hiṃsā tvadharmādvai nikṛtiṃ cānṛtaṃ ca te

हिन्दी अर्थ

सुधायाश्च पितू ,श्डैव देवदेवः ससजै ह ८६

English

Thus this sattvic creation of Dharma has pleasant results. From Adharma were born Himsa, and Nikriti and Anrita.

अध्याय ९

श्लोक 64

निकृत्यनृतयोर्जज्ञ भयं नरक एव च ।माया च वेदना चापि मिथुनद्वयमेतयोः

nikṛtyanṛtayorjajña bhayaṃ naraka eva ca / māyā ca vedanā cāpi mithunadvayametayoḥ

हिन्दी अर्थ

मुख्यामुख्याच् सृजन्देवानसुरांश्व ततः पुनः ।

English

From Nikriti and Anrita were born Bhaya and Naraka; Maya and Vedana, the pairs of these two.

अध्याय ९

श्लोक 65

मयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् ।वेदनायां ततश्चापि जेज्ञ दुःखं तु रौरवात्

mayājjajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam / vedanāyāṃ tataścāpi jejña duḥkhaṃ tu rauravāt

हिन्दी अर्थ

ऋचो यजू पि सामानि -निमंमे यज्ञसिद्धये ॥।८'

English

From Maya was born Mrityu, taker of beings; from Vedana was born Duhkha, from Raurava.

अध्याय ९

श्लोक 66

मृत्योर्व्याधिर्जराशोकक्रोधासूया विजज्ञिरे ।दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः

mṛtyorvyādhirjarāśokakrodhāsūyā vijajñire / duḥkhottarāḥ smṛtā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणस्तु प्रजासगं देवषिपितृमानवम्

English

From Mrityu were born Vyadhi, Jara, Shoka, Krodha and Asuya. These are remembered as with sorrow last, all marked by adharma.

अध्याय ९

श्लोक 67

तेषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ह्यनिधनाः स्मृताः ।इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनिया मकः

teṣāṃ bhāryāsti putro vā sarve hyanidhanāḥ smṛtāḥ / ityeṣa tāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyā makaḥ

हिन्दी अर्थ

अ्रह्मांजी ने अपने मुख से देवगणों को उत्पम्न किया था; अपने वक्षः स्थल से पितृगणों को जन्म ग्रहण कराया था-प्रजनन से-मनुष्यों को ओर जघन से असुरों को निमित किया था ।७५। फिर देबताओं के भी देव ब्रह्मा जी ने मानुषात्मा की ज्योत्स्ता से राति का सुजन किया था--सुधा की ओर

English

They have wives or sons; all are remembered as without end. Thus this tamasic creation was born, regulator of dharma.

अध्याय ९

श्लोक 68

प्रजाः सृचेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः ।सो ऽभिध्याय सतीं भार्यां निर्ममे चात्मसंभवान्

prajāḥ sṛceti vyādiṣṭo brahmaṇā nīlalohitaḥ / so 'bhidhyāya satīṃ bhāryāṃ nirmame cātmasaṃbhavān

हिन्दी अर्थ

पिलृगणों की सृष्टि को थी ।८६। मुख्य और अमुख्य देवों'का औरःअसुरों का. सूजन करते हुए इसके अधन्तर मन से मनुष्यों का और पिता के ही समान' महाल पितृगणों का सूजन किया था ।८७। विद्युत क्रीबज्थ की-मेघों की और लोहिंत इन्द्र घनुषों फी-ऋचाओं की अर्थात् ऋग्वेद की-यजुर्वेद की.

English

Commanded by Brahma, "Create creatures," the dark-red one (Rudra), reflecting on Sati his wife, made beings from himself.

अध्याय ९

श्लोक 69

नाधिकान्न च हीनास्तान्मानसानात्मना समान् ।सहस्रं च सहस्राणामसृजत्कृत्तिवाससः

nādhikānna ca hīnāstānmānasānātmanā samān / sahasraṃ ca sahasrāṇāmasṛjatkṛttivāsasaḥ

हिन्दी अर्थ

और सामवेद की-यज्ञ की सिद्धि के लिये निमित की थी अर्थात् रचना की. थी अर्थात् रचना की थी ।5५। ब्रह्मा के तेज से उच्च और अयच प्राणी उत्पन्नं हुए थे । प्रजा के से में देव ऋषि-पितृगण और मानव सभी'हुए चे ।ब। फिर उन्होंने प्राणियों का-चरों का ओर स्थावरों का सूजन किया

English

Neither more nor less than him, those mental beings equal to himself, he created a thousand thousands, hide-clad.

अध्याय ९

श्लोक 70

तुल्यानेवात्मना सर्वान् रूपतेजोबल श्रुतैः ।पिङ्गलान्सनिषङ्गांश्च कपर्दी नीललोहितान्

tulyānevātmanā sarvān rūpatejobala śrutaiḥ / piṅgalānsaniṣaṅgāṃśca kapardī nīlalohitān

हिन्दी अर्थ

था यक्ष-पिशाच गन्क्रवं और सब प्रकार की अप्सराओं का सृजन करते हैं। ।९०॥ नर-किस्तर-राक्षस्र-पक्षी-पशु-मृम और उरगों का सृजन किया'करते हैं। अव्यय अथवा व्यय दोनों स्थावरों जंसमों का सृजन-करते हैँ

English

All equal to himself in form, brilliance, strength and learning: tawny, with quivers, matted-haired, dark-red,

अध्याय ९

श्लोक 71

विशिखान्हीनकेशांश्च दृष्टिघ्नास्तान्कपालिनः ।महारूपान्विरूपांश्च विश्वरूपाश्च रूपिणः

viśikhānhīnakeśāṃśca dṛṣṭighnāstānkapālinaḥ / mahārūpānvirūpāṃśca viśvarūpāśca rūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

स्स ब्रह्माण्ड पुराण

English

tuftless and hairless, eye-destroying, skull-bearing, great-formed and deformed, universal-formed and having forms,

अध्याय ९

श्लोक 72

रथिनो वर्मिणश्चैव धन्विनो ऽथ वरूथिनः ।सहस्रशतबाहूंश्च दिव्यभौमान्तरिक्षगान्

rathino varmiṇaścaiva dhanvino 'tha varūthinaḥ / sahasraśatabāhūṃśca divyabhaumāntarikṣagān

हिन्दी अर्थ

तेषां ते यांति कर्माणि प्राक् सृष्टानि स्वयंभुवा ।

English

with chariots, armour, bows, and retinues, with thousands and hundreds of arms, going in heaven, earth and atmosphere,

अध्याय ९

श्लोक 73

स्थूल शीर्षानष्टदंष्ट्रान् द्विजिह्वांस्तु त्रिलोचनान् ।अन्नादान्पिशितादांश्च आज्यपान्सोमपोस्तथा

sthūla śīrṣānaṣṭadaṃṣṭrān dvijihvāṃstu trilocanān / annādānpiśitādāṃśca ājyapānsomapostathā

हिन्दी अर्थ

हि्राहि् मृदुक्रूरे धर्माधमौ' कृताकृते ।

English

with thick heads, eight tusks, two tongues, three eyes, eaters of food and flesh, drinkers of ghee and soma,

अध्याय ९

श्लोक 74

अतिमेढ्रोग्रकायांश्च शितिकण्ठोग्रमन्युकान् ।सनिषङ्गतनुत्रांश्च धन्विनो ह्यसिचर्मिणः

atimeḍhrograkāyāṃśca śitikaṇṭhogramanyukān / saniṣaṅgatanutrāṃśca dhanvino hyasicarmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्वस्थाः समदशिनः ॥६४'

English

with great organs and fierce bodies, dark-necked, fiercely wrathful, with quivers and armour, bow-bearers, with swords and shields,

अध्याय ९

श्लोक 75

आसीनान् धावतश्चापि जृंभतश्चाप्यधिष्ठितान् ।अधीयानाश्च जपतो युञ्जतो ध्यायतस्तथा

āsīnān dhāvataścāpi jṛṃbhataścāpyadhiṣṭhitān / adhīyānāśca japato yuñjato dhyāyatastathā

हिन्दी अर्थ

आर्षाणि चेव'नोमानि याश्च देवेषु सृष्टयः ।

English

seated, running, yawning, presiding, studying, muttering, yoking, meditating,

अध्याय ९

श्लोक 76

ज्वलतो वर्षतश्चैव द्योतमानान्प्रधूपितान् ।बुद्धान्बुद्धतमांश्चैव ब्रह्मस्वान् ब्रह्मदर्शिनः

jvalato varṣataścaiva dyotamānānpradhūpitān / buddhānbuddhatamāṃścaiva brahmasvān brahmadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येचं कारणाद्भूतो लोकसगंः स्वयंभुवः ।

English

blazing, raining, shining, fumigated, awakened and most awakened, possessed of Brahman, seeing Brahman,

अध्याय ९

श्लोक 77

नीलग्रीवान्सहस्राक्षान् सर्वांश्चैव क्षमाचरान् ।अदृश्यान्सर्वभूतानां महायोगान्महौजसः

nīlagrīvānsahasrākṣān sarvāṃścaiva kṣamācarān / adṛśyānsarvabhūtānāṃ mahāyogānmahaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम् ।।६७'

English

blue-necked, thousand-eyed, all practising patience, invisible to all beings, great yogis, of great vigour,

अध्याय ९

श्लोक 78

रुदतो द्रवतश्चैव एवं युक्तान्सहस्रशः ।अयातयामान् सृजतं रुद्रमेतान्सुरोत्तमान्

rudato dravataścaiva evaṃ yuktānsahasraśaḥ / ayātayāmān sṛjataṃ rudrametānsurottamān

हिन्दी अर्थ

चन्द्रसूयंप्रभो लोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः ।

English

weeping and running; thousands thus joined. Creating these unwearied best of gods, Rudra,

अध्याय ९

श्लोक 79

दृष्ट्वा ब्रह्माब्रवीदेनं मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः ।न स्रष्टव्यात्मन स्तल्या प्रजा नैवाधिका तथा

dṛṣṭvā brahmābravīdenaṃ māsrākṣīrīdṛśīḥ prajāḥ / na sraṣṭavyātmana stalyā prajā naivādhikā tathā

हिन्दी अर्थ

वे सब उनके कर्मों को प्राप्त होते हैं जिनका कि स्वयदम्धुने पूर्व में ही सृजन कर दिथा था । बार-बार सुजन को श्राप्त होते हुए उन्हीं कर्मों को: प्रतिपन्न हुआ करते हैं ।९२। हिस्र ओर अहिसा वाले, मृदु और क्र, र-धर्म और अधर्म ओर कृत तथा अकृत उनके ही पृथक् उरपन्न हुए थे । यह अवि--

English

Brahma, seeing them, said to him: "Do not create such creatures. Creatures equal to yourself are not to be created, nor greater.

अध्याय ९

श्लोक 80

अन्याः सृजस्व भद्रं ते प्रजास्त्वं मृत्युसंयुताः ।नारभन्ते हि कर्माणि प्रजा विगतमृत्यवः

anyāḥ sṛjasva bhadraṃ te prajāstvaṃ mṛtyusaṃyutāḥ / nārabhante hi karmāṇi prajā vigatamṛtyavaḥ

हिन्दी अर्थ

भक्त तीन जात लीजिए ।६३। यह इस प्रकार से है ओर इस प्रकार से नहीं: है-बोनों ही नहीं हैं और दोनों हैं । सत्व में स्थित समदर्शी अर्थात् सबको: एक ही. समान देखने वाले अपने विषय को कर्म कहते हैं ।६४। नामात्म पडन्‍्च- भूतों की और कृतों की प्रपञ्चता को बनाया था। उन महेश्वर ने दिन

English

Create others, may you be well, creatures joined with death; creatures free of death do not undertake actions."

अध्याय ९

श्लोक 81

एवसुक्तो ऽब्रवीदेनं नाहं मृत्युजरान्विताः ।प्रजाः स्रक्ष्यामि भद्रं ते स्थितो ऽहं त्वं सृज प्रभो

evasukto 'bravīdenaṃ nāhaṃ mṛtyujarānvitāḥ / prajāḥ srakṣyāmi bhadraṃ te sthito 'haṃ tvaṃ sṛja prabho

हिन्दी अर्थ

शब्द से ये ही पाँच हैं जिसका निर्माण किया था ।९५। देवों में जो सूष्टियाँ हैं और ऑर्ष नाम हैं शबरी में प्रसूत नहीं होते हैं--फिर प्रभु ने उनके लिए: धारण किया था ।६। यह इसी रीति से स्वयम्भू का कारण से लोकों का सर हुआ था। महत् जिनके आदि में होने वाला है तथा बिशेष के अन्त

English

Thus addressed, he said, "I shall not create creatures endowed with death and old age, may you be well; I stand firm; you create, lord.

अध्याय ९

श्लोक 82

एते ये वै मया सृष्टा विरूपा नीललोहिताः ।सहस्रं हि सहस्राणामात्मनो मम निःसृताः

ete ye vai mayā sṛṣṭā virūpā nīlalohitāḥ / sahasraṃ hi sahasrāṇāmātmano mama niḥsṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

पर्यन्त विक्रारु स्वयं प्राकृत हैं ॥४७। चन्द्रमा और सूर्य की प्रभा वाला लोक- जो'ग्रहों ओर नक्षत्रों से मण्डित है । जहाँ बहुत नदियाँ हैं--समुद्र है. और सहस्नों पंत हैँ-इन सबसे मण्डित है ।€=।

English

These whom I created, deformed, dark-red, thousand thousands have issued from my self.

अध्याय ९

श्लोक 83

एते देवा भविष्यन्ति रुद्रा नाम महाबलाः ।पृथिव्यामन्तरिक्षे च रुद्राण्यस्ताः परिश्रुताः

ete devā bhaviṣyanti rudrā nāma mahābalāḥ / pṛthivyāmantarikṣe ca rudrāṇyastāḥ pariśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

लोककल्पनम्ः(२) ६३

English

These will be gods, named Rudras, greatly mighty, famed on earth and in the atmosphere as Rudranis.

अध्याय ९

श्लोक 84

शतरुद्रे समाम्नाता भविष्यन्तीह यज्ञियाः ।यज्ञभाजो भविष्यन्ति सर्वे देवगणैः सह

śatarudre samāmnātā bhaviṣyantīha yajñiyāḥ / yajñabhājo bhaviṣyanti sarve devagaṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

पुरैश्व विविधे रम्यैः स्फीतैजैनपहैदस्तथा ।

English

They are taught in the Shatarudriya, and will here be worthy of sacrifice; all will be sharers of sacrifice with the hosts of gods.

अध्याय ९

श्लोक 85

मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह छन्दजाः ।तैः सार्द्धमिज्यमानास्ते स्थास्यन्तीहायुगक्षयात्

manvantareṣu ye devā bhaviṣyantīha chandajāḥ / taiḥ sārddhamijyamānāste sthāsyantīhāyugakṣayāt

हिन्दी अर्थ

अस्मिन् ब्रह्मवनेऽब्यो ब्रह्मा चरति सर्ववित् ॥६ ६

English

The gods who will be here in the manvantaras, born of metres, with them being worshipped they will stay here until the yuga's end."

अध्याय ९

श्लोक 86

एवमुक्तस्ततो ब्रह्मा महादेवेन स प्रभुः ।प्रत्युवाच तथा भीमं त्दृष्यमाणः प्रजापतिः

evamuktastato brahmā mahādevena sa prabhuḥ / pratyuvāca tathā bhīmaṃ tdṛṣyamāṇaḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धिस्कन्धमयश्चैव -इन्द्रियान्तरकोटरः ॥

English

Thus addressed by Mahadeva, the lord Brahma, seen by the Prajapati, replied to the terrible one:

अध्याय ९

श्लोक 87

एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्यात्दृतं प्रभो ।ब्रह्मणा समनु ज्ञाते ततः सर्वमभूत्किल

evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā te vyātdṛtaṃ prabho / brahmaṇā samanu jñāte tataḥ sarvamabhūtkila

हिन्दी अर्थ

महाभूतप्रकाशश्च .विशेषे: पत्रवांस्तु सः ।

English

"So be it, may you be well, as you have said, lord." Permitted by Brahma, then all came to be.

अध्याय ९

श्लोक 88

ततः प्रभृति देवः स न प्रासूयत वै प्रजाः ।ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्

tataḥ prabhṛti devaḥ sa na prāsūyata vai prajāḥ / ūrdhvaretāḥ sthitaḥ sthāṇuryāvadābhūtasaṃplavam

हिन्दी अर्थ

धर्माधमं सुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः ।

English

From then on that god did not beget creatures, but stood with upward seed, as Sthanu, until the dissolution of beings.

अध्याय ९

श्लोक 89

यस्मात्प्रोक्तं स्थितो ऽस्मीति तस्मात्स्थाणुर्बुधैः स्मृतः ।ज्ञानं तपश्च सत्यं च ह्यैश्वर्यं धर्म एव च

yasmātproktaṃ sthito 'smīti tasmātsthāṇurbudhaiḥ smṛtaḥ / jñānaṃ tapaśca satyaṃ ca hyaiśvaryaṃ dharma eva ca

हिन्दी अर्थ

आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः ।

English

Because he said "I stand," therefore the wise remember him as Sthanu. Knowledge, austerity, truth, lordship and dharma,

अध्याय ९

श्लोक 90

वैराग्यमात्मसंबोधः कृत्स्नान्येतानि शङ्करे ।सर्वान्देवानृषींश्चैव समेतानसुरैः सह

vairāgyamātmasaṃbodhaḥ kṛtsnānyetāni śaṅkare / sarvāndevānṛṣīṃścaiva sametānasuraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्

English

dispassion and self-realisation: all of these are in Shankara. All the gods and sages gathered with the Asuras

अध्याय ९

श्लोक 91

अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः ।अत्येति देवा नैश्वर्याद्वलेन च महासुरान्

atyeti tejasā devo mahādevastataḥ smṛtaḥ / atyeti devā naiśvaryādvalena ca mahāsurān

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् ।

English

the god surpasses by brilliance, therefore he is remembered as Mahadeva; he surpasses the gods by lordship and the great Asuras by strength,

अध्याय ९

श्लोक 92

ज्ञानेन च मुनीन्सर्वान्योगाद्भूतानि सर्वशः ।एवमेव महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः ।प्रजामनु द्यामां सृष्ट्वा सर्गादुपरराम ह

jñānena ca munīnsarvānyogādbhūtāni sarvaśaḥ / evameva mahādevaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ / prajāmanu dyāmāṃ sṛṣṭvā sargādupararāma ha

हिन्दी अर्थ

धानं कृति मायां जेवाहुस्तत्वचितका: ।

English

all sages by knowledge and all beings by yoga. Thus Mahadeva, bowed to by all gods, having created the progeny of the sky, ceased from creation.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 9
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.